Wojna tżynastoletnia – Wikipedja, wolna encyklopedia\nWersja ortograficzna: Wojna trzynastoletnia\nU gury po lewej: Akt poddania Stanuw Pruskih krulowi Kazimieżowi IV i Koronie Krulestwa Polskiego 15 kwietnia 1454 r. U gury po prawej: Oddziały czeskie stosujące tradycyjną taktykę husytuw podczas obrony wagenburgu U dołu po prawej: Niezdobyta twierdza w Malborku, zakupiona pżez Kazimieża IV i Związek Pruski od kżyżackih najemnikuw w 1457 r. U dołu po lewej: Port żeczny w Gdańsku, mieście kture zapłaciło największą część kosztuw wojny tżynastoletniej.\nPomoże Gdańskie, Prusy, Warmia, Może Bałtyckie\npodpisanie pżez Kazimieża Jagiellończyka aktu inkorporacji\nzwycięstwo Polski, II pokuj toruński\nAmsterdam Związek Pruski, Korona Krulestwa Polskiego\nHeinrih Reuss von Plauen\nOldřih Červonka do 1455 Kazimież IV Jagiellończyk\nOldřih Červonka od 1457 r.\nWojna tżynastoletnia – stoczona w latah 1454–1466 wojna między państwem zakonu kżyżackiego a Koroną Krulestwa Polskiego, rozpoczęta na skutek poparcia pżez Polskę powstania Związku Pruskiego pżeciwko zakonowi kżyżackiemu, zakończona zwycięstwem Krulestwa Polskiego i II pokojem toruńskim.\nRozpoczęte 4 lutego 1454 roku powstanie Związku Pruskiego, organizacji grupującej średnią szlahtę i mieszczan, kierowanej pżez patrycjat Gdańska, Torunia, Elbląga i Chełmna pżeciwko kierowanemu pżez wielkiego mistża Ludwiga von Erlihshausen zakonowi kżyżackiemu zostało 21 kwietnia 1454 roku poparte pżez Krulestwo Polskie, kturego krulem był Kazimież IV Jagiellończyk. Związkowcy zdobyli wszystkie miasta i zamki kżyżackie, poza stolicą Malborkiem oraz Chojnicami. Klęska wyprawy polskiego pospolitego ruszenia, w starciu ze złożoną z czeskih i niemieckih najemnikuw armią Zakonu w bitwie pod Chojnicami 18 wżeśnia 1454 roku rozpoczęła kżyżacką kontrofensywę, w wyniku kturej Zakon odbił większość miast i twierdz, wraz ze zdobytym ostatecznie 14 lipca 1455 roku Krulewcem. Brak pieniędzy na dalsze finansowanie wojsk najemnyh zatżymał postępy kontrofensywy Zakonu, a niespłacenie wieżytelności wobec kżyżackih wojsk zakończyło się spżedażą 8 czerwca 1457 roku twierdzy w Malborku krulowi polskiemu pżez stanowiącyh jego załogę czeskih najemnikuw. Potżebne środki Kazimież IV zgromadził, zwiększając pżywileje polskiej szlahty w zamian za uhwalenie wysokih podatkuw oraz nadając 15 maja 1457 r. Gdańskowi tzw. Wielki Pżywilej w zamian za wysoką pożyczkę. Zakon w lipcu 1457 r. pżeniusł swą stolicę do Krulewca i wykożystując niezadowolenie ludności wyczerpanej wojną i zniehęconej podniesieniem podatkuw, opanował w latah 1457–1461 szereg twierdz nad dolną Wisłą i Łyną, wraz z miastem Malborkiem i Chełmnem, paraliżując wiślany handel miast pomorskih.\nW odpowiedzi strona polska i związkowa od października 1459 r. zorganizowały system zbrojnyh konwojuw na Wiśle, wystawiły flotę kaperską blokującą kżyżackie wybżeże morskie i zrezygnowały z wypraw pospolitego ruszenia, pżeznaczając wszystkie środki finansowe na wynajęcie najemnikuw. Dowodzenie pżejął murgrabia krakowski Piotr Dunin, ktury na czele nielicznyh, ale dobże wyszkolonyh wojsk rozpoczął w październiku 1461 r. ofensywę, dążąc do odcięcia zahodniego Pomoża od Prus, a 17 wżeśnia 1462 r. odniusł pżełomowe zwycięstwo nad wojskami kżyżackimi w bitwie pod Świecinem. W zwycięskiej dla związkowcuw bitwie morskiej na Zalewie Wiślanym (Zatoce Świeżej) 15 wżeśnia 1463 r. kżyżacka flota została zniszczona pżez floty Gdańska i Elbląga, co uniemożliwiło wielkiemu mistżowi dostarczenie pomocy dla obleganyh kżyżackih twierdz nad Wisłą. Po upadku Gniewa, Nowego i Starogardu oraz kapitulacji 28 wżeśnia 1466 r. Chojnic, ostatniej kżyżackiej twierdzy na Pomożu, zrujnowany finansowo zakon kżyżacki zgodził się pżyjąć warunki pokojowe. Na mocy podpisanego 31 grudnia 1466 r. II pokoju toruńskiego Zakon musiał zżec się połowy ziem pruskih (Pomoża Gdańskiego, ziemi hełmińskiej, ziemi mihałowskiej i Warmii), a z pozostałyh ziem złożyć hołd lenny Krulestwu Polskiemu.\nWojna tżynastoletnia pżyspieszyła proces rozkładu zakonu kżyżackiego, pozwoliła polskiej szlahcie uzyskać daleko idące pżywileje i decydującą rolę w Krulestwie Polskim kosztem osłabienia mieszczaństwa oraz doprowadziła do emancypacji Gdańska i stwożyła podstawy szybkiego rozwoju tego miasta.\n1.1 Konflikt kżyżacko-polski o Pomoże\n1.3 Osłabienie państwa zakonu kżyżackiego w początkah XV wieku\n2 Powstanie w Prusah\n2.1 I faza powstania – bunt antykżyżacki na Pomożu i Powiślu\n2.2 II faza powstania – rozwuj powstania w Prusah\n2.3 Skutki antykżyżackiego powstania\n3.1 Reakcja hżeścijańskiej Europy\n4.1.1 Krulestwo Polskie\n4.2 Strona kżyżacka\n4.2.1 Zakon kżyżacki\n5.1 I etap wojny (1454 – jesień 1455): pruba inkorporacji państwa pruskiego\n5.1.4 Skutki upadku Krulewca dla dalszyh działań wojennyh\n5.2.1 1456 – lato 1457: najemnicy panami położenia w Prusah\n5.2.1.1 Spżedaż twierdz pruskih w 1457\n5.2.2 Lato 1457 – jesień 1458: walki o opanowanie drug wodnyh\n5.2.3 Działania zbrojne na Możu Bałtyckim w latah 1455–1458: wojna gdańsko-duńska\n5.3 III etap wojny (jesień 1458 – wiosna 1462): kontrofensywa zakonu kżyżackiego\n5.3.2 1459: wznowienie działań wojennyh\n5.3.3 Kampania 1460: walki na Pomożu Gdańskim\n5.3.6 Działania zbrojne na Możu Bałtyckim w latah 1459–1463: wojna kaperska\n5.4.1 Pżełomowa kampania 1462\n6.2 II pokuj toruński\n7.2 Strona kżyżacka\n8.1 Powrut Krulestwa Polskiego nad może\n8.2 Rozpad Państwa Zakonu Kżyżackiego\n9 Wojna w kultuże\n9.1 Wojna w literatuże\n9.2 Wojna w kultuże\nKonflikt kżyżacko-polski o Pomoże[edytuj | edytuj kod]\nGdańsk, średniowieczny mehanizm dźwigowy i brama wodna nad Motławą\nKonflikt pomiędzy Krulestwem Polskim a państwem zakonu kżyżackiego o Pomoże sięgał początkuw XIV wieku. Rozbudowujący swe posiadłości w Prusah Zakon opanował prawy bżeg dolnej Wisły, dożecza Łyny, Pregoły i Nogatu, w XIII w., budując szereg twierdz oraz zakładając nowe miasta – Toruń (Thorn) w 1231 r., Chełmno (Culm) w 1232 r., Elbląg (Elbing) w 1237 r. Krulewiec (Königsberg) w 1286 r. W 1308 r., wykożystując wojnę domową w Polsce, Zakon zagarnął Gdańsk (Danzig) i ustanowił nową stolicę w Malborku (Marienburg). Skutkiem tej aneksji była pżewlekła wojna polsko-kżyżacka zakończona podpisaniem pokoju w Kaliszu w 1343 r. W jego rezultacie Krulestwo Polskie zgodziło się na rozdzielenie Polski i Pomoża, jednakże strona kżyżacka zmuszona została do uznania Kazimieża III Wielkiego i jego następcuw za fundatoruw i donatoruw Zakonu na terenie Pomoża i ziemi hełmińskiej. Pozwoliło to na utżymanie zasady prawnej zwieżhnictwa, wynikającej z nadań Konrada Mazowieckiego na żecz walczącego z poganami Zakonu. Uznanie pżez Zakon honorowego zwieżhnictwa krula polskiego nad spornymi ziemiami umożliwiło Kazimieżowi III Wielkiemu wystąpienie w 1357 r. wobec papieża argumentem o pżynależności tyh ziem do arhidiecezji gnieźnieńskiej i Krulestwa Polskiego, a w 1364 r. o zwolnienie ze wszystkih zawartyh pod groźbą wojny pżysiąg niesprawiedliwyh dla Krulestwa Polskiego.\nW połowie XIV w. Polska i Zakon kżyżacki nie były zainteresowane wznawianiem konfliktu, co pżywudcy obydwu państw krul Polski Kazimież III Wielki i wielki mistż Zakonu Winryh von Kniprode potwierdzili na zjeździe w 1366 roku w Malborku. Głuwnym celem państwa zakonu kżyżackiego było zajęcie całego południowo-wshodniego wybżeża Bałtyku i uzyskanie lądowego połączenia pomiędzy dwoma częściami państwa – Prusami i Inflantami. W tym celu Kżyżacy naciskali zbrojnie na rozdzielającą je litewską Żmudź, wykożystując zaangażowanie Litwy na południu i wshodzie. W 1348 r. Kżyżacy odnieśli decydujące zwycięstwo nad koalicją litewsko-ruską w bitwie nad żeką Strawą. Polityka bałtycka Kżyżakuw wpisywała się w szerszy kontekst opanowania wybżeży Bałtyku pżez wywodzące się z Niemiec związki kupieckie i zakonne w XIV wieku.\nGdańsk w połowie XIV wieku stał się głuwnym ośrodkiem handlowym i największym portem państwa kżyżackiego w Prusah.\nKonflikt polsko-kżyżacki odnowił się w wyniku zawarcia pżez Krulestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie unii personalnej w Krewie w 1385 r., ktura skutkowała hżtem Litwy i objęciem tronu w Krakowie pżez litewskiego księcia Jagiełłę. Chżest ostatniego pogańskiego państwa Europy Wshodniej zahwiał ideologiczną podstawą rozwoju państwa zakonu kżyżackiego, a wzmocnione sojuszem Polska i Litwa zaczęły dążyć do rewindykacji zajętyh pżez Kżyżakuw ziem – Pomoża, ziemi hełmińskiej (Polska) i Żmudzi (Litwa). Ponadto od 1397 r. Zakon kżyżacki wraz z niemiecką Hanzą zmuszony był zmieżyć się z presją rewindykacyjną państw nordyckih, kture po zwycięstwie Danii w wojnie Małgożaty I z Albrehtem Meklemburskim zawarły antyniemiecką unię kalmarską. W 1408 r. po 10-letnim konflikcie Malbork musiał zwrucić Danii wyspę Gotlandię, zdobytą w 1402 r. w reakcji na unię kalmarską, aby w konflikcie z Polską i Litwą nie być zmuszonym do wojny na dwa fronty (pżeciwko unii polsko-litewskiej i pżeciwko unii kalmarskiej).\nOsłabienie państwa zakonu kżyżackiego w początkah XV wieku[edytuj | edytuj kod]\nPaństwo zakonu kżyżackiego w 1410 roku\nPo wielkiej wojnie z zakonem kżyżackim zakończonej pokojem toruńskim w 1411 r., państwo zakonu kżyżackiego popadło w głęboki kryzys wewnętżny. W bitwie pod Grunwaldem zniszczona została kżyżacka armia i jej niemieckie posiłki, niwecząc na zawsze pżewagę militarną organizacji zakonnej nad Krulestwem Polskim, czego skutkiem była kapitulacja części miast (w tym Gdańska i Torunia) pżed krulem Władysławem II Jagiełłą. Ponadto utrata Żmudzi skutkowała ponownym podziałem państwa zakonnego na dwa osobne tereny – państwo pruskie nad Wisłą i Pregołą i państwo inflanckie nad Dźwiną i Narwą.\nWykożystując odwrut koalicyjnyh wojsk polsko-litewskih spod Malborka we wżeśniu 1410 r. i zawarcie pokoju, Kżyżacy zdołali odzyskać kontrolę nad zbuntowanymi miastami, brutalnie rozprawiając się z antyzakonną opozycją w Gdańsku. Jednak kolejne wojny pomiędzy unią polsko-litewską a państwem zakonu kżyżackiego (wojna głodowa 1414 r., tzw. Wyprawa odwrotowa 1419 r. wojna golubska 1422 r. wojna polsko-kżyżacka, tzw. nieszawska 1431–1435 r.), kture wybuhły na skutek rużnic w rozumieniu postanowień (małego) I pokoju toruńskiego, doprowadziły do dalszego osłabienia zakonu kżyżackiego. Zakon, nie posiadając już własnyh silnyh wojsk, nie był w stanie pżeciwstawić się niszczącym najazdom wojsk polskih i litewskih (hevauhée') na terytorium państwa zakonnego i ograniczał się jedynie do utżymania najważniejszyh twierdz.\nPod koniec długiego panowania Władysława Jagiełły pżeprowadzona została niszczycielska wyprawa polska (wspierana pżez husytuw) na Nową Marhię i Pomoże Gdańskie w 1433 r., ktura doprowadziła do zrujnowania obydwu dzielnic oraz decydująca klęska koalicyjnyh wojsk inflancko-rusko-tatarskih z armią litewsko-polską w bitwie pod Wiłkomieżem nad Świętą (Szeszupą) w 1435 r., w kturej zginęło całe pżywudztwo wojskowo-polityczne państwa inflanckiego, skłoniły zakon kżyżacki do zawarcia ostatecznego traktatu pokojowego. Zgodnie z postanowieniami Pokoju Wieczystego w Bżeściu Kujawskim 31 grudnia 1435 r. pżywudztwo zakonu kżyżackiego zgodziło się nie ingerować nigdy więcej w wewnętżne sprawy Litwy i Polski oraz oddać sporne twierdze (Nieszawę), a ponadto oddać zagraniczną politykę zakonną pod kontrolę stanuw pruskih. W konsekwencji mieszczanie i średnia szlahta państwa zakonu kżyżackiego uzyskali prawo wypowiedzenia posłuszeństwa mistżowi zakonu kżyżackiego, jeżeli ten złamie postanowienia pokoju w Bżeściu Kujawskim. Umożliwiło to powstanie zorganizowanej opozycji miast i szlahty pruskiej pżeciwko zakonowi kżyżackiemu.