W centrum monarchii polsko-litewskiej. Rozwój gospodarczy\nZeszyty Naukowe WSEI seria: EKONOMIA, 5(2/2012), s. 289-315\nW centrum monarchii polsko-litewskiej. Rozwój\ngospodarczy Lubelszczyzny od XV do połowy XVII\nIn the centre of the Polish-Lithuanian monarchy.\nThe economic development of the Lublin region from\nthe 15th to the 17th century\nPrzełomowe znaczenie w dziejach gospodarczych Lubelszczyzny miała unia Polski z Litwą\nzawarta w r. 1385. Dzięki niej obszar między\nWisłą a Bugiem stal się w centrum rozległej\nmonarchii polsko-litewskiej. Stało się to katalizatorem postępu gospodarczego regionu lubelskiego. Zewnętrznym wyrazem awansu Lubelskiego było powołanie w r. 1474 województwa\nlubelskiego składającego się z trzech powiatów:\nlubelskiego, urzędowskiego i łukowskiego.\nPrzyspieszenie w rozwoju gospodarczym Lubelszczyzny po unii Polski z Litwą przejawiało się w postaci wzrostu zaludnienia, licznych lokacjach wsi\ni miast. Sam Lublin, dzięki rozległym kontaktom\ngospodarczym z W. Ks. Litewskim, urósł do rangi\nważnego emporium handlowego w Europie.\nNa czasy po unii lubelskiej 1569 roku przypada apogeum rozwoju Lubelszczyzny. Jej rola\nw wielu dziedzinach życia gospodarczego, politycznego i kulturalnego Rzeczypospolitej była\nwówczas przodująca. W Lublinie umiejscowiony został Trybunał Koronny dla całej Małopolski łącznie z ziemiami ukraińskimi. Lubelszczyzna stała się wówczas ważnym ośrodkiem\nlicznych zabytków architektury renesansowej\nznajdującychssię przede wszystkim w Zamościu, Lublinie i Kazimierzu Dolnym.\nThe turning point in the economic history of the\nLublin region was the Polish-Lithuanian Union\nsigned in 1385. Due to this act, the area between\nthe Vistula and the Bug became the center of the\nvast Polish-Lithuanian monarchy. This was a catalyst for economic progress in the Lublin region.\nThe outward expression of this advancement in\n1474 was the establishment of the Province of Lublin, consisting of three counties: the Lublin County, the Urzędów County and the Łuków County.\nThe acceleration in economic growth of the Lublin\nregion after the Polish-Lithuanian Union was manifested by growing employment and numerous rural\nand urban locations. Lublin itself, through its extensive economic contacts with the Grand Duchy of Lithuania, grew into a major trade emporium in Europe.\nThe period after the Union of Lublin in 1569 witnessed an apogee of the Lublin region’s development. Its\nrole in many areas of economic, political and cultural life of the Polish-Lithuanian Commonwealth\nwas unquestionably the leading one. Lublin became the venue of the Crown Tribunal for the whole\nMałopolska including Ukrainian lands. The Lublin\nregion became an important center of Renaissance\narchitecture monuments, which were located primarily in Zamość, Lublin and Kazimierz Dolny.\nS ł o w a k l u c z o w e : folwark pańszczyźniany, centrum handlowe, osadnictwo na\nK e y w o r d s : villein farm, business centre; farm settlements in accordance with\nZeszyty Naukowe WSEI seria: EKONOMIA, 5(2/2012)\nZdzisław Szymański, W centrum monarchii polsko-litewskiej. Rozwój gospodarczy...\nB ar i e r y roz woju c y w i l i z a c y j nego Lub elsz czyzny\nw mon arch i i pi astow sk i e j i próby ich\npr z e z w yc i ę ż e n i a\nNa przestrzeni dziejów Polski usytuowanie Lubelszczyzny, w dzisiejszym tego\nsłowa znaczeniu terytorium rozciągającego się od środkowej Wisły do rzeki Bug,\nw stosunku do pozostałych ziem Rzeczypospolitej ulegało zamianom. W państwie piastowskim, aż do czasów panowania Kazimierza Wielkiego, ostatniego\nprzedstawiciela tej dynastii, Lubelszczyzna pozostawała dzielnicą peryferyjną, narażaną tym samym na najazdy sąsiadów, mniej znaczącą od innych dzielnic kraju.\nOd unii z Litwą, w monarchii jagiellońskiej i w czasach Rzeczypospolitej Obojga\nNarodów, Lubelszczyzna stała się dzielnicą centralną. Nasuwa się więc pytanie,\nw jakiej mierze centralne położenie Lubelszczyzny w monarchii polsko-litewskiej\nwpływało na dynamikę rozwoju gospodarczego tej części ziem polskich i czy był\nto najważniejszy czynnik ich awansu cywilizacyjnego.\nProblematyka dziejów Lubelszczyzny i stolicy tegoż regionu miasta Lublina, doczekała się już wielu opracowań naukowych.1 Najważniejszym z nich, będącym podsumowaniem wcześniejszych badań są „Dzieje Lubelszczyzny”, których tom I pod\nredakcją Tadeusza Mencla ukazał się w roku 1974 w pięćsetną rocznicę utworzenia województwa lubelskiego. Praca ta, podobnie jak i wcześniejsze, zawiera całościowy obraz dziejów Lubelszczyzny. Próbę przedstawienia dziejów gospodarczych\ntego regionu Polski zawiera najnowsze opracowanie J. Dudy i Z. Szymańskiego „Od\ncentrum do peryferii. Gospodarka Lubelszczyzny na przestrzeni dziejów Polski”.\nW niżej prezentowanej pracy autor skupił swoją uwagę na problematyce najbardziej\npomyślnego okresu w dziejach Lubelszczyzny, to jest od momentu zawarcia unii\npolsko-litewskiej w końcu XIV wieku do połowy wieku XVII.\nZasięg geograficzny Lubelszczyzny ulegał zmianom. Początkowo, gdzieś w połowie X wieku, ziemie położone na wschód od środkowej Wisły do Bugu wchodziły w skład jednego z polskich organizmów państwowych. W 981 roku władca\nRusi Kijowskiej książę Włodzimierz Wielki zajął ziemię czerwieńską i przemyską\nzwane później Grodami Czerwińskimi, terytorium rozciągające się między Wieprzem i Bugiem. Przynależność tych ziem do książąt ruskich utrzymywała się,\nz wyjątkiem krótkich okresów czasu2, do połowy XIV wieku, czyli do czasu przyłączenia ich do odrodzonego Królestwa Polskiego.\nPor. J. Duda, Z. Szymański, Od centrum do peryferii. Gospodarka Lubelszczyzny na przestrzeni\ndziejów Polski, [w:] Strategiczna problematyka rozwoju Regionu Lubelskiego, (red.) M. Stefański,\nLublin 2011, s. 195.\nW wyniku zwycięskiej wyprawy na Kijów w roku 1018 przeciwko księciu Jarosławowi Mądremu Bolesław Chrobry w drodze powrotnej przyłączył do Polski Grody Czerwieńskie. Po kilkunastu latach zajął je ponownie książę kijowski. Powtórnie przyłączył je na krótko Bolesław II\nSzczodry (Śmiały). J. Wyrozumski, Dzieje Polski piastowskiej (VIII wiek – 1370), Wielka Historia\nPolski, t. 2, Kraków 1999, s. 96-97 i 118.\nNa wschodnich rubieżach państwa piastowskiego w wieku XI i XII (pominąwszy krótkotrwałe konflikty zbrojne) panował na ogół spokój. Ten z założenia pozytywnie oddziaływujący na rozwój gospodarczy czynnik egzogeniczny w warunkach\nperyferyjnego położenia Lubelszczyzny nie pełnił roli katalizatora rozwoju. Władcy\npolscy nie byli bowiem skłonni lokować tu środków materialnych i organizacyjnych\nna urządzenia obronne czy administracyjno-gospodarcze, tak jak czynili to na niespokojnej granicy zachodniej i południowej z Niemcami i Czechami3.\nRozwojowi gospodarczemu Lubelskiego, obszaru między Wisłą i Wieprzem,\nnie sprzyjała też niska gęstość zaludnienia. Stosunkowo gęsto zamieszkana była\ncała dolina Wisły po stronie lubelskiej, rejon Wąwolnicy i przede wszystkim okolice samego Lublina, a na południe od niego dolina Bystrzycy i okolica Kraśnika.\nNatomiast na wschód od linii południowej Lublina i na północ od dolnego Wieprza brak dowodów gęstszego osadnictwa4.\nWzrost znaczenia ziemi lubelskiej w monarchii piastowskiej stał się widoczny\nw czasach rozbicia dzielnicowego Polski w końcu XII wieku na tle relacji z Rusią\nhalicko-włodzimierską. Zapewne wówczas, a może i wcześniej, doszło do powołania do życia kasztelanii lubelskiej, wchodzącej w obręb dzielnicy sandomierskiej5.\nNamiestnik książęcy, zwany później z łacińska kasztelanem, dowodził stacjonującą w grodzie załogą, sądził okoliczną ludność i ściągał od niej daniny na rzecz\nksięcia. Imię pierwszego kasztelana znamy ze źródeł dopiero z 1224 roku6.\nPo powstaniu kasztelanii lubelskiej powołany został archidiakonat jako wyższa terytorialnie jednostka kościelna w ramach rozległej diecezji krakowskiej. Na\nterenie dzielnicy sandomierskiej, będącej wschodnią częścią diecezji krakowskiej,\npowołano archidiakonaty w Sandomierzu, Zawichoście, Lublinie i Radomiu. Imię\npierwszego archidiakona lubelskiego pochodzi z roku 1198. Powszechnie uważa\nsię, że datę powstania archidiakonatu należy przesunąć w głąb wieku XII7.\nTak więc okres rozbicia dzielnicowego w dziejach Polski przyniósł wzrost znaczenia politycznego Lubelszczyzny. Dokonano wówczas rozbudowy urządzeń\nmilitarnych i gospodarczych niezbędnych do funkcjonowania kasztelanii i archidiakonatu. Konieczna stała się również rozbudowa ośrodka wczesnomiejskiego\nw Lublinie upatrzonego z uwagi na korzystne położenie na siedzibę kasztelana\ni archidiakona. Symptomom rosnącej pozycji Lubelskiego w czasach rozbicia\ndzielnicowego towarzyszyły jednak toczące się na jego terenie bezustanne walki\nK. Myśliński, Lubelszczyzna za Piastów i Jagiellonów, [w:] Lubelszczyzna w dziejach narodu\ni państwa polskiego, (red.) K. Myśliński, Lublin 1972, s. 21-24.\nK. Myśliński, W państwie piastowskim, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. I (red.) T. Mencel, Warszawa\n1974, s. 149.\nW literaturze przedmiotu spotykamy się z poglądem, iż kasztelan musiał rezydować w Lublinie\njuż od X czy XI wieku. Por. Z. Sułowski, Przedlokacyjny Lublin w świetle źródeł pisanych, [w:]\nDzieje Lublina, t. I (red.) J. Mazurkiewicz, Lublin 1965, s. 35.\nTamże, s. 34-35 oraz K. Myśliński, W państwie piastowskim, s. 150.\nzbrojne z książętami ruskimi, którzy dwukrotnie zajmowali Lublin (w połowie\nXIII i na początku XIV wieku). Były też niszczące, rabunkowe najazdy z północy,\nnajpierw pogańskich Prusów, a następnie Jaćwingów i Litwinów. W XIII stuleciu\nLubelszczyzna została spustoszona w wyniku trzykrotnych najazdów Tatarów na\nMałopolskę8 (w czasie pierwszego najazdu w r. 1241 Tatarzy dotarli aż pod Legnicę gdzie stawił im opór Henryk II Pobożny). Względy polityczno-militarne,\nkonieczność obrony przed Jaćwingami i Litwinami zadecydowały o utworzeniu\nw połowie XIII wieku na północno-wschodnim obszarze dzielnicy sandomierskiej kasztelanii łukowskiej9.\nMimo ciągłych niepokojów na wschodniej granicy Polski, Lubelszczyzna\nw okresie rozbicia dzielnicowego gospodarczo dość znacznie rozwinęła się, co\nbyło rezultatem oddziaływania także czynników endogenicznych. W XIII wieku\nnastępowało więc dalsze przechodzenie ziemi państwowej w ręce prywatnych posiadaczy i kościoła, czemu towarzyszyła akcja nadawania immunitetów, czyli koncesji z uprawnień książęcych na rzecz możnowładców duchownych i świeckich.\nProces zakładania wsi na prawie niemieckim objął Lubelskie dopiero w XIV wieku. Zapewne też w stuleciu tym zaczęła upowszechniać się tu, jako system uprawy\nroli, trójpolówka regularna i miało miejsce pojawienie się czynszu pieniężnego\njako formy renty feudalnej. W związku z rozwijającą się kolonizacją wewnętrzną\ni pewnym wzrostem liczby mieszkańców pojawiły się też w XIII wieku nowe targi:\nobok Lublina, który nosił charakter targowy już w XI i XII wieku, w Kazimierzu\nnad Wisłą, Kraśniku, Wąwolnicy i Łukowie10.\nW okresie jednoczenia Polski przez Władysława Łokietka, sprzymierzonego\nz Rusią i Litwą, pogranicze wschodnie było, w przeciwieństwie do reszty kraju,\nwzględnie spokojne. W latach dwudziestych XIV wieku Litwini rozszerzając swoją\nekspansję na Ruś zajęli Podlasie. Nowa granica litewsko-polska biegła odtąd nie tak\ndaleko od Lublina. Ważnym wydarzeniem z tego okresu było nadanie Lublinowi\nprzez Władysława Łokietka przywileju lokacyjnego 15 sierpnia 1317 roku („w dzień\nWniebowzięcia NMP”). W okresie panowania jego syna Kazimierza Wielkiego Lublin znalazł się zarówno wśród zamków, jak i miast otoczonych murami11.