00220 003619 21344424 na godz. na dobę w sumie\nNAUKA WYCHOWANIA. ROZDZIAŁ I. CEL NAUKI WYCHOWANIA. Umiejętny wykład wszelkiej sztuki polega częścią, na stosowaniu zasad dostarczanych przez rozmaite umiejętności związek z nią mające, jak np. gdy prawa chemiczne stosujemy do rolnictwa; częścią na zachowaniu w rozprawach ścisłości i precyzyi jak największej w sformułowaniu, dedukcyj i dowodzeniu wszystkich maksym, czyli prawideł stanowiących sztukę. Zarówno płodność myśli jak i jasność przepisów powinny świadczyć o wartości metody naukowej. DEFINICYE WYCHOWANIA Najprzód przytoczmy definicya mieszczącą się, w ideale, jaki sobie postawili twórcy systematu narodowego pruskiego. Ideał ten krótko wyrażony, nazywa wychowanie "harmonijnym i równomiernym rozwojem zdolności człowieka;" albo mówiąc pełniej słowami Steina, "Jestto metoda oparta na przyrodzie umysłu ludzkiego, zmierzająca do rozwinięcia wszelkiej zdolności duszy ludzkiej, do rozbudzenia i podtrzymywania wszelkiego uśpionego i drzemiącego pierwiastku, życia, tak, by uniknąć wszelkiej uprawy jednostronnej i dawać baczną, uwagę na popędy stanowiące siłę i wartość ludzi (1)." Definicya ta skierowana widocznie przeciwko ciasnemu pojmowaniu edukacyi, mogła mieć na Widoku szczególniej opuszczenia, liczne braki w dawniejszym wychowaniu, jak np. zaniedbanie ćwiczeń ciała i mięśni; zaniedbanie ćwiczenia zmysłów czyli obserwacyi; zaniedbanie ćwiczenia smaku. Daje ona prócz tego do zrozumienia, że dotychczasowi nauczyciele błądzili nawet w tem, co się tyczy uprawy rozumu, wyższego ukształcenia obyczajowego, oraz" szczęśliwego używania życia. Postępując według tego ideału, nauczyciel powinienby się starać nietylko o wydobycie wszystkiego, co się da wydobyć ze zdolności uczniów; lecz razem unikać przeładowania którejkolwiek gałęzi; powinien pamiętać o zachowaniu miary, proporcyi w rzeczach, których ma uczyć. Kształcenie wyłącznie samych lingwistów, samych obserwatorów, samych abstrakcyjnych myślicieli, samych estetyków, samych gimnastyków, samych górnolotnych marzycieli, samych teologów, nie mogłoby być uważane za właściwe spełnienie zadania edukacyi. Definicya pruska, lubo dobra sama w sobie, nie nadaje się jednak w takich okolicznościach, gdy np. uczniowie okazują większe zdolności do jednych rzeczy, niż do drugich; mówią przeciw niej korzyści, jakie społeczeństwo ciągnie ze zdolności sposobnych, szczególniej do pewnych zatrudnień specyalnych, chociażby te zdolności zostały rozwinione jednostronną uprawą; dalej, trudność pogodzenia "człowieka całego" ze sobą samym; nareszcie granice zakreślone wpływowi nauczyciela, a ztąd konieczność pewnego wyboru stosownie do względnej ważności władz umysłowych, na które wpływ ten ma być wywierany. Chociaż to rzecz wcale nie łatwa, można jednakże uczynić zadość tym rozmaitym względom, opierając się na teoryi rozwoju harmonijnego; ale dokonawszy dzieła powstanie wątpliwość, ażali wiele zyskano biorąc owę teoryą za podstawę w definicyi wychowania... W cennym artykule o wychowaniu, jaki do "Encyklopedyi Angielskiej" napisał Jakób Mili, wskazując cel wychowania, powiedziano, że zadaniem jego jest "uczynić jednostkę ludzką o ile to możebne, narzędziem szczęścia najprzód dla siebie samej, a następnie dla innych istot. "Definicya tę wszakże możnaby uważać za poprawną odpowiedź na pierwsze pytanie Katechizmu Westminsterskiego, mianowicie na pytanie: "Jaki jest główny cel człowieka?" To, czego najwyżej można wymagać od nauczyciela, który przecież wszystkiem być nie może, jest, ażeby się przykładał ze swej strony do pomnożenia szczęścia ludzkiego we wskazanym porządku. Niema wątpliwości, że definicya ta głębiej sięga do wnętrza przedmiotu, aniżeli formuła niemiecka. Nie troszczy się ona ani o harmonią, ani o wielostronność, zupełność rozwoju indywidualnego; przypuszcza je przecież o tyle, o ile mogą być potrzebne do osiągnięcia ostatecznego celu. Nie sam tylko Jakób Mili nadaje przedmiotowi, który nas zajmuje, zbyt obszerny zakres. "Wychowanie dzielą zwykle na fizyczne, umysłowe, moralne, religijne i techniczne. Otóż, gdy roztrząsamy, co znaczy wychowanie fizyczne, okazuje się, że chodzi w niem o zapewnienie człowiekowi zdrowia, a to za pomocą wszelkich sztuk i sposobów żywienia, odzieży i ogólnego trybu życia. Mili objął przedmiot ten w swoim artykule, a Herbert Spencer poświęcił mu bardzo zajmujący rozdział w dziele swojem O Wychowaniu. Zdaje mi się wszakże, iż lubo to rzecz ważna, może jednak być odłączona i na boku zostawiona. Nie zależy ona wcale od zasad i względów, jakie nauczyciel w ścisłem znaczeniu uważany, ma na widoku przy spełnianiu swojego zadania. Roztrząsanie tego przedmiotu wcale nie przynosi pomocy w sprawach wychowania ściśle rozumianego; nie zyskuje też na tem i sam ów przedmiot rozważany obok prawideł, których się winien trzymać nauczyciel. Zdrowie ciała, czyli jego dzielność, jest nieodzownym warunkiem zarówno przy fizycznych jak i przy umysłowych ćwiczeniach; ale nauczyciel nie bierze na siebie obowiązku stanowienia przepisów higienicznych.Łączenie higieny z wychowaniem jest, że tak powiemy, wynikiem nieuwagi i nie może nas wciągać w zawiłe spory. Inaczej przecież ma się rzecz z drugim punktem tych definicyi, mianowicie z tym, w którym się mówi, że celem wychowania jest pomnażanie szczęścia ludzkiego, cnoty i doskonałości ludzkiej. Być może, iż się z nami zgodzą, że edukacya stanowi jeden ze środków, jeden z czynników prowadzących do tego ostatecznego celu. Niemniej jednakże różnice zdania co do tego, jak rozumieć szczęście, cnotę lub doskonałość, są bardzo liczne. Nadto, rozbiór tych pytań należy właściwie do etyki i teologii, a gdyby je wciągniono na pole wychowania, należałoby to uczynić z wszelkiemi zastrzeżeniami. Zanim przystąpimy do rozważenia tej trudności, największej ze wszystkich, chcę jeszcze zwrócić uwagę na niektóre inne definicye wychowania, które jak mi się zdaje, grzeszą tem, iż są zaobszerne. Mam tu na myśli młodszego Milla, który wzorem swojego ojca, a wbrew zwyczajowi prawie wszystkich teoretyków, rozpoczyna rzecz more scientifico, od definicyi. Wychowanie, podług niego "ogarnia wszystko, cokolwiek sami dla siebie czynimy, oraz to, co inni dla nas czynią z wyraźnym zamiarem zbliżenia nas do doskonałości naszej natury; pojmowane w najobszerniejszem znaczeniu wychowanie, obejmuje nawet te pośrednie skutki, jakie na charakter i zdolności człowieka wywierają rzeczy, których cel bezpośredni jest inny; takiemi są prawa, formy rządu, sztuki przemysłu, formy życia społecznego, a nawet zjawiska fizyczne niezależne od woli ludzkiej, jak klimat, ziemia i położenie miejsca. " Zgadza się jednak Mill, że taka definicya wychowania jest zaobszerna i dlatego podaje inną, nieco ciaśniejszą, ale bliższą, zamiaru jego, mianowicie: "że wychowanie jest uprawą, jaką każde pokolenie nadaje z umysłu swoim następcom, by ich uczynić zdolnymi co najmniej do zachowania, a jeżeli można, do pomnożenia owoców postępu już osiągnionych (2). " Pierwsza, obszerniejsza definicya, nietylko prowadzi za sobą spór o to, co stanowi "doskonałość", lecz jest, jak sądzę, zbyt obszerną nawet, gdyby chodziło o filozofią wychowania jaknajrozległej pojmowaną. Wpływy, jakie na charakter ludzki wywierają: klimat, położenie geograficzne, sztuki, prawa, rząd i formy życia społecznego, stanowią bardzo zajmujacy rozdział socyologii; tam dla nich, a nie gdzieindziej właściwe miejsce. To, co sami dla siebie, i co inni dla nas czynią, by nas zbliżyć do doskonałości naszej natury, może być lub nie być wychowaniem, w ścisłem znaczeniu tego wyrazu. Nie sądzę, żeby było właściwem wprowadzać do przedmiotu rozważanie bezpośredniego wpływu kar i nagród. Niema, wątpliwości, że my sami przykładamy się nieco do własnego wychowania, i że społeczeństwo czyni także iletyle ku temu, w dość właściwem znaczeniu tego wyrazu; ale zwyczajny wpływ społeczeństwa, gdy wymierza kary i nagrody, nie jest najistotniejszym faktem wychowania jak my je pojmujemy, chociaż może być pomocniczą i uprawnioną jego czynnością. Ciaśniejsza definicya Milla nie jest bezwarunkowo mylna; urabianie każdego pokolenia przez poprzednie, może być słusznie uważane za cel edukacyi. Jest przecież i ta definicya górna raczej, niż umiejętna. Niewiele z niej można wyciągnąć. Nie daje ona wyjścia do dalszego wykładu rzeczy. W Encyklopedyi Chambers'a pod artykułem "Wychowanie" spotykam następującą definicyą: "Wszystko, czego człowiek doświadcza od kolebki do grobu, wychowywa go, mówiąc najobszerniej, ku jego szczęściu lub nieszczęściu (należałoby raczej powiedzieć, że wszystko to "wpływa" na człowieka, "czyni" go, "urabia"). W znaczeniu jednak ściślejszem i zwyczajnem, przez wychowanie rozumiemy usiłowania, których wyraźnym celem jest urobienie w pewien sposób ludzi; usiłowania starszyzny przedsiębrane dla oświecenia umysłu i wyrobienia charakteru młodzieży, (zawiele wagi przywiązuje się tu do wpływu zewnętrznego); mówiąc zaś jeszcze ściślej, jest to praca nauczycieli właściwych. " Ten ostatni wzgląd najwięcej się zbliża do głównego punktu, mianowicie, że wychowanie obejmuje środki i sposoby, jakich nauczyciel używa; chociaż bowiem nie on sam tylko pracuje nad powierzonem sobie dziełem, onto jednak uosabia metodę, w całej jej prostocie i czystości. Jeżeli za pomocą badań, wynalazków lub dyskussyi zdołamy jego sztukę podnieść do ideału, uczynimy prawie wszystko, czego po sztuce i umiejętności wychowania oczekiwać można. Wracam do większej trudności, mianowicie do pytania, jaki jest cel wszelkiej edukacyi; innemi słowy, jeżeli tym celem jest szczęście i doskonałość, człowieka, co za wskazówki odniesie ztąd nauczyciel? Jużem zauważył, że badanie tego pytania należy do innych nauk; a jeżeli nauki te nie zdołały dać na nie jasnej i jednomyślnej odpowiedzi, nauczyciel nie jest obowiązany uzupełniać tego braku. W tym stanie sprawy, jedna rzecz jest widoczna, druga mniej widoczna; obie jednakże wyczerpują zadanie nauczyciela. Rzeczą widoczną jest, że należy określić materye, co do których ludzie się zgadzają. Liczba ich jest znaczna, a przykłady ważne. Sąto przedmioty powszechnie traktowane w szkołach. Rzeczą mniej widoczną jest pytanie co do materyi, na które się ludzie nie zgadzają; nauczyciel musi orzec, co będą kosztowały te nabytki wątpliwe; koszt bowiem musi być co najmniej jednym z czynników przy rozważaniu, jak się względem nich zachować należy. Ten bowiem, kto najlepiej rozumie edukacyą, może nam najwłaściwiej powiedzieć, w jakiej mierze wychowanie przyczynia się do złagodzenia obyczajów, do wpojenia zaparcia się, do utrzymania w równowadze wszystkich zdolności, do wychowania całkowitego człowieka, i t. d. Zobaczymy, że jedna część wychowania polega na daniu ostatecznej analizy wszelkich nabytków złożonych. Według tej analizy będzie można obliczyć, ile one kosztują" i tym sposobem dowiedzieć się, czy od nauczyciela nie wymagają rzeczy sobie przeciwnych. Tym sposobem rozważając, jaki jest cel wychowania, zbliżyliśmy się do samej pracy szkolnej. Być może, iż to będzie wymagało niejakich zmian i zaokrąglenia, by rzeczy nadać formę umiejętną; ale też nic bardziej nie może się przyłożyć do kierowania i prostowania naszych badań już od samego początku. Otóż, dla powodzenia pracy nauczycielskiej faktem naczelnym i głównym jest, plastyczna zdolność samego umysłu. Od tego zależy nietylko nabycie wiedzy, lecz wszelkiej rzeczy, która się może nazywać umysłowym nabytkiem. Najoczywistszym objawem własności umysłu jest, zdolność zapamiętania nabytych wiadomości. Z takiego punktu widzenia, rzeczą główną w sztuce wychowania będzie pytanie, jakim sposobem spotęgować pamięć. Trzeba nam zatem wziąć w rachubę rozmaite zdolności umysłowe, które bezpośrednio lub pośrednio wpływają na wzrost pamięci. Innemi słowy, możemy zapytać psychologii o to wszystko, co nam może powiedzieć o warunkach pamięci. Chociaż pamięć, czyli zdolność nabywania i zachowywania wiadomości, zależy od jednej i jedynej własności umysłu, która zatem wymaga