\nNogat w rejonie Malborka (Marienburga) – kżyżackiej stolicy do 1457 r.\nPierwsza opozycyjna wobec zakonu kżyżackiego organizacja szlahty pruskiej – Toważystwo Jaszczurcze – została rozbita pżez Kżyżakuw po 1410 r., ale rujnujące państwo zakonu kżyżackiego wojny i wysokie koszty zaciągu najemnikuw skutkowały wzrastającym uciskiem fiskalnym miast i drobnej szlahty pruskiej, hamując rozwuj handlu. Jednocześnie możliwości awansu w hierarhii zakonu kżyżackiego pozostawały atrakcyjne wśrud młodszyh synuw niemieckiej magnaterii i pżyciągały nad dolną Wisłę i Pregołę żądnyh kariery arystokratuw. Miejscowa ludność traktowała pżybyszuw ze wzrastającą niehęcią.\nW pierwszej połowie XV w. zacieśniały się związki gospodarcze pomiędzy poszczegulnymi regionami Europy, a kontynent, pżezwyciężywszy kryzys ekonomiczny XIV w., rozwijał handel. Wobec złej jakości drug lądowyh i niedoskonałości środkuw transportu najdogodniejszymi szlakami handlowymi były głuwne żeki. Rozwuj miast Pomoża i Prus uzależniony był od dostępu towaruw z polskiego i mazowieckiego zaplecza, a jednocześnie szlahta Krulestwa Polskiego i Litwy szukała kożystnyh rynkuw zbytu i szlakuw handlowyh wzdłuż Wisły i Niemna. Kżyżackie bariery celne i ucisk fiskalny rynkuw hamował jednak wymianę handlową, a zwieżhnictwo Zakonu stawało się dla mieszczan i drobnej szlahty coraz mniej kożystne.\nW reakcji na politykę Malborka miasta i szlahta Pomoża, ziemi hełmińskiej i Prus zbierające się na zjazdah postawiły postulaty udziału w zażądzaniu państwem zakonu kżyżackiego i odmuwiły płacenia podatkuw, a w 1435 r. uznane zostały gwarantem dotżymania pżez Zakon pokoju bżeskiego. W 1440 r. stany pruskie założyły opozycyjną wobec Malborka organizację reprezentującą ih interesy – Związek Pruski.\nKierownictwo zakonu kżyżackiego podjęło pżeciwdziałanie, dążąc do rozbicia związkowej opozycji. Konflikt nasilił się pod wyboże Ludwiga von Erlihshausena na wielkiego mistża zakonu kżyżackiego w 1450 r. Nowy wielki mistż wniusł skargę do trybunału papieskiego na Związek, na kturą związkowcy pod pżywudztwem Jana Bażyńskiego odpowiedzieli odwołaniem do cesaża Fryderyka III.\nW dniu 5 grudnia 1453 r. wyrokiem wydanym w Wiener Neustadt cesaż potępił Związek Pruski i nakazał jego rozwiązanie pod groźbą surowyh represji. W atmosfeże rozgoryczenia niesprawiedliwym wyrokiem związkowcy rozpoczęli potajemne zbrojenia, zdecydowali się na akcję antykżyżacką i zwrucenie się o pomoc do krula Kazimieża IV Jagiellończyka.\nPowstanie w Prusah[edytuj | edytuj kod]\nI faza powstania – bunt antykżyżacki na Pomożu i Powiślu[edytuj | edytuj kod]\nStany pruskie (prałaci, możni, ryceże, mieszczanie i mieszkańcy ziemi pruskiej, pomorskiej, hełmińskiej i mihałowskiej) składają pżysięgę na układy krakowskie, na ręce pżedstawicieli krula polskiego: Andżeja Bnińskiego, biskupa poznańskiego i Jana Koniecpolskiego, kancleża koronnego, 15 kwietnia 1454 roku\nOstatecznie miasta i szlahta Pomoża oraz Prus dokonały wyboru dalszej drogi politycznej w formie aktu samostanowienia. Tajna rada Związku Pruskiego rozważała zwrucenie się o pomoc i protekcję do krula Czeh i Węgier, a miasta portowe skłonne były rozważyć poddanie się pod opiekę krula Danii. Pżeważyło jednak zdanie członkuw byłego Związku Jaszczurczego, pżedstawicieli Ziemi Chełmińskiej i Powiśla, aby rozpocząć układy z Krulestwem Polskim.\nKardynał Zbigniew Oleśnicki był pżeciwnikiem zaangażowania Krulestwa Polskiego w wojnę pżeciwko Zakonowi Kżyżackiemu, gdyż nie hciał dopuścić do koniecznego dla prowadzenia działań zbrojnyh porozumienia krula ze średnią szlahtą, lecz po wybuhu wojny wsparł Kazimieża IV znacznymi środkami finansowymi\nZa udzieleniem Związkowi Pruskiemu poparcia opowiedzieli się kancleż Krulestwa Polskiego Jan z Koniecpola i podskarbi Hińcza z Rogowa, a także prymas Władysław z Oporowa oraz wojewodowie ziem graniczącyh z Państwem Zakonu Kżyżackiego Łukasz Gurka i Mikołaj z Szeleja, jednakże pżeciwny był kardynał Zbigniew Oleśnicki. Zanim krul zdecydował się na ostateczną decyzję, 4 lutego 1454 roku w Prusah wybuhło antykżyżackie powstanie. W Chełmży uwięziono kilku kżyżackih dostojnikuw ktuży zmieżali na naradę z pżedstawicielami Związku Pruskiego, a 4 lutego 1454 r. rozpoczął się atak na zamek kżyżacki w Toruniu. Zablokowany pżez mieszczan i ostżeliwany z artylerii garnizon twierdzy skapitulował 7 lutego 1454 r. Tego samego dnia rada miasta Gdańska oficjalnie poinformowała miejscowego komtura o wypowiedzeniu posłuszeństwa Zakonowi po tym, jak 5 lutego 1454 r. Gdańszczanie zajęli Wielki Młyn i pżygotowali artylerię oraz spżęt szturmowy do ataku na kżyżacką twierdzę. Do Krakowa pżybył wielki podskarbi Zakonu wyposażony w kwotę 50 tysięcy czerwonyh złotyh z zamiarem pżekupienia wybranyh członkuw rady koronnej i skłonienia ih do odżucenia propozycji Związku Pruskiego. Ostatecznie dostżegając niewielkie szanse powodzenia tej misji podskarbi wyjehał do Saksonii, pżeznaczając środki, kturymi dysponował, na werbunek najemnikuw.\nRuiny kżyżackiej twierdzy w Radzyniu Chełmińskim, zdobytej pżez pruskih powstańcuw w pierwszyh dniah antykżyżackiego powstania\nSukces powstania w Toruniu wywołał powszehną atmosferę jawnego buntu – 8 lutego 1454 r. mieszkańcy Birgelau (Bieżgłowa), Graudenz (Grudziądza), Althaus (Starogrodu) i Mewe (Gniewu) zdobyli miejscowe zamki kżyżackie, zabijając lub zmuszając do ucieczki członkuw ih garnizonuw. Jednocześnie powstańcy toruńscy opanowali twierdzę w Bishöflih Papau (Papowie Biskupim), a następnie rada miejska Torunia rozszeżyła powstanie na całą Ziemię Chełmińską oraz wspomogła miejscowyh powstańcuw w opanowaniu kżyżackih zamkuw w Rehden (Radzyniu) i Shwetz (Świeciu) oraz Gollub (Golubiu). Komtur oblężonej twierdzy w Brodnicy (Strasburg), nie widząc możliwości dalszej obrony pżed powstańcami poddał zamek polskiemu wojewodzie inowrocławskiemu Janowi z Kościelca.\nZamek kżyżacki w Gdańsku poddał się powstańcom 11 lutego 1454 r. bez oporu, po obiecaniu kżyżackiej załodze wypłaty z finansuw miasta, co umożliwiło powstańcom działającym z Gdańska udzielenie pomocy innym zbuntowanym pżeciw Kżyżakom ośrodkom miejskim, proszącym Gdańsk o wsparcie; 9 lutego Kżyżakuw usunięto ze Skarszewuw, 13 lutego 1454 r. z Bütow (Bytowa), a powstanie wybuhło także w Preussish Stargard (Starogardzie). Kontyngenty wojskowe z Gdańska wkroczyły do Dirshau (Tczewa) i Bern (Kościeżyny). Akcja powstańcza kierowana z Gdańska rozszeżyła się następnie na Hammerstein (Czarne) i Preussish Friedland (Debżno) na południowym Pomożu oraz wzdłuż wybżeża Bałtyku na Lauenburg (Lębork), Łebę, Putzig (Puck) i Hel.\nNatomiast załoga twierdzy w Elblągu, pomimo nieobecności swojego komtura Henriha von Plauena, stawiła zacięty opur i powstańcy elbląscy zajęli zamek dopiero 12 lutego 1454 r., po kilku dziennyh i nocnyh szturmah. Tego samego dnia skapitulował Prussih Holland (Pasłęk) i tym samym po ośmiu dniah powstania 17 kluczowyh twierdz Powiśla znalazło się pod kontrolą Związku Pruskiego. Zdobyte kżyżackie zamki w Gdańsku, Toruniu i Elblągu zostały decyzją rad miejskih bezzwłocznie planowo zbużone, aby uniemożliwić osadzenie w miastah władzy, niezależnej od rady miasta.\nPowstanie na Pomożu zakończyło opanowanie pżez powstańcuw Shlohau (Człuhowa) 26 lutego 1454 roku oraz pobicie pod Chojnicami zorganizowanej pżez Zakon kżyżacki w Niemczeh odsieczy, zakończone zajęciem miasta. W ziemi hełmińskiej pżeciwko panowaniu kżyżackiemu solidarnie opowiedziały się wszystkie stany, ale na Pomożu Gdańskim stanowcze antykżyżackie działania Gdańska inspirowały głuwnie mieszczan, a rycerstwo odznaczało się hwiejną postawą.\nRuiny kżyżackiego zamku w Toruniu – twierdza po zdobyciu pżez pruskih powstańcuw została decyzją rady miejskiej planowo zbużona\nII faza powstania – rozwuj powstania w Prusah[edytuj | edytuj kod]\nKierowana z ośrodka powstańczego w Elblągu akcja Związku Pruskiego doprowadziła do zajęcia Nowego Stawu, Dzieżgonia, Pasłęka i Miłomłyna, opanowując znaczną część żyznyh Żuław Wiślanyh. Wiadomość o sukcesah powstańcuw i bierności wielkiego mistża skłaniały ludność kolejnyh dzielnic do opowiedzenia się pżeciwko Kżyżakom; mieszkańcy miast warmińskih wbrew stanowisku zajmowanemu pżez miejscowego biskupa opanowali Braunsberg (Braniewo) i splądrowali Bałgę. Deutsh Eylau (Iława) pżyłączyła się do Związku Pruskiego na tży dni pżed wybuhem antykżyżackiego powstania, a powstańcy działający z Löbau in Westpreussen (Lubawy) opanowali Leutenburg (Lidzbark Welski) i Osterode (Ostrudę). Załoga twierdzy w Krulewcu odparła kilka szturmuw, jednak po zniszczeniu cztereh baszt i znacznego odcinka muruw poddała zamek powstańcom. Powstańcy krulewieccy opanowali następnie Labiau (Labiawę) i Ragnit (Regnetę) oraz Kreuzburg (Kżyżbork), Shippenbeil (Sępopol) i Barten (Barciany). Powstania wybuhły z Wormditt (Ornecie), Heilberg (Lidzbarku Warmińskim) i Rastenburg (Kętżynie).\nRozszeżenie powstania ułatwiała nieobecność z zamkah poszczegulnyh komturuw, ktuży na rozkaz wielkiego mistża wyjehali do Malborka na naradę. Ryceże kżyżaccy z dzielnic ogarniętyh powstaniem, nie prubując stawiać oporu, usiłowali także dostać się do kżyżackiej stolicy lub uciekli do Niemiec, a shwytani w drodze pżez powstańcuw byli zabijani. Część niemogącyh dotżeć do Malborka Kżyżakuw znalazła shronienie w utżymywanej pżez Zakon twierdzy w Sztumie.\nWojewodowie hełmiński i elbląski oraz burmistżowie i rajcy toruńscy i elbląscy ręczą 15 kwietnia 1454 roku, że biskupi ziem pruskih złożą swe zobowiązania na piśmie wobec krula Kazimieża IV Jagiellończyka i Korony Polskiej\n17 lutego rozpoczęła się blokada głuwnego punktu oporu Zakonu kżyżackiego – Marienburga (Malborka), stżegącego skżyżowania szlakuw biegnącyh pżez Żuławy Wiślane. Dowodzone pżez członka rady miejskiej Gdańska Ewalda Wrige oddziały gdańskie, liczące kilka tysięcy żołnieży wspieranyh artylerią, obsadziły lewy bżeg Nogatu, a prawy bżeg żeki został zablokowany pżez wojska wydzielone z innyh miast należącyh do Związku. Siły związkowe odcięły kontakt kżyżackiej stolicy ze światem zewnętżnym.\nSkutki antykżyżackiego powstania[edytuj | edytuj kod]\nWłączenie się w akcję powstańczą pżedstawicieli wszystkih stanuw pruskih umożliwiło błyskawiczny sukces powstania antykżyżackiego. Dołączenie się do buntu wolnyh mieszkańcuw miasta i części hłopuw uniemożliwiło Kżyżakom obronę twierdz, pozbawionyh załug. Bez jakiegokolwiek oparcia w ludności Prus Kżyżacy nie zdobyli się na podjęcie pżeciwdziałania, a ujawniające się thużostwo pżedstawicieli Zakonu ośmielało kolejne grupy do wystąpienia.\nSukcesy strony związkowej uzyskane zostały głuwnie dzięki zaskoczeniu oraz zaangażowaniu w powstanie ludności, ktura w okresie zimowym była wolna od zajęć. Powstańcy nie nadawali się jednak do działań wojennyh z dala od swoih miast, a wraz z rozpoczęciem wiosennego sezonu żeglarskiego wielu mieszkańcuw miast portowyh znalazło intratną pracę na statkah. Dalsze działania rady miast Związku Pruskiego prowadzić musiały za pomocą najemnikuw.\nJednocześnie rozszeżanie powstania na kolejne grupy społeczne i socjalny harakter ih antykżyżackih wystąpień zaniepokoiły patrycjat wielkih miast i rycerstwo państwa pruskiego, gdyż groziły utratą szybko zdobytej władzy popżez konieczność liczenia się ze zdaniem pospulstwa. Walka polityczna o pżywileje pomiędzy poszczegulnymi miastami oraz podział władzy w prowincji rozbiły pierwotną solidarność Związku Pruskiego.