\nCzasy panowania Kazimierza Wielkiego są dla Lublina i Lubelskiego, w przeciwieństwie do innych obszarów Polski, znów jak w XIII stuleciu, okresem stałego\nzagrożenia wojennego i powtarzających się najazdów. Względy wojskowe zadecydowały o powołaniu w połowie XIV wieku urzędu starosty lubelskiego, jako nadrzędnego w stosunku do kasztelanii lubelskiej, a prawdopodobnie i łukowskiej,\norganizacyjnie skupiającego cały potencjał gospodarczo-militarny Lubelskiego.\nZ. Sułkowski, dz. cyt., s. 36-40.\nR. Orłowski, J. R. Szaflik, Dzieje miasta Łukowa, Lublin 1962, s. 9-10.\nK. Myśliński, W państwie piastowskim, s. 162-164.\nJ. Kłoczowski, Lublin po nadaniu prawa miejskiego, [w:] Dzieje Lublina, t. I (red.) J. Mazurkiewicz, Lublin 1965, s. 47 oraz 49-50.\nTak więc w połowie XIV wieku obszar między Wisłą i Wieprzem stanowił już\nukształtowane terytorium z Lublinem jako silnym grodem i miastem, nazwane\nziemią lubelską (1359 r.). Określenie to świadczyło o jej odrębności w województwie sandomierskim (będącym dawną dzielnicą sandomierską) i rozluźnieniu się\nłączności z ośrodkiem w Sandomierzu12.\nPanowanie Kazimierza Wielkiego przyniosło rozszerzenie terytorium państwa\npolskiego w kierunku południowo-wschodnim. Podjęta przez tego monarchę w r.\n1340 wyprawa na Ruś Czerwoną, czyli Halicko-Włodzimierską, spowodowała\nkilkudziesięcioletni konflikt Polski z Tatarami, broniącymi swych praw zwierzchnich nad Rusią, oraz Litwinami, pretendującymi do zajęcia całej Rusi. Wysiłki\nmonarchy polskiego doprowadziły do przyłączenia do Polski Rusi Halickiej\ni większej części Rusi włodzimierskiej (jej mniejsza, wschodnia część pozostała\nwe władaniu Litwy)13.\nPo przyłączeniu do Polski Rusi Czerwonej rozpoczął się proces integracji Lubelskiego z ciążącym od dawna ku Polsce terytorium Rusi Włodzimierskiej, to\njest ziemią chełmską i bełską. Pod względem administracyjnym ziemię chełmską,\nobejmującą tereny po obu stronach Bugu, połączono w 1376 roku z województwem ruskim ze stolica we Lwowie. W skład województwa ruskiego wchodziły\nponadto: ziemia przemyska, ziemia sanocka, ziemia lwowska, ziemia halicka. Ponieważ ziemię chełmską oddzielało od pozostałych ziem województwa ruskiego\nnowo utworzone województwo bełskie, otrzymała ona pewną samodzielność terytorialną. Spowodowało to dalszy proces ciążenia jej ku Lublinowi14.\nPo rozszerzeniu terytorium państwowego na południowy wschód Małopolska, w skład której wchodziło Lubelskie, stała się centralna dzielnicą Polski. Stąd\nteż w znacznej mierze ziemia lubelska przestała mieć w obrębie państwa polskiego\ntypowo peryferyjny charakter. Okoliczności te spowodowały wzrost znaczenia biegnących przez Lubelszczyznę dróg handlowych ze Śląska i państwa Zakonu Krzyżackiego na Ruś i nad Morze Czarne. Pozwoliło to rozwinąć się niektórym miastom\nz terenu Lubelskiego, obok Lublina, przede wszystkim Kazimierzowi i Wąwolnicy,\nktóre miały w związku z tym otrzymać wówczas prawo niemieckie. Z czasów przed\nunią z Litwą znana jest też lokacja Kraśnika, która nastąpiła w 1377 roku15.\nMimo korzystnych zmian w usytuowaniu Lubelskiego w monarchii Kazimierza Wielkiego barierą jej rozwoju gospodarczego pozostawał brak bezpieczeństwa\nzewnętrznego. O ile Wielkopolska, a także zachodnia Małopolska, przez większą\nczęść panowania tego monarchy mogły korzystać z dobrodziejstw pokoju, to Lubelszczyzna, a także obszary przyłączonej Rusi narażone były na powtarzające się\nT. Mencel, Wstęp, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. I, s. 10.\nJ. Wyrozumski, dz. cyt., s. 326-327.\nT. Mencel, wstęp, s. 10. Przyłączona przez Kazimierza Wielkiego Ruś Czerwona oprócz województw ruskiego i bełskiego obejmowała także Podole. R. Szczygieł, Lokacje miast w Polsce XVI\nwieku, Lublin 1989, s. 25-26.\nK. Myśliński, W państwie piastowskim, s. 173.\nnajazdy Litwinów i Tatarów. Ich konsekwencją były nie tylko zniszczenia materialne, lecz również ubytek ludności16.\nDokuczliwe najazdy litewskie miały miejsce również za panowania Ludwika I Węgierskiego17. Nic więc dziwnego, że zarówno mieszczaństwo Lublina, jak\ni przede wszystkim możnowładztwo, od początku popierało myśl o unii Polski\ni Litwy, widząc w niej rozwiązanie wszystkich trudności i przeszkód na drodze\nrozwoju tej ziemi18. O pozyskanie zwolenników unii Polski i Litwy zabiegał również wielki książę litewski Jagiełło nadając jeszcze przed jej zawarciem kupcom\nlubelskim w roku 1383 przywilej swobodnego wstępu na teren swego państwa19.\n2 . Un i a p olsko - l ite w sk a k at a lizatorem p ostępu\ngo sp o d arc z e go re g i onu lub elsk iego\nZwarta w Krewie 14 sierpnia 1385 roku unia między Polską i Litwą została\nprzyjęta na ogólnym zjeździe szlachty w Lublinie 2 lutego 1386 roku, kiedy to nastąpiło powitanie po raz pierwszy Jagiełły na polskiej ziemi i jego właściwa elekcja\nna króla Polski20.\nPo unii krewskiej ziemia lubelska stała się centrum rozległej monarchii polsko-litewskiej. Oba jej człony połączone były unia personalną lub przynajmniej\nsojuszem polityczno-wojskowym. Co prawda Wielkie Księstwo Litewskie terytorialnie znacznie przerastało ówczesną Polskę, ustępowało jej jednak pod względem potencjału demograficzno-gospodarczego i stanu zaawansowania w postępie cywilizacyjnym. Korzyści, jakie przyniosła Lubelszczyźnie unia Polski i Litwy\nspowodowały, iż dzielnica ta odegrała istotną rolę zarówno w genezie tej unii jak\ni w procesie dalszego jej umacniania i zacieśniania. Znane jest konsekwentne poparcie udzielane dynastii jagiellońskiej przez szlachtę lubelską. Nieprzypadkowo\ntutaj w Horodle na terenie późniejszego województwa bełskiego, na zjeździe Jagiełły i Witolda oraz panów polskich i litewskich w 1413 roku zawarto porozumie W styczniu i lutym 1341 roku miał miejsce najazd tatarski na Lublin i Lubelszczyznę. Łupieżczy\nnajazd Tatarów powtórzył się w r. 1352. Jeszcze bardziej niszczycielski charakter miały najazdy litewskie, w trakcie których porywano ludność, aby osadzić ją na słabo zaludnionej Litwie.\nW toczonych walkach Lublin stawał się niekiedy punktem wyjścia dla akcji polskich. Stąd ruszyła latem 1351 r. wielka wyprawa polsko-węgierska pod wodzą Ludwika króla Węgier przeciwko\nLitwinom. J. Kłoczowski, dz. cyt., s. 47 i 49. J. Wyrozumski, dz. cyt., s. 326.\nW końcu 1376 roku Litwini dokonali pustoszącego najazdu na ziemie polskie, splądrowali Lubelszczyznę i po przekroczeniu Sanu dotarli prawym brzegiem Wisły aż w okolice Tarnowa. Nie\nspotkawszy się z żadnym zorganizowanym odporem po uprowadzeniu tysięcy jeńców powrócili\nna Litwę. K. Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370-1506), Wielka Historia Polski, t. 3, Kraków 1999, s. 49.\nJednym z twórców unii ze strony polskiej był możnowładca z Lubelszczyzny, właściciel Kraśnika\nDymitr z Goraja. K. Baczkowski, dz. cyt., s. 62 i 68.\nK. Myśliński, W monarchii jagiellońskiej, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. I, s. 215.\nK. Baczkowski, dz. cyt., s. 79. K. Myśliński, Czasy walki o samorząd, [w:] Dzieje Lublina, t. I, s. 79.\nnie, tzw. unię horodelską, regulujące wzajemne stosunki między Polską i Litwą.\nZapowiadano w nim również potrzebę podobnego typu zjazdów w przyszłości\nw Lublinie i Parczewie21. Nasilające się kontakty gospodarcze miedzy Polską i Litwą, w których istotna rola przypadła Lubelszczyźnie (zwłaszcza kupiectwu lubelskiemu), stały się jednym z czynników prowadzących do rzeczywistego zespolenia się obu państw. Dokonało się to ostatecznie na mocy unii zwartej w Lublinie\nw 1569 roku.\nObjęcie przez Jagiełłę tronu polskiego i chrystianizacja Litwy stały się przede\nwszystkim gwarancją bezpieczeństwa zewnętrznego Lubelszczyzny, czego uprzedni brak hamował wzrost ludności, utrudniał akcję osadniczą, rozwój miast i zagospodarowywanie nowych terenów22. Co prawda Polska południowo-wschodnia,\na szczególnie Ruś Halicka, wystawiona była na powtarzające się od czasu do czasu\nnajazdy Tatarów, to jednak w okresie do połowy XVII wieku (czyli od wybuchu\npowstania Chmielnickiego) nie docierały one do Lublina i ziem na północ od\nIstotnie znaczenie dla rozwoju Lublina i Lubelszczyzny miały coraz żywsze, od\nczasu zwarcia unii w 1385 roku, kontakty handlowe z Wielkim Księstwem Litewskim. Ziemia lubelska stała się ogniwem pośredniczącym w wymianie handlowej\nmiędzy Litwą i Rusią z jednej strony a Krakowem, Poznaniem i Śląskiem z drugiej. W następnych stuleciach obserwuje się wyraźny skok rozwojowy Lubelszczyzny przejawiający się w postaci wzrostu zaludnienia, licznych nowych lokacji wsi\ni miast, awansu kulturalnego i politycznego. Lubelszczyzną interesują się, szczególnie w XV stuleciu, wybitne rody możnowładcze z Małopolski i Wielkopolski.\nTereny między Wieprzem i Bugiem, niedawno do Polski przyłączone, były bowiem słabo zaludnione i gorzej zagospodarowywane; otwierało to perspektywę\nuzyskania tutaj nadań ziemskich i zdobycia pozycji politycznej24.\nWyraźne przyspieszenie rozwoju gospodarczego Lubelszczyzny w wieku XV\ni XVI było w jeszcze większym stopniu następstwem wejścia Polski na tory gospodarki towarowo-pieniężnej, co ostatecznie dokonało się już w czasach jednoczenia państwa polskiego, a zwłaszcza za panowania Kazimierza Wielkiego. Tym\nniemniej nie sposób tego nie dostrzec, że unia z Litwą pogłębiła te pozytywne\nK. Baczkowski, dz. cyt., s. 103 i 106.\nJak pustoszące były najazdy pogańskich Litwinów na Polskę świadczy fakt, że na żądanie panów\npolskich Jagiełło zobowiązał się w umowie zawartej w Krewie uwolnić wszystkich przebywających na Litwie jeńców polskich, K. Baczkowski, dz. cyt., s. 64.\nDotkliwe szkody spowodował najazd tatarski z 1501 r., który był reakcją Turcji na wcześniejszą wyprawę wojsk polskich pod wodzą króla Jana Olbrachta do Mołdawii. Skutkiem najazdu\ntatarskiego było złupienie i spalenie wielu miast ziemi chełmskiej i bełskiej, jak Hrubieszowa\ni Krasnegostawu, a także ziemi lubelskiej: Kraśnika i Urzędowa. Dla zabezpieczenia się przed\ndalszymi napadami na linii Wieprza i Bugu rozbudowano w XVI wieku łańcuch obronnych,\nkrólewskich i prywatnych zamków: w Chełmie, Hrubieszowie, Horodle, a także w Szczebrzeszynie, Turobinie, Grabowcu i Krasnymstawie. K. Myśliński, W monarchii jagiellońskiej, s. 218.\nJ. Duda, Z. Szymański, Od centrum do peryferii. Gospodarka Lubelszczyzny …., s. 200.\nprzemiany w życiu gospodarczym. Oprócz ożywienia wymiany handlowej istotna\nrolę odegrało tu poczucie bezpieczeństwa zewnętrznego. Oddziałało to w pierwszej kolejności na wzrost gęstości zaludnienia.\nW nauce historycznej funkcjonuje teza sformułowana jeszcze przed II woja\nświatową i podtrzymywana w badaniach powojennych, że w połowie XIV wieku Lubelszczyzna była nierównie słabiej zaludniona niż pozostałe ziemie polskie.\nWedług obliczeń bazujących na rejestrach świętopietrza (to jest daniny płaconej\nna rzecz Stolicy Apostolskiej), kwestionowanych co prawda jako podstawa badawcza przez niektórych historyków, gęstość zaludnienia w archidiakonacie lubelskim wynosiła wtedy 2,0 osób na km2, gdy na przykład w archidiakonacie sandomierskim 7,2, a w zawichojskim 4,1 osoby25.\nCały obszar późniejszego województwa lubelskiego oraz ziemię chełmską\ni bełską dopiero od połowy XIV wieku objęła akcja osadnicza, nasilająca się stale\ni osiągająca szczyt w XV wieku. W rezultacie dopiero wówczas zostały zlikwidowane wielkie kompleksy leśne, zwłaszcza na północy. Dzięki temu tak w zakresie ilości osad, jak i liczby mieszkańców czy gęstości zaludnienia zmniejszył\nsię ogromny dystans, który w czasach dawniejszych dzielił Lubelszczyznę od innych ziem polskich. Rozwój zaś osadnictwa wiejskiego, powstanie na surowym\nkorzeniu nowych wsi i kolonizacja wewnętrzna we wsiach dawniej istniejących,\nstworzyły warunki do rozbudowy sieci miejskiej, która dopiero w XV wieku dużą\nilością nowych punktów pokryła mapę osadniczą między Wisłą i Bugiem26.