jaknajtroskliwszego badania; są jednak i inne własności natury rozumowej lub uczuciowej, przykładające się do ogólnego rezultatu, a zatem zasługujące, by każdą z nich roztrząsnąć w nauce wychowania. Otrzymaliśmy tym sposobem klucz do pierwszego działu przedmiotu, do części czysto psychologicznej. Druga niemniej ważna część nauki wychowania, będąca obecnie jeszcze bez nazwiska, dotyczy właściwego, czyli naturalnego porządku rozmaitych przedmiotów, stosownie do ich względnej prostoty lub złożoności i wzajemnej ich zależności. Dla powodzenia ekukacyi koniecznem jest, ażeby wychowaniec nie przystępował do przedmiotu, póki nie owładnie wszystkiemi wiadomościami przygotowawczemi. Jestto dość zrozumiałe w niektórych przypadkach: arytmetyka poprzedza algebrę, geometrya trygonometryą, chemia nieorganiczna organiczną; w wielu jednak razach okoliczności zaciemniają właściwy porządek, który też wymaga bardzo starannego zastanowienia. Tę. cześć teoryi wychowania nazwałbym analityczną lub logiczną. Jestto nieodzownem w każdej metodzie naukowej, by sobie zdała ścisłą sprawę ze znaczenia terminów przewodnich, których używa. Trudno bowiem ustalić niejedno z pytań tyczących się wychowania, z powodu chwiejności znaczenia jednego wyrazu "dyscyplina." Dalej, należy zauważyć, co szczególniej stosuje się do naszego przedmiotu, że najlepsze poznanie wszelkiej rzeczy, wynika z kombinacyi zasad ogólnych, czerpanych z nauk a wspartych pilną obserwacyą i doświadczeniem, jakich dostarcza praktyka. Wszelką ważną kwestyą powinny oświecić oba te światła. Technicznie wyrażamy to samo mówiąc, że powinno nastąpić "połączenie metody dedukcyjnej z indukcyjną. " Dedukcye powinny być otrzymane metodą, która im jest właściwą, oddzielnie i z jaknajwiększą precyzyą. Indukcyami będą maksymy praktyki, oczyszczone poprzednio za pomocą licznych porównań i koniecznych zastrzeżeń. Zamierzam więc usunąć z nauki wychowania wszystko to, co należy do rozleglejszych sfer ludzkiego postępowania, ażeby ześrodkować całą uwagę na rzeczy tyczące się jedynie wychowania, to jest na środki pomagające do rozwoju nabytych zdolności człowieka. Udzielanie wiedzy jest oczywistem zadaniem nauczyciela; ale wychowanie rozciąga się też i do innych stron umysłu, niekoniecznie samych rozumowych, lecz oraz do woli i uczuć, przyczem te same siły są czynne. Wychowanie nie zakłada sobie kierowania użyciem wszystkich naszych czynności umysłowych. Inna jest sztuka kierująca zdolnościami naszemi w pracy produkcyjnej, jak np. w rozmaitych professyach, w oryginalnych badaniach naukowych, w utworach artystycznych. Zasady psychologii dają się stosować do obu tych działów, a chociaż oba one przypadkowo stykają się ze sobą, są przecież tak dalece od siebie różne, iż korzystnem jest rozważać je osobno. W dziełku swojem zatytułowanem: "The Conduct of the Understanding, " Locke roztrząsa bez różnicy, zdolności: nabywczą, produkcyjną i wynalazczą. (1) Donaldson, Lectures on Edtication, str. 38. (2) Inaugural Adress at St. Andrews, str. 4.\nROZDZIAŁ II. STOSUNEK FIZYOLOGII DO WYCHOWANIA. Nauka fizyologii w połączeniu z nagromadzonem empirycznem doświadczeniem wieków przeszłych, jest teoretyczną wskazówką podającą środki, doprowadzenia do zupełnej dojrzałości fizycznych władz człowieka. Jestto, jakeśmy powiedzieli, zadanie wcale różne od właściwego wychowania. Sztuka wychowania przypuszcza jako już istniejący pewien średni stopień zdrowia fizycznego, i nie zajmuje się podawaniem środków do jego zachowania lub wzrostu. Styka się ona z fizyologią i higieną, o tyle tylko, o ile chodzi o plastyczną, czyli nabywczą zdolność mózgu, o wzmocnienie nerwów, na których się pamięć opiera, o przyzwyczajenie i wszelką zdolność nabywczą. Wszakże zastosowania fizyologii takiej, jak obecnie istnieje, do gospodarstwa owej plastycznej zdolności, rychło się wyczerpują. Badanie zatem musi się oprzeć na bezpośredniej praktyce edukacyjnej, oświeconej i prostowanej jedynie przez doświadczone prawa fizyologiczne. Bądźcobądź jednakże, byłoby to dowodem niewdzięczności, gdybyśmy zapomnieli o usługach oddanych edukacyi ze strony fizyologii, mianowicie tej części, która mówi o fizycznej podstawie pamięci. Jakoż, fizyologia uczy nas tego ogólnego faktu, że pamięć zależy od własności czyli zdolności nerwów, podtrzymywanej równie jak wszelka inna zdolność fizyczna 'pokarmem, i ulegającej na przemiany prawu spoczynku i pracy. Uczy ona także, iż podobnie jak każda inna czynność, plastyczność mózgu może być lenistwem przytępiona, a nadmiarem pracy uszkodzona. Co się tyczy fizologii czystej, chciałbym zwrócić uwagę na jednę szczególniej okoliczność. Ciało człowieka stanowi wielką, spółkę organów czyli interesów; widzimy w niem trawienie, oddychanie, mięśnie, zmysły, mózg. Gdy ciało jest zmordowane, wszystkie organa cierpią; a gdy nastąpi odnowa jego, również wszystkie wogóle organa nowej nabierają energii. Jestto pierwszy i najwidoczniejszy rezultat. Dodajemy przecież zaraz te uwagę, że ludzie nie jednakowymi się okazują pod względem rozmaitych czynności; niektórzy mają silny żołądek, inni mięśnie, a inni mózg. U wszystkich jednak tych osób odnowa ciała jednakowo się objawia; organa tęższe, otrzymują dział proporcyonalny do swojego kapitału: mającemu jeszcze będzie dane. Nareszcie i to zasługuje na uwagę, że organ ńajczynniejszy w pewnej chwili otrzymuje równocześnie więcej, niż przypadającą nań racyą; kto nierówno ćwiczy rozmaite organa, temsamem nierówno je żywi. Ale oto przychodzi punkt ważny. Chcąc spotęgować plastyczną zdolność umysłu, mózg żywić należy. Oczywiście, każdy pomyśli, że rezultat ten można osiągnąć żywiąc całe ciało; i tak też będzie rzeczywiście, jeżeli inne organa nie będą spotrzebowywały lwiej cząstki, zostawiając na rzecz organu myślenia bardzo mało. Jeżeli zawiele będziemy żądali pracy od mięśni lub żołądka, mózg nie wydoła potrzebie. I naodwrót, jeżeli mózg bądź z natury swej konstytucyi, bądź wskutku nadmiernego pobudzenia lwią część pochłonie, okażą się przeciwne następstwa: czynności umysłowe podniosą się, ale zato inne, więcej lub mniej zwątleją. Taki stan rzeczy towarzyszy wielkiemu wysiłkowi umysłowemu. Trzeba nam dalej zauważyć różnicę między samemi czynnościami umysłowemi; są one bowiem bardzo rozmaite i wzajem się wyłączają. Nie widzę potrzeby zbyt drobiazgowego podziału, ażeby punkt ten objaśnić. Najważniejsze przeciwieństwo czyli kontrast zachodzi między stroną uczuciową a rozumową, między czuciem uważanem jako przyjemność, przykrość lub wzruszenie, a czuciem uważanem jako wiedza. W krańcowych swoich objawach, są one sobie wrogie; pod wpływem nadmiernego wzruszenia uczuciowego, rozum cierpi; przy wielkiej pracy umysłowej rozumu, uczucia stygną (w granicach, których bliżej nie potrzebujemy tu określać). Ale rozum uważany w najobszerniejszem znaczeniu, nie jest identyczny z plastycznym działaniem umysłu, czyli z pamięcią. Praw rządzących tą, szczególną fazą naszego rozumu dochodzimy najpewniej, gdy ją rozważamy tylko jako fakt czysto umysłowy. Niemniej jednakże można go rozważać pod względem fizjologicznym, który stanowczo potwierdza nasze postrzeżenia psychologiczne. Pod względem fizycznym czyli fizyologicznym, pamięć, to jest zdolność nabywcza, przejawia się szeregiem processów nerwowych świeżych, pewną liczbą ścieżek wydeptanych po niektórych liniach substancji mózgowej. Otóż, przypuszczamy, że co się tyczy żywienia, akt ten potrzebuje go najwięcej ze wszystkich działań umysłowych. Ćwiczyć zdolność raz już nabytą, powinno być łatwiejszem i mniej kosztownem, aniżeli budować nową zdolność. Możemy być dostatecznie usposobieni do jednej czynności, a całkiem niezdolni do drugiej. I w istocie, powodzenie, gdy chodzi o nowy nabytek, o nowe uzdolnienie, uważane pod względem prawdopodobieństwa fizyologicznego, zależy od tych rzadkich, wybranych i szczęśliwych chwil, w których dzielność mózgu jest i wysoka i dobrze skierowana.\nROZDZIAŁ III. STOSUNEK PSYCHOLOGII DO WYCHOWANIA. Najobszerniejszy rozdział w nauce wychowania powinien być poświęcony wywodowi wszystkich praw psychologicznych, które mają bezpośredni lub pośredni związek z nabywczem działaniem umysłu. Każda gałąź psychologii okaże się tu przydatną; ale szczególniej psychologia rozumu. Z trzech wielkich czynności, jakie po ostatecznej analizie w rozumie odkrywamy, mianowicie zdolność odróżniania, upodobniania i pamiętania, ta ostatnia najzupełniej zlewa się ze sztuką edukacyi, chociaż i inne wchodzą jako składowe czynniki, każdy swoim sposobem. ZDOLNOŚĆ ODRÓŻNIANIA. Umysł rozpoczyna od upatrywania różnic. Świadomość różnicy jest początkiem wszelkiego działania umysłowego. Doznawać nowego wrażenia, znaczy, być świadomym zmiany; jeżeli temperatura pokoju podniosła się o dziesięć stopni, daje nam o tem znać. zmiana czucia; jeżeli nie doświadczamy zmiany czucia, czyli zmiany we świadomości, fakt zewnętrzny został dla nas stracony; nie mamy o nim żadnego wyobrażenia; mówią wówczas, że go nie znamy. Granicą więc bezwarunkową, naszego rozumu jest zdolność odróżniania. Inne działania rozumu, np. pamiętanie, dopiero wtenczas do gry wchodzą, gdyśmy się już nauczyli odróżniać pewną ilość rzeczy. Gdybyśmy wprzód nie czuli różnicy między światłem a ciemnością, między kolorem czarnym a białym, czerwonym a żółtym, nie mielibyśmy widomych obrazów do zapamiętania: choćby uposażenie pamięci było najbogatsze, świat zewnętrzny nie mógłby się w niej ostać; gdzie niema wrażenia, tam niema pamięci. I dalej jeszcze. Wielka delikatność w odczuwaniu różnicy, jest miarą rozmaitości i obfitości pierwotnych naszych wrażeń, a zatem i nagromadzonych faktów w pamięci. Ten, kto słyszy tylko dwanaście nut w skali muzycznej, pamięta równie tyle tylko dźwięków; ten, co czuje sto różnic dotykalnych, ma w pamięci idee czyli przypomnienia tyluż dźwięków. Zdolność pamiętania sięga tak daleko, jak zdolność odróżniania; więcej uczynić niezdolna. Już z natury mamy pewną zdolność odróżniania wrażeń, na każdy ze zmysłów działających. Umiemy z samego początku odróżniać mniej lub więcej delikatnie wrażenia działające na wzrok, słuch, dotykanie, powonienie, smak; ta zaś delikatność każdego zmysłu jest różną u rozmaitych ludzi. Jestto najgłębsze źródło nierówności w charakterze rozumowym, zarówno jak i w upodobaniach i dążeniach rozmaitych ludzi. Jeżeli już od początku jeden człowiek zdolny jest odróżnić pięć odcieni barwy tam, gdzie drugi widzi ledwie jeden: przyszłość obudwóch jest już naprzód niejako nakreślona i będzie bardzo różna. Ważną jest tedy rzeczą obserwować tę przyrodzoną nierówność, gdy chodzi o obranie dla dziecka tej lub owej drogi specyalnego ukształcenia. Dla nauczyciela jednak jeszcze ważniejszą jest rzeczą obmyślać środki i drogi, za pomocą których mógłby przyspieszyć i spotęgować zdolność odróżniania. Pamiętając o tem, że póki umysł nie zauważył i nie uczuł różnicy między dwiema rzeczami, póty rozum nie zrobił jeszcze pierwszego kroku; nauczyciel obowiązany jest rozważać okoliczności czyli warunki przychylne lub nieprzychylne rozwojowi zdolności odróżniania. 1.Pierwszym warunkiem stosującym się nietylko do zdolności odróżniania, ale do wszelkiego aktu umysłowego, jest dzielność, świeżość i czujność umysłu. Gdy umysł jest wątły, znużony lub ospały, nie może chwytać różnic. Do wszelkiego rodzaju działania umysłowego, koniecznem jest, by umysł był żywy, czujny, w pełnym rozwoju siły. Jeżeli ociężałość umysłu wynika jedynie z lenistwa, nauczyciel poszuka sposobów, by ją rozpędzić i umysł rozbudzić. Powinien się starać o rozbudzenie wychowańca z tego stanu, tak dobrze nazwanego obojętnością, ze stanu, w którym nie uczuwa i nie rozeznaje rozmaitych wrażeń. 2. Może się zdarzyć, iż umysł jest świeży i baczny, ale siły jego biegną, krzywemi drogami. Między czynnością rozumową a uczuciową zachodzi dobrze znane przeciwieństwo, niezgodność, sprawiająca, że obie te czynności wzajem się wyłączają. Pod czarem żywego wzruszenia, siły rozumu maleją, idą w służbę do panującego uczucia. Tylko w spokojniejszym stanie umysłu, tak odróżnianie jak i inne zdolności rozumowe, działają korzystnie. Poniżaj roztrząsnę szczegółowo, bardzo subtelne pytanie, jak ma nauczyciel kierować rozmaitemi uczuciami. 