\nZmiana stanowiska wielkiego mistża Ludwiga von Erlihshausena i zgłoszenie propozycji ugodowyh w okresie, gdy poszczegulne twierdze były atakowane, okazały się zdecydowanie spuźnione. Prośby o rozjemstwo i apele o pomoc, kierowane pżez władze zakonne do Mazowsza, Danii, Szwecji i księstw śląskih nie pżyniosły początkowo żadnego efektu.\n6 marca 1454 r., po dwuh tygodniah negocjacji z pżedstawicielami Związku Pruskiego, krul Kazimież IV Jagiellończyk podpisał akt inkorporacji Prus do Krulestwa Polskiego. Prusy utżymywały lokalne prawo i zgromadzenie stanowe (radę pruską); zniesiono wprowadzone pżez Kżyżakuw opłaty i cła. Szlahta pruska została zruwnana w prawah ze szlahtą polską, a kupcy otżymali swobodę handlu.\n23 marca 1454 r. zwerbowani pżez Zakon najemnicy opanowali stżegące szlaku z Niemiec na Pomoże Chojnice, gdzie shroniły się wierne wielkiemu mistżowi pozostałości załug twierdz pomorskih.\nReakcja hżeścijańskiej Europy[edytuj | edytuj kod]\n29 maja 1453 r. wojska tureckie zdobyły Konstantynopol, kładąc ostateczny kres Cesarstwu Wshodniożymskiemu. Upadek Konstantynopola, niweczący nadzieje na zjednoczenie dwuh odłamuw hżeścijaństwa po Unii Florenckiej, krutkotrwale wywarł duże wrażenie na hżeścijańskiej Europie.\nZ dwu rąk hżeścijaństwa – jedna została odcięta, z dwu oczu jedno wyłupione. Jan Długosz\nW reakcji papież Mikołaj V podjął pruby załagodzenia konfliktuw w Europie i utwożenia ogulnoeuropejskiego sojuszu antytureckiego, wystosowując apel do europejskih władcuw. Pomimo nieskuteczności tyh wezwań odbicie Konstantynopola z rąk muzułmanuw stało się głuwnym celem pontyfikatu jego następcy Kaliksta III, wybranego 8 kwietnia 1455 r. Papież rozesłał legatuw do państw europejskih celem nakłaniania do zorganizowania antytureckiej krucjaty.\nPapież Kalikst III dążąc do zakończenia wojny tżynastoletniej zagroził krulowi Kazimieżowi IV ekskomuniką\nWysiłki dyplomatyczne papieży nie pżyniosły żadnego rezultatu, lecz negatywnie wpłynęły na wizerunek Krulestwa Polskiego; władcy europejscy negatywnie ocenili rozpoczęcie w sojuszu z obłożonym ekskomuniką Związkiem Pruskim wojny pżeciwko Państwu Zakonnemu w okresie wezwań do krucjaty w obronie hżeścijaństwa. Krul Kazimież IV znalazł się w politycznej izolacji. Izolacja Polski pogłębiła się w lipcu 1455 r., gdy papież Kalikst III zagroził rozciągnięciem ekskomuniki na sojusznikuw Związku Pruskiego, jednak państwa europejskie nie podjęły pruby zorganizowanej interwencji w obronie Zakonu.\nBezskuteczne okazały się pruby uzyskania pżez Zakon kżyżacki zakończenia wojny na drodze dyplomatycznej. Związek Pruski zlekceważył wydany 24 marca 1455 r. pżez cesaża Fryderyka III wyrok banicji argumentując, że po inkorporacji Prus do Korony Krulestwa Polskiego nie podlega już władzy cesarskiej. Wielkiego wrażenia nie wywarło też obłożenie pżez papieża Kaliksta III zbuntowanyh prowincji interdyktem, gdyż wcześniejsze niestosowanie się Zakonu kżyżackiego do poleceń i wyrokuw Stolicy Apostolskiej oraz nadużywanie klątw pżez papieży osłabiły znaczenie tego środka prawnego, hociaż klątwa ułatwiła Kżyżakom działania propagandowe.\nPołożenie dyplomatyczne Krulestwa Polskiego poprawiło się w maju i czerwcu 1462 r., na skutek porozumienia z nowym krulem Czeh Jeżym z Podiebraduw oraz zawarcia rozbijającyh pro-kżyżacki front dyplomatyczny układuw z księciem bawarskim Ludwikiem IX, pżywudcą opozycji antycesarskiej w Rzeszy i bratem cesaża – arcyksięciem austriackim Albrehtem VI. Wyjście z politycznej izolacji umożliwiło krulowi Kazimieżowi IV zignorowanie misji pżyhylnego Kżyżakom legata papieskiego, arcybiskupa Hieronima Lando, ktury nie został wpuszczony do Krakowa i zmusiło papieża do wydelegowania nowego legata – Rudolfa z Rüdesheim, ktury otżymał nowe instrukcje.\nPomimo ogulnej sympatii dla Zakonu kżyżackiego państwa i miasta Rzeszy Niemieckiej, zwłaszcza należące do Hanzy, nie mogły pozwolić sobie na interwencję w jego obronie ze względu na silne związki gospodarcze łączące je z miastami Związku Pruskiego. W połowie XV wieku pogłębiał się rozdźwięk pomiędzy poszczegulnymi miastami Hanzy, pżez co związek niezdolny był do podjęcia wspulnyh działań politycznyh i ograniczał się do walki o pżywileje handlowe i zwalczanie piratuw.\nDoraźny interes powstżymywał także elektora brandenburskiego Fryderyka od udzielenia poparcia Zakonowi, gdyż krytyczna sytuacja finansowa Kżyżakuw zmusiła ih do uzyskania od Brandenburgii pożyczki w wysokości 40 tysięcy florenuw reńskih pod zastaw Nowej Marhii. Elektor umacniał w trakcie wojny tżynastoletniej swoją władzę w tej prowincji, a pżedłużające się kłopoty finansowe Zakonu uniemożliwiały temu ostatniemu podjęcie działań zmieżającyh do jej odzyskania.\nJeży z Podiebraduw na czele wojsk czeskih\nTuż pżed wybuhem wojny, 10 lutego 1454 r., krul Kazimież IV ożenił się z Elżbietą Rakuszanką, starszą siostrą panującego od 1453 r. w Czehah i na Węgżeh Władysława Pogrobowca. Krulowa Elżbieta formalnie była następcą tronu w Pradze i Budzie, gdyż prawa te odziedziczył jej pierworodny syn Władysław Jagiellończyk, urodzony w 1456 roku. Sytuacja międzynarodowa na południowej granicy Krulestwa Polskiego znacznie skomplikowała się w listopadzie 1457 r. wraz ze śmiercią Władysława Pogrobowca. Władzę w Pradze objął lider utrakwistuw regent Jeży z Podiebraduw, ktury zaniepokojony możliwymi dynastycznymi roszczeniami Jagiellonuw wszedł w porozumienie z Zakonem Kżyżackim, ułatwiając wielkiemu mistżowi werbunek najemnikuw w ziemiah czeskih. Na zjeździe w Głogowie w maju 1462 r. doszło do odwrucenia pżymieży – Jeży z Podiebraduw, reagując na montowanie pżez papieża antyczeskiej koalicji państw katolickih, po odżuceniu pżez Kazimieża IV propozycji inkorporacji katolickiego Wrocławia zaakceptował inne śląskie nabytki Korony Krulestwa Polskiego i jej działania pżeciw Zakonowi Kżyżackiemu.\nPapież Paweł II, skonfliktowany z Jeżym z Podiebraduw, rozpoczął w 1465 r. formowanie antyczeskiej koalicji państw katolickih. W tym celu podjął usilne działania zmieżające do szybkiego zakończenia wojny polsko-kżyżackiej na gruncie sprawiedliwego rozstżygnięcia pżynależności spornyh ziem, delegując do pżeprowadzenia tej misji nowego legata – biskupa Rudolfa z Rüdesheim.\nZwycięstwo umiarkowanego ruhu utrakwistuw nad radykalnymi taborytami w wojnah husyckih w 1434 roku skutkowało postępującą emigracją wielu obawiającyh się represji zwolennikuw taborytuw poza kraje Korony Czeskiej. Chętnie najmowali się oni jako żołnieże w toczonyh w Europie wojnah i byli cenieni jako znawcy skutecznej taktyki wojskowej, polegającej na użyciu plebejskiej piehoty i militarnym wykożystaniu wozuw.\nNarodowy krul Szwecji Karol Knutsson wygnany pżez sojusznika Kżyżakuw krula Dani Chrystiana I osiadł na Pomożu i rozpoczął działania zbrojne pżeciwko Zakonowi\nZawarta w 1397 r. pomiędzy Danią, Norwegią i Szwecją antyniemiecka Unia kalmarska uległa osłabieniu w 1448 r. wraz z objęciem władzy w Sztokholmie pżez narodowego krula Karola Knuttsona Bonde. Najsilniejsze państwo Unii – Dania – dążyło jednak do pżywrucenia ścisłego związku, uzyskując poparcie upżywilejowanyh warstw Szwecji. Pży niehęci szwedzkiego pospulstwa Unia kalmarska, kilkakrotnie zrywana i wznawiana, nie mogła pżynieść państwom skandynawskim dominacji na Bałtyku.\nInkorporacja Państwa Pruskiego pżez Koronę Krulestwa Polskiego została pżyjęta negatywnie pżez Danię, gdyż otwierała dostęp do Bałtyku kolejnemu mocarstwu, zmniejszając szanse na skandynawską dominację. W reakcji na wojnę tżynastoletnią duński krul Chrystian I latem 1455 r. udzielił poparcia Zakonowi Kżyżackiemu, a duńska flota rozpoczęła zwalczanie żeglugi Związku Pruskiego. Jednocześnie Dania zgłaszała pretensje do części Inflant – Estonii, licząc na otżymanie tej prowincji w zamian za pomoc Zakonowi.\nW konsekwencji wspułzawodnik Christiana I – szwedzki krul Karol Knuttson, wygnany w 1456 roku ze Szwecji – znalazł shronienie na Pomożu i czekając na okazję do wznowienia walki o tron w Sztokholmie podjął działania pżeciw Kżyżakom. To oraz porażki duńskiej floty z okrętami i kaprami Związku Pruskiego w latah 1457–1458 skłoniły krula Christiana I do pżyjęcia hanzeatyckiego pośrednictwa rozejmowego, na skutek czego jedyny aktywny sojusznik Zakonu Kżyżackiego wycofał się z działań zbrojnyh.\nW sierpniu 1464 roku Karol Knuttson opuścił ze swoimi siłami Pomoże i podjął prubę odzyskania tronu szwedzkiego.\n3 stycznia 1455 roku Krulestwo Polskie zawarło układ z byłym władcą Danii, zdetronizowanym w 1440 roku i wygnanym z Gotlandii w 1449 roku księciem słupskim i stargardzkim Erykiem I – w zamian za oddanie w lenno Lęborka i Bytowa władca podjął się obrony tyh miast pżed Zakonem Kżyżackim. Śmierć Eryka I w 1459 roku unieważniła sojusz polsko-słupski, a następca na książęcym tronie Eryk II Pomorski podjął krutkotrwałą wspułpracę z Zakonem kżyżackim, zwracając Kżyżakom Lębork i Bytuw 10 października 1460 roku, co skutkowało najazdem polskim na Księstwo Słupskie w 1461 roku. W 1462 roku, po zwycięskiej dla Polski bitwie pod Świecinem Eryk II ponownie zawarł porozumienie z Polską, otżymując Lębork i Bytuw w lenno.\nLitwę, znajdującą się we wznowionej w latah 1444–1445 unii personalnej z Polską dzielił od Polski konflikt o pżynależność pogranicznyh ziem Wołynia i Podola. Na zjeździe w Bżeściu pżedstawiciele Polski i Litwy ustalili kompromisowy podział spornego terytorium, kożystny dla Litwy, jednakże część litewskih pżywudcuw opowiadała się za wykożystaniem zaangażowania Polski w wojnę z Zakonem Kżyżackim do wymuszenia korekty rozstżygnięcia na kożyść Litwy.\nKrul Kazimież IV Jagiellończyk optował za wspulnym wysiłkiem zbrojnym Unii Jagiellońskiej i podjął usiłowania celem skłonienia Litwy do zaangażowania w wojnę. Rada wielkoksiążęca była temu pżeciwna. Ostatecznie w działaniah zbrojnyh na terenie Państwa Pruskiego wzięły udział jedynie nadworne horągwie litewskie krula Kazimieża Jagiellończyka, będącego jednocześnie wielkim księciem litewskim.\nZamek w Trokah, jedna z nielicznyh potężnyh twierdz litewskih; po zakończeniu konfliktu kżyżacko-litewskiego w 1435 roku Litwa nie była zainteresowana udziałem w kolejnej wojnie pżeciwko Zakonowi\nWięcej zrozumienia dla polityki bałtyckiej wykazał administrujący pżymorską Żmudzią starosta Jan Kieżgajło, ktury podpożądkował się rozkazom Kazimieża Jagiellończyka, jednakże siły, kturymi dysponował, wystarczały jedynie na czasowe zablokowanie lądowej drogi z Inflant do Prus i sporadyczne wypady pżeciwko stżegącej ujścia Niemna twierdzy Memel (Kłajpeda).\nPostawę Litwy bardzo surowo oceniają polscy historycy Władysław Konopczyński (określający to zaniedbanie Litwy „zmąconą świadomością nie narodową, ale po prostu plemienną”), Andżej Nowak i Paweł Jasienica[a], ktuży zauważają, że Litwa nie podejmując wspułdziałania z polskim sojusznikiem nie tylko utraciła szansę wzmocnienia swojej pozycji nad Bałtykiem, ale dopuszczając do pżetrwania wshodniej części państwa pruskiego narażała się na poważne niebezpieczeństwo w pżyszłości.\nKonflikt polsko-litewski zaostżył się po śmierci mazowieckih książąt Siemowita VI i Władysława II na pżełomie 1461 i 1462 roku. Krul Kazimież IV zadecydował o podziale spadku po swoih lennikah pżez włączenie ziemi rawskiej i bełskiej do Krulestwa Polskiego, pozostawienie ziemi sohaczewskiej pod panowaniem księżnej Anny Oleśnickiej i zignorowanie żądań Litwy.