\nAkcji osadniczej towarzyszyło przenoszenie wsi funkcjonujących na prawie\npolskim, a w ziemi chełmskiej i bełskiej na prawie ruskim, na prawo niemieckie\nwystępujące tutaj w konkretnej formie prawa magdeburskiego, bądź średzkiego.\nProces ten najwcześniej i najpełniej objął południową część Lubelskiego, najbardziej rozwiniętą gospodarczo w wiekach wcześniejszych. Znacznie później, bo\ndopiero za panowania Jagiełły zapoczątkowany został w ziemi łukowskiej, gdzie\nprzywileje lokacyjne wystawiano jeszcze w XVI wieku, przy czym były to lokacje\nna surowym korzeniu, na gruntach uzyskiwanych przez trzebież lasów27.\nW Lubelskiem, a także w ziemi chełmskiej i bełskiej, z uwagi na późniejsze rozwinięcie akcji kolonizacyjnej w wielkim stylu i słabszą atrakcyjność tych terenów,\nw przywilejach lokacyjnych z reguły przyznawano sołtysowi znacznie większe\nuposażenie w ziemię niż gdzie indziej. Stąd też gospodarstwo sołtysie stanowiło\ntu najbardziej rzucający się w oczy akcent organizacyjny i gospodarczy ówczesnej\nwsi. Rozwijający się począwszy od XV wieku folwark szlachecki, w Lubelskiem,\nwolniej aniżeli na innych ziemiach Polski, powiększał swój areał gruntów obejmując tereny leżące w obrębie wsi, niewzięte uprzednio pod uprawę przez kmieci.\nZ tego względu rolę folwarku w Lubelskiem w okresie jego powstawania należy\nT. Ładogórski, Studia nad zaludnieniem Polski XIV wieku, Wrocław 1958, tablice.\nK. Myśliński, W monarchii jagiellońskiej, s. 187.\nTamże, s. 193 i 199.\nocenić pozytywnie. Folwark obok gospodarstwa sołtysa i gospodarstw kmiecych\nstał się czynnikiem powiększania areału ziemi uprawnej, a tym samym wzrostu\nprodukcji rolnej. Na Lubelszczyźnie zapewne dopiero w końcu XV wieku rozpoczął się żywszy ruch w kierunku wykupu sołectw przez właścicieli wsi i przejmowania gruntów sołtysich przez szlachtę folwarczną28.\nPrawne i materialne pogorszenie sytuacji chłopa przyniosły w początku XVI\nwieku uchwały sejmowe i decyzje królewskie. Już statut piotrkowski z 1496 roku\nograniczał swobodę opuszczania wsi nie tylko przez użytkownika gospodarstwa,\nlecz także przez jego dzieci. W 1518 roku szlachta uzyskała pełną władzę sądową\nnad chłopami poddanymi, natomiast w 1520 roku, na mocy statutów bydgoskotoruńskich, w całej Koronie ustalono wymiar jednego dnia pańszczyzny obowiązujący gospodarstwo łanowe29. W Lubelskiem to pogorszenie sytuacji materialnej\nchłopa następowało stosunkowo wolno. Na skutek rzadszego zaludnienia, zapas\nziemi był tu ciągle duży, dlatego też rozwijający się folwark nie musiał w szerszym\nzakresie przejmować ziemi chłopskiej. Symptomy zmian na niekorzyść chłopa, w postaci np. wzrostu gospodarstw półłanowych, dają się zauważyć dopiero\nw XVI stuleciu30.\nPewne opóźnienie w rozwoju gospodarczym Lubelszczyzny przejawiło się\nmiędzy innymi w tym, że proces przechodzenia istniejących tutaj osad targowych\nna prawo niemieckie, czy też całkiem nowe lokacje miejskie miały miejsce dopiero w końcu XIV wieku, a więc po unii z Litwą (jeśli pominąć wcześniejsze lokacje\nLublina, Kazimierza, Wąwolnicy i Kraśnika). Pod względem rozwoju miast Lubelszczyzna znajdowała się zatem daleko w tyle za resztą Małopolski, nie mówiąc\njuż o Wielkopolsce. Za przyczynę tego zjawiska należy uznać niską gęstość zaludnienia Lubelskiego31. Przejawiało się to w malej liczbie osiedli wiejskich, co nie\nstwarzało wystarczających warunków egzystencji dla miejskich skupisk ludności,\ndla których istnienie rynku lokalnego było niezbędne.\nW początkach XV wieku w Lubelskiem miała miejsce fala lokacji miast. Prawa\nmiejskie otrzymały wówczas takie miasta królewskie jak: Parczew – 1401 r., Łuków – 1403 r., Urzędów – 1405 r., a spośród miast prywatnych – Bełżyce i Kock\nw 1417 r., Wysokie – 1425 r., w późniejszym okresie Kurów – 1442 r., Opole i Biskupice w 1450 r. W przypadku Łukowa przywilej lokacyjny mówił o przeniesieniu z prawa polskiego na niemieckie, z czego można wysnuć wniosek, że przed\nJ. Duda, R. Orłowski, Gospodarka polska w dziejowym rozwoju Europy (do 1939 roku), Lublin\n1999, s. 60. J. Skodlarski, Zarys historii gospodarczej Polski, Warszawa-Łodź 2000, s. 66.\nK. Myśliński, W monarchii jagiellońskiej, s. 204.\nNa niską gęstość zaludnienia jako jedną a przyczyn opóźnienia w postępie cywilizacyjnym\nniektórych krajów wskazywano w myśli społecznej epoki Oświecenia. Pisał o tym przedstawiciel determinizmu geograficznego Charles Montesquieu (Monteskiusz), autor dzieła „O duchu\npraw”. H. Becker i H. E. Barnes, Rozwój myśli społecznej od wiedzy ludowej do socjologii, t. I,\nWarszawa 1964, s. 528-529 oraz t. II, Warszawa 1965, s. 114-115.\ntą datą stanowił on już osiedle typu miejskiego w prymitywniejszych formach\nustrojowych, zwanych – podobnie jak w warunkach wiejskich – prawem polskim.\nPrawdopodobnie analogicznie przedstawiała się sprawa w przypadku Parczewa\nZnacznie dłużej, bo aż w głąb wieku XVI, trwał proces lokacji miast na gruncie\nwłasności prywatnej. Np. w 1532 roku król Zygmunt Stary podpisał dokument\nzezwalający na lokację miasta Końskowola. W połowie XVI wieku liczba miast\nw ówczesnym województwie lubelskim wynosiła 36, z których równo połowa nie\nprzekraczała 400 mieszkańców, a z drugiej części tylko 5 liczyło więcej niż 1000\nNieco wcześniej rozpoczął się proces lokacji miast na ziemi chełmskiej i bełskiej: Chełm – 1392 r., Krasnystaw i Szczebrzeszyn – 1394 r., Hrubieszów – 1400\nr., Tyszowce – 1419 r., Grabowiec – 1447 r., Horodło w 1454 roku. W ziemi chełmskiej lokacje dokonywały się głównie na gruncie wielkiej własności królewskiej,\nw ziemi bełskiej – w ramach własności książąt mazowieckich, którzy dzierżyli tę\nziemię jako lenno królów polskich. Lokacje późniejsze były tutaj dziełem wielkiej\nwłasności. Przy czym na czoło wysuwa się lokowana w drugiej połowie XV wieku\ngrupa miast należących do biskupów chełmskich34.\nW oparciu o dane zawarte w dokumentach lokacyjnych i w innych źródłach\nmożna sformułować wniosek, że podstawą egzystencji powstających miast było\nwłasne rolnictwo mieszkańców, czym tłumaczy się duży przydział gruntów na\npotrzeby miasta i wymiar świadczeń z łanu. Ich funkcje czysto miejskie miały\nsię dopiero z czasem rozwinąć. Z nich zaś na czoło wysuwało się rzemiosło, które z wolna nabierało znaczenia głównej podstawy egzystencji ludności miejskiej.\nW mniejszych miastach Lubelszczyzny, inaczej aniżeli w Lublinie, istotną rolę odgrywał też handel lokalny. Oddziaływanie wielkiego handlu w ich przypadku miało raczej charakter wtórny. Wyjątek stanowił Kazimierz nad Wisłą, który w XVI\nwieku stał się głównym portem rzecznym dla wywozu zboża z całego regionu. Pozostawało to w związku z upowszechnieniem się na Lubelszczyźnie, podobnie jak\ni w całej Polsce, gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej nastawionej na eksport\nzboża. Niektóre spośród miast prywatnych kwitły jako ośrodki wielkiej własności\nPrzyspieszony po unii z Litwą rozwój gospodarczy ziem położonych między\nśrodkową Wisłą i Wieprzem pozwolił na pełne usamodzielnienie się tej części\nterytorium Polski, czego wyrazem stało się powołanie w 1474 roku województwa\nlubelskiego. Objęło ono większość najdalej w tej części państwa wysuniętych ziem\netnicznie polskich, a więc ziemię lubelską z powiatem urzędowskim oraz ziemię\nK. Myśliński, W monarchii jagiellońskiej, s. 207.\nTamże, s. 207 i 210. Dzieje Końskowoli (red.) R. Szczygieł, Lublin 1988, s. 36.\nK. Myśliński, W monarchii jagiellońskiej, s. 210.\nTamże, s. 213 i 216.\nłukowską. W obręb województwa lubelskiego nie weszła ziemia chełmska z Chełmem, Krasnymstawem i Szczebrzeszynem, ani też ziemia bełska. W skład województwa lubelskiego nie wchodziła również Biała/ obecnie Biała Podlaska/, aż do\nczasów rozbiorów pozostająca integralną częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego.\nWojewództwo lubelskie stanowiło więc zwarty i jednolity obszar między Wisłą,\nSanem, Wieprzem i Liwcem (lewobrzeżnym dopływem Bugu).\nPowstanie województwa lubelskiego było wynikiem kilkuwiekowego rozwoju\ntego terenu, a zarazem początkiem nowego okresu dziejów tego obszaru biorącego nazwę od swej siedziby. Jego utworzenie oznaczało zwieńczenie pierwszego etapu kształtowania się Lubelszczyzny jako regionu. Akt ten miał znaczenie\nprzede wszystkim polityczne i sądowe, w nikłym stopniu administracyjne, gdyż\nI Rzeczypospolita nie miała prawidłowo zorganizowanej administracji terenowej\nniemal aż do końca swego istnienia. Odpowiednikiem nowego obszaru staje się\nnazwa Lubelskie będąca tożsama z województwem i regionem36.\nPod względem powierzchni województwo lubelskie należało do większych.\nW drugiej połowie XVI wieku liczyło 10684 km2, w tym powiat lubelski 6666 km2,\nurzędowski 1929 i ziemia łukowska 2089. Na obszarze tym znajdowało się 915\nmiejscowości, w tym 879 wsi i 36 miast. Jeszcze w XV wieku prawie połowa ziemi\nw województwie pozostawała w ręku średniej szlachty. W późniejszych wiekach\nnastąpiło zmniejszenie się stanu posiadania drobnej i średniej szlachty na rzecz\nwielkich majątków szlacheckich i magnackich37.\nPierwszym wojewodą lubelskim został Dobiesław Kmita z Wiśnicza, przedstawiciel wybitnego małopolskiego rodu Szreniawitów, uprzednio przez 10 lat pełniący funkcję kasztelana lubelskiego. Urząd wojewody lubelskiego szybko wyrósł\nna jedno z ważniejszych stanowisk w państwie, o które ubiegały się rody możnowładcze / Tarnowscy, a później Firlejowie/. Równolegle z tym rosła polityczna\nrola Lublina jako stolicy województwa38.\nRozwój osadnictwa drogą lokacji wsi i miast pociągnął za sobą rozwój organizacji kościelnej, w postaci kreowania nowych parafii. Przełom w tym zakresie\nprzyniosła pierwsza połowa XV wieku, a więc okres po zawarciu unii z Litwą.\nW archidiakonacie lubelskim sieć parafialna została wówczas niemal podwojona.\nJest to jeszcze jeden dowód, że na ten czas przypada główne nasilenie akcji osadniczej w Lubelskiem. Była to specyfika Lubelszczyzny, gdyż w pozostałej części\nMałopolski w pierwszej połowie XV wieku nastąpiło zdecydowane zahamowanie\nobu procesów. W drugiej połowie XV wieku i w stuleciu następnym w Lubelskiem\npowstało już tylko 6 dalszych parafii, co potwierdza nie tylko fakt, że ta część kraju\nT. Mencel, Wstęp, s.10-11.\nTamże, s. 11. S. Tworek, W okresie odrodzenia i reformacji 1569-148, [w:] Dzieje Lubelszczyzny,\nt. I, s. 243.\nK. Myśliński, W monarchii jagiellońskiej, s. 224-225.\nbyła już w zasadzie nasycona organizacją parafialną, lecz wskazuje również, że\nakcja tworzenia nowych osad była wówczas na tym terenie czymś dokonanym39.\nOśrodki parafialne stawały się wówczas głównymi centrami kultury. W nich\nrozwijało się szkolnictwo parafialne- jedyna podówczas forma kształcenia dzieci szlacheckich oraz młodzieży mieszczańskiej i chłopskiej, co nie pozostało bez\nwpływu na ogólny poziom kultury społeczeństwa.\nWiek XV i pierwsza polowa wieku XVI to okres kiedy uwaga społeczeństwa\nLubelszczyzny skoncentrowana była na zagadnieniach gospodarczych, co pozwoliło w tej dziedzinie dorównać temu regionowi innym ziemiom polskim. Inaczej\nrzecz się miała w sferze kultury. Jej rozkwit przypadł tu dopiero na drugą połowę\nwieku XVI i pierwszą połowę XVII. Czasy wcześniejsze, niemal cała epoka jagiellońska, to jeszcze średniowiecze, elementy nowe, właściwe okresowi Odrodzenia,\nwystępują enigmatycznie i to w formach niedoskonałych40. Tym niemniej i wówczas odnotować można godne uwagi osiągnięcia.