3. Nie należy zapominać, że ćwiczenia umysłowe są same w sobie niesmaczne i nieponętne. Jako praca, sprawiają one wprawdzie pewien, niewielki stopień zadowolenia, które zwykle towarzyszy normalnemu działaniu tej lub owej dzielniejszej władzy; zdarza się to jednak dopiero przy dalszym rozwoju: z początku edukacyi jest prawie niewidzialne. Pierwszą okolicznością, która nadaje zdolności odróżniania pewien interes, jest wrażenie przyjemne lub przykre. Akt odróżniania winien pociągać za sobą pewne następstwo, zanim umysł dostrzeże różnicy. Różnica zupełnie obojętna nie zwraca na się niczyjej uwagi. Przechodzenie z zimna do ciepła, z ciemności do światła, od pracy do spoczynku, z głodu do nasycenia, z ciszy do gry dźwięków, są więcej lub mniej interesujące, sprawiają większe lub mniejsze wrażenie. Fakta podobne silnie wstrząsają zmysłami. Dla zaostrzenia rozumu potrzeba, by umysł był zdolny do chwytania zmian mniej wyraźnych i mniej uderzających: cechą charakteryzującą działania rozumu jest, że jak najmniej potrzebuje wzruszeń, a to dlatego właśnie, by mógł uchwycić różnicę. Gwałtowny, grzmiący jakiś wybuch pociągnie ku sobie niezawodnie uwagę, i doprowadzi do uczucia różnicy, ale stanie się to zawielkim kosztem. 4. Wielką nadzwyczaj, praktyczną pomocą w wynajdywaniu i pamiętaniu różnic zachodzących między zjawiskami jest ich bezpośrednie po sobie następstwo, albo co jedno znaczy, blizka ich obokleżność. Szybkie przejście czyni różnicę widoczną, której po pewnej przerwie, jużby może niedostrzeżono, tym bardziej gdybyśmy tymczasem dozwolili innej jakiej rzeczy usadowić się w umyśle. Fakt to sam przez się widoczny i dający się zastosować w odpowiednich okolicznościach; jednakże nauczyciele nie wyciągnęli zeń wszystkich korzyści. Najlżejsze zboczenie wystarcza wogóle, by zapomnieć o jego ważności. Porównywamy dwie struny, wprawiając je w drganie tuż po sobie; dwie barwy, kładąc je obok siebie; dwa ciężary trzymając je w dwóch rękach i oceniając dwa czucia, jakich przytem doznajemy. Przykłady te są proste i jasne. Ale gdy chodzi o porównanie dwóch form, spotykamy już więcej trudności i nie postępujemy tą samą drogą porównywania. Chcąc porównać dwie rzeczy ze względu na ich długość, kładziemy je obok siebie; tak samo czynimy, gdy chodzi o dwa kąty. Co się tyczy liczb, możemy ułożyć przedmioty w szeregi, w jednym dajmy na ta trzy, a w drugim obok niego cztery, lub pięć i uważać, w którym jest ich więcej. Dla przekonania się o samej wielkości, wystarcza prosta obokleżność. Formę, niezależnie od wielkości, już trudniej ująć. Ażeby porównać trójkąt z czworobokiem, liczymy boki i różnicę formy zastępujemy różnicą, liczby. Trójkąt prostokątny, trójkąt ostrokątny i trójkąt równoramienny porównywamy kreśląc je obok siebie i uważając ich kąty. Koło i elipsa, różnią się od siebie krzywiznami i średnicami; w pierwszem linia krzywa jest jednostajną a wszystkie średnice równe; w drugiej, linia krzywa jest zmienną, a średnice nierówne. Różnica między linią krzywą zamkniętą, a takąż otwartą, jest sama przez się widoczna. Tym sposobem formy geometryczne można sprowadzić do bardzo prostych podstaw porównania, a nauczyciel winien je analizować sposobem tylko co wyłożonym. Co się tyczy form nieprawidłowych i dowolnych, i one dają się sprowadzić do tych samych zasadniczych pojęć, jakiemi są: wymiary linijne, liczba, wymiary kątów, krzywizna; ale droga, którą uwagę ucznia prowadzić trzeba, może być odmienna. Czasami zachodzi między rzeczami wielkie podobieństwo przy małej i niewidocznej różnicy, jak np. między cyframi 3 i 5, lub literami C i G w naszym alfabecie, a jeszcze bardziej w alfabecie hebrajskim. Gdy chodzi o porównanie takich rzeczy, trzeba tę małą różnicę jasno wskazać, a nawet nieco przesadzić. Inna metoda polega na tem, że modele tej samej wielkości kładziemy jeden na drugi, ażeby wykazać różnice za pomocą takiego zbliżenia. Nauczyciel przypomina uczniowi, ażeby szczególniej zwrócił uwagę na okoliczność różniącą; a następnie zaleca mu powtórzyć to samo własnoręcznie. Osobną lekcyą można poświęcić na pytanie ucznia, o cyfry lub litery do siebie podobne, i wskazanie między niemi różnicy. Chcąc jeszcze dalej posunąć się w metodzie porównywania dla dostrzeżenia różnicy, dobrze jest dobierać przykłady takie, w których chodzi o wykrycie zarówno różnic jak i podobieństw. Wrócimy jeszcze do tego punktu, roztrząsnąwszy wprzód zdolność umysłową zajętą upatrywaniem zgodności, czyli podobieństwa. Tutaj chodziło nam głównie o wyjaśnienie zdolności odróżniania, uważanej za konieczny wstęp do wszelkiego umysłowego wrażenia, za podstawę nagromadzonej wiedzy, czyli pamięci. Zdolność upatrywania podobieństw przypuszcza się również jako nieodzowna; nie jest jednak ani koniecznem, ani pożytecznem zastanawiać się obecnie nad tą zdolnością, póki nie rozważymy plastycznej władzy rozumu. ZDOLNOŚĆ ZACHOWYWANIA CZYLI PAMIĘTANIA. Pamięć, czyli zdolność zachowywania największe ma znaczenie w sprawie edukacyi. Na niej polega możność czynienia umysłowych nabytków; innemi słowy, od niej zawisły te uzdolnienia, których nam natura nie dała. Wszelkie otrzymane wrażenie, jeżeli jest o tyle silne, by rozbudziło świadomość naszę w danej chwili, trwa przez pewien czas; może ono trwać dalej, chociaż znikła przyczyna, która je wywołała; może być wznowione później jako idea, czyli spamiętane wrażenie. Ukazujący się nagle płomień budzi naszę uwagę, sprawia silne widome wrażenie, staje się ideą czyli depozytem pamięci. Później myślimy o płomieniu, chociaż go już nie widzimy rzeczywiście. Rzadko raz doznane wrażenie zostawia po sobie trwałą i dającą się przywołać znowu ideę; zwykle powinno być kilkakrotnie powtórzone w tym celu. Utrwalenie wrażenia wymaga pewnego czasu; pierwsze uderzenie powinno być albo przedłużane, albo na nowo kolejno nieraz powtarzane. Takie jest najpierwsze prawo rządzące pamięcią, czyli zdolnością zachowywania lub przyswajania: "Praktyka czyni doskonałym; " "Ćwiczenie jest środkiem wzmocnienia pewnej zdolności" i t. p. Doskonałe, stare prawidło zaleca nauczycielowi, by uczeń jego powtarzał lekcyą póty, póki się jej nie nauczy. Repetitio mater studiorum. Wszelki postęp w sztuce nauczania zależy od uwagi, jaką dajemy na rozmaite okoliczności ułatwiające nabywanie wiadomości, lub zmniejszające ilość powtarzań koniecznych do otrzymania pewnego rezultatu. Wiele można zdziałać pod względem oszczędzenia plastycznej zdolności organizmu ludzkiego; a gdyśmy posunęli tę oszczędność do ostatniego kresu, doszliśmy do doskonałości w jednym z głównych działów sztuki wychowania. Jest więc nieodzownem badać jak najstaranniej wszystkie znane warunki, które pomagają lub szkodzą plastycznemu rozwojowi organizmu. Chociaż niektórzy filozofowie uczyli, że wszystkie umysły są prawie równe pod względem łatwości nabywania wiedzy, nauczyciel, któryby tak samo sądził, musiałby być bardzo niedoświadczony. Nierówność rozmaitych umysłów w przyswajaniu sobie lekcyi, nawet przy okolicznościach zupełnie jednakich, jest faktem bijącym w oczy; Jestto jedna z przeszkód, jakie się spotyka, gdy mamy wielu uczniów w tej samej klassie. Jestto trudność wymagająca dużo praktycznego taktu, i której nie łatwo usunąć jakąś teoryą edukacyjną. Rozmaite nabytki umysłowe różnią się między sobą pod względem mniej ważnych okoliczności, które rozważymy, jak tylko wyczerpniemy ogólne i do wszystkich dające się stosować warunki. Największe przeciwieństwo leży między nabytkami rozumu, a nabytkami uczucia i woli. Dział czysto rozumowych nabytków obejmuje sztuki mechaniczne, języki, świat materyalny, umiejętności ścisłe, sztuki piękne; każdy z nich ma swoje specyalne poddziały. OKOLICZNOŚCI OGÓLNE SPRZYJAJĄCE PAMIĘCI. 1. Zdrowie fizyczne. Jużeśmy tego dotknęli mówiąc o stosunku fizyologii do wychowania i zastanawiając się nad zdolnością, odróżniania. Fizyczny stan organizmu mieści w sobie wogóle zdrowie, dzielność i świeżość w chwili, gdy pamięć działa, jak niemniej warunek niezbędny, ażeby dostateczna część pożywenia, zamiast iść na zasilenie czynności jedynie fizycznych, była skierowana ku mózgowi. Ażeby umysł skutecznie mógł działać, potrzeba iżby system mięśniowy, system trawienia, oraz inne części organizmu były ćwiczone w mierze sprzyjającej jaknajwiększemu rozwojowi dzielności fizycznej wogóle, a nieprzekraczającej tej granicy. Możnaby te ćwiczenia posunąć dalej, gdyby chodziło o zwiększenie zmysłowej przyjemności, ale w tej chwili nie tem się zajmujemy. Człowiek zatem powinien ćwiczyć swoje mięśnie, żywić się dobrze, zostawić dostateczny czas trawieniu i nareszcie wypocząć należycie, a to wszystko dla zapewnienia umysłowi jaknajwiększej dzielności, szczególniej gdy chodzi - o mozolną pracę edukacyi. Nie jest też trudno, przy obecnym stanie wiadomości fizyologicznych i lekarskich, wskazać odpowiedni stosunek każdego z tych czynników. Wszystko zdaje się potwierdzać, że pod względem czysto fizyologicznym, wywieranie wrażeń na mózgu, lubo nigdy w stanie czuwania nie ustaje zupełnie, jest jednak nadzwyczaj niejednostajne w rozmaitych chwilach. Wiadomo każdemu, że są chwile w których nie jesteśmy zdolni do przyjmowania jakichkolwiek trwałych wrażeń; a znów w innej porze jesteśmy nadzwyczaj wrażliwi. Różnicy tej trudno tłomaczyć samą tylko enregią umysłową; możemy mieć jeszcze znaczny zapas siły do innych działań umysłowych, jak np. do spełniania obowiązków rutynicznych, a jednak brak jej do zachowania nowych wrażeń; jesteśmy zdolni czytać, rozmawiać, pisać, przyglądać się ćwiczeniom; możemy rozkoszować się. własnemi uczuciami i ciągnąć dalej jakieś zajęcie, a jednak nie zdołamy gromadzić zapasów w pamięci, lub nabywać nowych wiadomości. Nawet o zdarzeniach, w których braliśmy udział, bardzo prędko zapominamy. Cóż więc jest tak godnego uwagi i tak osobliwego w fizycznej podstawie plastycznej własności mózgu? Kiedy ta własność znajduje się w pełni skutecznego działania? Jakie szczególniej rzeczy ją żywią i podtrzymują? Chociaż brak jeszcze wyczerpującego opracowania całego tego przedmiotu, oczywiste fakta zdają się usprawiedliwiać nasze twierdzenie, mianowicie, że plastyczna czyli pamięciowa czynność jest najwyższą energią mózgu, szczytem działania nerwów. Ażeby nagiąć człowieka w nowym kierunku, ażeby wpoić w niego pewne wrażenie, któreby się samo przez się utrzymywało i mogło być według woli wskrzeszone: na to potrzeba zużyć (jak przypuszczamy) więcej siły mózgowej, aniżeli przy jakiejkolwiek innej czynności umysłowej. Chwile więc odpowiednie do gromadzenia wiadomości, do powstawania przyzwyczajeń i zyskiwania nowych nabytków, są te, w których mamy największy zapas niezużytej siły. Okoliczności powinny być takie, któreby przygotowywały drogę do najwyższego objawu energii mózgowej; pod tem rozumie się pełna świeżość organizmu i brak wszystkiego, coby mu niespodzianie mogło przynieść szkodo. Ażeby objaśnić to zapatrywanie, powołam się na rodzaj pracy umysłowej, który ze względu na dzielność mózgu jakiej wymaga, zdaje się zajmować pośrednie miejsce. Kombinacyjna praca rozumu taka, jak rozwiązywanie nowych zagadnień, stosowanie prawideł do nowych przypadków, wykonywanie powołań tak np. poważnych, jak prawnictwo, wymaga znacznego wysiłku umysłowego, a łatwość z jaką nam przychodzi, zależy od dzielności mózgu w chwili, gdy mu się oddajemy. Bądźcobądź jednak, prace te mogą być dokonane przy niższym stanie siły mózgowej; bywamy jeszcze zdolni do takich zajęć w chwilach, gdy pamięć nasza już nie zdoła przyjąć i zachować nowych a trwałych wrażeń. W starości, w wieku, gdy już nie możemy czynić nowych nabytków umysłowych, zdołamy jeszcze i z powodzeniem oddawać się pracom jak powyższe; możemy jeszcze roztrząsać nowe pytania, wynajdywać nowe argumenta i nowe dowody, stanowić w wypadkach, które nam się jeszcze nie zdarzały. Zdolność