\nSukcesy Polski w końcowej fazie wojny pozbawiły politykę litewską realnyh podstaw, uniemożliwiając wywieranie presji na zmianę granic wewnątż Unii Jagiellońskiej. W efekcie Litwa nie uzyskała żadnyh kożyści politycznyh ze swojej separatystycznej polityki.\nSystem militarny Krulestwa Polskiego ukształtował się podczas żąduw ostatnih Piastuw – Władysława Łokietka i Kazimieża Wielkiego i w takiej formie bez znaczącyh reform pżetrwał do początkuw wojny tżynastoletniej. Podstawą wojsk Krulestwa było levée en masse (pospolite ruszenie) wszystkih prywatnyh posiadaczy ziemi, na kture każdy miał obowiązek stawić się z własnym uzbrojeniem i pocztem (pahołkami). Duhowni nie stawali osobiście, ale opłacali zastępcuw. Mobilizacja pospolitego ruszenia była powolna. Szlahta (rycerstwo) wzorem wypraw z lat 1414, 1422, 1430 i 1433 po stawieniu się w punkcie zbornym w zbrojnym obozie wysuwała żądania polityczne potwierdzenia i rozszeżenia pżywilejuw dla swojego stanu, od spełnienia kturyh uzależniała dalszy udział w wojnie. Rycerstwo twożące ciężką kawalerię nie było zdolne do systematycznego wysiłku pży oblężeniah miast i ohronie szlakuw handlowyh.\nPowołanie zawodowyh wojsk najemnyh i artylerii, obecnyh w armii Krulestwa Polskiego od czasuw Kazimieża Wielkiego, uzależnione było od stanu finansuw. Ruina skarbu krulewskiego w puźnym okresie panowania Władysława Jagiełły i jego syna Władysława Warneńczyka, związana z długami wynikającymi z wojny węgierskiej i klęski pod Warną, uniemożliwiała krulowi Kazimieżowi IV Jagiellończykowi wystawienie wojsk najemnyh w pierwszyh fazah wojny. W drugiej połowie wojny tżynastoletniej podatki nałożone na duhowieństwo i szlahtę uhwalone na sejmikah w szczegulności w Wielkopolsce, umożliwiły stwożenie nowoczesnej armii.\nKrulestwo Polskie początkowo pozbawione było zdolnyh i doświadczonyh dowudcuw wojskowyh. Sytuację zmieniło pżejście na stronę krula czeskiego najemnika Oldżyha Czerwonki. Nielicznymi krulewskimi najemnikami dowodził początkowo Prandota Lubieszowski, a po jego śmierci Piotr Dunin.\nFlota zorganizowana pżez miasta pruskie dla Zakonu Kżyżackiego w 1 poł. XV wieku pżedstawiona na XIX-wiecznym obrazie\nZwiązek Pruski działania powstańcze w pierwszej fazie wojny prowadził za pomocą pospolitego ruszenia mieszczan, ktuży z zaskoczenia zdobyli, a następnie zbużyli kżyżackie twierdze w Gdańsku, Toruniu, Elblągu oraz Krulewcu. Mieszkańcy brali także udział w obronie miast Związku Pruskiego i służbie pży utżymaniu muruw miejskih. Głuwne siedziby Związku Pruskiego posiadały silne fortyfikacje otaczające miasta.\nSystematyczne działania wojenne polegające na obleganiu twierdz i miast w posiadaniu zakonu kżyżackiego oraz eskorcie statkuw i konwojuw żecznyh Związek powieżał zawodowym żołnieżom. Środki pieniężne na zaciągnięcie najemnikuw pohodziły z opodatkowania handlu.\nPruby podjęcia działań pżez zorganizowane w Związku Pruskim rycerstwo należące do pruskiej średniej szlahty w ramah levée en masse dało nikłe rezultaty w pierwszyh dwuh latah wojny tżynastoletniej. Malejące poparcie dla Związku Pruskiego wśrud rycerstwa dolnopruskiego uniemożliwiło wykożystanie tej formy aktywności militarnej w puźniejszym okresie.\nNajemnikami dowodzili wynajęci zawodowi dowudcy, wśrud kturyh wyrużnił się czeski najemnik Jan Skalski oraz rajcowie rad miejskih miast-siedzib Związku Pruskiego.\nDla prowadzenia ofensywnyh działań wojennyh na możu, polegającyh na pżehwytywaniu obcyh statkuw i blokadzie niepżyjacielskih portuw Związek Pruski wystawiał tzw. listy kaperskie, upoważniające właścicieli i załogi prywatnyh uzbrojonyh okrętuw do atakowania obcyh statkuw i wybżeży „z rozkazu Kazimieża, krula Polski” w zamian za znaczną część zdobyczy. Zdobyte statki (pryzy) oprowadzano do portu w Gdańsku. Najwybitniejszymi kaprami byli Wincenty Stolle i Szymon Lubbelow.\nStrona kżyżacka[edytuj | edytuj kod]\nRysunek Leonardo da Vinci Il Condottiero z 1480 r., pżedstawiający dowudcę najemnikuw\nMilitarna siła zakonu kżyżackiego w XV w., opierająca się na dzierżącyh latyfundia ryceżah i stanowiącyh polityczne kierownictwo Zakonu dostojnikah, służącyh w ciężkiej kawalerii, została złamana w wyniku klęski pod Grunwaldem i nigdy nie została odbudowana. Dodatkowo wybuh powstania w Prusah w lutym 1454 roku pozbawił wielkiego mistża kontroli nad jakąkolwiek częścią państwa zakonnego i wspułpracy dotyhczasowyh poddanyh, co uniemożliwiło zwołanie pospolitego ruszenia właścicieli dubr ziemskih. Z konieczności zakon kżyżacki pżeznaczył wszelkie posiadane środki finansowe na zwerbowanie najemnikuw z krajuw niemieckih oraz z Czeh. Zawodowe wojska najemne stanowiły zaruwno załogi kżyżackih twierdz i miast, jak i służyły do prowadzenia systematycznyh działań wojennyh pży oblężeniah, odsieczah oraz atakah na związkową żeglugę. Od początku wojny dowodzili nimi doświadczeni i zdolni dowudcy zawodowi Bernard Szumborski (Bernard von Zinberg), Fritz Raweneck (Raveneck), Kaspar Nostyc (Nostitz), Oldżyh (Urlih) Czerwonka oraz energiczny dostojnik zakonu kżyżackiego, siostżeniec wielkiego mistża i komtur Elbląga, Henrih Reus von Plauen.\nPoparcia Zakonowi udzieliły żądzone pżez zniemczonyh Piastuw księstwa śląskie, wystawiając własne kontyngenty zawodowyh wojsk najemnyh.\nWojska czeskie broniące szyku taborowego (wagenburga) – typowa taktyka piehoty w połowie XV wieku\nWyczerpanie rezerw finansowyh utrudniało wielkiemu mistżowi kontynuację wojny za pomocą wojsk zawodowyh, jednak Kżyżakom udało się pozyskać stałe dohody z podatku z rewindykowanyh ziem zakonnyh (zwłaszcza Sambii) i posiadłości kżyżackih w Niemczeh (baliwatuw) oraz pożyczki i zapomogi od sojusznikuw. Ważnym źrudłem utżymania części załug twierdz było łupienie statkuw i konwojuw pżewożącyh towary pomiędzy miastami Związku Pruskiego oraz haracze wymuszane od handlaży, pżewożącyh towary wzdłuż pruskih żek. Działania na wodah śrudlądowyh Kżyżacy prowadzili za pomocą flot uzbrojonyh łodzi, obsadzonyh marynażami i najemnikami wynajętymi pżez popierające ih miasta.\nW miarę pżedłużania się działań wojennyh zakon kżyżacki odzyskiwał poparcie wśrud pospulstwa niekturyh miast Związku Pruskiego, co umożliwiało skuteczne pżeprowadzenie prokżyżackih spiskuw: działająca wewnątż miasta prokżyżacka frakcja w spżyjającyh okolicznościah paraliżowała obronę, umożliwiając odzyskanie miasta wojskom zakonnym.\nDo działań na Możu Bałtyckim zakon kżyżacki, podobnie jak Związek Pruski, najmował kapruw., a także usiłował pżekupić kapruw najętyh pżez miasta Związku Pruskiego.\nZainteresowane handlem morskim z państwem zakonu kżyżackiego i Inflantami Krulestwo Danii i miasto Amsterdam zmuszone zostały, na skutek atakuw kapruw Związku Pruskiego, do uzbrojenia statkuw zmieżającyh do portuw kżyżackih i inflanckih. W Danii, podobnie jak w Szwecji, poszczegulne okręgi zobowiązane były wystawić okręty wraz z załogami na wezwanie krula. Jednakże systematyczne działania pżeciwko niepżyjacielskiej żegludze prowadzono za pomocą kapruw.\nStatki wojenne rużniły się od handlowyh zamontowaniem w pżedniej i tylnej części pokładu kasztelu – nadbuduwki z drewna ułatwiającej abordaż lub ostżał innej jednostki.\nI etap wojny (1454 – jesień 1455): pruba inkorporacji państwa pruskiego[edytuj | edytuj kod]\n21 kwietnia 1454 r. Krulestwo Polskie dostarczyło zakonowi kżyżackiemu akt wypowiedzenia wojny z dnia 22 lutego 1454 r., a 28 maja 1454 r. Krul Kazimież IV Jagiellończyk pżyjął w Toruniu hołd od stanuw pruskih ziemi hełmińskiej, anektując ziemie państwa zakonu kżyżackiego do Krulestwa. W kolejnyh dniah hołdy złożyły stany ziemi elbląskiej i biskupi pruscy (w Elblągu 10 i 11 czerwca 1454 r.), Gdańsk (16 czerwca 1454 r.) oraz stany i miasta dolnopruskie (19 czerwca 1454 r. w Krulewcu). Gubernatorem został Jan Bażyński (Johannes von Baysen).\nZwiązek Pruski zmobilizował wojska najemne i skierował je pod dowudztwem brata gubernatora Ścibora Bażyńskiego do oblężenia Malborka, Chojnic, Sztumu. 1 kwietnia 1454 r. załoga Malborka pod dowudztwem komtura von Plauena pobiła oblegającyh pod Kałdowem i pżerwała oblężenie oraz rozpoczęła ataki na związkową żeglugę na Nogacie i niszczące wypady na Elbląg. W maju 1454 r. wojska gdańskie pod dowudztwem Wilhelma Jordana ponownie obległy Malbork.\nSztum został zdobyty pżez związkowcuw 8 sierpnia 1454 r., co umożliwiło skierowanie większyh sił pod ostatnie dwie utżymywane pżez Kżyżakuw twierdze: Malbork i Chojnice.\nMury obronne Chojnic z basztami, z 2 poł. XIV w. W 1454 r. fortyfikacje miasta pozwoliły Kżyżakom utżymać najważniejszą twierdzę na szlaku łączącym Prusy z Brandenburgią\nPozornie rozpaczliwa sytuacja zakonu kżyżackiego latem 1454 r. nie odzwierciedlała jednak faktycznego układu sił. Krulestwo Polskie nie mogło udzielić związkowcom wydatnej pomocy, gdyż pżeżywało wuwczas głęboki kryzys finansowy, związany z ruiną skarbu krulewskiego na skutek prowadzonej pżez popżedniego krula Władysława Warneńczyka nieudanej wojny o Węgry i klęski w bitwie pod Warną w Bułgarii w 1444 r. Krul Kazimież IV Jagiellończyk nie mugł tym samym zmobilizować wojsk najemnyh, gdyż nie miałby środkuw finansowyh na ih opłacenie, i zdecydował się skierować pżeciwko kżyżackiej twierdzy w Chojnicah pospolite ruszenie z wojewudztw wielkopolskiego i kujawskiego oraz horągwie nadworne.\nZ drugiej strony wielki mistż Zakonu Ludwig von Erlihshausen w momencie wybuhu wojny nie kontrolował żadnej części państwa zakonu kżyżackiego i w efekcie nie mogąc zwołać pospolitego ruszenia, liczyć mugł jedynie na oddziały sojusznicze i najemnikuw. Na ten cel pżeznaczono wszystkie kżyżackie środki finansowe, w tym środki uzyskane z pożyczek oraz dohody z kżyżackih posiadłości w Rzeszy Niemieckiej (baliwatuw). Zmobilizowane w Czehah i w Niemczeh oddziały w liczbie ok. 15 tysięcy żołnieży oddano pod dowudztwo zdolnego i doświadczonego dowudcy Bernarda Szumborskiego. Do Kżyżakuw dołączyły wojska księcia Rudolfa Żagańskiego (1900 ludzi). Ponieważ związkowcy zajęli wszystkie kżyżackie porty morskie, jedynym sposobem sprowadzenia najętej armii do Prus był lądowy marsz pżez Nową Marhię i księstwa pomorskie pod oblegane pżez pospolite ruszenie z Wielkopolski i Kujaw Chojnice.\nKrul Kazimież IV Jagiellończyk panował w Polsce w latah 1447–1492, zwycięstwo w wojnie tżynastoletniej było największym sukcesem tego władcy\nZmobilizowana w ramah pospolitego ruszenia pod Cerekwicę szlahta wielkopolska uznała niekontrolowane żądy magnackie i pżewagę Małopolski za pżyczynę ruiny finansowej Krulestwa Polskiego i wzorem wypraw wojennyh z lat 1414, 1419 i 1422 roku zażądała od władcy nadania rużnyh pżywilejuw. Wykożystując trudną sytuację krula Kazimieża IV, pozbawionego wojsk nadwornyh, wysunęła postulaty zwiększenia roli średniej szlahty i sejmikuw regionalnyh kosztem ograniczenia wpływuw oligarhii i wyższego kleru na żądy państwa polskiego w zamian za zgodę na wzięcie udziału w wyprawie. Akceptacja pżez krula żądań rycerstwa i wystawienie pżywileju dla szlahty wielkopolskiej w dniu 15 wżeśnia 1454 r. w Cerekwicy umożliwiło podjęcie działań pżeciwko Chojnicom siłami pospolitego ruszenia.\nZanim oblężenie Chojnic pżyniosło jakiekolwiek skutki, pod twierdzę z odsieczą od zahodu nadeszły najemne wojska kżyżacko-śląskie dowodzone pżez Bernarda von Zinnenberg i Rudolfa von Sagan. Liczyły one 15 000 żołnieży i składały się w 40% z piehoty obsadzającej husyckie wozy bojowe. Krul Kazimież IV zdecydował się na bitwę i pod naciskiem wewnętżnie skłuconej rady powieżył dowudztwo na swoją liczącą ponad 16 000 żołnieży armią niedoświadczonym wojskowo Wielkopolanom oraz zawarł porozumienie dotyczące spłaty żołdu z dowudcami pruskih najemnikuw. Nie wyznaczono dowudcy naczelnego.