\nNa przełomie XV i XVI wieku żył i tworzył Biernat z Lublina, wychowanek lubelskiej szkoły parafialnej i Uniwersytetu Jagiellońskiego, pierwszy, który w literaturze polskiej zerwał z wszechwładną dotychczas łaciną i pisał po polsku. Zasłużył\nprzez to na dawane mu niekiedy zaszczytne miano ojca polskiej literatury pięknej.\nW dziedzinie sztuk plastycznych najwybitniejszym osiągnięciem są freski zdobiące wnętrze kaplicy świętej Trójcy na zamku lubelskim, powstałe w początkach\nXV wieku i będące dziełem artystów ruskich, przejawem infiltracji sztuki ruskobizantyjskiej, a w szczególności tzw. szkoły halickiej, na ziemie polskie. Godnym\nuwagi przykładem architektury gotyckiej jest natomiast fundowany przez Tęczyńskich w drugiej połowie XV wieku kościół klasztoru kanoników regularnych\nw Kraśniku. Pierwszą zaś budowlą, która uległa zasadniczej przebudowie w nowym renesansowym stylu, był zamek lubelski. Miało to miejsce za panowania\nZygmunta Starego w pierwszej połowie XVI wieku41.\n3 . Lubl i n j a ko w a ż ne e mp or ium hand lowe\nUnia z Litwą szczególnie korzystnie oddziałała na rozwój Lublina. Jak już wyżej wzmiankowano jeszcze przed jej zawarciem Wielki Książę Jagiełło nadał kupcom lubelskim w roku 1383 przywilej swobodnego wstępu na teren Litwy. Stało\nsię to udziałem innych miast polskich dopiero znacznie później. Już jako król Polski nadał Lublinowi w roku 1392 dwa ogromnej wagi przywileje: prawo składu zobowiązujące wszystkich kupców przejeżdżających przez to miasto do wystawiania\nH. Gawarecki, Kultura artystyczna miasta w okresie renesansu, [w:] Dzieje Lublina, t. I, s.113.\nJ. Lewański, Literatura, teatr, muzyka, sztuki plastyczne, [w:] Dzieje Lublina, t. I, s. 160-162.\nE. Zielińska, Kultura intelektualna kanoników regularnych z klasztoru w Kraśniku w latach 14691563, Lublin 2002, s. 27.\nna przeciąg 8 dni towary wiezione na sprzedaż oraz prawo odbywania wielkich,\n16-dniowych jarmarków raz do roku w okresie Zielonych Świątek. W 1405 roku\nJagiełło zwolnił kupców lubelskich od płacenia ceł w całym państwie, zapewne\ntakże na terenie W. Ks. Litewskiego. Późniejsze zarządzenia tego monarchy regulowały trasę kupców lwowskich w drodze na Litwę. Mieli oni tam jeździć nie przez\nWołyń, jak dotychczas, lecz przez Lublin42.\nCentralne położenie Lubelszczyzny w ramach monarchii polsko-litewskiej\nuczyniło z Lublina bardzo ważny ośrodek handlu międzynarodowego. Obok starej, średniowiecznej drogi ,,ruskiej’’, biegnącej od Kijowa i Grodów Czerwieńskich\nna zachód przez południową Lubelszczyznę (Kraśnik) do Zawichostu i Krakowa,\nktóra w XV wieku wyraźnie utraciła na znaczeniu, na czoło wysunęła się droga\nbiegnąca ze Lwowa, ówczesnego centrum handlu wschodniego, przez Hrubieszów, Krasnystaw, Lublin, Kazimierz, Zwoleń do Radomia, skąd dalej albo do\nWrocławia, albo do Poznania. Jej rozkwit przypadł na wiek XV, co spowodowało, że Kazimierz Jagiellończyk nadał jej charakter drogi otwartej dla wszystkich\nkupców jadących na Ruś i z powrotem. Oznaczało to w praktyce swobodniejszy\ndostęp do Rusi dla kupców obcych, zwłaszcza śląskich43. Przez Lublin prowadziła\nteż najkrótsza droga z Krakowa – stolicy Królestwa Polskiego do Wilna – stolicy\nWielkiego Księstwa Litewskiego, którą przemieszczali się nie tylko królowie polscy i kniaziowie litewscy, lecz również kupcy. Szlak ten decydował o pozycji handlowej Lublina. W pierwszej połowie XVI wieku nasiliły się też obroty handlowe\nmieszczan lubelskich na szlaku wiślanym (kontakt z Gdańskiem i Elblągiem)44.\nZ racji krzyżowania się w Lublinie dróg handlowych główna masa towarowa\nkierowana z Polski na ziemie litewsko-ruskie przechodziła przez to miasto. Do\nLublina trafiała także większość towarów litewskich. Co prawda w końcu XIV\nwieku pojawiła się też droga wiodąca przez Poznań i Warszawę na Litwę, tym\nniemniej lubelska bardzo długo zachowywała większe znaczenie. Wiodące przez\nLubelszczyznę i Lublin szlaki handlowe swym zasięgiem obejmowały nie tylko\nwymianę między Polską i Litwą, lecz także daleki tranzyt z zachodniej Europy na\nwschód. W związku z tym w niektórych miastach Lubelszczyzny z Lublinem na\nczele wykształciła się instytucja jarmarków na których spotykali się kupcy z różnych krajów. To właśnie jarmarki uczyniły z Lublina sławne z wymiany handlowej\nw całej Europie emporium45.\nRola jarmarków lubelskich wzrosła począwszy od połowy XV wieku, kiedy to\nKazimierz Jagiellończyk na mocy przywileju z roku 1448 zwiększył ich ilość do\nczterech w ciągu roku (dwóch 16-dniowych i dwóch 8-dniowych). Na jarmarki\nJ. Duda, Z. Szymański, Od centrum do peryferii. Gospodarka Lubelszczyzny…, s. 201.\nK. Myśliński, Lublin a handel Wrocławia z Rusią w XIV i XV wieku, ,,Rocznik Lubelski’’, t. III,\n1960, s. 15.\nR. Szczygieł, Konflikty społeczne w Lublinie w pierwszej połowie XVI wieku, Warszawa 1977, s. 20.\nJ. Kłoczowski, dz. cyt., s. 55-56. K. Myśliński, W monarchii jagiellońskiej, s. 215-216.\nlubelskie przybywali, oprócz kupców krajowych z Krakowa, Poznania, Lwowa,\nGdańska, także kupcy z zachodu i południa Europy: Anglicy, Francuzi, Włosi,\nWęgrzy i Grecy. Przybywali również kupcy moskiewscy i z Bliskiego Wschodu:\nTatarzy, Ormianie, Turcy, Arabowie, Persowie i inni. Na sprzedaż przywożono\ntu: sukna krajowe, płótna znad Renu, z Flandrii i Francji, wyroby rękodzielnicze z Niemiec, Włoch, Francji (zwłaszcza materie jedwabne i aksamity), kobierce\nz Persji i Turcji, korzenie i farby ze Wschodu, futra różnych gatunków z Litwy,\nwina z Węgier, Wołoszczyzny, Hiszpanii, Cypru, sól z Rusi i Wieliczki, w znacznych ilościach spędzano z Podola i Wołoszczyzny woły. Zdarzało się dosyć często,\nże kupcy przybywający na jarmarki osiedlali się w Lublinie zakładając warsztaty\nprzemysłowe i handlowe w postaci sklepów, jatek, młynów i kuźni46.\nW związku z rozwojem handlu dalekiego zasięgu rozwinęły się także mniejsze\nmiasta Lubelszczyzny, np. – jak już wspominano – Kazimierz nad Wisłą. W przypadku mniejszych miast oddziaływanie wielkiego handlu miało charakter wtórny.\nNastawiały się one raczej na rozwój rzemiosła i handel lokalny. Inaczej natomiast\nkształtowała się sytuacja Lublina. Jako miasto królewskie, o korzystnym położeniu, szybko włączyło się w orbitę wymiany międzynarodowej, w wyniku tego ta\ndziedzina gospodarki stała się katalizatorem rozwoju miasta. Wielki handel dominował w Lublinie nad masą drobniejszych kupców, którzy obsługiwali rynek\nlokalny, najbliższą okolicę; oddziaływał także na mniejsze miasta Lubelskiego.\nRzemiosło lubelskie pełniło w głównej mierze funkcje usługowe w stosunku do\nwielkiego handlu i jego form, takich jak np. jarmarki. Funkcje produkcyjne rzemiosła lubelskiego ustępowały w tym stanie rzeczy na plan dalszy47.\nZ ukazanych wyżej rezultatów badań nasuwa się nieodparcie wniosek, że pomyślny rozwój Lublina w czasach jagiellońskich nosił wyraźnie piętno jednostronności. Wolno sądzić, że było to rezultatem niskiej jeszcze gęstości zaludnienia\nLubelskiego. Mimo wzrostu zamożności mieszkańców tej części ziem polskich,\nrynek lokalny był tu mało pojemny, nie stwarzał więc dostatecznie dużych możliwości zbytu dla wyrobów rzemiosła. Niedorozwój rzemiosła i przewaga handlu\nw gospodarce miasta znajdowały odbicie w strukturze obrotów handlowych dokonywanych podczas jarmarków lubelskich: przeważał eksport surowców i półproduktów w zamian za dostarczane tu wyroby rzemiosła i produkty luksusowe.\nW jakiejś mierze przypominało to strukturę handlu zagranicznego dokonującego\nsię za pośrednictwem Gdańska między Polską a krajami Zachodu będącą wyrazem rolniczego charakteru ziem polskich. Ujemne skutki tak ukształtowanej gospodarki miasta Lublina miały się w całej pełni ujawnić po zniszczeniach wojennych połowy XVII wieku.\nS. Tworek, Rozkwit miasta. Renesans, [w:] Dzieje Lublina, t. I, s. 82-83. Por. również R. Rybarski,\nHandel i polityka handlowa Polski w XVI wieku, t. I, Poznań 1928, s. 201.\nK. Myśliński, W monarchii jagiellońskiej, s. 216.\nWzrost roli Lublina jako centrum handlowego wpływał na proces bogacenia\nsię ludzi związanych z tą sferą gospodarki, umacniał ich pozycję we władzach\nmiasta. Do najzamożniejszych obywateli Lublina należeli kupcy. Odgrywali oni\nw jego życiu wybitną rolę, w pierwszej połowie XVI wieku spośród nich rekrutowała się większość rajców i ławników. Podobną rolę odgrywali ludzie, których\nmożna zaliczyć do grupy finansistów. Podstawą ich bogactwa były nie tylko operacje finansowe, lecz również, choć w mniejszym stopniu, handel i działalność\nw innych sferach gospodarki. Ze względu na wielokierunkowość działania zawodowego najbogatszych mieszczan lubelskich, ich podział na kupców i finansistów\nma raczej charakter umowny. Najbogatsi przedstawiciele obydwu grup udzielali\nsię tak w zakresie handlu jak i działalności bankierskiej. Przedmiotem ich zainteresowania były także transakcje nieruchomościami, dzierżawa czynszów oraz\ndzierżawa ziemi. Bardzo ważne ogniwo w rozwijającej się intensywnie wymianie handlowej stanowili również furmani, których siedziby skoncentrowane były\ngłównie na Przedmieściu Krakowskim. Ze względu na częste wyjazdy, jak i stosunkowo mały majątek, grupa ta w małym stopniu uczestniczyła w życiu wewnętrznym miasta48.\nObraz struktury zawodowej ludności Lublina w pierwszych dziesięcioleciach\nXVI wieku ilustrują dane zawarte w rejestrze podatkowym z 1524 roku zachowanym w księdze rachunkowej miasta. Objęto nim wszystkie głowy rodzin. Z danych tego rejestru wynika, że czynny udział w obrotach jarmarcznych brali nie\ntylko kupcy i kramarze, furmani i finansiści, lecz również w pewnym sensie służba\nmiejska. W sumie stanowili oni 40,4% ogółu podatników. Z obsługą jarmarków\nzwiązani byli również rzemieślnicy, najliczniejsza procentowo grupa uwzględnionych w rejestrze, reprezentująca 47,3% ogółu odnotowanych mieszczan49.\nPomyślny rozwój gospodarczy oddziaływał na wzrost liczby mieszkańców\nmiasta Lublina. W oparciu o wymieniony rejestr podatkowy z 1524 roku populację Lublina szacuje się na około 4200-4250 mieszkańców, na połowę zaś XVI stulecia na ponad 5500 osób. Plasowało to Lublin w grupie średnich miast europejskich (miast liczących od 2 do 10 tys. mieszkańców)50. Dalszy dynamiczny wzrost\nludności Lublina miał miejsce w drugiej połowie XVI i w pierwszej połowie XVII\nwieku, na który to okres przypada apogeum roli Lubelszczyzny w gospodarce\ni kulturze przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, a właściwie w całej dotychczasowej\nR. Szczygieł, Konflikty społeczne w Lublinie …, s. 20-21.\n4 . Pr z y spi e s z e n i e roz woju Lub elsz czyzny p o unii\nlub elsk i e j 1 5 6 9 roku\nNasilające się kontakty gospodarcze miedzy Polską i Litwą, w których istotna\nrola przypadła Lubelszczyźnie (zwłaszcza kupiectwu lubelskiemu), stały się jednym z czynników prowadzących do rzeczywistego zespolenia obu państw; ostatecznie dokonało się to na mocy unii zawartej w Lublinie w 1569 roku. Z punktu\nwidzenia przyszłego rozwoju Lubelszczyzny największe znaczenie miały te postanowienia, które odrywały od Wielkiego Księstwa Litewskiego i przyłączały do\nKorony Podlasie i Wołyń, a także województwa bracławskie i kijowskie51. Dwie\npierwsze ziemie graniczyły z Lubelszczyzną i związane były z nią od dawna wspólnymi interesami. Stwarzało to dla niej nowe perspektywy rozwojowe. Otwierała się bowiem możliwość ekspansji gospodarczej i ludnościowej, w której wzięła\nudział szlachta, mieszczanie i chłopi.\nW okresie po unii lubelskiej nasiliły się także procesy upodabniające pod\nwzględem gospodarczym ziemie wchodzące w skład współczesnej Lubelszczyzny.