kombinacyjna przejawia się w rozmaitym stopniu, począwszy od najśmielszego polotu wynalazczego, a skończywszy na dosłownem powtarzaniu tego, czego się dawniej nauczono, co przedtem wykonywano. Kaznodzieja układający nową mowę posługuje się mniej lub więcej zdolnością, kombinacyjną; ale gdy odmawia modlitwy, gdy czyta z książki obrzędy, właściwie tylko przypomina je sobie. Ta ostatnia forma działania umysłowego najmniej potrzebuje dzielności mózgowej. Gdy zdolność nabywania nie może skutecznie działać, kombinowanie jest jeszcze możebne; gdy rozum już niema siły zboczyć choćby na krok od zwykłej rutyny, przypominanie dosłowne może się jeszcze odbywać. Inny rodzaj pracy umysłowej, której możemy się oddawać jeszcze wówczas, gdy zdolność nabywcza już nieco osłabła, polega na czynieniu poszukiwań i notatek. Wymaga to niejakiego natężenia uwagi; nie jest możebne przy najniższym stopniu prądu nerwowego; ale byle tenże się nieco wzmógł, jesteśmy zdolni do takiej pracy. Gdy nauczyciel lub badacz naukowy już nie ufa swojej pamięci, by zachowała nowe fakta, jakie podczas czytania spotyka i obserwuje; może jednakże jeszcze się nad niemi zastanawiać i notować. Tak, gdy podczas podróży, pamięć jest znużona i umiej czynna, można jeszcze z korzyścią czynić notatki w dzienniku. Wzruszenia, gdy nie są ani zbyt gwałtowne, ani nadmierne, stanowią rodzaj pracy umysłowej, który najmniej wymaga dzielności umysłu; możemy się więc niemi bawić wtenczas jeszcze, kiedy już nie bylibyśmy zdolni do wyższych działań umysłowych, zwłaszcza do gromadzenia nowych zasobów wiedzy, lub nabywania nowych uzdolnień. I tu jednak spotykamy rozmaite stopnie; ale wogóle można powiedzieć, że do czucia miłości lub nienawiści, do spełniania władzy lub czci oddawania, dostateczne są niższe stopnie siły nerwowej, lubo niepodobnaby i tych wykonywać przy zupełnem wyczerpaniu umysłu. Z tego porównawczego przeglądu możemy osądzić, jakie są najkorzystniejsze chwile, pory i okoliczności do pamięciowej pracy. Można przypuszczać, że w pierwszych godzinach dnia całkowita energia organizmu znajduje się u swojego maximum, i że ku wieczorowi słabnie; i dlatego też ranek jest najodpowiedniejszą porą do czynienia nabytków umysłowych. Podczas dwóch lub trzech godzin po rannym posiłku, dzielność organizmu jest prawdopodobnie najwyższa; całkowity wypoczynek przez godzinę lub dwie i drugi posiłek, (połączone z ćwiczeniem fizycznem, jeżeli praca wymagała siedzenia), uspasabiają mózg do nowego wysiłku, który prawdopodobnie będzie niższy od pierwszego, z wyjątkiem w młodszych latach; nareszcie, gdy energia w tej powtórnej pracy zostanie wyczerpana, można po wypoczynku trzeci raz się zabrać, ale rezultaty tej trzeciej fazy będą mniejsze od pierwszej, a nawet od drugiej. Nie należy w tej trzeciej fazie przedsiębrać trudniejszej pracy umysłowej, gdyż nie bardzo można liczyć na plastyczność organizmu, lubo prace kombinacyjne i rutyniczne mogą być jeszcze wykonywane. Zwyczajny porządek dzienny może być zakłócony przez okoliczności wyjątkowe; ale wyjątki te jedynie potwierdzają prawidło. Jeżeliśmy podczas pierwszych godzin dnia byli bezczynni, umysł nasz będzie niezawodnie świeższy i lepiej usposobiony do pracy wieczorem; ale ta spóźniona praca nie zastąpi i nie wynagrodzi straty pierwszych godzin; dzielność nerwów będzie malała coraz bardziej w miarę tego, jak się dzień będzie chylił ku końcowi, choćby wymagania ku nim zwrócone były jaknajmniejsze. Możemy też w jakiejkolwiek porze dnia wywołać objaw energii nerwowej, za pomocą upartego wysiłku i podniecenia, które popędzą krew do mózgu bez względu na czas i okoliczności; ale ten wysiłek stanowi stratę sam w sobie i pociąga zakłócenie w czynnościach organizmu. Można przyjąć za prawidło ogólne, że organizm jest najdzielniejszym w chłodnej porze roku, i że w zimie najlepiej się pracuje. Praca w lecie jest stosunkowo nieprodukcyjną. Ocenienie rozmaitej plastyczności organizmu w rozmaitych epokach życia możnaby przeprowadzić według tego samego planu, mianowicie, obliczyć zbiorowe siły jego i wskazać, jaka ich część idzie na usługę mózgowi; ale trzebaby brać w rachubę inne jeszcze okoliczności, i dlatego wolę nie wchodzić w to pytanie obecnie. Wiele szczegółów tyczących się gospodarstwa plastycznej siły, ma swoję stronę fizyczną i umysłową. Tu należą np. szczegóły tyczące się natężenia i zwątlenia uwagi, przerwy i zmiany w zatrudnieniach, miarkowania podniety nerwowej i innych przedmiotów. Wszystko to znajdzie miejsce w dalszem roztrząsaniu pamięci; ale obecnie uważamy za stosowne rozważać ten przedmiot ze strony czysto umysłowej. 2. Wszelkie pomoce, których umysł dostarcza plastyczności, streszcza w sobie jedna okoliczność, mianowicie, koncentracya czyli skupienie ducha. Każdy nabytek umysłowy, wszelkie wrażenie wywarte na pamięć, wszelka dążność nadana umysłowi, pociągają za sobą pewne zużycie siły nerwowej; im zużycie to większe, tym rezultat lepszy. Z tego jednak wynika, że należy odwrócić siły umysłowe na chwilę od wszelkiej innej współzawodniczącej z pierwszą pracy; a szczególniej, że należy zrównoważyć i powetować wszelką stratę sił, jakichby ta mogła wymagać. Należy więc dobrze poznać okoliczności sprzyjające skupieniu umysłu. Przypuszczamy, że rozporządzalne siły umysłowe są dostateczne, i szukamy sposobów zwrócenia ich na stosowną drogę. Otóż jest rzeczą widoczną, że główny pośredniczący w tej sprawie czynnik stanowi wola, i że głównemi pobudkami dla tej ostatniej są: przyjemność i przykrość. Tak rzecz ta przedstawia się w ogólnych rysach. Więcej nieco szczegółów dostarczą nam nasze wiadomości psychologiczne. A najprzód, wola sama, o ile jest siłą kierującą, t. j. o ile porusza organa w pewną stronę pod działaniem pewnej pobudki, jest zdolnością nabytą przez uprawę; jest ona z początku bardzo kruchą i dopiero w miarę użycia, tężeje. Żadna zachęta nie zdoła skłonić dziecka rocznego do klaskania rączkami, do wskazania przedmiotu palcem, do potarcia końca nosa, do wysunięcia lewego ramienia naprzód. Czynności dowolnych choćby najprostszych, a stanowiących alfabet czynności wyższych, trzeba się nauczyć właściwemi drogami; i póki w nich nie uczyniono takiego postępu, by ulegały pobudce, nauczyciel niema nad niemi żadnej mocy. Opisałem gdzieindziej, jak pojmuję te drogi, któremi się wola rozwija od wczesnej młodości. W praktyce wychowawczej, Jestto sprawa nielada, gdyż uczy od jakiego wieku kształcenie mechaniczne jest możebne, i co mu staje na zawadzie z początku, bez względu na zasób plastyczności samego mózgu. Zdaje się więc, że zadaniem szkoły dziecinnej powinno być wyrobienie organów, przyzwyczajając je do działania w żądanym kierunku. Teraz wracając się do wpływów sprzyjających skupieniu umysłu, pierwsze miejsce naznaczamy wewnętrznemu czarowi, inaczej przyjemności tkwiącej w samym akcie. Prawo rządzące wolą, uważaną ze względu na najwyższą swoję potęgę, głosi, że przyjemność ciągnie dalej ruch, który ją wywołał. Wszystka siła, jaką umysł rozporządza w danej chwili, kieruje się ku pracy, która sprawia przyjemność. Bezpośrednia i natychmiastowa przyjemność, jakiej doznajemy, podnieca nas do największych wysileń, jeżeli te przyczyniają się do jej przedłużenia. Tymto sposobem pewne wrażenie ryje się głębiej, pewna dążność utwierdza się mocniej, rozmaite czynności kojarzą się ze sobą; objawiające się równocześnie zadowolenie budzi uwagę, i tym sposobem wyciska trwałe piętno na umysłowym organizmie. Ażeby przyjemność mogła działać jako pobudka woli skutecznie, potrzeba nietylko żebyśmy nie byli zadęci rutynicznemi czynnościami takiemi, któreby skierowały siły woli w inną, stronę, jak np. przechadzka po kwiecistym ogrodzie; lecz nadto, by przyjemność, nie była zbyt wielką i rozrywającą uwagę. Ponieważ wielka przyjemność i wielki wysiłek umysłowy wzajem się wyłączają; nie należy więc używać zbyt silnej podniety jakiegokolwiek rodzaju, gdy chodzi o rezultaty wymagające najwięcej siły umysłowej, o nabycie nowych uzdolnień. Przyjemność łagodna, zadawalniająca nas w tej chwili, przy braku wszelkiej silnej pokusy, jest najlepszą podnietą do nauki. Tym lepiej, jeżeli przyjemność ta powoli wzrasta; mały początek, ciągle wzrastający, który nie pochłania całkowicie umysłu, jest najodpowiedniejszą podnietą dla zdolności umysłowej. Ażeby jeszcze więcej spotęgować wpływ podniety, nie przechodząc jednak za stosowną granicę, moglibyśmy zacząć od strony ujemnej, to jest od. pewnej przykrości, któraby stopniowo w ciągu pracy malała, ustępując nakoniec miejsca zadowoleniu, jakie sprawia wzrastająca przyjemność. Wszyscy wielcy nauczyciele młodzieży począwszy od Sokratesa do naszych czasów, uznawali, jak się zdaje, potrzebę wystawienia ucznia z początku na pewien stopień przykrości: okoliczność to bolesna wprawdzie, chociaż musimy uznać surową prawdę, jaką w sobie mieści. Wpływ przykrości atoli sięga daleko głębiej, aniżeliśmy dotychczas przypuszczali, jak to w następnym rozdziale zobaczymy. Umiarkowane zadowolenie wynikające z samej nauki, jest niezawodnie najprzyjemniejszym i najskuteczniejszym środkiem spojenia połączeń, któreśmy pragnęli przyswoić umysłowi. To właśnie mamy na myśli gdy mówimy, że uczeń ma upodobanie w tem, czego się uczy, że się zabiera do tej pracy z całem sercem, że się uczy con amore. Fakt ten jest powszechnie znany; ale błędem jest, gdy chcemy to usposobienie narzucić niejako wszystkim uczniom, i w każdym czasie, mniemając, że ono się da nakazać, albo że nie pociąga za sobą zużycia siły umysłowej. Mózg nie może nam dostarczyć wyjątkowej przyjemności darmo. W liczbie pobudek sprzyjających skupieniu umysłu, oprócz obecnej przyjemności, trzeba także pomieścić przyjemność w perspektywie, nabycie wiadomości mogących nam później sprawić zadowolenie. Pobudka ta o tyle jest niższa, o ile niższem jest wyobrażenie przyjemności od przyjemności rzeczywistej. Bądźcobądź, widzimy w niej różne stopnie, i może ona wywierać wpływ dość znaczny. Rodzice wynagradzają często dzieci pieniędzmi za postęp w nauce; wyobrażenie przyjemności w tym razie jest prawie równe przyjemności rzeczywistej. Z drugiej strony, obietnice szczęścia i zaszczytów, jakie nauka po długim lat szeregu ma przynieść, rzadko skutecznie wpływają na skupienie umysłu w pewnym naukowym kierunku. Przyjrzyjmy się teraz wpływowi przykrości. Na mocy prawa rządzącego wolą, przykrość odwodzi nas od tego, co ją wywołuje. Nauka mozolna tak nas odwodzi, jak przyjemna pociąga ku sobie. Przykrość jedynie wtenczas może jako środek podniecający ku nauce służyć, gdy przyjdzie jako następstwo niedbalstwa, lub odstąpienia od przepisanego przedmiotu; doświadczamy wówczas względnej przyjemności w spełnieniu obowiązku. Taka jest teorya kar naznaczanych za brak pilności. Pobudka ta jest pod każdym względem niższa od innych; a o tej niższości należy zawsze pamiętać, gdy chodzi o jej zastosowanie, jak w istocie wszyscy nauczyciele muszą często względem większości uczniów czynić. Przykrość pociąga za sobą pewną stratę siły mózgowej, gdy tymczasem praca ucznia wymagałaby całkowitej summy tej siły. Kara zatem oddziaływa, ale przy znacznej stracie, która to strata jeszcze większą się staje, gdy kara przybiera określoną formę strachu (terror). Nie jeden przypomina sobie wypadki, w których surowość zrobiła ucznia całkiem niezdolnym do wykonania naznaczonej pracy. Nie rozstrzygając żadnej z teoryi umysłowych a priori co do pytania, czy możebnem jest skłonić umysł ludzki do pracy za pomocą dowcipnego systemu lekcyi pociągających, twierdzimy nie lękając się zaprzeczenia, że jeżeli będzie miany wzgląd na organizm fizyczny, jeżeli praca zadawana uczniom nie będzie nad ich siły, jeżeli ich się będzie wspierało o ile potrzeba, zrozumiałemi wskazówkami: to lubo kara może być często nieunikniona, nie powinna jednak być tak wielką, by stłumiła ochotę i zniszczyła plastyczną energią ucznia. Też same uwagi dają się zastosować co do kary w perspektywie, biorąc oczywiście w rachubę różnicę istniejącą między karą rzeczywistą