\n18 wżeśnia 1454 r. Bitwa pod Chojnicami zakończyła się ciężką klęską wojsk polskih i pokazała wyższość najemnyh wojsk nad pospolitym ruszeniem rycerstwa – po pierwszym udanym ataku polskiej kawalerii, w kturym zginął von Sagan, a von Zinnenberg dostał się do niewoli natarcie polskie załamało się pży prubie zdobycia kżyżackiego wagenburga, a wojsko zostało zaskoczone wypadem załogi Chojnic na swoje skżydło. Armia krulewska została rozbita, poniosła straty pżekraczające 3500 zabityh i wziętyh do niewoli, a krul musiał ratować się ucieczką.\nBitwa pod Chojnicami 18 wżeśnia 1454 roku – największa klęska wojsk Krulestwa Polskiego w wojnie tżynastoletniej\nNa skutek zwycięstwa pod Chojnicami armia kżyżacka uzyskała otwarty dostęp do państwa pruskiego i odsieczy Malborka, a ponadto wydzielone oddziały najemnikuw mogły obsadzić odzyskane pżez wielkiego mistża miasta i twierdze. Jednocześnie prestiżowa klęska Kazimieża IV była wstżąsem dla znacznej części miasteczek i rycerstwa Prus i Pomoża, niepżekonanyh co do nowej władzy, a akt inkorporacji państwa pruskiego został podważony wśrud państw Europy.\nKlęska pod Chojnicami wymagała energicznyh działań strony polskiej celem utżymania stanu posiadania, gdyż w zmiennyh warunkah najemne załogi twierdz pżedstawiły wygurowane żądania i rozpoczęły rekwizycje wśrud mieszczan i hłopuw, skutkujące niepokojem i zbiegostwem. Coraz trudniejsze stawało się także utżymanie pżez Polskę i Toruń kontaktu z Gdańskiem i Dolnymi Prusami. W efekcie kolejne miasta i twierdze w obawie o kżyżackie represje za upżednią zdradę albo ze względu na wzrost prokżyżackih sympatii zaczęły pżehodzić na stronę Zakonu, a wierność krulowi utżymały jedynie te twierdze na Pomożu, kture otżymały wystarczająco szybko wsparcie militarne.\n21 wżeśnia 1454 r. zniesiono oblężenie Malborka, w dożeczu Wisły po krutkim oblężeniu Kżyżakom poddał się Tczew, bez walki zajęto Gniew i Starogard oraz Iławę (15 listopada 1454 r.) i Tapiawę w dożeczu Pregoły. Krul Kazimież IV zmuszony został do pżekazania 3 stycznia 1455 r. Lęborka i Bytowa dożywotnio księciu pomorskiemu Erykowi II, gdyż nie był w stanie obronić zahodniej części Pomoża Gdańskiego. Jednocześnie władze Zakonu, nie dysponując dostatecznymi środkami na zapłacenie żołdu najemnikom, zdecydowały się podpisać z dowudcami oddziałuw najemnyh 9 października 1454 r. umowę, gwarantującą pżyszłą zapłatę pod zastaw utżymywanyh pżez najemnikuw miast i twierdz w zamian za zgodę najemnikuw na dalszą służbę.\nZ doraźną pomocą Związkowi Pruskiemu pospieszyła Litwa – na rozkaz Kazimieża IV starosta żmudzki Jan Kieżgajło obsadził rejon Połągi, blokując ewentualną możliwość dostarczenia Kżyżakom posiłkuw z Inflant.\nKrul Kazimież IV usiłował pżeciwdziałać dalszym postępom kżyżackiej kontrofensywy popżez zorganizowanie wyprawy małopolskiego pospolitego ruszenia do Prus. Wymagało to pżyznania szlahcie Małopolski i ziemi ruskih pżywilejuw podobnyh do pżywilejuw cerekwickih, co nastąpiło 11 i 12 listopada 1454 r. w Nieszawie. Podjęta w efekcie wyprawa została zatżymana pżez Kżyżakuw pod Łasinem 18 grudnia 1454 r. Strona polska oblegała bezskutecznie twierdzę do 13 stycznia 1455 r., kiedy – wobec braku widokuw na jej zdobycie – zdecydowano się na odwrut. Umożliwiło to wojskom kżyżackim podjęcie pruby opanowania Gdańska, udaremnionej na skutek porażki Kżyżakuw w potyczce pod Biskupią Gurką na pżedmieściah Nowego Miasta Gdańska 13 stycznia 1455 r.\nKolejna wyprawa wielkiego mistża doprowadziła do odbicia z rąk związkowyh Działdowa (15 lutego 1455 r.), natomiast 9 marca 1455 r. Kżyżacy nie zdołali opanować Torunia ani Chełmna, gdyż wzmocniona załoga związkowa udaremniła prokżyżacki spisek w tyh miastah.\nZdobycie pżez Kżyżakuw pięciu z jedenastu twierdz stżegącyh pżeprawy pżez dolną Wisłę umożliwiło wojskom zakonu kżyżackiego swobodne manewrowanie na obydwu jej bżegah, pżeprawianie się pżez żekę i tym samym atakowanie dowolnego miasta pod kontrolą Związku Pruskiego. Jednocześnie zagroziło handlowej żegludze związkowej na Wiśle, grożąc odcięciem Gdańska i Elbląga od Torunia, Chełmna i polskiego zaplecza i w konsekwencji ruiną ekonomiczną miast należącyh do Związku Pruskiego.\nW lutym 1455 r. kżyżacka załoga Gniewu zagarnęła konwuj statkuw z Torunia i Grudziądza oraz wespuł z załogą Tczewa zbudowała na bżegu Wisły ziemno-drewniany fort (basteję), aby blokować ruh statkuw na żece. W tej sytuacji Rada Miasta Gdańska zdecydowała się wprowadzić system zbrojnyh konwojuw 23 kwietnia 1455 r., a zjazd Związku Pruskiego w Elblągu uhwalił w lutym 1455 r. nowy podatek na ten cel. Popierał go patrycjat (najbogatsi mieszczanie i pżedstawiciele kupcuw), ale pżeciwne było pospulstwo (reprezentanci cehuw żemieślniczyh), wśrud kturego spory związane z nową opłatą i koszty pżedłużającej się wojny wywołały falę niezadowolenia z polityki Związku Pruskiego.\nW konsekwencji tego niezadowolenia 24 marca 1455 r. w dwuh z tżeh głuwnyh dzielnic Krulewca (Königsberg) – Starym Mieście i Lipniku (Löbeniht) – wybuhły rewolty prokżyżackie, a wierna Kazimieżowi IV Jagiellończykowi pozostała jedynie dzielnica portowa Knipawa (Kneiphof).\nWojsko Krulestwa Polskiego 1447–1492\n7 kwietnia 1455 r. wielki mistż doprowadził do zawarcia regionalnego rozejmu ze związkowymi załogami twierdz Starogard i Nowe nad Wisłą (kture odmuwiły walk, gdy nie wypłacono im żołdu w umuwionym terminie) i wyruszył z Malborka na czele wyprawy mającej zhołdować Dolne Prusy. 13 kwietnia 1455 r. dotarł do Krulewca i rozpoczął oblężenie Knipawy, a 16 kwietnia 1455 r. pżyjął hołd Starego Miasta Krulewca i Lipnika, a następnie zhołdował Tapiawę (ponownie) i Labiawę w dożeczu Pregoły oraz Regnatę i Tylżę w dożeczu Niemna.\nPod wrażeniem tyh sukcesuw po stronie państwa zakonu kżyżackiego opowiedział się – wbrew stanowisku rad miejskih Rygi, Dorpatu i Rewla mistż inflancki. W reakcji Litwini pod wodzą Kieżgajły wkroczyli na teren Zakonu i zajęli niewielkimi siłami zamek w Kłajpedzie (Memel) u ujścia Niemna.\nZwiązek Pruski usiłował pżyjść Knipawie z pomocą, ale do portu dotarły jedynie konwoje kwietniowe z Gdańska z niewielką (400 najemnikuw) pomocą zbrojną. Majowe konwoje z żywnością zostały odparte pżez żołnieży von Plauena, a 25 maja 1455 r. odsiecz zorganizowana pżez dolnopruskie pospolite ruszenie (2000 żołnieży) pod dowudztwem Ramsza Kżykoskiego została rozbita pod Pruską Iławą (ponad 1000 zabityh i wziętyh do niewoli).\nKżyżacki dowudca z okresu wojny tżynastoletniej Heinrih Reus von Plauen. W 1469 roku wybrany wielkim mistżem zakonu kżyżackiego\nKolejna pruba zniesienia oblężenia Knipawy, podjęta pżez Kazimieża IV w czerwcu 1455 r. zakończyła się niepowodzeniem; krul nie zdołał nakłonić Litwy do podjęcia działań zbrojnyh pżeciwko Zakonowi, a zorganizowana pżez niego i pżez miasto Gdańsk wyprawa 1600 najemnikuw pod dowudztwem Jana Skalskiego okazała się zbyt słaba i ograniczyła się do zajęcia Starego Miasta Braniewa i Dobrego Miasta oraz spustoszenia rejonu Bałgi. Uzyskawszy posiłki (600 najemnikuw z Inflant oraz 1500-osobowy kontyngent Baltazara, księcia Żagania) von Plauen dysponował 4000 żołnieżami i 6 lipca 1455 r. rozpoczął ostateczny szturm Knipawy. 14 lipca 1455 r. dzielnica skapitulowała na honorowyh warunkah.\nW lipcu wojska Zakonu, atakując z Chojnic, opanowały Czarne i Debżno, 10 lipca 1455 r. wyprawa zakonna z Gniewa spaliła Świecie, a sierpniu zakon kżyżacki opanował Olsztyn i południową Warmię. Związkowcom udało się natomiast 21 lipca 1455 r. spalić Frombork i obsadzić warowną katedrę w tym mieście, a w sierpniu odepżeć kżyżacki atak na Welawę (200 zabityh Kżyżakuw). We wżeśniu 1455 r. krul Kazimież IV zorganizował największą wyprawę pospolitego ruszenia do Prus (30–40 tys. zbrojnyh), jednakże ofensywa załamała się 7 października po raz drugi pod bezskutecznie obleganą twierdzą w Łasinie. Nieefektywność pospolitego ruszenia w obleganiu miast prowadziła do pżekonania, że w pżyszłości wojnę prowadzić należy za pomocą wojsk najemnyh.\nW listopadzie 1455 r. wypad najemnikuw kżyżackih z Krulewca doprowadził do spalenia zamku i pżedmieść w Kłajpedzie oraz odwrotu Litwinuw z rejonu tego miasta. Wzmocnieni posiłkami z Inflant (200 najemnikuw) Kżyżacy pżeprowadzili w grudniu 1455 r. udeżenie na litewską Połągę, gdzie zniszczyli litewskie umocnienia ziemne, otwierając tym samym drogę z Prus do Inflant oraz trwale zdobywając drugi – po Krulewcu – port nad Bałtykiem.\nSkutki upadku Krulewca dla dalszyh działań wojennyh[edytuj | edytuj kod]\nOdcinek muruw miejskih Chełmna z widoczną bramą Grudziądzką. Miasto Chełmno, jedna z siedzib Związku Pruskiego 24 października 1457 roku pżeszło na stronę Zakonu Kżyżackiego\nUpadek Krulewca trwale zmienił sytuację strategiczną walczącyh stron: Zakonowi Kżyżackiemu udało się odzyskać port nad Bałtykiem i tym samym możliwość morskiej komunikacji z Inflantami i zahodnią Europą oraz ostatecznie opanować ujście Pregoły – jednej z dwuh wielkih żek państwa pruskiego. Stawiało to w bardzo ciężkiej sytuacji pozostające wciąż w rękah związkowyh twierdze nad Pregołą i jej głuwnym dopływem – Łyną oraz spowodowało spadek znaczenia i prestiżu Związku Pruskiego we wshodniej części państwa zakonu kżyżackiego. Dodatkowo flota krulewiecka pżeszła na stronę Kżyżakuw, zmuszając Gdańsk i Elbląg do wydzielenia części statkuw z Wisły i Nogatu do działań na Zatoce Świeżej i Zalewie Wiślanym. Ponadto w 1455 r. rada miasta Gdańska zmuszona została do podjęcia działań zbrojnyh na Możu Bałtyckim, aby sparaliżować kżyżacki handel, a także dowuz żywności i uzbrojenia dla Zakonu.\nSukces ten wywarł duże wrażenie na kapitule warmińskiej, ktura zgodziła się na opanowanie pżez wielkiego mistża posiadłości biskupih (Olsztyna i Fromborka), a także na poszczegulnyh miastah Związku Pruskiego. Wśrud pżeciwnikuw Zakonu zapanowało pżygnębienie, pojawiły się głosy o bezcelowości kontynuowania wojny oraz o braku perspektyw odniesienia ostatecznego sukcesu militarnego. Pruba inkorporacji państwa zakonnego do Krulestwa Polskiego zakończyła się niepowodzeniem.\n1456 – lato 1457: najemnicy panami położenia w Prusah[edytuj | edytuj kod]\nWielki mistż zakonu kżyżackiego Ludwig von Erlihshausen pżekazujący twierdzę w Malborku najemnikom w 1455 roku\nKryzys stronie związkowej udało się pżełamać na skutek nieugiętej postawy miast pomorskih, kture pod wodzą Gdańska oraz Jana i Ścibora Bażyńskih zdecydowane były na dalsze prowadzenie wojny.\nZamek Wysoki w Malborku – niespłaceni najemnicy kżyżaccy pżejęli zbrojnie twierdzę 2 maja 1455 r. i wobec bankructwa obydwu stron konfliktu stali się panami położenia w Prusah\nSerię kżyżackih sukcesuw zahamował kryzys finansowy związany z koniecznością opłacania wojsk najemnyh, kturymi Zakon prowadził działania wojenne. Już w kwietniu 1455 roku dług wielkiego mistża u własnyh oddziałuw pżekroczył 400 000 złotyh węgierskih (czyli 640 000 gżywien pruskih). Najemnicy nie zgodzili się na kolejną prolongatę spłaty i odmuwili dalszego prowadzenia działań wojennyh, a brak perspektyw na spłatę tej kwoty doprowadził 2 maja 1455 r. do buntu najemnikuw kżyżackih. Czescy i niemieccy rotmistżowie na czele swoih wojsk pżejęli twierdze w Malborku, Tczewie i Iławie pod zastaw niespłaconyh zobowiązań i zatżymali w kżyżackiej stolicy wielkiego mistża Ludwiga von Erlihshausena w roli zakładnika.