\nJeszcze w połowie XVI wieku w tym zakresie zachodziły miedzy nimi istotne różnice. Na terenie województwa lubelskiego i ziemi chełmskiej w drugiej połowie\nXVI wieku we wszystkich kategoriach dóbr dominował folwark pańszczyźniany.\nStał się on ośrodkiem produkcji zbożowej i poważnym eksporterem płodów rolnych. Związane z woj. lubelskim części woj. bełskiego dopiero w początkach XVII\nwieku stały się znacznymi ośrodkami produkcji zbożowej wraz z rozwojem na\nnich folwarków pańszczyźnianych. Najpóźniej rozwój folwarków nastąpił na terenach powiatu brzesko-litewskiego, wchodzącego w skład W. Ks. Litewskiego, ale\nwyraźnie ciążącego ku Lubelskiemu. W drugiej połowie XVI wieku tereny te przechodziły w wyniku tzw. reformy włócznej Zygmunta Augusta z 1557 roku z systemu czynszowego na folwarczno-pańszczyźniany. Dostarczały one w tym okresie\nznacznej ilości płodów leśnych, zwłaszcza drzewa, popiołu, potażu i smoły. Także miasta i miasteczka na terenach dzisiejszej Lubelszczyzny różniły się między\nsobą. O ile na obszarze woj. lubelskiego i ziemi chełmskiej miały one charakter\nrzemieślniczo-rolniczy i kupiecki, o tyle na terenach powiatu brzesko-litewskiego\n– charakter rolniczo-rzemieślniczy. Również w miastach woj. bełskiego rzemiosło\nbyło słabiej rozwinięte52.\nZiemie położone między środkową Wisłą i Bugiem były również zróżnicowane pod względem narodowościowym i wyznaniowym. W województwie bełskim\npodstawowy trzon ludności miejskiej stanowiła ludność polska i ukraińska. Dużymi skupiskami ludności ukraińskiej były tu Horodło i Tyszowce. Pod względem\nwyznaniowym była ona prawosławna. We wszystkich miastach i miasteczkach\nS. Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506-1648), Wielka Historia Polski, t. 4, Kraków 2000, s. 143.\nS. Tworek, W okresie Odrodzenia i reformacji 1569-1648, s. 243.\nLubelszczyzny stosunkowo dużą grupę tworzyła ludność żydowska53. Inne grupy\nnarodowościowe nie odgrywały większej roli. Z danych za lata 1583-1650 wynika,\nże wśród mieszkańców Lublina było 184 Niemców, 145 Włochów, 50 Węgrów,\n68 Szkotów (osiadłych i przebywających czasowo), 30 Francuzów i 22 Ormian54.\nCzynnikiem różnicującym poszczególne ziemie Lubelszczyzny, mającym\nistotny wpływ na opłacalność produkcji rolnej, były warunki naturalne. Bliskość\nspławnych rzek (Wisła, Wieprz, Bug) i szereg mniejszych rzeczek powodowała, iż\nw ich pobliżu, z uwagi na kilkakrotnie tańszy transport wodny, brano pod uprawę\nfolwarczną gleby lżejsze, mniej urodzajne. Rzeki spławne odegrały więc olbrzymią rolę w intensyfikacji gospodarczej obszarów położonych w ich pobliżu. Płody\nrolne dowożono do nich często z odległych obszarów, np. do Kazimierza Dolnego dowożono zboże i popiół aż z ziemi chełmskiej55. Obok Kazimierza Dolnego\ndrugim głównym portem eksportu zboża z Lubelszczyzny była położona również\nnad Wisłą Stężyca.\nNa terenie Lubelskiego występowały trzy kategorie własności ziemskiej: królewska, duchowna i szlachecka. Dobra królewskie, czyli królewszczyzny, stanowiły tu szczególnie duży odsetek, o wiele większy aniżeli w innych województwach małopolskich. Nie były one zarządzane bezpośrednio przez monarchów\ni skarb państwa, lecz były dobrami zastawnymi, dzierżawnymi lub dożywotnymi. Pod względem administracyjnym dzieliły się na 5 starostw, to jest: lubelskie,\nkazimierskie, urzędowskie, parczewskie i łukowskie. W pierwszej połowie XVII\nwieku w dobrach królewskich powiatu lubelskiego było 5 miast i 44 wsie, w powiecie urzędowskim 1 miasto i 2 wsie, w łukowskim 2 miasta i 38 wsi. W ziemi\nchełmskiej było również 5 starostw. W sumie na terenie województwa lubelskiego\ni ziemi chełmskiej królewszczyzny obejmowały 14 miast i 186 wsi56.\nDobra duchowne w Lubelskiem były mniej liczne. Posiadały je klasztory i kościoły lubelskie oraz pozalubelskie. Największym posiadaczem było lubelskie kolegium jezuitów do którego należał Chodel, 4 wsie pełne i 1 część wsi. Z dóbr\nnależących do instytucji duchownych spoza Lubelszczyzny największe były w posiadaniu krakowskiego kolegium jezuitów (tzw. włość żyżyńska licząca 7 wsi) oraz\nopactwa cystersów z Koprzywnicy (5 wsi)57.\nR. Szewczyk, Ludność Lublina (1583-1650), Lublin 1947, s. 38, 54, 59, 87, 97, 101.\nA. Chruszczewski, Kupcy zbożowi i handel zbożem w Kazimierzu Dolnym w drugiej połowie XVI\nwieku, „Roczniki Humanistyczne KUL”, t. VI, 1958, z. 5, s. 88.\nJ. R. Szaflik, Wieś lubelska w połowie XVII wieku. Problem zniszczeń wojennych i odbudowy, Lublin 1963, s. 16 i n. Wsie królewskie w woj. lubelskim obejmowały ponad 10% ogólnej liczby wsi\ntego województwa , w powiecie chełmskim 32% ogółu, a w krasnostawskim 13%. Dla przykładu\nwarto podać, że Mikołaj Firlej władał 7 wsiami wchodzącymi do starostwa lubelskiego, a Andrzej Firlej 5 wsiami starostwa kazimierskiego. Wsie starostwa parczewskiego trzymali w swym\nręku Daniłowiczowie, urzędowskiego Rzeczycy, a łukowskiego pozostawały w ręku Erazma Domaszewskiego, S. Tworek, W okresie Odrodzenia i reformacji 1569-1648, s. 247.\nJ. R. Szaflik, Wieś lubelska w pierwszej połowie XVII wieku, „Rocznik lubelski”, t. III, 1960, s. 111 i n.\nNajliczniejsze na Lubelszczyźnie były dobra szlacheckie. Pod względem wielkości były one bardzo zróżnicowane. Można je podzielić na: a.) wielka własność (od\n10 wsi wzwyż), b.) dobra zamożnej szlachty (5-10 wsi), c.) średniozamożnej (1-5\nwsi), d.) szlachty ubogiej, w tym siedzącej na części wsi „cząstkowej” i zagrodowej.\nW pierwszych dziesięcioleciach XVII wieku wielka własność zajmowała poważną\nczęść woj. lubelskiego, choć słabiej była tu reprezentowana w porównaniu z woj.\nkrakowskim, czy ziemią chełmską. Do Firlejów należało 5 miast, 35 całych wsi i 10\nczęści wsi. Jan Tęczyński, wojewoda krakowski, miał tu 2 miasta i 21 wsi. Na terenie\nwoj. lubelskiego znajdowała się część Ordynacji Zamojskiej – 2 miasta, 19 wsi i 6\nczęści wsi. Janusz Pasławski, wojewoda wołyński, posiadał 2 miasta i przeszło 20\nwsi, Zbigniew Gorajski, późniejszy kasztelan chełmski ponad 10 wsi, a Paweł Orzechowski 2 miasta, 11 wsi pełnych i tyleż samo częściowych58.\nZamożna, bogata szlachta reprezentowana była przez 14 właścicieli. Podobnie jak wielka własność rozlokowana była w powiatach lubelskim i urzędowskim.\nSzlachta średniozamożna występowała w woj. lubelskim nadzwyczaj rzadko.\nTa kategoria szlachty ulegała procesowi rozwarstwienia. Jedni przeobrazili się\nw szlachtę bogatą, inni spadali do grupy szlachty ubogiej i cząstkowej. Szlachta cząstkowa i zagrodowa stanowiła najliczniejszą część stanu szlacheckiego.\nW pierwszej połowie XVII wieku wsi szlachty cząstkowej było w powiecie lubelskim i urzędowskim 78, w łukowskim 39. oprócz tego było tu 19 wsi, których właścicielami była zarówno szlachta cząstkowa jak i zagrodowa. Największym skupiskiem szlachty zagrodowej była ziemia łukowska. W 1620 roku było tu 118 wsi\nszlachty zagrodowej. Duże jej skupiska były też w powiecie lubelskim w okolicach\nParczewa, Bełżyc, Lublina i Wąwolnicy59.\nWyjątkowe miejsce na obszarze dzisiejszej Lubelszczyzny zajmowała Ordynacja Zamojska, której kolebką były tereny leżące w granicach dawnej Rusi Czerwonej. U genezy Ordynacji Zamojskiej leżała celowa dążność Jana Zamoyskiego,\nkanclerza i hetmana wielkiego koronnego do zbudowania zasobnego majątku,\nktóry gwarantowałby jemu i rodzinie pierwszorzędne stanowisko w państwie. Jan\nZamoyski za swe zasługi dla Rzeczypospolitej był hojnie wynagradzany w postaci\nprzyznawanych mu w użytkowanie królewszczyzn, przynoszących poważne dochody. Majątek własny powiększał nabywając dobra ziemskie w dużej mierze od\nnajbliższych sąsiadów, częstokroć nie przebierając przy tym w środkach. Do po-\nS. Tworek, W okresie Odrodzenia i reformacji 1569-1648, s. 248-249. Życie szlachty zagrodowej\npod względem materialnym mało różniło się od sytuacji chłopów. Pracowała ona na roli, z trudem nieraz zdobywając środki do życia. Różnica między nimi polegała czasem jedynie na urodzeniu. W omawianym okresie w powiatach lubelskim i urzędowskim gospodarstwa szlachty\nzagrodowej były częstokroć wykupowane przez przedstawicieli wielkiej własności szlacheckiej.\nwiększenia majątku Zamoyskiego przyczyniły się także jego czterokrotne bogate\nożenki i korzystne koligacje60.\nPozwolenie na założenie Ordynacji otrzymał Zamoyski w r. 1589 na sejmie\nwalnym w Warszawie. Ordynacja Zamojska zaś, tworząca jedność terytorialną,\nzatwierdzona została przez sejm w r. 1590. W chwili śmierci jej założyciela, to jest\nw r. 1605 obejmowała ona obszar 3830,2 km2, na którym leżało 6 miast i 149 wsi61.\nW okresie późniejszym, to znaczy do końca istnienia Rzeczypospolitej, nastąpił\nnieznaczny wzrost posiadłości Ordynacji Zamojskiej przy wzmożonej rozbudowie gospodarczej dóbr i osadnictwa. W drugiej połowie XVIII wieku na obszarze\nOrdynacji znajdowało się 10 miast i 196 wsi62.\nAnalogicznie jak na całej Lubelszczyźnie w dobrach Ordynacji Zamojskiej rozwijała się gospodarka folwarczno-pańszczyźniana nastawiona na eksport zboża,\nzwłaszcza zbóż chlebowych (żyta i pszenicy). Spławiono je drogą wodną do Gdańska, gdzie było ono sprzedawane kupcom zagranicznym i wywożone do Europy\nZachodniej, głównie do Niderlandów. Spośród wielkiej własności na Lubelszczyźnie Zamoyscy mieli największy udział w globalnym wywozie zbóż przewyższając\no 1,5 razy Firlejów, Ossolińskich i Tarłów. Głównymi ośrodkami handlu zbożowego w Ordynacji były porty rzeczne w Krzeszowie nad Sanem i Bliskowicach nad\nWisłą, zasobne we własną flotyllę i magazyny zbożowe. Zamoyscy korzystali także\nz usług portu w Kazimierzu Dolnym (posiadali tam własny spichlerz na zboże)\noraz Dubienki nad Bugiem. Wzorem ówczesnych magnatów ściągali do swoich\nportów zboże z najbardziej odległych dóbr na Ukrainie. Z usług statków rzecznych Ordynacji korzystała także szlachta lubelska oraz przedstawiciele szlachty\nposiadający swe dobra na Ukrainie.63\nUnia lubelska 1569 roku przyniosła znaczące korzyści nie tylko możnowładztwu\ni szlachcie Lubelskiego, Bełskiego i Chełmszczyzny otwierając przed nimi perspektywę powiększenia majątków, a nawet tworzenia latyfundiów. Wydarzenie to stało\nR. Orłowski, Powstanie i rozwój Ordynacji Zamojskiej, [w:] R. Orłowski, Szkice z dziejów Ordynacji\nZamojskiej w XVIII wieku, Zamość 2011, s. 23. Aleksander Tarnawski, autor monografii o działalności gospodarczej Jana Zamoyskiego, przyznawał, że zapobiegliwość tego magnata w gromadzeniu majątku „graniczyła poniekąd z chciwością”. A. Tarnawski, Działalność gospodarcza Jana\nZamoyskiego Kanclerza i Hetmana Wielkiego koronnego (1572-1605), Lwów 1935, s. 44.\nR. Orłowski, Powstanie i rozwój Ordynacji Zamojskiej, s. 26.\nR. Orłowski, Położenie i walka klasowa chłopów w Ordynacji Zamojskiej w drugiej połowie XVIII\nwieku, Lublin 1963, s. 61. W okresie przedrozbiorowym dobra Ordynacji Zamojskiej usytuowane były z racji ówczesnego podziału administracyjnego w następujący sposób. W województwie\nlubelskim, w powiecie urzędowskim znajdowały się 3 miasta (Goraj, Janów, Kraśnik) i 32 wsie,\nw ziemi chełmskiej, w powiecie krasnostawskim 3 miasta (Zamość, Szczebrzeszyn, Turobin) i 67\nwsi. W województwie bełskim, w powiecie grabowieckim były 2 miasta (Józefów i Tomaszów)\noraz 24 wsie. W ziemi przemyskiej leżały 2 miasta (Krzeszów, Tarnogród) i 39 wsi. R. Orłowski,\nMiejsce Zamościa i okolic w gospodarce Lubelszczyzny w XVII i XVIII stuleciu, [w:] R. Orłowski,\nSzkice z dziejów Ordynacji Zamojskiej …., s. 14.\nsię także impulsem aktywizacji miast i zajęć miejskich. Po roku 1569 powstają na\nobszarze dzisiejszej Lubelszczyzny, zwłaszcza w ziemi chełmskiej i bełskiej, liczne\nnowe miasta, których orientacja handlowa kierowała się głównie na Wołyń i Kijowszczyznę. W koniunkturze stworzonej w wyniku przyłączenia tych ziem do Korony tkwi odpowiedź na pytanie o przyczyny tej spóźnionej fali lokacji miejskich.