z jej wyobrażeniem. Dobrze jest, jeżeli spodziewana kara działa jako pobudka, albowiem przyszłe bolesne skutki niedbalstwa są tak rozmaite i znaczne, że uwalniają od uciekania się do innej pobudki. Ale ponieważ rozum dzieci ma bardzo słabe wogóle pojęcie przyszłości zarówno dobrej jak i złej, kary więc doraźne mogą być zastąpione jedynie karami, które następują w bardzo blizkiej przyszłości, są zrozumiałe i niechybne. W badaniu umysłu ludzkiego, potrzeba dla rozmaitych celów, wprowadzić subtelną różnicę między uczuciem uważanem jako przyjemność i przykrość, a uczuciem uważanem jako wzruszenie, które niekoniecznie jest przyjemnem lub przykrem. Tej subtelności nie możemy uniknąć i w obecnie zajmującym nas przedmiocie. Zdarza się forma umysłowego skupienia dobrze nazwana wzruszeniem, które, jednak nie jest ani przyjemnem ani przykrem. Nagły łoskot, silne uderzenie, szybki ruch kołowy wzruszają nas, podniecają czyli pobudzają; mogą nam czasami sprawić przyjemność lub przykrość, ale mogą też pozostać całkiem neutralne; a nawet gdy sprawiają przyjemność lub przykrość, jest w nich coś innego, aniżeli w istotnej przyjemności lub przykrości. Umysł w takiej chwili bywa wprawiony w pewne poruszenie, które wyłącza inne zatrudnienia umysłowe; jesteśmy wówczas pochłonieni tem, co taki stan sprawiło, i nie możemy doznawać wpływów zewnętrznych póki on nie minie. Ztąd wynika, że wzruszenie, pobudzenie jest przeważnie środkiem pomagającym do wywarcia wrażenia, do wypiętnowania pewnej idei na umyśle: Jestto pobudka natury ściśle umysłowej. Należy tu przecież zastrzedz, że gdy ogólne prawo psychologiczne wyłącza dwa stany sobie przeciwne, pobudka owa nie powinna być zbyt silną, ażeby nie pociągała straty siły. Gdy pobudka zachowuje stopień umiarkowany, równa się wówczas uwadze, umysłowemu zatopieniu się w przedmiocie, skupieniu sił działających na proces plastyczny czyli spajający, tak iż umysł zdolny jest zachować jako przypomnienie przedmiot, który się znajduje w ognisku umysłowem. Tak rozumiana pobudka niema wartości jako cel, ale dużo znaczy jako środek; środek ten przykłada się do rozwoju naszego umysłu, ryjąc w nim pewien szereg wyobrażeń użytecznych. Pozostaje nam jeszcze jedna subtelność, będąca różnicą w innej różnicy. Postawiwszy naprzeciw siebie jako przeciwieństwa, uczucie stanowiące przyjemność lub przykrość, a z drugiej strony samo neutralne pobudzenie, wypada nam odłączyć rodzaje pobudzeń użytecznych od nieużytecznych, a nawet szkodliwych. Użytecznem pobudzeniem nazywamy takie, które się ogranicza do przedmiotu mającego być wrażonym umysłowi; pobudzeniem nieużytecznym, albo jeszcze gorzej niż nieużytecznem, jest takie, które następuje przypadkowo, rozciąga się szeroko i nie kieruje się ku żadnej rzeczy w szczególności. Łatwo jest sprowadzić ten ostatni rodzaj pobudzenia, nieokreślonego, rozpryśniętego i chaotycznego, które nie może służyć do żadnego określonego celu; należy je zatem uważać raczej za' czynnik zamieszania, aniżeli za środek pomagający do skupienia uwagi na pewną, pracę. Prawdziwie pożyteczna pobudka o jakiej tu myślimy, wynika z samego przedmiotu, z nim się wiąże i do niego się tylko ogranicza. Otóż, jedynem lekarstwem na sprowadzenie tego rodzaju podniety jest wytrwałe przyłożenie się umysłu, obok całkowitej ciszy zewnętrznej. Powściągnij wszelką inną pokusę zmysłów, dawaj baczność na jednę czynność, której się masz nauczyć: wówczas na mocy prawa nerwowej i umysłowej trwałości, prądy mózgowe będą się stawały coraz silniejsze, póki nie dosięgną punktu, od którego już na daną chwilę są nieużyteczne. Jestto najdoskonalszy stopień skupienia umysłu pod wpływem pobudki neutralnej. Nieprzyjacielem tej szczęśliwej neutralności jest przyjemność wciskająca się od zewnątrz; młody umysł nie może się oprzeć roztargnieniu, jakie budzi obecna lub tylko spodziewana przyjemność. Szkoła umyślnie jest odosobniona od widoku tego, co się dzieje na zewnątrz; umyślnie też i z wnętrza jej usunięto wszystko, coby mogło bawić przynajmniej na ten czas, gdy trwa trudniejszy ustęp lekcyi. Mała przykrość, lub choćby tylko obawa takowej, byle tylko lekkiej, pomaga skupieniu ducha. Mamy jeszcze roztrząsnąć punkt ważny, mianowicie, co się tyczy stosunku między pamięcią a zdolnością odróżniania, o czem jużeśmy wspomnieli rozpoczynając uwagi o zdolności odróżniania. Rozważenie tego stosunku pozwoli nam jeszcze lepiej zrozumieć prawdziwy charakter pobudzenia, które skupia siły nie sprawiając ich roztargnienia, ani rozproszenia. Chwila, w której jesteśmy zdolni do subtelnego odróżniania, jest chwilą, w której siła umysłowa góruje; wzruszenie zaciera przed nami delikatniejsze różnice, i czyni umysł niezdolnym do ich uczuwania. Spokój i cisza, brak wzruszeń uspasabiają. umysł do poświęcenia wszystkich sił swoich działaniom rozumowym wogóle: z pośród tych działań zaś, chwytanie różnicy jest fundamentalnym. Otóż, im więcej zdołamy poświęcić energii umysłowej na postrzeganie różnic, tym lepiej je czujemy, tym mocniej się one w nas wrażają. Ta sama czynność, która pomaga do ujmowania różnic, pomaga też do ich zapamiętania. Niepodobna dwóch tych faktów rozłączać. Niemasz prawa rozumu bardziej ustalonego nad to, które łączy naszę zdolność odróżniania z pamięcią. W którejkolwiek klassie przedmiotów nasza zdolność odróżniania jest wielka, czyto będą barwy, czy formy, tony lub smak, w niej też i pamięć przedmiotów będzie wielka. Ile razy uwaga może się skupić na pewien przedmiot tak, byśmy uczuli najdelikatniejsze szczegóły, co zresztą innemi słowy znaczy także zdolność odróżniania, już ta sama okoliczność sprawi mocne wrażenie na pamięci; niema też chwili odpowiedniejszej do głębokiego zanurzenia się faktu w umyśle. Doskonałość więc neutralnego pobudzenia zależy w gruncie na wytężonem skierowaniu sił umysłowych do pewnego aktu, lub do szeregu aktów, podczas których ujmujemy różnice. Jeżeli jakimkolwiek sposobem zdołamy dojść do tego, możemy być pewni, że inne umysłowe następstwa same z siebie przyjdą. Rzadko i z trudnością cel ten osięga wiek dziecinny i wczesna młodość, albowiem zarówno pozytywne jak i negatywne warunki pozwalające na dojście do najwyższego stopnia, rzadko się zdarzają spółcześnie połączone. Niemniej jednakże powinniśmy znać te warunki, i ku temu też celowi zmierzało powyższe badanie. Przyjemność i przykrość oprócz skutków sobie właściwych, to jest oprócz kierowania dowolnemi czynnościami, działają prócz tego jako czyste pobudzenie na rozdmuchanie umysłowego ognia, który dodaje więcej energii wszystkim działaniom umysłowem, a w ich liczbie i wrażeniom pamięciowym. Należy też jeszcze uczynić różnicę między pobudzeniem, które się kieruje ku pracy mającej być wykonaną, a pobudzeniem, które od niej oddala. Przyjemność, byle, nie była zasilną, jest pożyteczniejszą, niż przykrość. Przykrość znów jest bodźcem energiczniejszym; pod wpływem żywego bólu, siły wytężają się szybko ku danemu celowi, aż póki nie dosięgną punktu, poza którym ustają działać pożytecznie. Ażeby ocenić cały zakres działania pobudki przykrej, dość sobie przypomnieć własne doświadczenie, gdyśmy byli uczniami. W celu spamiętania lekcyi kuliśmy ją po kilka razy z książką; potem próbowaliśmy powtórzyć bez książki. Nie udało nam się to odrazu, a to niepowodzenie sprawiało nam przykrość. Wracamy do książki i znów probujemy powtórzyć bez niej. Ale i tym razem nie udaje się, tylko, że męczymy pamięć, ażeby powiązać zgubiony wątek. Przykrość, jaką sprawia niepowodzenie i sam akt natężenia podniecają siły; uwaga na seryo i energicznie kieruje się ku przedmiotowi. Tym razem już. gdy uczeń bierze książkę, czuje się lepiej przygotowanym do przyjęcia wrażenia; słabo trzymające się ogniwa nowej nabierają siły, a następne usiłowanie uwieńczone powodzeniem, pokazuje nam wartość dyscypliny, którąśmy przebyli. Jedna jeszcze uwaga, a zakończymy rzecz o warunkach plastyczności: zarówno zdolność odróżniania jak i pamięć, otrzymują jednakową pomoc ze strony przejść szybkich i wyrazistych. Mówią powszechnie, że przejście nagłe i wyraziste sprawia silne wrażenie: otóż stosuje się to zarówno do zdolności odróżniania jak i do pamięci. Granic chwiejnych, niewyraźnych, słabo nakreślonych trudno rozeznać, i równie trudno spamiętać przedmiotów, do których się odnoszą. Uwaga ta jest wielką pomocą nauczycielowi w jego sztuce. ZDOLNOŚĆ UPATRYWANIA PODOBIEŃSTWA, CZYLI ZGODNOŚCI. Nie jest to ani niestosowne, ani naciągnione porównanie, gdy zdolność upatrywania podobieństwa w rzeczach, nazywamy prawem ciężkości świata umysłowego. Co się tyczy rozumu, upatrywanie podobieństwa jest równie ważne, jak siła plastyczna, która, reprezentuje zdolność zastosowywania, czyli pamięć. Metody prowadzące na szczyty wiedzy ogólnej, opierają się na okolicznościach towarzyszących wynajdywaniu podobieństw, wśród rzeczy różniących się od siebie. Pomimo całej rozmaitości, jaką nam przedstawia świat doświadczalny, rozmaitości zwracającej się do naszej władzy upatrywania różnic, okazuje on nam częste powtórzenia, czyli podobieństwa, jedność. Liczne są odcienie barwy, które oko nasze odróżnia, ale też jedna i ta sama barwa lub jej odcień, często się powtarza. Liczne są odmiany form, np. okrągła, kwadratowa, spiralna, które odróżniamy, gdy są naprzeciw siebie położone; ale też widzimy powtarzającą się nieraz tę samą formę. Na pierwszy rzut oka, fakt ten zdaje się być bez znaczenia; zdawałoby się, że chodzi w takim razie głównie o to, by różnic tych nie mieszać, nie brać za to samo barwy błękitnej z fioletową, koła z elipsą; jeżeli barwa błękitna znów się zjawia, postępujemy z nią tak jak poprzednio. Postrzeżenie to jednak zapośpieszne, przeoczą bardzo doniosłą uwagę. To, co zasadzie podobieństwa nadaje górujące znaczenie, Jestto właśnie towarzysząca mu rozmaitość. Kształt okrągły, któryśmy najprzód zauważyli na pierścieniu lub trojaku, powtarza się na księżycu w pełni, gdy tymczasem okoliczności towarzyszące tej ostatniej formie, są różne i oneto trzeba zauważyć. Pomimo wszakże tych różnic zakłócających, ważną jest rzeczą rozeznać podobieństwo, zgodność przedmiotów co do tej jednej własności, zwanej formą okrągłą. Gdy pewne wrażenie odebrane w jednem położeniu, powtarza się w drugiem, odmiennem, nowe to wrażenie przypomina nam dawniejsze pomimo różnicy, jaka między obu położeniami zachodzi; przypomnienie to może być uważane za nowy rodzaj uderzenia, czyli pobudzenia świadomości, które nazywamy tożsamością pośród rozmaitości. Kawałek węgla i kawałek drzewa różnią się od siebie i z razu mamy je za różne. Rzucone w ogień oba goreją, wydają ciepło i zostają zniszczone. Mamy tu uderzające podobieństwo, które staje się wrażeniem trwałem ze względu na oba przedmioty. Z takichto uderzeń, składa się połowa tego, co nazywamy wiedzą. Ile razy spotyka się różnica, powinniśmy ją, uczuwać; tak samo gdzie zachodzi podobieństwo. Nie dostrzedz jednej, lub drugiej, stanowi głupotę. Wychowanie nasze posuwa się temi drogami, a nauczyciel powinien nas wspierać na obu. Jużeśmy rozważali sposoby pomagające rozwojowi zdolności odróżniania i przeszkody stojące na zawadzie; wiele z tych uwag stosuje się i tam, gdzie chodzi o rozwój zdolności upatrującej podobieństwa. Gdy chodzi o rozeznanie podobieństw pośród różnic, zdarzają się przypadki łatwe, jak równie i takie, w których umysł niewsparty, przeoczą takowe. 