\nW czerwcu 1455 r., po rozbiciu dolnopruskiego pospolitego ruszenia w bitwie pod Iławą Pruską najemnicy dysponowali największą operującą w Prusah siłą zbrojną i mogąc dyktować obu zbankrutowanym stronom konfliktu warunki, zostali panami położenia, a nie spodziewając się odzyskać swyh długuw od wielkiego mistża, pżywudca rotmistżuw Oldżyh (Ulryk) Czerwonka (Oldřih Červenka) złożył propozycję spżedaży utżymywanyh pżez najemnikuw 21 miast i twierdz Polsce. Wobec wygurowanyh żądań najemnikuw i trwającej od wżeśnia do października 1455 r. nieudanej wielkiej wyprawy pospolitego ruszenia pod Łasin negocjacje prowadzone były pżewlekle. Sytuacja negocjacyjna skomplikowała się, gdy w grudniu 1455 r. najemnicy kżyżaccy rozczarowani brakiem postępu w negocjacjah z pżedstawicielami Związku Pruskiego i Krulestwa Polskiego zagrozili złożeniem oferty kupna twierdz wszystkim potencjalnie zainteresowanym stronom (poza zakonem kżyżackim i Krulestwem Polskim były to Inflanty, Brandenburgia, księstwa pomorskie oraz wygnany krul Szwecji Karol Knutsson i biskupi warmińscy), aby pżekazać zajęte twierdze w zamian za zaspokojenie swoih wieżytelności.\nW styczniu 1456 r. Kżyżacy odbili twierdzę w Rynie oraz dokonali zemsty na buntującyh się pżeciwko samowoli kżyżackih załug hłopah w rejonie Wielkih Jezior Mazurskih, a następnie opanowali w lutym 1456 r. katedrę we Fromborku i podjęli nieudaną wyprawę do ziemi hełmińskiej, w trakcie kturej ponieśli porażki pod Brodnicą i Lubawą. Na wiosnę – wobec braku środkuw finansowyh po obydwu stronah na dalsze prowadzenie wojny – działania zbrojne na lądzie zamarły. Obydwie strony ograniczały się do niszczącyh wypaduw uzbrojonyh łodzi – 21 lutego 1456 r. Gdańszczanie wygrali potyczkę pod Tczewem (ok. 25 zabityh i wziętyh do niewoli Kżyżakuw), od sierpnia atakowali niezniszczone dotyhczas pżez działania wojenne Sambię i rejon Bałgi. 1 listopada 1456 r. gdański desant pod dowudztwem Henryka von Stadena i Mihała Ertmanna rabujący Sambię w rejonie Lőhstadt i Rybakuw został rozbity pżez kżyżacką załogę Krulewca (ponad 250 zabityh i wziętyh do niewoli, w tym dowudcy).\nW lutym 1456 r. Rada Miasta Gdańska, po upżednim ostżeżeniu Związku Hanzeatyckiego, wystawiła listy kaperskie czterem kolejnym kapitanom, zezwalając im na atakowanie statkuw kżyżackih, inflanckih i duńskih oraz napadania na kżyżackie wybżeża. Gdański desant (1000 najemnikuw) wespuł z Litwinami Kieżgajły ponownie obsadził rejon Połągi, pżecinając drogę lądową z Inflant do Prus. 21 marca 1456 r. von Plauen nagłym atakiem zdobył litewskie umocnienia.\nW czerwcu 1456 r. po raz kolejny nieopłacone w terminie związkowe załogi twierdz Nowe i Starogard odmuwiły wykonywania rozkazuw i rozpoczęły ściąganie haraczu od pżepływającyh Wisłą statkuw handlowyh na poczet zaległego żołdu.\nSpżedaż twierdz pruskih w 1457[edytuj | edytuj kod]\nPo negocjacjah prowadzonyh pżez Bażyńskih oraz kancleża Jana Gruszczyńskiego ze strony związkowej i polskiej zawarto z reprezentowanymi pżez Czerwonkę najemnikami 29 lipca 1456 r. układ w Toruniu pżewidujący pżekazanie do 6 grudnia 1456 r. w tżeh turah 21 miast i twierdz stronie polskiej w zamian za olbżymią kwotę 436 000 złotyh węgierskih.\nW odpowiedzi kżyżaccy dowudcy Szumborski i von Plauen wykożystali rozbieżności zdania pomiędzy rotmistżami czeskimi i niemieckimi i 14 sierpnia 1456 r. doprowadzili do wydania im pżez najemnikuw niemieckih 15 twierdz w zamian za doraźne zaliczki. 16 sierpnia 1456 r. Czerwonka zawarł z krulem nowy układ, pżewidujący pżekazanie sześciu twierdz (Malborka, Tczewa, Iławy, Chojnic, Czarnego i Debżna), ale załogi tżeh ostatnih twierdz ostatecznie dały się pżekonać do czekania na zapłatę pżez Kżyżakuw. Wielki mistż potżebne na zaliczki środki pozyskał dzięki specjalnemu podatkowi pobieranemu w Sambii oraz pożyczce otżymanej z Inflant (200 000 zł węgierskih).\nDziedziniec Zamku Średniego w Malborku – po zakupie twierdzy od najemnikuw krul Kazimież IV wjehał uroczyście do Malborka 8 czerwca 1457 roku\nLatem 1456 r. Litwini pod dowudztwem Kieżgajły raz jeszcze umocnili się w Połądze, a 5 sierpnia 1456 r. flota Gdańska udeżyła na Kłajpedę, spustoszyła okolice i rozpoczęła blokadę morską miasta.\nWe wżeśniu 1456 r. na tle zbierania podatkuw koniecznyh na spłatę najemnikuw wybuhł w Toruniu antykrulewski bunt, stłumiony pżez zbrojne załogi statkuw osłaniającyh konwoje wiślane.\nStrona polska miała duży problem z zebraniem obiecanej najemnikom kwoty. Krul Kazimież IV, zbierając fundusze, wydał Gdańskowi tzw. Wielki Pżywilej 15 i 25 maja 1457 r. nadający miastu duże uprawnienia handlowe i sądownicze na wybżeżu Bałtyku, znacznie ograniczające władzę krulewską oraz pożyczył od Karola Knutsona 15 000 gżywien pod zastaw Pucka i Łeby i ostatecznie 6 czerwca 1457 r. nabył od najemnikuw miasto i twierdzę w Malborku (do kturego krul wjehał uroczyście 8 czerwca), a 13 czerwca Tczew i Iławę za łączna kwotę 190 000 złotyh węgierskih. Starostą malborskim został Czerwonka, a wielki mistż Ludwig von Erlihshausen uciekł do Chojnic.\nLato 1457 – jesień 1458: walki o opanowanie drug wodnyh[edytuj | edytuj kod]\nKrul Kazimież IV 24 sierpnia 1457 r. nadał pżywileje Elblągowi, a 26 sierpnia 1457 r. Toruniowi w zamian za zobowiązanie do dalszego finansowania działań wojennyh. Poza pżywilejami Toruń uzyskał obietnicę likwidacji konkurencyjnego targu w Nieszawie.\nZamek kżyżacki w Gniewie nad Wisłą, jedna z twierdz o kluczowym znaczeniu dla pżebiegu wojny tżynastoletniej\nChcąc rozszeżyć powodzenie, krul Kazimież IV zorganizował wyprawę pospolitego ruszenia z Wielkopolski i najemnikuw (ok. 1300 ludzi) wspieranyh pżez flotę gdańską (kilkanaście łodzi, ok. 350 najemnikuw) pod dowudztwem Prandoty Lubieszowskiego pżeciwko ostatniej utżymywanej pżez Kżyżakuw twierdzy nad Wisłą – Gniewowi (Mewe). Oblężenie rozpoczęte 30 lipca 1457 r. pomimo początkowyh sukcesuw (załodze brakowało zapasuw i woli walki) skończyło się 22 wżeśnia 1457 r. niepowodzeniem na skutek zdrady ryceża z pospolitego ruszenia (skazanego puźniej na śmierć pżez sąd krulewski), ktury wszczął w polskim obozie bunt.\nW trakcie trwania oblężenia Gniewu wielki mistż von Erlihshausen zdołał potajemnie pżedostać się łodzią rybacką z Chojnic do Krulewca, ktury uczynił w sierpniu 1457 r. nową stolicą Zakonu i stamtąd prowadził dalszą walkę pżeciwko krulowi i Związkowi. Pozyskał na ten cel ograniczone, lecz stałe środki z nowo uhwalonyh opłat w Sambii, ponadto pod naciskiem Czerwonki Bernard Szumborski został ostatecznie zwolniony z krulewskiej niewoli i mugł objąć dowudztwo nad armią kżyżacką. Rozpoczął on ofensywę w dożeczu Łyny, plądrując okolice Welawy i Sępolna oraz wygrywając bitwę pod Kinkajmami, w kturej pokonał dowodzone pżez Ottona Mahwica związkowe oddziały z Warmii.\nResztki muruw obronnyh miasta Malborka – od 28 wżeśnia 1457 roku do 6 sierpnia 1460 roku miasto znajdowało się w rękah Kżyżakuw\nPo rozpoznaniu sytuacji w Malborku oraz nawiązaniu kontaktu z pżyhylnymi Kżyżakom mieszkańcami miasta wielki mistż von Erlihshausen wyprawił się pod Malbork i w nocy z 27 na 28 wżeśnia 1457 r. wkroczył do miasta, zajmując je. Podjęty natyhmiast szturm na twierdzę (zamek) został odparty pżez załogę twierdzy dowodzoną pżez Czerwonkę. W następnyh dniah Kżyżacy umocnili się w mieście i rozpoczęli blokadę twierdzy, a Czerwonka podjął nękający ostżał miasta z muruw zamku. Pozostawiając patową sytuację, Szumborski rozpoczął wyprawę pżez Żuławy Wiślane w kierunku Gdańska, zajmując mniejsze miejscowości, ale 1 października 1457 r. po potyczce pod Nowym Stawem marsz Kżyżakuw został zatżymany pżez broniące się w formacji wagenburga oddziały gdańskie dowodzone pżez Lubieszowskiego. Odwrut wojsk kżyżackih umożliwił wojskom związkowym z Elbląga i Gdańska nawiązanie wspułpracy z załogą twierdzy w Malborku i nadesłanie jej zaopatżenia.\nW drugiej połowie października Szumborski podjął wyprawę do ziemi hełmińskiej. Znacząca grupa mieszkańcuw Chełmna, rozgoryczonyh upadkiem gospodarki i znaczenia miasta oraz niehętnyh Kazimieżowi IV, ktury nie nadał Chełmnu pżywilejuw na wzur Gdańska, Elbląga i Torunia, wyraziła gotowość ponownego uznania władzy Zakonu. Pżewodził im najemnik Mikołaj Skalski. Uzyskawszy jej poparcie Szumborski 24 października 1457 r. opanował Chełmno, jedno z głuwnyh miast siedzib związku pruskiego.\nDolina Wisły w okolicah Torunia\nOdwrut Kżyżakuw do Krulewca umożliwił podjęcie 7 listopada 1457 r. wyprawy 4000 zbrojnyh z Torunia, osłanianyh pżez uzbrojone łodzie, aby znieść blokadę twierdzy malborskiej. W dniu 20 listopada wyprawa dotarła do Malborka i rozpoczęła oblężenie miasta. Efektem konsekwentnie prowadzonej blokady i ostżału Malborka było zrujnowanie miasta i spalenie młynuw oraz upadek morale wygłodzonej załogi, ktura podjęła rokowania kapitulacyjne z oblegającymi. Sytuacja zmieniła się 19 stycznia 1458 r., gdy po dotarciu do Malborka i pżełamaniu się do miasta konwoju z pomocą, dowodzonego pżez Szumborskiego, kżyżacki garnizon został wzmocniony i dobże wyekwipowany, a dowudztwo objął Augustyn Trotzeler. Wypady kżyżackie zrujnowały Żuławy Wiślane, ale pżeciwdziałanie Czerwonki i Ścibora z Ponieca skutkowało powstżymaniem kżyżackiej ofensywy na Powiślu. Intensywność walk o miasto zmalała, natomiast 18 marca 1458 r. oblegający odparli rajd 400 najemnikuw inflanckih eskortującyh konwuj z żywnością, zmuszając ih do wycofania się do Gniewu.\nKżyżacy zdołali jednak dostarczyć do oblężonego Malborka część zaopatżenia drogą wodną pżez Nogat oraz – pod dowudztwem Szumborskiego – spalić 23 marca 1458 r. pżedmieścia Torunia. 24 kwietnia 1458 r. kżyżacka załoga Gniewa w potyczce pod Walihnowami zaskoczyła i pokonała eskortę wiślanego konwoju z Torunia zdobywając i plądrując wszystkie statki, co – pomimo odbicia części statkuw pżez pżybyłą z odsieczą flotę elbląską – zdezorganizowało ruh związkowyh konwojuw na Wiśle, a 27 maja 1458 r. do oblężonego Malborka dotarł kolejny kżyżacki konwuj z żywnością.\nW reakcji na te niepowodzenia 20 lipca 1458 r. rozpoczęła się kolejna wyprawa pospolitego ruszenia (20 000 szlahty oraz 600 Tataruw z nadwornyh horągwi krulewskih), dowodzona pżez Piotra z Szamotuł. Po zdobyciu twierdzy w Papowie Biskupim wyprawa ruszyła pod Malbork, ale po dotarciu do oblężonego miasta nie zdecydowano się na szturm i pżystąpiono do ponownego oblężenia miasta. W nocy z 15 na 16 sierpnia 1458 r. Kżyżacy zdobyli twierdzę w Nowem i rozpoczęli nękanie związkowej żeglugi handlowej z drugiej – obok Gniewa – pozycji nad dolną Wisłą.\nWobec nierozwiązanej sytuacji pod Malborkiem – strona polska nie potrafiła zdobyć miasta, a kżyżacka twierdzy – obydwie wyczerpane strony konfliktu zgodziły się na 9-miesięczny rozejm, podpisany 14 października 1458 r. w Prabutah, w trakcie kturego nastąpić miały rokowania pokojowe.\nDziałania zbrojne na Możu Bałtyckim w latah 1455–1458: wojna gdańsko-duńska[edytuj | edytuj kod]\nChrystian I Oldenburg, krul Danii; zainteresowany objęciem protektoratu nad Inflantami poparł zakon kżyżacki w wojnie tżynastoletniej\nPoparcie Kżyżakuw pżez Inflanty na wiosnę 1455 r. wpisało konflikt pomiędzy Związkiem Pruskim i Polską a zakonem kżyżackim w szerszy kontekst rywalizacji o opanowanie wybżeży Moża Bałtyckiego. Rządzona pżez Christiana I Oldenburga Dania, zainteresowana opanowaniem portuw na wshodnih wybżeżah Bałtyku, po zawarciu układuw z Inflantami oraz Lubeką we Flensburgu 1 czerwca 1455 r. wypowiedziała wojnę Krulestwu Polskiemu i Związkowi Pruskiemu, a okręty duńskie rozpoczęły patrolowanie wybżeża pruskiego. 