\nW latach 1569-1642 na terenie województwa lubelskiego, ziemi chełmskiej\ni województwa bełskiego prawa miejskie uzyskało 17 miejscowości. Większość\nnowych lokacji to miasta małe o charakterze na poły rolniczym. Pełniły one rolę\nniewielkich ośrodków rynku lokalnego, ale podstawę utrzymania mieszkańców\nstanowiła uprawa roli, a rzemiosło lub handel były zajęciami ubocznymi, lub co\nnajwyżej były prowadzone przez niewielką grupę ludności64.\nSpośród nowopowstałych miast szczególną rolę odgrywał Zamość lokowany\nw 1580 roku przez Jana Zamoyskiego. Miasto to stało się niebawem głównym\nośrodkiem wielkiego kompleksu dóbr – latyfundium Zamoyskich, potężna twierdzą, ważnym centrum kultury i nauki. W tym wieloetnicznym skupisku ludności rozwijało się także rzemiosło i kwitł handel, zwłaszcza towarami wschodnimi.\nW końcu XVI i w początkach XVII stulecia efekty prosperity gospodarczej Lubelskiego widoczne były również w Kazimierzu Dolnym, będącym głównym portem\nwywozowym w kierunku Gdańska dla płodów rolnych środkowej i północnej\nLubelszczyzny. Tamtejsi kupcy dysponowali znaczną flotyllą handlową. Własne\nstatki mieli także kupcy w przystani rzecznej w Puławach65.\nPomyślnie rozwijały się również inne miasta województwa lubelskiego. Dowodem rosnącej zamożności miast Lubelszczyzny było wyposażenie ich w różnego\nrodzaju urządzenia „przemysłowe” i komunalne. Parczew w 1570 roku posiadał\nwagę i postrzygalnię sukna, łaźnię, 4 młyny i 3 folusze. W początkach XVII wieku\nw Łukowie była cegielnia. W Kraśniku w 1596 r. oddano do użytku sieć wodociągową. W 1631 r. było tu 6 młynów i 7 słodowni, a w latach 1559-1563 4 piece\nwapienne. Mieszczanie kraśniccy skupowali od okolicznych chłopów i szlachty\nzboże i spławiali je do Gdańska wykorzystując w tym celu własne statki cumujące\nw Rachowie nad Wisłą66.\nNa czasy po unii lubelskiej przypada również prężny rozwój Lublina, widoczny jeszcze w początkach XVII wieku, czego ewidentnym wyrazem był gwałtowny\nwzrost liczby mieszkańców. Jeśli w r. 1598 mieszkało w Lublinie ok. 8 tys. lud-\nS. Tworek, W okresie Odrodzenia i reformacji 1569-1648, s. 263.\nR. Orłowski, Miejsce Zamościa i okolic w gospodarce Lubelszczyzny …, s. 10 i 12. Począwszy\nod drugiej połowy XVI wieku wzrasta znaczenie w dalekosiężnej wymianie handlowej Lublina\nw kierunku Radomia, a dalej Wielkopolski i Śląska traktu wiodącego przez Kurów, Końskowolę\ni Puławy. Te ostatnie, wraz z Włostowicami, wyrastają wówczas na znaczny port na Wiśle, funkcjonujący przy przecięciu szlaku lądowego z drogą wodną. Dzieje Końskowoli, s. 47.\nS. Tworek, W okresie Odrodzenia i reformacji 1569-1648, s. 270-272.\nności, to w 1614 r. populacja tego miasta zwiększyła się do 11 300 osób67. Obok\nodwiedzanych przez kupców krajowych i zagranicznych jarmarków, miasto znane\nbyło również ze swych urządzeń „przemysłowych”. Jeszcze w roku 1527 wybudowano nad rzeką Bystrzycą belch i szlifiernię, w roku 1531 wodociąg. W r. 1538\nJan Fajfer otrzymał przywilej królewski na wybudowanie papierni. Młyn papierny\nnad Bystrzycą wyposażony był w 4 koła wodne poruszające stępy i uznawany był\nw początkach XVII wieku jako jeden z dziwów miasta68.\nZnaczącą rolę odgrywało w mieście rzemiosło, powstawały coraz nowe i prosperowały stare cechy. Już w połowie XVI wieku w Lublinie było około 58 rodzajów rzemiosł. Wśród rzemieślników najwięcej było rzeźników, piekarzy, szewców,\ngarncarzy. Rozpowszechniony był także wyrób piwa i wódek. Wśród rzemieślników i wytwórców piwa dość znaczny odsetek stanowili Żydzi. Jednakże to nie\nrzemiosło, lecz dokonywane na terenie Lublina transakcje handlowe decydowały,\npodobnie jak w wieku XV i w pierwszej połowie XVI, o randze gospodarczej tego\nmiasta w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Miasto było, ze względu na odbywające się tu jarmarki, w dalszym ciągu poważnym centrum handlu międzynarodowego, spełniało też istotną rolę w handlu krajowym z innymi miastami, a także\nw handlu lokalnym, jako ośrodek wymiany płodów rolnych z okolicznych ziem.\nWielkością dokonywanych obrotów handlowych Lublin przewyższał, prawdopodobnie, znacznie Lwów. Wyprzedzał też Lwów w ogólnym bilansie wymiany\nhandlowej z Krakowem; z ówczesną stolicą państwa utrzymywał szczególnie ożywione kontakty gospodarcze69.\nRosnąca zamożność Lublina umacniała pozycję tego miasta tak w samym regionie, jak i w ramach całego państwa. Stawała się też poważnym atutem w ręku\nwładz miejskich w ich relacjach z okoliczną szlachtą. Mimo sprzeciwów tej ostatniej postępował proces nabywania przez miasto nowych ziem. Po wcześniejszym,\ndatującym się na wiek XV nabyciu wsi Konopnica i Bronowice, w r. 1570 Lublin\nzakupił także wieś Wrotków. Rangę miasta w całym województwie ugruntowało\nprzeniesienie tu z Urzędowa miejsca obrad sejmików (jeszcze w r. 1532). Od początków XVI wieku Lublin miał prawo, podobnie jak i inne najznaczniejsze miasta Korony, wysyłać posłów na Sejm. W literaturze naukowej spotkać się można\nz tezą, że spośród posłów miejskich posłowie lubelscy wpływali najaktywniej na\npostanowienia ustawodawcze sejmów Rzeczypospolitej70.\nR. Orłowski, Blaski i cienie Lubelszczyzny w XVII i XVIII wieku, [w:] Lubelszczyzna w tysiącleciu\nPolski, Lublin 1966, s. 57. Podana przez Aleksandra Bocheńskiego informacja, że Lublin około\n1600 roku miał 40 tys. mieszkańców – podczas gdy Kraków 28 tys., a Warszawa i Poznań po 20\ntys. jest nieudokumentowana źródłowo aby uznać ją za wiarygodną. A. Bocheński, Wędrówki po\ndziejach przemysłu polskiego, Warszawa 1966, s. 122.\nTamże, s. 122-124. S. Tworek, Rozkwit miasta. Renesans, s. 80.\nS. Tworek, Rozkwit miasta. Renesans, s. 80-81 i 84.\nTamże, s. 91 i 95. J. Reder, Posłowie miasta Lublina na sejmy, „Czasopismo Prawno-Historyczne”,\nt. VI, 1954, s. 253-286.\nInstytucją która nadała Lublinowi charakter ponadregionalny stał się powołany przez Sejm w roku 1578, a więc za panowania Stefana Batorego, Trybunał\nKoronny. Do jego kompetencji należały sprawy cywilne, te sprawy karne, które\nw pierwszej instancji rozpatrywane były przez sądy grodzkie oraz sprawy przeciw urzędnikom, którzy nie egzekwowali prawomocnych wyroków sądowych. Sędziowie Trybunału, zwani deputatami, wybierani być mieli na sejmikach spośród\nosiadłej tam szlachty: jedenastu z Małopolski, szesnastu z Wielkopolski. Trybunał\nzasiadać miał na przemian w Piotrkowie i w Lublinie. Nie podlegały mu sprawy\nz terenu Prus Królewskich, nadal miał je rozpatrywać sejmik generalny tej dzielnicy. Dla województw kijowskiego, wołyńskiego i bracławskiego utworzono początkowo odrębny trybunał w Łucku; po śmierci Batorego, za zgodą szlachty tych\nziem, objęte one zostały działaniem Trybunału Koronnego71.\nPosiedzenia Trybunału gromadziły w Lublinie dużą liczbę szlachty i przedstawicieli możnowładztwa z Małopolski, którym wyznaczone były sądy trybunalskie\njako najwyższe. Aktywizowało to życie gospodarcze miasta, zwiększały się nade\nwszystko obroty handlowe. Była to też okazja do wydawania obiadów i balów,\na nawet urządzania uroczystości rodzinnych, w tym również wesel. Za mieszkanie służyły szlachcie domy w mieście i na przedmieściach. Szczególnie właśnie\nod założenia Trybunału zaczęła szybko wzrastać ich liczba. Wówczas powstała\nwiększość pałaców magnackich (Firejów, Zebrzydowskich, Myszkowskich) i wiele domów bogatej szlachty. Dawały one nieraz początek jurydykom szlacheckim.\nW okresie sesji Trybunału nabierało też tętna życie religijne i kulturalne. Dochodziło do dysput religijnych między innowiercami a jezuitami, ożywiały swą działalność bractwa religijne i szkolny teatr jezuicki72.\nPomyślny rozwój gospodarczy Lubelszczyzny wzmacniał także pozycję polityczną szlachty tego regionu umożliwiając jej wybitnym przedstawicielom pełnienie pierwszoplanowych funkcji w państwie. Pierwszym z nich był Mikołaj Sienicki, przywódca ruchu egzekucyjnego, grupującego przedstawicieli tzw. średniej\nszlachty i zmierzającego do szeroko zakrojonych reform państwa. W okresie ponad 20 lat wybierany był na posła z ziemi chełmskiej, wielokrotnie piastował tez\nfunkcję marszałka Izby Poselskiej. W dziejach polskiego Sejmu zapisał się jako\njeden z najwybitniejszych polskich parlamentarzystów73. Drugim z nich był wymieniany już Jan Zamoyski (1542-1605).\nKoleje życia Zamoyskiego są wymownym przykładem wykorzystania zdobytego wykształcenia w błyskotliwej karierze politycznej. Syn średniozamożnego\nszlachcica zdołał ukończyć studia zagraniczne uzyskując na uniwersytecie w Padwie dyplom doktora obojga praw. Znajomość prawa pogłębiona kilkuletnią pracą w kancelarii królewskiej Zygmunta Augusta stała się jego doskonałym orężem\nS. Grzybowski, dz. cyt., s. 208-209.\nS. Tworek, W okresie Odrodzenia i reformacji 1569-1648, s. 287.\nS. Grzybowski, dz. cyt., s. 97, 118-120.\nw rozgrywkach politycznych74. Ujawniło się to już w czasie pierwszych elekcji,\nkiedy zabłysnął jako „trybun ludu szlacheckiego”, jak i w czasie panowania Stefana Batorego. Zdolności oratorskie Zamoyskiego przemawiającego w Sejmie\nw imieniu króla i wiedza prawnicza pozwalały mu manipulować Izbą Poselską.\nAwansowany przez króla na najwyższe urzędy i – jak już pisano – hojnie obdarowany królewszczyznami stał się twórcą jednej z największych fortun magnackich\nZamoyski doceniał znaczenie posiadanej wiedzy, przydatnej zarówno na niwie\npracy państwowej jak i w zarządzaniu majątkiem. Świadom był tego, jak wiele jej\nzawdzięczał. Jako człowiek o szerokich horyzontach umysłowych pragnął powiększyć krąg ludzi posiadających wyższe wykształcenie. W tym celu założył w roku\n1595 Akademię Zamojską, zatwierdzoną bullą erekcyjną papieża Klemensa VIII.\nPrzyznawała ona tejże uczelni prawa uniwersyteckie w zakresie nadawania stopni\nakademickich i promowania nowych doktorów. W Akademii kształcili się synowie szlachty z województw: ruskiego, bełskiego i lubelskiego. Rocznie napływało\ndo niej od 70 do 130 osób. Kształcili się tu również synowie mieszczan, procent\nich wzrasta w późniejszym okresie75.\nW Lublinie nie powstała żadna wyższa uczelnia, aczkolwiek projekty takie były\nwysuwane. Dla patrycjatu i szlachty pozostała Akademia Krakowska i uniwersytety zagraniczne. W okresie 1609-1637 w Krakowie pobierało naukę 14 lublinian.\nZ ośrodków zagranicznych studentów z Lubelszczyzny pociągały szczególnie Bazylea, Padwa i Lipsk. W 1628 r. założona została w Białej Radziwiłłowskiej szkoła, przyjęta w r. 1633 pod patronat i opiekę Akademii Krakowskiej jako jedna\nz jej wielu kolonii. W Lublinie, jak i w innych miastach Lubelszczyzny, rozwijało\nsię także szkolnictwo niższego szczebla, zarówno katolickie jak i różnowiercze76.\nSzczególnie wysokim prestiżem cieszyło się otwarte w 1586 r. kolegium jezuickie.\nOprócz synów szlachty katolickiej w kolegium lubelskim kształcili się też uczniowie szlachty protestanckiej i prawosławnej. Liczba uczniów ciągle wzrastała. O ile\nw 1596 r. kolegium liczyć miało 400 młodzieńców, głównie synów szlacheckich,\nto w 1600 r. już 600, a w 1617 – blisko 700. W połowie XVII w. liczyło już około\nWzrost liczby studentów w kolegium jezuickim był między innymi dowodem\npostępującej rekatolizacji. Istniała zapewne też zależność między potęgującą się\nM. Kozaczka, Poczet Ordynatów Zamoyskich, Lublin 2004, s. 8-10.\nS. Tworek, W okresie Odrodzenia i reformacji 1569-1648, s. 316-317.