1.Należy nam tu przypomnieć, co się tyczy delikatnego rozeznawania podobieństw, przeciwieństwo zachodzące między stanem umysłu rozumowym a uczuciowym. Tylko przy braku wszelkich wzruszeń możebne są, wyższe prace umysłowe. Okoliczność ta powinna ostrzegać przeciw zbyt częstemu używaniu kary, jak równie przeciw podnietom przyjemnym i wogóle jakimkolwiek wzruszeniom. Wszakże pozostaje nam bardziej szczegółowe zastosowanie. Przystąpimy odrazu do problematu tyczącego się wiedzy ogólnej. Najtrudniej jest umysłowi przyswoić sobie wiadomości ogólne, czyli zrozumieć uogólnienia. Fakt ogólny, pojęcie ogólne, czyli prawda ogólna, znaczą, fakt, który się powtarza wśród odmiennych okoliczności. Wyraz "ciepło" jest nazwą oznaczającą takie ogólne pojęcie. Są liczne przedmioty, bardzo od siebie różne, które jednak w tem się zgadzają, że budzą w nas wrażenie ciepła; takiemi są słońce, ogień, lampa, zwierzę żyjące. Rozum nasz rozróżnia je, uderzony jest podobieństwem pomimo różnic, i dzięki temu odróżnianiu, dochodzi do pojęcia ogólnego. Otóż wielkim kamieniem obrazy dla umysłu w tym jego popędzie do uogólniania, są różnice indywidualne. Mogą one być drobne i nieznaczne, lub wielkie. Porównywając dwa ognie, jesteśmy uderzeni ich podobieństwem, a różnice takie, jak np. ich wielkość, natężenie, materyał palny, nie zatrą przed uwagą ich podobieństwa.. Ale rozeznanie podobieństwa między promieniem słońca a kupą fermentującego nawozu, bywa nadzwyczaj utrudnione z powodu wielkiej różnicy między obojgiem; i ta właśnie walka między podobieństwem a różnicą, nie pozwala nam dojrzeć pierwszego, a przez to opóźnia wykrycie prawd najważniejszych. 2.Metoda polega na stawieniu rzeczy obok siebie, czyli na obokleżności (juxtapositio); daje się stosować zarówno do wykrywania podobieństwa jak i różnicy. Możemy uporządkować fakta zgadzające się ze sobą w ten sposób, żeby to ich podobieństwo stało się widoczniejszem. Otrzymujemy to bądź przez zbliżenie przedmiotów jak np. wtenczas, gdy chodzi o wykrycie różnic; bądź też przez symetryczne ułożenie, jak np. gdy składamy dwie ręce tak, żeby palce duże i małe stykały się ze sobą. Takie symetryczne porównywania okazują nam odrazu w tym samym fakcie podobieństwo i różnicę. Metoda taka daleko sięga, i stanowi jednę z najdzielniejszych sztucznych pomocy w udzielaniu wiedzy. 3.Nagromadzenie przykładów jest bardzo ważnym środkiem, do wpojenia w umysł pojęć ogólnych. Ciągłe, nieprzerwane wykazywanie punktu podobieństwa, jest jedyną drogą prowadzącą do wywarcia skutecznego wrażenia, jakiejś ważnej idei ogólnej. Nie mogę się tu zastanawiać nad rozmaitemi przeszkodami, jakie przy tej metodzie trzeba pokonywać; ani roztrząsać jak rzadko daje się ona zastosować do najwyższych zagadnień. Dość będzie gdy zauważę, iż interes łączący się z przypadkami szczegółowemi ciągle odrywa uwagę, i że zarówno uczeń jak i nauczyciel ulegają tej pokusie. Jest jeszcze inna okoliczność czyniąca zdolność upatrywania podobieństw bardzo ważną pomocą dla pamięci. Gdy się mamy uczyć zupełnie nowej lekcyi, musimy wrażać wszystkie jej części w nasz mózg za pomocą plastyczności tegoż, i potrzeba na to pewnego czasu, ażeby się spoiły i dojrzały wszystkie te wrażenia. Gdy zaś przeciwnie, lekcya zawiera części, które mózg nasz już sobie przyswoił, oszczędzamy sobie pracy potrzebnej do spojenia tych ogniw, i ograniczamy się do tego tylko, co jest nowe dla nas. Gdy znamy wszystko co się tyczy jednej rośliny, łatwo nam przychodzi nauczyć się tego, co się tyczy innych roślin tego samego gatunku lub rodzaju; pozostają nam bowiem do spamiętania tylko punkta, różniące je od pierwszej. Otóż widoczna jest odrazu ważność tego faktu dla rozwoju umysłu. Nabywszy raz pewną liczbę wiadomości z zakresu sztuk ręcznych, języków, rysunku, nie spotykamy później zupełnie nic nowego, a ilość przedmiotów nowych maleje w miarę tego, jak nasza wiedza wzrasta. Plastyczność mózgu wprawdzie nie wzrasta z latami, ale łatwość z jaką, nabywamy nowych wiadomości zwiększa się ciągle, gdyż wiadomości te w gruncie tak mało są nowe, że nowe drogi w mózgu mające się przytem torować, są bardzo nieliczne. Chociażby arya muzyczna była najoryginalniejsza, ułożona przez najgenialniejszego artystę, jednak ukształcony muzykant prędko jej się nauczy. Doniosły ten fakt spotyka się ciągle w praktyce pedagogicznej. Nauczyciel może kierować uczniem i pomagać mu do wykrycia podobieństw w tych razach, gdy ich nie czuje, pomimo, że istotnie się znajdują; powinien również żądać od ucznia wskazania rzeczy znanych w nowem jakiemś dla niego zadaniu. Przeszkody w tem dziele i środki wybrnięcia z nich jużeśmy podali. Gdy przedmioty są zawiłe, złożone, należy się uciec do regularnego zbliżania (obokleżności); zdarzyć się też może, iż trzeba zwalczać urok, jaki wywierają szczegóły (1). ZDOLNOŚĆ KOMBINOWANIA. Na wielu stadyach edukacyi chodzi już nietylko o wrażenie w umysł faktów spotkanych, lecz o wykonanie jakiegoś nowego działania, jakiejś rzeczy, której dotychczas nie byliśmy zdolni uczynić. Tu należą pierwsze początki mówienia, pisania i wogóle wszystkich sztuk mechanicznych, czyli ręcznych. Toż samo zachodzi w wyższych działaniach umysłowych, jak np. gdy mamy sobie wyobrazić to, czegośmy nie widzieli. Nie liczę tu jednakże wynajdywania, czyli wykrywania, albowiem uprawa zdolności twórczej, nie jest objęta w przedmiocie, który nas w tej chwili zajmuje. Psychologia zdolności kombinacyjnej jest nadzwyczaj prosta. Niektóre pierwotne warunki spotykają się we wszystkich wypadkach; zwracając tedy słuszną uwagę na te warunki, możemy jako nauczyciele, dać wszelką możebną pomoc mozolącym się uczniom. 1.Mówiąc o zdolności kombinacyjnej, przypuszcza się, że mamy coś do kombinowania z czegoś innego; że są już wyrobione pewne zdolności, które mają być wprowadzone w ruch, kierowane i kombinowane na nowo. Musimy wprzód umieć chodzić, nim zaczniemy tańczyć; trzeba umieć wymawiać proste dźwięki, nim się zacznie wymawiać wyrazy; należy umieć wprzód stawiać laski i półkola, nim zdołamy na pisać litery; musimy mieć wprzód wyobrażenie o drzewach i krzewach, o kwiatach i trawnikach, nim zdołamy sobie wyobrazić ogród. Praktyczny wynik z tego jest zarówno widoczny jak i nieprzeparty; stosuje się on do całego wychowania i nie może być nigdy przeoczony, lubo nie stosowano go zapewne nigdy w całej rozciągłości. Zanim przystąpimy do nowej jakiejś pracy, musimy wprzód odbyć szereg ćwiczeń wstępnych, czyli przygotowawczych. Nauczyciele zmuszeni są pamiętać o tym akcie choćby z powodu niepowodzeń, jakich doznają przy tak prostych ćwiczeniach, jak wprawa w czytanie i pisanie. Zapominają zaś o nim, gdy kolejne stadya pewnej pracy są mniej wyraźne, jak np. gdy chodzi o objaśnienie jakiejś teoryi naukowej. 2.Gdy mamy dokonać nowej jakiejś kombinacyi, trzeba jasno pojmować cel, do kórego się zmierza; trzeba również mieć sposób ocenienia, czy i o ile się usiłowania nasze powiodły. Dziecko uczące się pisać ma wzór przed sobą; żołnierz w szeregu, widzi swego podoficera, lub słyszy głos uczącego sierżanta. Ile razy mamy przed sobą wzór wyraźny i zrozumiały, tyle razy otwierają się widoki powodzenia; gdy zaś ideał jest niewyraźny i niepewny, wahamy się i błąkamy. Gdy usiłowania nasze zależą od wyraźnej pochwały nauczyciela, trzeba, by sąd jego był wytrawny, a on sam ze sobą zgodny, jeżeli zaś dzisiaj mówi co innego, a jutro znów co innego, zbije nas z tropu i zgubi. Wadą wszystkich wzorów jest to, że zawierają rysy szczegółowe, właściwe autorowi, pomieszane z idealnym jego zamiarem. Po każdym nauczycielu zostaje nam jego maniera (mannerism), a co gorsza, że niektórzy uczniowie przyswajają sobie tylko manierę, przychodzi to bowiem łatwiej, niż wnikanie w istotę nauki. Niema na to innego lekarstwa, jedno porównywanie rozmaitych dobrych wzorów, tak jak kapitan okrętu porównywa chronometry. Gdy mamy do naśladowania oryginał niedościgły, jak np. ucząc się pisać według wzoru sztychowanego, potrzeba nam drugiego sądu, któryby nas objaśnił, czy zboczenia nasze są istotne i ważne, czy tylko drobne i nieuniknione. Tu właśnie pokaże się biegłość nauczyciela; może on rozwidnić drogę naszę na wzór jutrzenki, póki jasny dzień nie nastąpi, lub też zostawić nas w zawikłaniu bez wyjścia. Istotnem zadaniem nauczyciela jest pokazać, w czem i dlaczegośmy błądzili. 3.Jedyną drogą prowadzącą do nowej kombinacyi jest, probować i znów probować. Pod wpływem woli odważamy się na pewne ruchy; ale pokazuje się żeśmy chybili, więc się zatrzymujemy; zaczynamy tedy na nowo i póty, póki nie dojdziemy do żądanej kombinacyi. Droga do nowych uzdolnień prowadzi przez próby i błędy. W miarę tego, jak wyłożone warunki lepiej będą spełnione, mniej będzie usiłowań bezowocnych. Jeżeli nami dobrze kierowano ku mającej się wykonać kombinacyi, i jeżeli mamy jasne pojęcie tego, co ma być dokonane, nie wielu prób będzie potrzeba; szybkie powściągnienie ruchów mylnych, doprowadzi nas w końcu do ruchu prawdziwego. Nabycie wprawy w jakiejś nowej kombinacyi ręcznej, jak np. w pisaniu, pływaniu, sztukach mechanicznych, wymaga istotnego wysiłku zdolności ludzkich; ażeby się udała, potrzeba zbiegu tych wszystkich sprzyjających okoliczności, któreśmy wymienili, gdy była mowa o pamięci. Dzielność i świeżość organizmu, swoboda od roztargnień, brak silnych lub obcych temu, co nas zajmuje, wzruszeń, pobudki naglące do zdobycia powodzenia: oto są owe okoliczności pożądane, a nieodzowne, gdy chcemy, by się nam jakaś trudna kombinacya udała. Znużenie, obawa, wzruszenie, lub inne zużywające napróżno siły poruszenia, stanowią tyleż przeszkód w powodzeniu. Zdarza się często, że musimy zaprzestać na jakiś czas próby; ale i w takim razie bezskuteczna ta walka, nie jest całkiem stracona. Nauczyliśmy się w niej przynajmniej unikać pewnych ruchów, i ograniczać zakres usiłowań przy nowej sposobności. Jeżeli po dwóch lub trzech próbach oddzielonych wypoczynkiem nie dochodzimy do żądanej kombinacyi, dowód to, żeśmy zaniechali jakiegoś ćwiczenia przygotowawczego; trzeba więc będzie cofnąć się, by się lepiej przygotować. Być też może, iżeśmy tych wstępnych ruchów nabyli, tylko że niedość mocno i niedość pewno, by nam się udały w nowej, mającej się dokonać kombinacyi. ZMIANA I WYPOCZYNEK W PRACY. Według przyjętego w edukacyi zwyczaju, uczeń zajmuje się kilkoma odrębnemi przedmiotami, tak, że ich przypada trzy, cztery, lub więcej codziennie. Otóż, co do zmiany i wypoczynku w pracy możnaby, jak się zdaje, wskazać następujące zasady: 1.Sen jedynie stanowi całkowite i bezwarunkowe ustanie zużycia sił umysłowych i fizycznych; sen doskonały, to jest wolny od marzeń, stanowi też najwyższy stopień i najlepszego wypoczynku. "Wszystko co skraca czas do snu potrzebny, co go czyni niespokojnym, sprawia zmarnowanie siły. Podczas godzin czuwania, może nastąpić wstrzymanie tej lub owej pracy, przyczem cały organizm więcej lub mniej wypoczywa. Chwile poświęcone na posiłek, przynoszą doskonałą ulgę w pracy, gdyż w tej porze myśli zmieniają kierunek, a całe ciało wypoczywa. Praca fizyczna, czyli mięśniowa, gdy następuje po umysłowej, wymagającej siedzenia, stanowi rzeczywiście pewien rodzaj wypoczynku, któremu towarzyszy zużycie sił nieodzowne do przywrócenia równowagi w czynnościach fizycznych. Podczas pracy umysłowej, nastąpił zbyteczny napływ krwi do mózgu; praca fizyczna odwraca ją od niego. Utlenianie tkanek postępuje wolniej; otóż praca mięśniowa jest najprostszą drogą do przyśpieszenia tego processu. Jednakże niezawodne postrzeżenia uczą nas, że te zbawienne skutki są powstrzymane, gdy nastąpi zmęczenie i gdy zbytecznie przedłużana praca czy ćwiczenie, zamiast przynieść wypoczynek organizmowi, jeszcze bardziej go wyczerpują. 