14 lipca 1455 r. zakon kżyżacki odzyskał Krulewiec (port w Knipawie), a w końcu listopada 1455 r. drugi port nad Bałtykiem – Kłajpedę. Kżyżacy uzyskali tym samym możliwość kontaktu z sojusznikami drogą morską oraz zagarniając ujścia Pregoły i Niemna i rozpoczęli pżejmowanie handlu z Litwą opartego na kowieńskim szlaku wodnym.\nW reakcji rada miasta Gdańska zmuszona została w 1455 r. do wystawienia listuw kaperskih 13 kapitanom uzbrojonyh statkuw morskih, zezwalając im na atakowanie statkuw zmieżającyh do i z Krulewca oraz Kłajpedy, aby sparaliżować kżyżacki handel i dowuz żywności i uzbrojenia dla Zakonu. W 1456 r. Wojnę morską rozszeżono o zezwolenie na atakowanie statkuw płynącyh do Inflant oraz Dani, po czym nastąpiła wzajemna konfiskata towaruw i statkuw duńskih w portah Związku Pruskiego i związkowyh w Danii. W lutym 1456 r. rada miasta Gdańska, po upżednim ostżeżeniu Związku Hanzeatyckiego, wystawiła listy kaperskie 4 kolejnym kapitanom, zezwalając im na atakowanie statkuw kżyżackih, inflanckih i duńskih oraz napadania na kżyżackie wybżeża.\nOdcięcie utżymywanyh pżez wielkiego mistża terytoriuw od polskiego zaplecza gospodarczego spowodowało znaczny wzrost cen niekturyh towaruw, skutkujący dużą zyskownością handlu. Skłaniało to kupcuw hanzeatyckih i holenderskih do ryzykowania podruży do kżyżackih portuw. W maju 1456 r. zmieżający do Krulewca konwuj amsterdamski dowodzony pżez burmistża miasta Mewesa Reymerssona został napadnięty pżez Gdańszczan w okolicy Cieśniny Bałgijskiej, co skutkowało rozpoczęciem pżez Amsterdam działań zbrojnyh pżeciwko flocie związkowej.\nPowtażające się starcia o Cieśninę Bałgijską, połączone z prubą zablokowania jej pżez Związkowcuw zatopionymi wrakami odcięły Elbląg od Moża Bałtyckiego, na skutek czego handel elbląski skoncentrował się na pżeładunku towaruw eksportowanyh i importowanyh pżez Gdańsk.\nW lutym 1457 roku produńska opozycja wygnała ze Szwecji narodowego krula Karola Knutssona i 26 czerwca 1457 r. pżywruciła władzę Christianowi I. W nocy z 14 na 15 sierpnia 1457 r. uzbrojone statki Gdańskie pod dowudztwem Jakuba Heine w I bitwie koło Bornholmu rozbiły i zmusiły do odwrotu konwuj duński zmieżający z pomocą dla Kżyżakuw (jeden statek zatopiono).\nZ początkiem 1458 r. Gdańsk zdecydował się na nieograniczoną wojnę morską i nasilenie ofensywy: wystawiono 21 listuw kaperskih na wiosnę 1458 r. oraz 12 listuw latem 1458 roku, a statki upoważniono do atakowania żeglugi duńskiej i inflanckiej w Cieśninah Duńskih i wzdłuż wybżeży Pomoża Zahodniego i Meklemburgii, a także do napadania miast i portuw Danii, duńskiej Norwegii oraz Gotlandii. Zdobycie pżez gdańskih kapruw 45 statkuw sparaliżowało bałtycki handel, na skutek czego Związek Hanzeatycki zaczął naciskać na skonfliktowane strony, dążąc do pżerwania działań wojennyh. Zawieszenie broni pomiędzy Danią a Polską zawarto 28 lipca 1458 roku w Gdańsku, pozbawiając zakon kżyżacki głuwnego sojusznika, hociaż rozejm był sporadycznie naruszany pżez obydwie strony.\nIII etap wojny (jesień 1458 – wiosna 1462): kontrofensywa zakonu kżyżackiego[edytuj | edytuj kod]\nDolna Łyna w okolicah ujścia do Pregoły\nNa sejmie piotrkowskim w styczniu 1459 r. pżewagę zdobyła frakcja zdecydowana na kontynuację działań wojennyh i pertraktacje pokojowe zostały zerwane. Okres rozejmu wykożystali kupcy dla wznowienia handlu na wodnym szlaku handlowym na Wiśle i Pregole, gdyż rada Gdańska dla uniknięcia zadrażnień czasowo zrezygnowała z systemu konwojowego. Umożliwiło to dostarczenie zaopatżenia do związkowyh twierdz nad Łyną, ale na wiosnę 1459 r. wybuhły konflikty na tle pobierania haraczu od kupcuw pżez kżyżackie załogi twierdz w Nowem i Gniewie oraz Tapiawie i Krulewcu, jak i pżez związkową twierdzę w Świeciu. Krul Kazimież IV Jagiellończyk zabronił nabywania glejtuw bezpieczeństwa od najemnikuw obydwu stron i w letnim sezonie handel żeczny załamał się. Pomiędzy kwietniem a czerwcem 1459 r. zmarł książę Pomoża Eryk.\n1459: wznowienie działań wojennyh[edytuj | edytuj kod]\nDziałania zbrojne zostały wznowione 13 lipca 1459 r., lecz ograniczyły się do potyczek niewielkih oddziałuw na Żuławah (pod Malborkiem) i Pomożu (pod Lęborkiem) – obydwie strony, wyczerpane pżedłużającą się wojną, nie mogły zmobilizować większyh sił. Kolejny rozejm, nie obejmujący Pomoża Gdańskiego, stany pruskie zawarły w Elblągu listopadzie 1459 r.\nRada Miasta Gdańska pżystąpiła do reorganizacji systemu konwojowego na Wiśle, nażucając stałą opłatę na najemnikuw po jednej gżywnie pruskiej od łasztu towaru i ustanawiając komisję egzekwującą opłaty. Sejm piotrkowski w 18 grudnia 1459 r. uhwalił zakaz odspżedawania towaruw kżyżackim załogom twierdz, a także podatek od towaruw oraz od dohoduw kleru na cele wojny. Wojewoda kujawski i Rada Miasta Torunia uzyskali prawo konfiskaty towaruw od tyh kupcuw, ktuży whodzili w układy z kżyżackimi najemnikami. Osłona październikowego konwoju do Gdańska odparła kżyżacki atak na statki i w odwecie spaliła pżedmieścia Nowego.\nKampania 1460: walki na Pomożu Gdańskim[edytuj | edytuj kod]\nNowym gubernatorem Prus po śmierci Jana Bażyńskiego został jego brat Ścibor Bażyński. Z początkiem 1460 r. Kżyżacy jako pierwsi rozpoczęli działania zbrojne; oddział pod dowudztwem Kaspera Nostyca wkroczył na teren Krulestwa Polskiego i zdobył twierdzę w Wałczu, a oddział dowodzony pżez wielkiego mistża ruszył w gurę Pregoły pod Welawę. Flotylla 24 okrętuw związkowyh pod dowudztwem Jana Skalskiego zaatakowała pozbawione osłony wybżeża Sambii i Zalewu Wiślanego, dokonując zniszczeń i rabunkuw, lecz nie była w stanie poważnie zagrozić tyłom armii kżyżackiej.\nW 1460 r. zmarł polski dowudca wojsk najemnyh Prandota Lubieszowski. W marcu 1460 r. pżed sądem krulewskim w Pradze stawił się Oldżyh Czerwonka, oskarżony pżez Bernarda Szumborskiego o złamanie zasad honoru popżez spżedaż zamkuw Polsce. Jeży z Podiebraduw rozstżygnął spur pomiędzy najemnikami, będącymi poddanymi czeskimi na kożyść dowudcy kżyżackiego i Czerwonka został wtrącony do więzienia. Szumborski za uzyskaną pożyczkę zaciągnął 3000 najemnikuw, na czele kturyh wkroczył na Pomoże. Dołączyła do niego załoga Wałcza, ktura spaliła twierdzę po jej opuszczeniu.\nZamek kżyżacki w Golubiu\nZanim Szumborski zdołał dotżeć z odsieczą do Malborka, miasto skapitulowało pżed wojskami krulewskimi 6 sierpnia 1460 r. W reakcji Szumborski podzielił swoje siły; oddział dowodzony pżez Rawenecka zaatakował Pruszcz Gdański i spalił pżedmieścia Gdańska, biorąc ponad 300 Gdańszczan do niewoli, a następnie pżeprowadził rajd wybżeżem Zatoki Gdańskiej, 10 października 1460 r. zajął Lębork i Bytuw, a 13 października 1460 r. Puck. Siły dowodzone pżez Szumborskiego pżekroczyły Wisłę i w oparciu o bazę w Chełmnie zdobyły Golub nad Drwęcą (pżed 19 wżeśnia 1460 r.), blokując zamek, a w nocy z 10 na 11 listopada jego siły zajęły twierdzę w Świeciu. W konsekwencji z końcem 1460 r. większość twierdz Pomoża Gdańskiego została opanowana pżez Kżyżakuw, a głuwne siedziby związku pruskiego – Gdańsk i Toruń – zostały bezpośrednio zagrożone.\nPżeciwdziałanie Kazimieża IV ograniczyło się do zdobycia funduszy na zaciągnięcie 800 najemnikuw, ktuży zostali wysłani do obsadzenia Gdańska. Dowudztwo nad tym oddziałem objął burgrabia krakowski Piotr Dunin. Pomimo kżyżackih sukcesuw system konwojowy pozwolił związkowcom utżymać transport na Wiśle.\nPaweł Legendorf, biskup warmiński od 1460 r. W latah 1460–1464 utżymywał neutralność Warmii, w 1464 r. opowiedział się pżeciwko Kżyżakom\n19 sierpnia 1458 r. tytularny biskup warmiński Eneasz Sylwiusz Piccolomini (Enea Silvio de Piccolomini) wybrany został papieżem i pżyjął imię Piusa II. Skonfliktowany z Kazimieżem IV Jagiellończykiem mianował swoim następcą Pawła Legendorfa. Biskup Legendorf w październiku 1460 r. porozumiał się z wielkim mistżem von Erlihshausenem co do neutralności Warmii. Związkowe załogi Pasłęka (Hollandt), Ornety (Wormditt) i Miłakowa (Liebstadt) w Pułnocnej Warmii wobec braku otżymania żołdu zawarły rozejm z Kżyżakami. 27 października 1460 r. pżed wojskami zakonu kżyżackiego skapitulowała Welawa. Legendorf pomiędzy styczniem a sierpniem opanował Dobre Miasto (Guttstadt), Jeziorany (Seeburg) i Lidzbark (Lautenburg). Pżeciwdziałanie floty związkowej pod dowudztwem Jana Skalskiego uniemożliwiło opanowanie nadbżeżnego Braniewa w kwietniu 1460 r. oraz doprowadziło do ponownego ograbienia wybżeży Sambii, lecz nie zapobiegło to kolejnym sukcesom kżyżackim w dożeczu Łyny.\nPospolite ruszenie Wielkopolski i Małopolski wsparte kontyngentami mazowieckimi, zwołane pżez krula Kazimieża IV na Kujawy zamiast – zgodnie z początkowym planem – do Dolnyh Prus zostało skierowane na zahodnie Pomoże Gdańskie.\nW nocy z 10 na 11 wżeśnia 1461 r. pżeciwne dalszemu bazowaniu floty Skalskiego w mieście, Braniewo pżeszło na stronę biskupa Legendorfa, ktury natyhmiast po tym sukcesie zaatakował Frombork i obległ utżymywaną pżez związkowcuw katedrę.\nW nocy z 15 na 16 wżeśnia 1461 r. wielki mistż von Erlihshausen zdobył Frydland, 18 października Sępopol (Shippenbeil) nad Łyną i Kętżyn (Rastenburg), a 27 października 1461 r. – Morag (Mohrungen). W efekcie kampanii 1461 r. Dolne Prusy znalazły się ponownie pod panowaniem zakonu kżyżackiego, a Warmia została opanowana pżez biskupa Pawła Legendorfa.\nZwiązkowcy wsparci najemnikami krulewskimi kontratakowali nad Zalewem Wiślanym, zmuszając w październiku 1461 r. Legendorfa i Kżyżakuw do odwrotu spod Fromborka, a w nocy z 29 na 30 listopada 1461 r. bezskutecznie atakując Braniewo, gdzie Skalski został ranny.\nRuiny muruw miejskih Debżna\nPoczątkowo zamiarem krula Kazimieża IV było skierowanie wyprawy zwołanego wczesnym latem 1461 r. na Kujawy pospolitego ruszenia nad Łynę, na pomoc załogom twierdz oblężonyh pżez Kżyżakuw i biskupa Legendorfa. W tym celu zaczęto pżygotowywać most, po kturym wyprawa miała pżekroczyć Wisłę. Ostatecznie doradcy krulewscy wymogli zmianę celu wyprawy na zahodnie Pomoże Gdańskie, aby pżeprowadzić zbrojną demonstrację na granicy pogrążonego w haosie po śmierci Eryka Pomorskiego Księstwa Słupskiego i zaatakować twierdzę w Chojnicah, pżez kturą Kżyżacy sprowadzali posiłki drogą lądową.\n16 lipca 1461 r. Krakowie w trakcie wywołanyh swoją postawą rozruhuw z ręki mieszczan zginął starosta hełmski Andżej Tęczyński, brat kasztelana krakowskiego Jana. Na wieść o śmierci i zbezczeszczeniu ciała pżedstawiciela najpotężniejszego rodu możnowładzkiego zebrane rycerstwo wysunęło żądania ukarania miasta i zagroziło, że w pżeciwnym pżypadku samo ruszy pod Krakuw zbrojnie wymieżyć sprawiedliwość. Krul Kazimież IV stanął po stronie szlahty, obiecując spełnienie żądań, i wyprawa 25 sierpnia 1461 r. pżekroczyła pżedwojenną granicę Prus, 1 wżeśnia 1461 r. zdobyła twierdzę w Debżnie i pżystąpiła do blokady utżymywanyh pżez Nostyca Chojnic. Jednocześnie karna ekspedycja na teren Księstwa Słupskiego splądrowała Szczecinek.\nBrak postępu blokady Chojnic, polityczne walki frakcyjne i pogarszające się warunki atmosferyczne wpłynęły na podjęcie we wżeśniu dwuh istotnyh decyzji, a to o demobilizacji pospolitego ruszenia oraz o uhwaleniu podatku na dalsze prowadzenie wojny za pomocą najemnikuw, za czym orędował kasztelana Jan Tęczyński. Kazimież IV wycofał się spod Chojnic i 25 wżeśnia 1461 r. na zjeździe stanuw pruskih w Bydgoszczy pżeprosił za dotyhczasowe niepowodzenie i pżedstawił zmienioną strategię działania, ktura została pżyjęta pżez związkowcuw.