\nLubelszczyzna odegrała wybitna rolę w dziejach reformacji. Tutaj wśród szlachty i mieszczaństwa szerzył się ruch kalwiński i ariański. W drugiej połowie XVI wieku w ziemi chełmskiej\ni w przylegającym do niej powiecie lubelskim był największy procent parafii opanowanych przez\nreformację i nowych kościołów reformacyjnych. Tu również w pierwszej połowie XVII wieku\nznajdowały się centralne instytucje oświatowo-kulturalne kalwinizmu małopolskiego. Ariański\nzbór lubelski był jednym z centralnych ośrodków na terenie Polski. Tamże, s. 296.\nTamże, s. 313-314.\nchęcią do nauki wśród młodzieży szlacheckiej a intensyfikacją produkcji rolnej.\nKoszty związane z kształceniem synów zmuszały szlachtę do podnoszenia dochodów z folwarków między innymi poprzez zwiększenie eksportu zboża na rynek\nkrajowy i zagraniczny. W pierwszej połowie XVII wieku przeciętna roczna ilość\nwywożonego z Polski zboża przez Gdańsk była wyższa aniżeli w wieku XVI, przy\nczym maksymalne wywozy przypadają na drugie i trzecie dziesięciolecie tegoż\nstulecia78. Rzecz jasna dotyczyło to także terenu Lubelszczyzny silnie powiązanej\nz handlem wiślanym.\nW pierwszej połowie XVII wieku obok rosnącej produkcji i eksportu zbóż,\nwzrostu zaludnienia i zamożności miast, pojawiły się też pewne symptomy stagnacji. W handlu przejawiało się to zmniejszeniem roli jarmarków lubelskich\nw wyniku ustanowienia takichże jarmarków w innych miastach (np. w Jarosławiu), a przede wszystkim walki konkurencyjnej niektórych innych miast (np.\nLwowa i Poznania), umożliwiającej obcym kupcom omijanie ustalonych szlaków\nhandlowych, Mimo to ogólny stan gospodarczy Lubelszczyzny w tym okresie był\npomyślny. Pozwalało to zarówno bogatej szlachcie jak i patrycjatowi miejskiemu\nsprawować mecenat artystyczny, finansować budownictwo sakralne i świeckie\n(pałace i dwory).\nZ Lublinem i Lubelszczyzną związanych było wielu twórców literatury polskiej.\nPrzebywali tu okresowo między innymi Jan Kochanowski (wcześniej Mikołaj Rej),\nŁukasz Górnicki, autor „Dworzanina polskiego”, Szymon Szymonowic, organizator Akademii Zamojskiej i autor „Sielanek”. W latach siedemdziesiątych XVI wieku\nprzybył do Lublina i rozpoczął tutaj karierę urzędniczą Sebastian Fabian Klonowic.\nJego utwory ubrane w poetycką formę opiewają piękno krajobrazu nad Bystrzycą,\nzawierają także wątki dotyczące zagadnień natury gospodarczej. Klonowic uznaje\nrolnictwo za najważniejszą gałąź produkcji, potępia metody pańszczyźnianego wyzysku stosowanego w folwarkach szlacheckich, wskazuje też na uszczerbek, który\nprzynosi miastom handel i eksport prowadzony przez szlachtę79.\nDziedziną sztuki której rozkwit na Lubelszczyźnie w końcu wieku XVI\ni w pierwszych dziesięcioleciach wieku XVII uwarunkowany był pomyślnym stanem gospodarki była architektura. Nakłady ponoszone na budownictwo sakralne\ni świeckie indukowały przy tym wzrost zapotrzebowania na materiały budowlane\ni na majstrów – budowniczych. W drugiej połowie XVI w. działało kilkunastu\nmuratorów skupionych w cechu murarzy. W 1605 r. było ich ponad 20. Tylko\nw latach 1605-1627 prawo miejskie przyjęło 17 muratorów Włochów. Wśród\nznaczących majstrów murarskich spotykano również Niemców. W architekturze\nsakralnej Lubelszczyzny na przełomie XVI i XVII wieku wytworzył się specjalny typ, który ze względu na szereg właściwych mu cech, otrzymał nazwę typu\nJ.A. Gierowski, Historia Polski 1505-1764, Warszawa 1984, s. 30.\nS. Tworek, W okresie Odrodzenia i reformacji 1569-1648, s. 331-334. L. Guzicki, S. Żurawicki,\nHistoria polskiej myśli społeczno-ekonomicznej do roku 1914, Warszawa 1969, s. 30\nlubelskiego lub „renesansu lubelskiego”. Kościoły tej grupy powstały w okresie\npierwszej połowy XVII wieku, a najpiękniejsze i najtypowsze pochodzą z lat dwudziestych i trzydziestych tego stulecia. W narodzinach i w uformowaniu tego typu\narchitektury brały udział trzy miasta: Zamość, Lublin i Kazimierz Dolny80.\n5 . Uw ag i końc owe\nAnaliza przebiegu dziejów gospodarczych Lubelszczyzny do połowy XVII\nwieku pozwala na sformułowanie tezy, iż jej rola gospodarcza, polityczna i kulturalna zależała od ogólnego stanu państwa i od usytuowania tworzącego ją terytorium w ramach Polski. W czasach piastowskich tylko zachodnia część dzisiejszej\nLubelszczyzny, do rzeki Wieprz, wchodziła w obręb państwowości polskiej. Stąd\nperyferyjna rola tego obszaru i brak poczucia bezpieczeństwa spowodowanego\nnajazdami sąsiadów od wschodu i północy.\nPołożenie Lubelskiego poprawiło się po przyłączeniu, w połowie XVI wieku,\nRusi Czerwonej, zaś unia z Litwą z 1385 roku uczyniła z ziemi lubelskiej i łukowskiej centrum rozległej monarchii polsko-litewskiej. Efektem tego za panowania\nJagiellonów w wiekach XV i XVI stał się wyraźny skok rozwojowy Lubelszczyzny, przejawiający się w postaci wzrostu zaludnienia., licznych lokacji wsi i miast,\nawansu kulturalnego i politycznego. Lublin uchodził wówczas, zwłaszcza dzięki\nsławnym jarmarkom lubelskim, za ważne emporium handlowe w Europie. Zewnętrznym wyrazem awansu Lubelskiego stało się powołanie w r. 1474 województwa lubelskiego obejmującego trzy powiaty: lubelski, urzędowski i łukowski.\nW połowie wieku XVI Lubelszczyzna dorównała poziomem rozwoju gospodarczego pozostałym ziemiom polskim. Jej pozycja uległa dalszemu wzmocnieniu po unii lubelskiej w 1569 roku, po przyłączeniu do Korony Podlasia, Wołynia,\nKijowszczyzny i Bracławszczyzny. Na okres od unii lubelskiej do wojen połowy\nXVII wieku przypada apogeum rozwoju całej Lubelszczyzny i jej roli w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, czego zewnętrznym wyrazem było umiejscowienie\nw Lublinie w 1578 roku Trybunału Koronnego. Do dziejów ojczystych, w tym\nokresie, Lubelszczyzna wniosła olbrzymi, niepodważalny wkład. Jej rola w wielu\ndziedzinach życia gospodarczego, politycznego i kulturalnego była przodująca81.\nBibl i o g r af i a\n1.Baczkowski K., (1999), Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370-1506), Wielka Historia Polski, t. 3, Kraków.\nS. Tworek, W okresie Odrodzenia i reformacji 1569-1648, s. 336-338. H. Gawarecki, Kultura artystyczna miasta w okresie renesansu, [w:] Dzieje Lublina, t. I, s. 117.\nS. Tworek, W okresie Odrodzenia i reformacji 1569-1648, s. 351.\n2.Becker H., Barnes H. E., (1965), Rozwój myśli społecznej od wiedzy ludowej do\nsocjologii, t. I, Warszawa 1964, t. II, Warszawa\n3.Bocheński A., (1996), Wędrówki po dziejach przemysłu polskiego, Warszawa.\n4.Chruszczewski A., (1958), Kupcy zbożowi i handel zbożem w Kazimierzu Dolnym w drugiej połowie XVI wieku, „Roczniki Humanistyczne KUL”, t. VI.\n5.Duda J., Szymański Z., (2011), Od centrum do peryferii. Gospodarka Lubelszczyzny na przestrzeni dziejów Polski, [w:] Strategiczna problematyka rozwoju\nRegionu Lubelskiego, (red.) M. Stefański, Lublin.\n6.Dzieje Końskowoli, (red.) R. Szczygieł, Lublin 1988.\n7.Gawarecki H., (1965), Kultura artystyczna miasta w okresie renesansu, [w:]\nDzieje Lublina, t. 1, (red.) J. Maurkiewicz, Lublin.\n8.Gierowski J. A., (1984), Historia Polski 1505-1764, Warszawa.\n9.Grzybowski S., (2000), Dzieje Polski i Litwy (1506-1648), Wielka Historia Polski, t. 4, Kraków.\n10.Kłoczowski J., (1965), Lublin po nadaniu prawa miejskiego, [w:] Dzieje Lublina, t. I, (red.) J. Mazurkiewicz, Lublin.\n11.Kozaczka M., (2004), Poczet Ordynatów Zamoyskich, Lublin.\n12.Lewański J., (1965), Literatura, teatr, muzyka, sztuki plastyczne, [w:] Dzieje\nLublina, t. I, (red.) J. Mazurkiewicz, Lublin.\n13.Ładogórski T., (1958), Studia nad zaludnieniem Polski XIV wieku, Wrocław.\n14.Mencel T., (1974), Wstęp, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. I, (red:) T. Mencel,\n15.Myśliński K., (1965), Czasy walki o samorząd, [w:] Dzieje Lublina, t. I, (red.)\nJ. Mazurkiewicz, Lublin.\n16.Myśliński K., (1972), Lubelszczyzna za Piastów i Jagiellonów, [w:] Lubelszczyzna w dziejach narodu i państwa polskiego, (red.) K. Myśliński, Lublin.\n17.Myśliński K., (1960), Lublin a handel Wrocławia z Rusią w XIV i XV wieku,\n„Rocznik Lubelski”, t. III.\n18.Myśliński K., (1974), W monarchii jagiellońskiej, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t.\nI, (red.) T. Mencel, Warszawa.\n19.Myśliński K., (1974), W państwie piastowskim, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, t. I,\n(red.) T. Mencel, Warszawa.\n20.Orłowski R., (1966), Blaski i cienie Lubelszczyzny w XVII i XVIII wieku, [w:]\nLubelszczyzna w tysiącleciu Polski, Lublin.\n21.Orłowski R., (2011), Miejsce Zamościa i okolic w gospodarce Lubelszczyzny\nw XVII i XVIII stuleciu, [w:] R. Orłowski, Szkice z dziejów Ordynacji Zamojskiej w XVIII wieku, Zamość.\n22.Orłowski R., (1963), Położenie i walka klasowa chłopów w Ordynacji Zamojskiej w drugiej połowie XVIII wieku, Lublin.\n23.Orłowski R., (2011), Powstanie i rozwój Ordynacji Zamojskiej, [w:] R. Orłowski, Szkice z dziejów Ordynacji Zamojskiej w XVIII wieku, Zamość.\n24.Orłowski R., Szaflik J. R., (1962), Dzieje miasta Łukowa, Lublin.\n25.Reder J., (1954), Posłowie miasta Lublina na sejmy, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. VI.\n26.Rybarski R., (1928), Handel i polityka handlowa Polski w XVI wieku, t. I, Poznań.\n27.Skodlarski J., (2000), Zarys historii gospodarczej Polski, Warszawa-Łodź.\n28.Sułowski Z., (1965), Przedlokacyjny Lublin w świetle źródeł pisanych, [w:]\nDzieje Lublina, t. I, (red.) J. Mazurkiewicz, Lublin.\n29.Szaflik J. R., (1960), Wieś lubelska w pierwszej połowie XVII wieku, „Rocznik\nLubelski”, t. III.\n30.Szaflik J. R., (1963), Wieś lubelska w połowie XVII wieku. Problem zniszczeń\nwojennych i odbudowy, Lublin.\n31.Szewczyk R., (1947), Ludność Lublina (1583-1650), Lublin.\n32.Szczygieł R., (1977), Konflikty społeczne w Lublinie w pierwszej połowie XVI\n33.Szczygieł R., (1989), Lokacje miast w Polsce w XVI wieku, Lublin.\n34.Tarnawski A., (1935), Działalność gospodarcza Jana Zamoyskiego Kanclerza\ni Hetmana Wielkiego Koronnego (1572-1605), Lwów.\n35.Tworek S., (1965), Rozkwit miasta. Renesans, [w:] Dzieje Lublina, t. I, (red.) J.\n36.Tworek S., (1974), W okresie Odrodzenia i reformacji 1569-1648, [w:] Dzieje\nLubelszczyzny, t. I, (red.) T. Mencel, Warszawa.\n37.Wyrozumski J., (1999), Dzieje Polski piastowskiej (VIII wiek – 1370), Wielka\nHistoria Polski, t. 2, Kraków.\n38.Zielińska E., (2002), Kultura intelektualna kanoników regularnych z klasztoru\nw Kraśniku w latach 1469-1563, Lublin.\nKOMUNIKAT I - Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II\nA N N A L E S MIECZYSŁAW RYBA Przełomowe wydarzenia\nWychowanie i opieka społeczna w nowożytnej Europie