2.Bardzo ważny mamy teraz punkt do rozważenia: mianowicie, co zyskujemy rzucając jeden rodzaj pracy, a biorąc się za drugi. Pociąga to za sobą. mnóstwo rozmaitych uwag. Jasnem jest, że nie należy przedłużać pierwszej pracy do całkowitego wyczerpania organizmu. Rekrut, odbywszy ranne ćwiczenia w polu, nie jest zdolny zasiąść natychmiast po nich do zadania arytmetycznego w szkole wojskowej. Ćwiczenia muzyczne aktorów mogą tak wyczerpywać siły, że nie pozwalają im zająć się inną nauką. Nabycie w jakiejś sztuce może mieć dla nas takie znaczenie, że chcieliśmy mu poświęcić całą rozporządzalną plastyczność organizmu. Gdy prądy mózgowe nie ustają biedz temi samemi drogami i odmawiają posłuchu w innym, żądanym kierunku, stanowi to również inną formę wyczerpania. Każda nowa i trudna nauka, może zawierać pewne stadya, na które pożytecznie jest skupić chwilowa najwyższą energią dnia tego. Wogóle przypada ona na początek dnia; wszakże, cokolwiek stanowi tę szczególną trudność, dobrze jest pofolgować nieco w innych poważnych i trudnych badaniach, póki nie pokonamy owej trudności. Nie znaczy to, żeby całkiem wszystkiego innego zaniechać; ale ponieważ, prawie we wszystkich naukach są długie ustępy, w których pozornie tylko posuwamy się naprzód, a w gruncie powtarzamy znane już rzeczy: pożytecznemby było, ażeby nauczyciel umiał pogodzić wysokie natężenie odbywające się na jednej linii, z wypoczynkiem na innych liniach. Nie ma podobno żadnego rodzaju nauki lub pracy tak zawiłej i wielostronnej, żeby wymagała użycia wszystkich sił organizmu; ztąd wynika, że zmiany zatrudnień umysłowych takie są, najpożądańsze, które jaknajmniej zostawiają niezużytych zdolności. Zasada ta stosuje się nieodzownie do wszelkich czynności umysłowych, — czyto będzie nabywanie, czy produkcya, czy używanie. Należy jednak zastosowanie to dobrze rozumieć, i nie dać się zwieść samym pozorem rozmaitości. Sprobójmy wskazać różnice przedmiotów pozwalających wypocząć umysłowi, gdy przechodzi od jednego do drugiego. Liczne rodzaje zmiany są w gruncie tylko inną nazwą wypoczynku od umysłowego wysiłku. Gdy od pracy poważnej i trudnej przechodzimy do łatwej, przyjemność jakiej wtenczas doznajemy, płynie nie z tej nowej pracy, lecz z ulgi doznanej w poprzedniej. Jeżeli chodzi o pofolgowanie natężenia umysłowego, lepiej jest wziąć się do lżejszego zatrudnienia, niż władze umysłowe zostawić całkiem bezczynne. Zastąpienie pracy zabawą, przynosi podwójną korzyść: ćwiczy mięśnie i dostarcza przyjemnej rozrywki. Przejść od zatrudnienia mozolnego do innego, które się lubi, znaczy naprawdę używać życia. Przejść od przymusu do swobody, z ciemności do światła, ze stanu monotonnego do rozmaitości, brać zamiast dawać — znaczy przechodzić od przykrości do przyjemności. Stanowi to nietylko istotną nagrodę pracy, lecz jest oraz warunkiem odnowy sił, by je uczynić zdolnemi do wytrzymania dalszych trudów. Przyjrzyjmy się bliżej trudności. Rodzaj zmiany, która może nastąpić bez zaniechania całkowitego nauki, a jednak służyć za ulgę, mamy w następujących przedmiotach: W nauce mamy dwie odmienne fazy: postrzeganie tego, co ma być uczynione i samo wykonanie. Gdy chodzi o ćwiczenia żywym głosem, najprzód słuchamy, potem powtarzamy; gdy chodzi o pracę ręczną, patrzymy na wzór, model, potem staramy się go odtworzyć. Otóż oszczędność sił umysłowych zależy na ustosunkowaniu dwóch tych czynności. Jeżeli zadługo przeciągamy postrzeganie, tracimy siłę do wykonania, a co większa, umysł dostaje więcej, niż może sobie przyswoić. Z drugiej strony, należy postrzegać tyle, ile umysł potrzebuje do nasycenia wrażeniem i tak, żeby ilość przyswojona, warta była zachodu łożonego na jej odtworzenie. Gdy pracujemy podług modelu, którym rozporządzamy dowolnie, uczymy się zwykle prędko tej słusznej proporcyi, jaką należy zachować między postrzeganiem a wykonaniem. Żywy nauczyciel może przesadzić w jednę lub drugą stronę. Może on udzielać zawielką dawkę na raz, i to jest błąd pospolity. Albo przeciwnie, może dawać maleńkiemi porcyami, tak że nie starczą do obudzenia umysłowej energii uczniów. Gdyśmy nareszcie raz pewną trudną kombinacyą wykonali, przebyliśmy najcięższą część drogi; ale nabytek umysłowy jeszcze nie jest wykończony. Pozostaje nadto dalsza droga powtarzania i praktyki, mogących doprowadzić nas do biegłości i utrwalić ów nabytek. Rzecz to stosunkowo łatwa. Podobna ona jest do pracy żołnierza po pierwszym roku służby. Odbywa się wprawdzie dalej process plastyczny, ale już nie wymaga tylu sił, co pierwsze próby. Gdy się jest w tem stadyum, inne nabytki są łatwe i winny być dokonane. Otóż, uczeń znajduje w tem ulgę, gdy przechodzi od ćwiczeń całkiem nowych i obcych sobie, do innych, które już wykonywał, i które potrzebuje tylko dalej ciągnąć i przyswoić je sobie lepiej. Zanim przystąpimy do rozważania rozmaitych nowych nauk, które pożytecznie jest zmieniać, dobrze będzie zboczyć do dwóch różnych umysłowych zdolności, zwanych pamięcią i sądem. Są one od siebie różne pod każdym względem, tak, że przejście od jednej do drugiej, stanowi istotną zmianę. Pamięć jest prawie tem samem, co zdolność plastyczna przyswajania, którą już uważałem jako najwięcej zużywającą sił umysłowych i mózgowych. Sąd znów może być tylko ćwiczeniem zdolności odróżniania; może też stanowić upatrywanie podobieństwa i tożsamości; może nareszcie mieścić w sobie czynność kombinacyjną. Sądzenie tedy jest zdolnością naszego umysłu, która korzysta z gotowych już wrażeń, i jako taka stanowi przeciwieństwo tej zdolnośc\nROZDZIAŁ IX.(BIS)Niedostępny w wersji demonstracyjnej


Cyber Sangha > Magazyn > Magazyn nr 4 > Linia Karma Kagyu na Zachodzie\nLinia Karma Kagyu na Zachodzie Lama Dzigme Rinpocze\nKiedy woły będą miały koła,\na po niebie będą latać żelazne ptaki,\nBuddyzm pojawił się w Tybecie w VII wieku i na początku rozwijał się powoli. Pierwsza odrodzona w Tybecie forma Karmapy pojawiła się w XII wieku jako pierwszy historyczny Karmapa. Wiemy, że Karmapa odradzał się wcześniej w Indiach wiele razy jako jogin, siddha, uczony... Niektórzy z nich tacy jak Saraha są nam znani, inni wciąż pozostają anonimowi. Zanim Karmapa pojawił się w Krainie Śniegów, wielu Tybetańczyków podróżowało do Indii, gdzie studiowali i praktykowali buddyzm a następnie przenosili oni nauki do swojej ojczyzny.\nWszyscy chyba słyszeli o tłumaczu Marpie. Posiadał on jedną z najsilniejszych osobowości. Marpa przetłumaczył na język tybetański wszystkie nauki, które praktykował i zrealizował. W Indiach wchodził w kontakt z aktywnością Karmapy wiele razy, na przykład poprzez Sarahę. Saraha był najważniejszym dzierżawcą linii Mahamudry, który posiadał w pełni zrealizowany przez siebie przekaz. W tej linii pośród wielu Mahasiddhów można wyróżnić Tilopę, który przeszedł przez wszystkie praktyki jogi umożliwiające osiągnięcie pełnej realizacji. Praktyki te znane są nam jako "Sześć jog Naropy" ale były wcześniej nauczane przez Tilopę, Sarahę i Szawaripę. Przekaz przechodził kolejno przez wszystkich siddhów i trafił w końcu do Marpy.\nPowróciwszy do Tybetu, Marpa dał nauki Mahamudry swojemu głównemu uczniowi - Milarepie. Następnie otrzymał je Gampopa, od którego pełny przekaz otrzymał Karmapa kiedy pojawił się w swojej widocznej dla każdego formie I Karmapy. Karmapa odradzał się wciąż w Tybecie i czuwał nad naukami, żeby nie zatraciły swojej świeżości. Powód, dla którego Karmapa odrodził się w Tybecie jest oczywisty. W tym czasie w Indiach buddyzm upadał i ulegał zanikowi z powodu wielu powstających przeszkód, natomiast w Tybecie zaczął się coraz bardziej rozprzestrzeniać i ugruntowywać. Wszyscy bodhisattwowie, którzy wcześniej żyli w Indiach, zaczęli odradzać się w Tybecie. Szamarpa, Situ Rinpocze, Dziamgon Kongtrul Rinpocze, Gyaltsab Rinpocze i Pało Rinpocze żyli w Indiach w swoich poprzednich inkarnacjach.\nUczniowie otaczający Sarahę i Tilopę, i ci którzy żyli w czasach Naropy - wszyscy odradzali się w Tybecie jeden po drugim. Tybetańczycy nadawali im nowe imiona, ale bodhisattwowie mieli swoje korzenie w Indiach. Odradzali się w Tybecie, gdzie więcej było ludzi zainteresowanych pracą z umysłem i udzielali im swoich nauk. Ludzie praktykowali i osiągali oświecenie.\nKiedy w Tybecie powstało zbyt wiele trudności, takich jak zniszczenia dokonywane przez chińskich komunistów i inne niesprzyjające okoliczności, Jego świątobliwość XVI Karmapa poprosił wysokich lamów takich jak Trungpa Rinpocze i Kalu Rinpocze, żeby udali się na Zachód i przynosili pożytek tamtejszym ludziom. Teraz istnieje baza, dzięki której nauki są nadal przekazywane, a ludzie na Zachodzie mają sposobność rozwijania się i osiągnięcia oświecenia. Nigdy nie wiemy czy nasz kontakt z buddyzmem jest nowym czy też starym związkiem. Wielu praktykujących ma prawdopodobnie bardzo mocny związek z Dharmą, chociaż nie są jeszcze ostatecznie wyzwoleni. Ludzie ci czynili wiele silnych życzeń. Nasza karma zawsze kieruje nas na pewną drogę - w tym przypadku chodzi o możliwość ponownego spotkania się w pewnych miejscach i kontynuację nawyków z przeszłości.\nKarmapa odwiedził Zachód po raz pierwszy w 1974 roku. Zauważył, że można przynieść pożytek istotom mieszkającym w Ameryce i w Europie, wybrał on miejsca, które nazwał "Siedzibami Karmapy" - nie są to koniecznie budynki, nazwa ta oznacza pobłogosławione miejsce gdzie przekaz nabiera szczególnej mocy. Przekaz ten nie będzie istniał jedynie przez kilkadziesiąt lat, ale znacznie dłużej. Wszystko to wydarza się dokładnie tak samo tutaj jak wcześniej w Tybecie. Najpierw niewielu ludzi tworzyło warunki, dzięki którym nauki mogły zostać przeniesione na grunt Zachodniej kultury, przetłumaczono je na języki Zachodu. Gdy warunki te ostatecznie dojrzeją wówczas krok po kroku, bodhisattwowie będą się tu odradzać. Tak dzieje się w Azji, Europie i Ameryce, gdzie sposobność rozwijania się Dahrmy jest większa, podobnie było niegdyś w Tybecie. Jego Świątobliwość Karmapa nie powiedział jasno czy odrodzi się tutaj czy w Tybecie, ale dzięki temu że założył "Siedziby Karmapy", jego uczniowie będą powoli odradzać się na tych ziemiach i pracować ciężko nad stworzeniem potrzebnych warunków.\nJego Świątobliwość zrobił dla Ameryki i Europy bardzo ważny wybór, żeby wszystko działo się w sposób naturalny a rozwój nie był powodowany siłą. Teraz pracujemy z tym, nie jest to praca na jedno życie ale na wiele stuleci a jej celem jest dobro wszystkich ludzi.\nRazem z przekazaniem Dharmy na Zachód, stare uczucia i związki spotykają się. Nie są to żadne przypadkowe grupy ludzi, którzy zebrali się razem aby podtrzymywać jakąś nową tradycję, ludzi ci spotkali się w wyniku swojej przeszłej karmy. Ci, którzy odrodzili się teraz kontynuują swój rozwój, zwłaszcza odnośnie nauk które otrzymali w poprzednich życiach. Taka kontynuacja daje głębszą jakość duchowego rozwoju niż nowy kontakt. Jego Świątobliwość pragnął ukształtować ten proces zgodnie z nazwą Karma Kagyu: Karma oznacza działanie i oznacza aktywność wszystkich Buddów, natomiast Gyu znaczy "przekaz". Kagyu jest przekazem nauk z przeszłości aż do teraz. Karmapa pragnął aby ludzie, którzy mieli związki z przeszłości spotykali się razem.\nNa początku, możemy zrozumieć część nauk, kiedy dodatkowo praktykujemy, możemy osiągnąć jeszcze głębsze zrozumienie. Bez praktyki, nie będzie żadnego postępu. Po pierwsze, należy studiować nauki, następnie powinno się je zrozumieć i wciąż kontynuować praktykę. Osiągane wówczas coraz głębsze zrozumienie jest wynikiem praktyki - w ten sposób rozwijamy się coraz bardziej. Podobnie postępował Marpa i wielu innych tłumaczy w Tybecie. Rozwijali się coraz bardziej a na końcu drogi realizowali pełne znaczenie nauk. Dzięki temu mogli przekazać wszystkie nauki w języku tybetańskim chociaż Indie i Tybet bardzo różniły się między sobą. Kultura i wiedza były zupełnie odmienne. Budda nauczał w Indiach, dostosowując nauki do ówczesnych potrzeb. Kiedy Tybetańczycy podróżowali do Indii to uczyli się wszystkich nauk, po to żeby przetłumaczyć je na tybetański. Życzeniem Karmapy było zaadaptowanie nauk na Zachodzie w taki sam sposób.\nZachodnim buddystom udało się przenieść nauki do Zachodniej kultury. Ludzie praktykują je, uczą się, tłumaczą i rozwijają coraz głębsze zrozumienie. Oznacza to, że dzięki silnym życzeniom, niektórzy z ludzi Zachodu mogą stać się takimi tłumaczami jakim na przykład był Marpa i w ten sposób mogą przenieść autentyczny przekaz. Zanim to się stanie, możemy rozwijać się zgodnie z naszymi zdolnościami. Główną ideą Jego Świątobliwości Karmapy jest przetłumaczenie wszystkich nauk na Zachodnie języki oraz ich zakorzenienie w nowoczesnej kulturze i zwyczajach. Przyniesie to ogromny pożytek tak jak przynosiło to pożytek w Tybecie.\nDzisiaj istnieje wiele ośrodków na Zachodzie, gdzie można spotkać się z nową, współczesną formą Dharmy.\nFragment nauk wygłoszonych w Hamburgu w 1989 roku.\nŹródło: Diamond Way Buddhist Network.\nTłumaczenie Jarosław Wierny.


Książkowe Wyliczanki: BOOKBLOGERZY TAG\nwątek, bez którego nie wyobrażasz sobie książki.\nPrzede wszystkim ciekawi bohaterowie, którzy w jakiś sposób mnie do siebie przyciągają. To nie muszą być postacie krystaliczne czyste, czasem najgorszy bandyta jest mi bliski, o ile będzie miał w sobie to "coś" ;)\nksiążka, która urzekła Cię okładką.\nJa z zasady jestem okładkową sroką. Często na początku to właśnie okładka sprawia, że zainteresuje się danym tytułem, choć potem okaże się, że to nie jest książka której szukam. Z tych najciekawiej wydanych: "Złota godzina" Sara Donati, cykl "Kwiat Paproci" Katarzyny Bereniki Miszczuk czy piękne orientalne książki z wydawnictwa Lambook.\nCiężko wymienić jedno nazwisko. Czytam od wielu lat i wraz z poznawaniem nowych książek wielu autorów trafia do grona moich ulubionych. Wymieniając tylko kilku z nich: Lucy Maud Montgomery, Olga Gromyko, Magdalena Kordel, Jean M. Auel, Jenefer L. Armentour, Lisa See...\nksiążka, która dała Ci dużą dawkę humoru.\nZdecydowanie cykl W.Rednej Olgi Gromyko. Poznałam go prawie dziesięć lat temu i do tej pory wracając do niej uśmiecham się i śmieję z rozważań bohaterki: Link do recenzji.\nStare wydanie (2 częściowe) z Fabryki Słów i nowe z Papierowego Księżyca\nksiążka, którą możesz czytać w kółko i Ci się nie znudzi.\nWspaniała seria mojego dzieciństwa, czyli cykl o Ani Shirley. Choć od tamtych lat przeczytałam naprawdę dużo książek, to Ania została ze mną na zawsze i powrót do lektury jej losów zawsze sprawia mi dużo przyjemności.\nMoje ulubione wydanie z NK z lat 90'tych.\nksiążka, która ma więcej niż jednego interesującego bohatera.\nZazwyczaj książki, które mają więcej niż jednego głównego bohatera sprawiają mi więcej przyjemności z lektury. Ale żeby wymienić jeden tytuł? "Złota godzina" Sara Donati zapadła mi w pamięć, kuzynki: Sophie i Anna, o zupełnie innych charakterach ale podobnych dążeniach próbują w XIX wieku pokazać, że umieją tyle samo co mężczyźni.\nbohater o takim samym imieniu jak Twoje.\nPierwsza bohaterka, która przychodzi mi do głowy Magda z cyklu Malownicze Magdaleny Kordel. Pamiętam, że to było moje pierwsze spotkanie z pisarką i bohaterka o takim samym imieniu jak moje, od razu poprawiła mi humor :)\nbohater, który stał się Twoim ulubionym.\nI znowu mogę wskazać Anię Shirley, Wolhę Redną z cyklu Olgi Gromyko, Nikita z cyklu Anety Jadowskiej o tym samym tytule... Lubię silne kobiety, bardzo często dzięki nim historia staje się ciekawsza.\nksiążka, która wychodzi poza schemat.\nKsiążki z cyklu Saga Księżycowa Marissa Meyer są idealnym przykładem. Niby podobne, a jednak tak różne od klasycznych baśni. Szkoda, że na polskim rynku pojawiły się tylko dwa tytułu i mam nadzieję, że inne wydawnictwo podejmie się przekładu pozostałych tytułów.\nTwój ulubiony blog książkowy\nWybrać ten jeden jedyny? Nie wyobrażam sobie. Kiedyś, mając więcej czasu, spędzałam na wielu blogach dużo czasu. Teraz odwiedzam je od czasu do czasu, musiałam więc ograniczyć te najbardziej ulubione. Na pewno nie wyobrażam sobie blogosfery bez: Lustro Rzeczywistości, Kącik z Książką, Myśli i słowa wiatrem niesione, Ejotkowe postrzeganie świata, Greczynka czyta, Książki Sardegny, Magiczny Świat Książki, Książkowe Kocha nie Kocha, Zapatrzona w książki, Niekończące się marzenia... i tak wymieniać mogę jeszcze długo. Trochę czasu już w blogosferze jestem i cały czas poznaję nowe blogi, nowe osoby, które stają się dla mnie ważne.\n*Jedna prośba do nominowanych. Wykonując TAG prosimy o zachowanie linków w nazwach blogów i przekazanie tej informacji kolejnym nominowanym. 😃😄😃*


Jak leczyć erozję rogówki? - Na pytanie odpowiada lek. Rafał Jędrzejczyk | WP abcZdrowie\nErozja rogówki a stożek rogówki Witam, 16 czerwca mąż doznał mechanicznego urazu oka prawego. Od razu po uderzeniu prawie nie czuł bólu lecz praktycznie nic nie widział na to oko. Wszystko było zamglone i rozmazane oraz widział refleksy przedmiotów, coś na zasadzie podwójnego widzenia - przyrównał to do widzenia przy stożku rogówki, który ma w lewym oku (w prawym, którego dotyczy uraz zmiany sa bardzo, bardzo niewielkie i nie wpływały znacząco na jakość widzenia). Dopiero po ok. 2 h, pojawił się ból, światowstręt, łzawienie. Na sorze okulista stwierdził erozję rogowki, zapisał kropelki z antybiotykiem i Cornegel i powiedział, że to nic poważnego i w ciągu 7 dni wszystko wróci do normy. Do 3 dnia faktycznie widzenie się poprawiało, ale 4 dnia widzenie znacznie się pogorszyło (mąż przyrównał to do sytuacji po zabiegu cross na oko ze stożkiem - wtedy tez 3 dnia widział super, a potem nastąpiło znaczne pogorszenie widzenia i tak juz zostalo, wskutek czego mąż na to oko widzi gorzej niz przed zabiegiem). Czy takie pogorszenie widzenia jest normalne w trakcie gojenia? Czy może wskutek urazu mógł się znacznie pogłębić stożek rogówki i problemy z widzeniem spowodowane są stożkiem a nie erozją po urazie? Jak długo w ogóle trwa wygojenie rogówki? Leki mąż dostał na tydzień, ale co dalej? Czy jeśli to problem ze stożkiem to liczy się czas i potrzeba jak najszybszej wizyty u okulisty? A jeśli to skutek urazu i erozji to czy jest w ogóle szansa na powrót do widzenia jak sprzed wypadku? Proszę o jak najszybszą poradę i z góry dziękuję za wszystkie odpowiedzi.\nOkulistyka Łzawienie Urazy mechaniczne oka i oczodołu Antybiotykoterapia Oko Rogówka\nJakie leczenie powinna podjąć osoba z nawracającą erozją rogówki? – odpowiada Lek. Tomasz Budlewski\nDlaczego wzrok pogorszył mi się z dnia na dzień? – odpowiada Lek. Rafał Jędrzejczyk\nOtarcie rogówki • Ból oka • Ocena powiek, spojówki, rogówki i innych elementów oka • Powieka • Owrzodzenie rogówki • Keratektomia astygmatyczna oka • Porażenie nerwów gałkoruchowych • Zwężenie punktów łzowych • Keratoplastyka • Plamka żółta • Choroby powiek • Badanie przedniego odcinka oka • Badanie tylnego odcinka oka • Zaczerwienienie oczu • Test kanalikowy – płukanie dróg łzowych • Badanie wad refrakcji oka • Operacje oczu • Zaburzenia widzenia • Zapalenie błony naczyniowej oka • Krople do oczu • Usuwanie ciał obcych z oka • Wszczepienie sztucznej soczewki • Zapalenie rogówki • Nerw wzrokowy • Wziernikowanie oka • Nadwrażliwość na światło • Uszkodzenie oka energią promienistą • Ciało obce w oku • Zespół suchego oka\nKeratoconus, czyli stożek rogówki oka - na czym polega, jak przebiega i jak można to leczyć • Groźne konsekwencje zespołu suchego oka • Kwas hialuronowy dla zdrowia twoich oczu • Astygmatyzm - najważniejsze informacje • Sprawdzone sposoby na zmęczone oczy • Szkła kontaktowe (WIDEO) • Najczęstsze choroby oczu • Jakim chorobom mogą towarzyszyć problemy z oczami? • Skrzydlik oka - przyczyny, objawy i leczenie • Wszystko o soczewkach kontaktowych (WIDEO)\nLensuision Pharmaplus • ZUMA Ulga dla oczu Krople z hialuronianem sodu 0,4% • Soczewki kontakt.SOFLENS® 59 -6,00 • Soczewki kontakt.SOFLENS® Daily disposable -5,75 • OLIMP Gold Luteina Junior • EvoTears krople do oczu • HEEL Oculoheel • Starazolin HydroBalance One • ZUMA Świetlik Plus Krople do oczu 10ml • Blink Contacts Krople do oczu dla osób noszących soczewki kontaktowe


SunnyRoof - Strona główna\nBądź sprytny nie płać za prąd!\nOdroczona płatność do 5 miesięcy! Zbuduj instalację teraz, a pierwszą ratę za instalację zapłać za 5 miesięcy.\n691 080 000 Skontaktuj się z nami\nPodpisz umowę razem ze znajomymi lub rodziną i zyskaj dodatkowy rabat.\nPozyskuj energię ze słońca i zmniejsz swoje rachunki za prąd! My Ci w tym pomożemy. Jako specjaliści w dziedzinie fotowoltaiki oferujemy pomoc w wykonaniu instalacji paneli słonecznych, zapewniamy kompleksowe doradztwo oraz obsługę w zakresie finansowania (dotacje, dofinansowanie, leasing, kredyty)\nFotowoltaika Co to jest i jak to działa?\nFotowoltaika to bezobsługowa elektrownia słoneczna, która służy pozyskiwaniu energii ze słońca.\nInstalacja jest podłączona do Twojego budynku, a dzięki dwukierunkowemu licznikowi, także do sieci energetycznej.\nW ciągu dnia instalacja fotowoltaiczna produkuje prąd, który może być używany na bieżąco lub bezpłatnie magazynowany u dostawcy prądu.\nModuły fotowoltaiczne są bezawaryjne i bezpieczne, tworzą napięcie tylko wtedy, gdy pada na nie światło.\nPokaż nam swoje rachunki Dobierzemy dla Ciebie odpowiednią instalację\nCo nas wyróżnia? Oto dlaczego klienci wybierają nas\nNaszym klientom zapewniamy kompleksową obsługę i wsparcie na wszystkich etapach budowy instalacji fotowoltaicznych. Określamy parametry instalacji, dobieramy ją tak, aby spełniała Twoje potrzeby oraz możliwości finansowe. Dbamy o to, aby instalacja nie była przeskalowana. Wspieramy przy pozyskaniu finansowania, uzyskaniu dotacji. Instalację zakładają nasze ekipy monterskie. Zapewniamy wsparcie techniczne oraz zgłoszenie instalacji do zakładu energetycznego.\nNasze doświadczenie opiera się o liczne instalacje, wykonane zarówno dla klientów indywidualnych jak i firm z sektora MŚP. Zaufali nam klienci z całej Polski. Dodatkowo dzięki zaangażowaniu i doświadczeniu uzyskaliśmy status Partnera Strategicznego AXPO Polska, co pozwoliło nam stworzyć niezwykle atrakcyjny pakiet ofert w zakresie sprzedaży energii elektrycznej i gazu dla klientów biznesowych oraz dało możliwość współpracy ze spółką o wieloletnim doświadczeniu.\nProjektujemy instalacje fotowoltaiczne dopasowane do indywidualnych potrzeb. Oferujemy kompleksową obsługę i fachowe doradztwo oparte na szczegółowej analizie. Jak wyglądają Twoje rachunki za energię? Jakie jest zużycie prądu w określonych godzinach? W jakiej taryfie? Jakie jest Twoje zapotrzebowanie na produkcję własnej energii? Dzięki skrupulatnej analizie, którą przeprowadzimy, stworzymy dla Ciebie rozwiązanie "szyte na miarę" i nieprzeskalowane. Dla nas liczy się zadowolony klient.\nNasze realizacje Wybrane instalacje fotowoltaiczne\nW naszej ofercie Współpracujemy z


RAJSTOPY LORETTA 50 DEN - 111 - Gatta - Sklep Online\nGatta.pl · Rajstopy · Rajstopy wzorzyste · RAJSTOPY LORETTA 50 DEN - 111\nRAJSTOPY LORETTA 50 DEN - 111\nIdealnie kryjący materiał nowych rajstop Loretta 111 powstały z połączenia mikrofibry i LYCRA®, co pozwala na ciekawe zestawienia z sukienkami, spódnicami oraz modnymi w tym sezonie grubo plecionymi, wełnianymi oversizowymi swetrami.\nCzarne damskie rajstopy posiadają stylowe tkanie wzdłuż nogi, które subtelnie je podkreśla i wydłuża tworząc efekt smukłych nóg. Przędza z domieszką elastanu gwarantuje idealne przyleganie na całej powierzchni, podkreślając w ten sposób zmysłowy kształt kobiecych nóg.\nRajstopy wzorzyste Loretta 111 zapewniają miękkość i sprężystość wyjątkowy komfort noszenia i pełną swobodę ruchów. O wygodzie decyduje również dyskretnie wszyty wąski klin i brak części majteczkowej.\nKod produktu: 000861111


Stada: Kolejne przejęcie w segmencie OTC\nHome / Aktualności / Przejęcia i inwestycje / Stada: Kolejne przejęcie w segmencie OTC\nStada przejmie 15 marek produktów OTC od GlaxoSmithKline (GSK), poinformowała spółka. Transakcja obejmie 40 krajów, w tym Polskę.\nColdrex i Cetebe w portfolio Stada\nW ramach przejęcia, Stada zakupi prawa do produktów OTC na 40 rynkach, głównie w krajach europejskich, w tym we Francji, Niemczech, Włoszech, Polsce, Rosji, Hiszpanii i Szwajcarii. Transakcja obejmie 15 produktów, ale pięć z nich generuje połowę przychodu tej grupy. Są to Coldrex (przeziębienie), Cetebe (witamina C), Mebucaine (bół gardła), Venoruton (obrzęk nóg, niewydolność żylna) oraz Tavegyl (alergia). Transakcja ma zostać sfinalizowana w drugim kwartale 2020 r. Jej wartość nie została ujawniona.\nWarto dodać, że w ubiegłym roku Stada przejęła od GSK pięć marek produktów dermatologicznych – Ceridal, Eurax, Oilatum, Polytar i Savlon, a także Tixylix – lek pediatryczny na przeziębienie. Tamta transakcja obejmowała Europę oraz wybrane kraje w rejonie Azji i obu Ameryk.\nStada rośnie w OTC\nW ciągu ostatnich kilku miesięcy, Stada znacząco wzmocniła swoją pozycję w segmencie produktów bez recepty (OTC). W listopadzie 2019 r. spółka poinformowała o zakupie czeskiej firmy Walmark od funduszu Mid Europa Partners (szerzej o tym pisaliśmy tutaj). Pod koniec 2019 r. Stada nabyła również 20 produktów Takeda w Europie Wschodniej. Transakcja, warta 660 mln $, obejmowała 20 produktów, głównie leków OTC (witamin), suplementów diety oraz wybranych brandów Rx (z zakresu kardiologii, cukrzycy, medycyny ogólnej i układu oddechowego). Przejęcie dotyczyło rynków Rosji, Gruzji, Azerbejdżanu, Białorusi, Kazachstanu i Uzbekistanu.\nChwilę później, Stada ogłosiła przejęcie działu farmaceutycznego Biopharma, jednego z czołowych producentów na Ukrainie. Transakcja obejmowała zarówno produkty Rx i OTC. Jej wartość nie została ujawniona, ale była to jedna z największych w historii transakcji w sektorze farmaceutycznym na Ukrainie.\nWięcej na temat rynku produktów OTC w 15. edycji raportu PMR: Rynek produktów OTC w Polsce 2020. Analiza rynku i prognozy rozwoju na lata 2020-2025.\nPost Tags:\t#leki OTC#rynek produktow OTC\nTen post dostępny jest także w języku: English Facebook Twitter LinkedIn 11 sierpnia świat obiegła informacja, że szczepionka wyprodukowana w…\nJoanna Szyman dla PMR: Robotyka chirurgiczna rośnie w siłę\nTen post dostępny jest także w języku: English Facebook Twitter LinkedIn Zmienia się rzeczywistość na blokach operacyjnych, na których obok…\nTen post dostępny jest także w języku: English Facebook Twitter LinkedIn 16 września przedstawiciele zarządów kluczowych firm medycznych, ubezpieczycieli, jak…\n21 stycznia 2020 14 lipca 2020\nTen post dostępny jest także w języku: English Facebook Twitter LinkedIn PZU Zdrowie, jedna z największych prywatnych firm medycznych w…\nTen post dostępny jest także w języku: English Facebook Twitter LinkedIn Jak wynika z najnowszego badania przeprowadzonego przez PMR, wzrost…