Amazing Thai Bar & Restaurant, Paihia - recenzje restauracji - TripAdvisor\nPaihia — wszystkie restauracje Restauracje w pobliżu obiektu Amazing Thai Bar & Restaurant\nWszystkie miejsca warte uwagi w: Paihia Atrakcje w pobliżu obiektu Amazing Thai Bar & Restaurant\nPołudniowy Pacyfik Nowa Zelandia North Island Northland Region Bay of Islands Paihia Paihia Restauracje Amazing Thai Bar & Restaurant\nNr 11 wśród 38 Restauracje w lokalizacji Paihia $$ - $$$\nMiędzynarodowa, Azjatycka, Tajska 78-94 Marsden Road, Paihia 0200, Nowa Zelandia+64 9-402 5555Strona internetowa\nPokaż też MapaSatelitarna Aktualizacje mapy są wstrzymane. Przybliż, aby zobaczyć zaktualizowane informacje. Wyzeruj przybliżenie Trwa aktualizowanie mapy… Wróć do mapy Omówienie 4,0 Liczba recenzji: 265Doskonałe38%B. dobre42%Średnie10%Złe4%Okropne6%Teraz otwarte17:30 - 22:30N - So17:30 - 22:30Śr - N11:30 - 14:30Wszystkie godziny KUCHNIE Międzynarodowa, Azjatycka, Tajska, Miejsce przyjazne dla wegetarian, Posiłki bezglutenowe, Opcje dla wegan CENA $$ - $$$OCENY ObsługaJedzenieWartośćLOKALIZACJA 78-94 Marsden Road, Paihia 0200, Nowa ZelandiaWszystkie szczegóły Ulepsz to ogłoszenieCzy ta restauracja oferuje dania na wynos?Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji obsługa wybiera stolik?Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji są kelnerzy i kelnerki?Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji jest dostępna bezpłatna sieć Wi-Fi?Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji są dostępne wysokie krzesła dla dzieci?Tak Nie Nie wiem Czy ta restauracja oferuje udogodnienia dla osób niepełnosprawnych?Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji można zamówić alkohol?Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji jest bar z mocnym alkoholem?Tak Nie Nie wiem Czy w tej restauracji są serwowane dobre posiłki dla wegan?Tak Nie Nie wiem Czy ta restauracja jest odpowiednia na lunch?Tak Nie Nie wiem Dziękujemy za pomoc! Zanim się wylogujesz, opisz swoje wrażenia. Napisz recenzję\nOceny podróżnych Doskonałe61B. dobre63Średnie13Złe2Okropne5Typ podróżnegoRodzinyParyWyjazd w pojedynkęBiznesowaZnajomiOkres roku Mar–majCze–sieWrz–lisGru–lutJęzyk Wszystkie języki polski (144)angielski (241)niemiecki (8)Więcej języków Język polski (144)angielski (241)niemiecki (8)hiszpański (3)francuski (2)holenderski (2)portugalski (2)rosyjski (2)włoski (2)chiński (upr.) (1)koreański (1)szwedzki (1)\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNiecherylrowe2002Hawera, Nowa Zelandia13Zrecenzowano 30 kwietnia 2017 FantastyczneWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.Autorem odpowiedzi dotyczącej tej recenzji jest: JoAndTed, Owner, Amazing Thai Bar & RestaurantOdpowiedź udzielona 2 maja 2017Tłumaczenie Google Więcej\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNiebethboffPiscataway, New Jersey161Zrecenzowano 22 kwietnia 2017 Dobre jedzenie i dobry stosunek jakości do ceny.WięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.Autorem odpowiedzi dotyczącej tej recenzji jest: JoAndTed, Owner, Amazing Thai Bar & RestaurantOdpowiedź udzielona 23 kwietnia 2017Tłumaczenie Google Więcej\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNiesarahjvdAuckland Central, Nowa Zelandia5Zrecenzowano 16 kwietnia 2017 Niesamowite jedzenie! Wspaniały personel! Super obsługaWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.Autorem odpowiedzi dotyczącej tej recenzji jest: JoAndTed, Owner, Amazing Thai Bar & RestaurantOdpowiedź udzielona 17 kwietnia 2017Tłumaczenie Google Więcej\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNiedidiw2017Auckland Central, Nowa Zelandia121Zrecenzowano 16 kwietnia 2017 z urządzeń przenośnych Niesamowite jedzenieWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.Autorem odpowiedzi dotyczącej tej recenzji jest: JoAndTed, Owner, Amazing Thai Bar & RestaurantOdpowiedź udzielona 16 kwietnia 2017Tłumaczenie Google Więcej\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNieIzyrichDuncraig, Australia81Zrecenzowano 14 kwietnia 2017 Świetna obsługaWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.Autorem odpowiedzi dotyczącej tej recenzji jest: JoAndTed, Owner, Amazing Thai Bar & RestaurantOdpowiedź udzielona 15 kwietnia 2017Tłumaczenie Google Więcej\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNiekiwi0ldsAuckland Central, Nowa Zelandia144Zrecenzowano 11 kwietnia 2017 Bardzo spokojny wybrzeżuWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.Autorem odpowiedzi dotyczącej tej recenzji jest: JoAndTed, Owner, Amazing Thai Bar & RestaurantOdpowiedź udzielona 12 kwietnia 2017Tłumaczenie Google Więcej\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNievjane1955Oak Flats, Australia243Zrecenzowano 11 kwietnia 2017 Wspaniały wystrój i jedzenie w mieścieWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.Autorem odpowiedzi dotyczącej tej recenzji jest: JoAndTed, Owner, Amazing Thai Bar & RestaurantOdpowiedź udzielona 12 kwietnia 2017Tłumaczenie Google Więcej\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNieZappafan5797Hanover, Kanada27358Zrecenzowano 10 kwietnia 2017 Obsługa była powolnaWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.Autorem odpowiedzi dotyczącej tej recenzji jest: JoAndTed, Owner, Amazing Thai Bar & RestaurantOdpowiedź udzielona 12 kwietnia 2017Tłumaczenie Google Więcej\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNiestaree2auckland3415Zrecenzowano 5 kwietnia 2017 z urządzeń przenośnych Dobra jakość i obsługaWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.Autorem odpowiedzi dotyczącej tej recenzji jest: JoAndTed, Owner, Amazing Thai Bar & RestaurantOdpowiedź udzielona 6 kwietnia 2017Tłumaczenie Google Więcej\nTa recenzja została przetłumaczona maszynowo z języka angielskiego Co to jest? Aby można było uzyskać pomoc od jak największej liczby podróżników, ta recenzja zostanie automatycznie przetłumaczona na język polski; treść tłumaczenia może niedokładnie odpowiadać treści oryginału. Mamy nadzieję, że pomoże to w zaplanowaniu wycieczki. Wyświetlić tłumaczenia maszynowe? TakNieNeville BCanberra23870Zrecenzowano 4 kwietnia 2017 Nic nadzwyczajnego ale dobre dla osób z ograniczonym budżetem posiłekWięcejJak oceniasz to tłumaczenie?Dziękujemy za wprowadzenie poprawki. Zapoznamy się z nią. Oceń to Dobre OK Złe Popraw tłumaczenie Dziękujemy za przesłaną ocenę.Autorem odpowiedzi dotyczącej tej recenzji jest: JoAndTed, Owner, Amazing Thai Bar & RestaurantOdpowiedź udzielona 4 kwietnia 2017Tłumaczenie Google Więcej\nTrwa aktualizowanie listy... W okolicy Pobliskie restauracjeGREENSLiczba recenzji: 713 w odległości 0,02 km Charlotte's KitchenLiczba recenzji: 509 w odległości 0,12 km Jimmy Jack's Rib ShackLiczba recenzji: 1 209 w odległości 0,07 km SauceLiczba recenzji: 407 w odległości 0,04 km Pobliskie atrakcjePaihia HarbourLiczba recenzji: 914 w odległości 0,32 km Bay of Islands i-SITE Visitor Information CentreLiczba recenzji: 171 w odległości 0,03 km R. Tucker ThompsonLiczba recenzji: 450 w odległości 0,12 km Skydive Bay of IslandsLiczba recenzji: 310 w odległości 0,12 km Pytania i odpowiedziUzyskaj szybką odpowiedź od pracowników i klientów obiektu Amazing Thai Bar & Restaurant.Uwaga: pytanie zostanie opublikowane na stronie Pytania i odpowiedzi.Weryfikacja: Wskazówki dotyczące publikacjiPrześlij\nMiędzynarodowa, Azjatycka, Tajska, Miejsce przyjazne dla wegetarian, Posiłki bezglutenowe, Opcje dla wegan\nSpotkania biznesowe, Rodziny z dziećmi, Specjalne okazje, Duże grupy, Dzieci, Piękny widok\n78-94 Marsden Road, Paihia 0200, Nowa Zelandia Lokalizacja:


Chińska oferta budowy Zakopianki odrzucona - Puls Biznesu - pb.pl\nopublikowano: 31-08-2018, 15:51\nOferta chińskiej firmy Stecol, która zaproponowała najniższą cenę za wybudowanie odcinka Zakopianki z Rdzawki do Nowego Targu, została odrzucona. Drogę wybuduje firma Intercor z Zawiercia. Minister infrastruktury zwiększył finansowanie tej inwestycji o 90 mln zł - poinformował w piątek szef gabinetu politycznego ministra infrastruktury Łukasz Smółka.\n„Jest to bardzo ważna inwestycja nie tylko dla Podhala, ale i dla wypoczywających pod Tatrami. Czekamy obecnie na ewentualne odwołania, a we wrześniu chcemy podpisać umowę na wykonanie tego odcinka Zakopianki, która gwarantuje, że inwestycja zostanie zakończona w 2023 roku, natomiast prace mają rozpocząć się w 2020 roku” – wyjaśnił Smółka.Pierwotnie najniższą cenę w przetargu na budowę odcinka Zakopianki zaproponowała chińska firma Stecol. Jak wyjaśniła rzeczniczka krakowskiego oddziału GDDKiA, ta oferta została jednak odrzucona po zakończeniu postępowania odwoławczego przed Krajową...\n„Jest to bardzo ważna inwestycja nie tylko dla Podhala, ale i dla wypoczywających pod Tatrami. Czekamy obecnie na ewentualne odwołania, a we wrześniu chcemy podpisać umowę na wykonanie tego odcinka Zakopianki, która gwarantuje, że inwestycja zostanie zakończona w 2023 roku, natomiast prace mają rozpocząć się w 2020 roku” – wyjaśnił Smółka.\nPierwotnie najniższą cenę w przetargu na budowę odcinka Zakopianki zaproponowała chińska firma Stecol. Jak wyjaśniła rzeczniczka krakowskiego oddziału GDDKiA, ta oferta została jednak odrzucona po zakończeniu postępowania odwoławczego przed Krajową Izbą Odwoławczą, z powodu niezgodności treści oferty ze Specyfikacjami Istotnych Warunków Zamówienia (SIWZ). W związku z tym jako najkorzystniejszą wybrano drugą w rankingu ofertę firmy Intercor z Zawiercia, która określiła koszt inwestycji na 880 mln 100 tys. zł.\nW związku z wyłonieniem droższej oferty konieczne było podpisanie przez ministra infrastruktury Andrzeja Adamczyka aneksu do umowy gwarantującej sfinansowanie inwestycji, która będzie o 90 mln zł droższa w stosunku do wcześniej przyjętych kosztów.\nSmółka podkreślił, że ważność decyzji środowiskowej dla tej inwestycji upływa w lipcu 2020 r. dlatego konieczne było zwiększenie środków na jej finansowanie, aby zdążyć z rozpoczęciem prac przed upływem tego terminu.\n„Gdyby nie było decyzji o zwiększeniu środków na inwestycję, to wydane wcześniej pieniądze na przygotowanie projektu mogły zostać utracone” - dodał.\nDwujezdniowy odcinek Zakopianki Rdzawka – Nowy Targ klasy GP będzie miał długość ponad 16 km. Na odcinku powstaną cztery węzły drogowe - Obidowa, Klikuszowa, Nowy Targ Zachód i Nowy Targ Południe.\nOdcinek Zakopianki z Rdzawki do Nowego Targu będzie łączył się z istniejącym dwujezdniowym odcinkiem Rdzawka - Chabówka. Na kolejnych trzech odcinkach w kierunku Krakowa prace nad nową Zakopianką są już mocno zaawansowane.\nSygnity pozyskało 10 mln zł z emisji\nAmerykański konsument w (zbyt?) dobrym humorze\nPremier: nasza polityka, zwłaszcza społeczna, to spuścizna Solidarności z 1980 roku\nInne / Chińska oferta budowy Zakopianki odrzucona


Psychoterapia Małgorzata Orzechowska\nZaakceptuj siebie i przejmij odpowiedzialność za swoje życie, niezależnie od tego, co się w tym życiu wydarzyło.\nPsychoterapia to przede wszystkim spotkanie. W jego ramach powstaje przestrzeń do przepracowania trudnych doświadczeń, przeżycia tłumionych emocji. Analizujemy destrukcyjne sposoby myślenia i przeżywania, szukamy ich przyczyn i możliwości zmiany.\nKryzys, zmniejsza poczucie odczuwania satysfakcji z bycia razem przez partnerów i pogorszenie relacji. Nagromadzenie negatywnych emocji budzi myśl o rozstaniu. Warto jednak zawalczyć o związek. Są na to różne sposoby, a jednym z nich jest terapia par.\nWsparcie w kryzysach\nTrudne życiowe sytuacje mogą zburzyć naszą równowagę psychiczną i sprawić, że zwykłe codzienne sprawy zaczynają nas przerastać. Interwencja kryzysowa ma na celu odbudowanie wewnętrznej harmonii i zasobów oraz ochronić przed trwałymi skutkami traumatycznych doświadczeń.\nKiedy warto skorzystać z psychoterapii\nodczuwasz smutek, zniechęcenie, brak sensu, straciłeś lub nigdy nie odczuwałeś radości i satysfakcji z życia\ndoświadczasz silnego lęku\nnie lubisz siebie, nie akceptujesz się, jesteś przekonany, że inni Cię nie akceptują\nczujesz, że życie cię przerasta, że nie radzisz sobie z tym, czego doświadczasz\nczujesz, że inni ludzie Cię wykorzystują, a ty nie potrafisz się temu przeciwstawić\ndoświadczasz samotności, masz problem ze zbudowaniem trwałych i satysfakcjonujących relacji z innymi\nnie radzisz sobie ze złością, agresją\ndoświadczasz nerwicy, depresji, cierpisz na zaburzenia osobowości\ndoświadczyłeś w rodzinie przemocy lub uzależnienia i czujesz, że wciąż niesiesz ciężar tych trudnych doświadczeń\ndoświadczyłeś straty (śmierć bliskiej osoby, poronienie, rozstanie)\nznalazłeś się w trudnej sytuacji życiowej (choroba Twoja lub bliskiej osoby, wypadek, utrata pracy\nnie możecie uporać się z doświadczeniem zdrady\ndoświadczacie kryzysu w relacji małżeńskiej\nnie radzicie sobie z konfliktami\nczujecie, że nie możecie się dogadać\nczujecie, że Wasz związek się wypalił\nnie znajdujecie zrozumienia u współmałżonka