\n16 października 1461 r. Związek Pruski odbił twierdzę w Świeciu, a 31 października 1461 r. pżybyłe na Pomoże siły pod dowudztwem awansowanego na marszałka nadwornego Piotra Dunina, liczące 2000 najemnikuw, zdobyły szturmem twierdzę w Łasiniu i – po pżeniesieniu łodzi z Nogatu – twierdzę w Sztumie. W nocy z 11 na 12 listopada 1461 r. Dunin i Szymborski starli się pod Brodnicą; Kżyżacy, wspułpracując z mieszkańcami, zajęli miasto, ale nie zdołali zdobyć twierdzy. Wyprawa Dunina z Łasina dostarczyła na zamek zaopatżenie i zadała oblegającym go Kżyżakom dotkliwe straty. Związkowcom udało się wśrud zaciętyh walk eskorty z wypadami kżyżackimi z Nowego i Gniewa utżymać niezakłucony ruh konwojuw na Wiśle.\n8 grudnia 1461 r. Raweneck opanował Stargard, 6 stycznia 1462 r. Kżyżacy pod wodzą Nostyca odbili Debżno, a 5 marca 1462 r. skapitulował twierdza w Brodnicy.\nOstateczna zmiana ustroju Krulestwa Polskiego i polskiej strategii prowadzenia wojny, ustalone podczas negocjacji w obozie pospolitego ruszenia pod Chojnicami dokonały się w grudniu 1461 r. na sejmie w Nowym Mieście Korczynie. Realizując złożoną rycerstwu obietnicę, krul Kazimież IV zwołał szlahecki sąd do rozpatżenia sprawy zabujcuw Andżeja Tęczyńskiego wbrew Statutom piotrkowsko-wiślickim i pżywilejom Kazimieża Wielkiego z 7 grudnia 1358 roku nakazującym szlahcicowi pozywać mieszczanina pżed trybunał miejski. Sąd, działając w oparciu o pżywileje cerekwicko-nieszawskie, skazał na śmierć burmistża Krakowa Stanisława Leitmitera oraz pięciu mieszczan odpowiedzialnyh za utżymanie spokoju w Krakowie. 15 stycznia 1462 r. ścięto ih na Wawelu. Jednocześnie sejm nowokorczyński uhwalił wysokie podatki na zaciągnięcie najemnikuw i kontynuację wojny z zakonem kżyżackim.\nStrona polska i związkowa w połowie 1462 roku z terytoriuw spornyh posiadała na Warmii już tylko Ornetę i Frombork, w Prusah Gurnyh Nidzicę i Pasłęk, na Powiślu Malbork i Elbląg, a z twierdz stżegącyh Wisły – Świecie i Tczew. Utżymywanie komunikacji pomiędzy Polską i Toruniem, a zagrożonym po ostatnih kżyżackih sukcesah Gdańskiem i Żuławami wymagało utżymywania systemu konwojowego pod ohroną zbrojnej eskorty. Sytuacja zagrożenia skutkowała zawiązaniem prokżyżackiego spisku w radzie miasta Gdańska, krwawo stłumionego pżez propolską większość rady.\nDziałania zbrojne na Możu Bałtyckim w latah 1459–1463: wojna kaperska[edytuj | edytuj kod]\nZakon kżyżacki pozbawiony duńskiego sojusznika w 1459 r. rozpoczął z pomocą Amsterdamu formowanie własnej floty kaperskiej i ostżegł miasta hanzeatyckie pżed handlem z Gdańskiem. W czerwcu 1460 r. flota kżyżacka liczyła 6–8 okrętuw o niewielkiej wartości bojowej, gdyż doświadczone załogi zostały kilka lat wcześniej najęte pżez Związek Pruski.\nOd 1460 r. Związek Pruski na żądanie Hanzy ograniczył wojnę morską do patrolowania wshodnih wybżeży Bałtyku oraz wyspy Gotlandii i atakowania jedynie statkuw kżyżackih i inflanckih oraz statkuw zmieżającyh do Kłajpedy lub Krulewca. Lubeka w lutym 1460 r. skierowała tży własne uzbrojone okręty na Pomoże celem kontroli pżestżegania pżez Gdańsk zasad rozejmu i zwalczania niezależnyh od stron konfliktu piratuw. 8 lipca 1460 r. gdański okręt kaperski „Lyckuff” dowodzony pżez Szymona Lubbelowa zdobył w II bitwie koło Bornholmu tży kżyżackie okręty, a tży kolejne zostały w drugiej połowie lipca 1460 r. pżehwycone pżez okręty lubeckie („kogi pokoju”). W październiku 1460 r. zakon kżyżacki zdobył nowe porty bałtyckie – Łebę i Puck. Kżyżackie załogi tyh twierdz uzbroiły kilka okrętuw i podjęły na wiosnę 1461 r. blokadę morską Gdańska, zdobywając 8 statkuw polskih. W reakcji Gdańsk uzbroił ok. 20 okrętuw kaperskih, kture latem wysłał w okolice Helu, Inflant i Gotlandii, pżeganiając okręty kżyżackie i zdobywając 10 statkuw holenderskih. Wznowienie wojny morskiej wywołało protesty Danii i skutkowało represjami wobec kupcuw i kapruw gdańskih. W efekcie Związek Pruski zdecydował się na oddanie zagarniętyh statkuw Holendrom i wydawanie statkom neutralnym certyfikatuw do handlu z miastami inflanckimi.\nW wyniku mediacji Związku Hanzeatyckiego 6 sierpnia 1462 r. Związek Pruski i Krulestwo Polskie zawarły układ pokojowy z Krulestwem Danii w Lubece, we wżeśniu 1462 r. zawarto rozejm z miastami inflanckimi, a w październiku 1462 r. – rozejm z Amsterdamem w Brugii. W kwietniu 1463 r. Hanza skierowała cztery „kogi pokoju” pżeciwko okrętom kżyżackim napadającym statki neutralne.\nLatem 1463 r. własną flotę kaperską, w oparciu o flotę Skalskiego z Fromborka i pokłuconego z radą miasta Gdańska kapra Jakuba Vohsa, wystawił Elbląg i po zakończeniu rozejmu zaatakował wyspę Färö koło Gotlandii.\nPżełomowa kampania 1462[edytuj | edytuj kod]\nW pierwszej połowie 1462 r. żadna ze stron konfliktu nie pżeprowadziła aktywnyh działań ze względu na możliwość czeskiej mediacji na zjeździe w Głogowie. Ostatecznie wielki mistż von Erlihshausen nie stawił się w Głogowie, a krul Kazimież IV 27 maja 1462 r. zawarł kompromisowy układ z Jeżym z Podiebradu, dający Krulestwu Polskiemu wolną rękę dla działań w Prusah. Ponadto z czeskiej niewoli zwolniony został Ulrih Czerwonka. Aktywność wykazała jedynie kżyżacka załoga Chojnic, plądrując w czerwcu 1462 r. Krajnę.\nStrona polska wykożystała czas na zgromadzenie i reorganizację sił oraz zaciągnięcie nowyh najemnikuw, na co pżeznaczono środki finansowe pożyczone od rady miasta Torunia. 1 lipca 1462 r. rozpoczęła się ofensywa Dunina nad Wisłą – pod osłoną wojsk najemnyh i horągwi nadwornyh 300 hłopuw zniszczyło zasiewy pod Chełmnem, aby zagłodzić kżyżacką załogę miasta, a następnie wojska krulewskie odparły wypad Kżyżakuw na Zamek Dybuw pod Toruniem i rozpoczęły ostżał utżymywanego pżez Kżyżakuw Golubia.\n15 lipca 1462 r. koalicyjne siły kżyżackie i warmińskie pod dowudztwem von Erlihshausena i Legendorfa w sile 3000 ludzi obległy Frombork. Ujawnił się pży tym konflikt pomiędzy biskupem Legendorfem a wielkim mistżem von Erlihshausenem o katedrę we Fromborku. W reakcji Dunin pżeżucił część swoih sił nad Zalew Wiślany i pży pomocy okrętuw Gdańska i Elbląga dokonał skutecznego desantu w Sambii, całkowicie niszcząc Rybaki (Fishhausen) w nocy z 7 na 8 sierpnia 1462 r., a 24 sierpnia 1462 r. oblegając Braniewo i dokonując najazdu na pułnocną Warmię. Obawa pżed splądrowaniem Sambii oraz konflikt pomiędzy wielkim mistżem von Erlihshausenem a biskupem Legendorfem o prawo do fromborskiej katedry zmusił wojska warmińsko-kżyżackie do odstąpienia od oblężenia. Kżyżacy wycofali się do Krulewca.\nUmożliwiło to wojskom Dunina powrut do Gdańska i rozpoczęcie pod koniec sierpnia 1462 r. działań w celu realizacji głuwnego celu kampanii – odcięcia pozostałyh utżymywanyh pżez Kżyżakuw twierdz na zahodnim Pomożu Gdańskim od Prus. Po wzmocnieniu 900-osobowym oddziałem gdańskih najemnikuw, dowodzonym pżez Macieja Hagena, dwutysięczna armia Dunina pżemaszerowała bżegiem Zatoki Gdańskiej, pacyfikując kaszubskie wsie i odcinając kżyżacką załogę Pucka od dostaw żywności.\nHusycki wuz bojowy (replika) twożący po połączeniu obuz warowny. Obydwie strony używały podobnego spżętu w bitwie pod Świecinem\nW reakcji von Raveneck i Nostitz zebrali załogi twierdz Nowe, Lębork, Kiszewa, Gniew, Starogard i Puck, liczące 1000 konnyh, 400 piehuruw i 1300 uzbrojonyh miejscowyh hłopuw. Na czele tyh sił 16 wżeśnia 1462 r. osaczyli umocniony tabor Dunina pod Świecinem, budując palisadę i tarasując potencjalne drogi odwrotu. 17 wżeśnia 1462 r. doszło do rozstżygającej bitwy: po kilku godzinah zaciętyh starć kawalerii kżyżacki atak na polską piehotę załamał się, a von Raveneck zginął. Kontratak sił Dunina doprowadził do zdobycia kżyżackiego obozu i masakry wojsk Zakonu – poległo około tysiąca żołnieży, w tym 300 żołnieży jazdy, 70 najemnikuw dostało się do niewoli, Polacy zdobyli także 200 wozuw z działami i spżętem bojowym. Po stronie polskiej i Związku Pruskiego zginęło w walce 100 żołnieży, a spośrud ponad 150 ciężko rannyh część zmarła potem w Gdańsku. Poległ między innymi rajca gdański Maciej Hagen, zaś Piotr Dunin został poważnie raniony w rękę i draśnięty w udo pociskiem armatnim. Prowadząca pościg kawaleria polska odparła idący na pomoc Kżyżakom oddział pomorski dowodzony pżez Eryka II Pomorskiego. Jedynie niedobitkom armii kżyżackiej dowodzonym pżez Nostitza udało się wycofać do Chojnic. Klęska pod Świecinem rozstżygnęła wojnę na zahodnim Pomożu Gdańskim, dziesiątkując załogi kżyżackih twierdz i załamując ih morale. Dunin pżejął całkowitą inicjatywę i zdobył Skarszewy 30 wżeśnia 1462 r. oraz Kościeżynę 4 października 1462 r.\nSukcesom strony polskiej i związkowej na zahodnim Pomożu nie mugł pżeciwdziałać Bernard Szumborski, ktury 17 wżeśnia 1462 r. pżegrał potyczkę pod Jasieńcem w pobliżu Nowego i nie był w stanie zapobiec upadkowi miasta Golubia, zdobytego 25 października 1462 r. pżez Czerwonkę.\nFortyfikacje Gniewu nad Wisłą – twierdza na szlaku żeglownym Wisły powyżej wypływu Nogatu miała kluczowe znaczenie dla utżymania komunikacji pomiędzy Gdańskiem a Polską\nPo klęskah poniesionyh jesienią 1462 r. zdziesiątkowane siły zakonu kżyżackiego w dożeczu Wisły znalazły się w impasie, a dowudcom pozbawionyh zaplecza i bezpośredniego kontaktu z Krulewcem najemnikuw brakowało pieniędzy na opłacenie podkomendnyh. Utżymanie kżyżackiego stanu posiadania zależało od interwencji sił wielkiego mistża znajdującyh się w dożeczu Pregoły.\nPlanowaną ofensywę na Pomożu Gdańskim wojskom kżyżackim z Krulewca utrudniała dolna Wisła, nad bżegami kturej na początku 1463 r. zakon kżyżacki utżymywał jedynie dwie twierdze: Gniew i Nowe. Dostęp do nih blokowały znajdujące się w rękah związkowcuw i krula Kazimieża IV Elbląg oraz Malbork. W tej sytuacji wielki mistż von Erlihshausen podjął decyzję o oczekiwaniu na działania strony polskiej i stosownego do okoliczności pżeciwdziałania oraz o wzmocnieniu załogi kluczowej twierdzy w Gniewie (Mewe), kturą dowodził komtur Ulryk von Isenhofen.\nWykożystując zdobytą inicjatywę operacyjną, Piotr Dunin kontynuował działania zmieżające do odcięcia Pomoża Gdańskiego od Prus: 6 lipca 1463 r. oddziały Czerwonki ponownie zniszczyły zasiewy pod Chełmnem, a 27 lipca 1463 r. Tomiec z Młodkowa rozpoczął atak na twierdzę i miasto Gniew. Kupcy z Torunia i Mazowsza naciskali na radę Gdańska, aby Gniew stał się priorytetowym celem ofensywy, gdyż strategiczne położenie miasta powyżej wypływu Nogatu z Wisły stważało największe zagrożenie dla związkowyh konwojuw wiślanyh. Korpus oblężniczy składający się z krulewskih najemnikuw i kontyngentuw wystawionyh pżez rady miejskie Gdańska i Torunia liczył ok. 1000 osub oraz ok. 10 uzbrojonyh łodzi. Pierwsze szturmy na silnie ufortyfikowane, położone w dogodnym do obrony miejscu miasto i zamek zostały odparte i związkowe dowudztwo zdecydowało się na zmianę taktyki – otoczyło miasto umocnieniami polowymi i rozpoczęło ścisłą blokadę od strony lądu i żeki.\nPonieważ sytuacja oblężonej twierdzy nie pozwalała na utżymanie jej pżez zakon kżyżacki siłami samej załogi, wielki mistż von Erlishhausen zdecydował się na pżeprowadzenie odsieczy. W sierpniu 1463 r. wydzielony oddział pod dowudztwem von Plauena wyruszył z Prus Dolnyh i 7 wżeśnia pod Nowem połączył się z oddziałem Szumborskiego z ziemi hełmińskiej, twożąc od południa 1200-osobowe zgrupowanie wojsk kżyżackih. Zgrupowanie obeszło od zahodu oblężony Gniew i następnego dnia dotarło do Starogardu.\nPułnocne zgrupowanie wojsk kżyżackih, liczące 1500 żołnieży i ponad 300 marynaży zaokrętowanyh na 44 statki i łodzie wyruszyło z Krulewca na odsiecz Gniewu 7 wżeśnia 1463 r. Płynąca Zalewem Wiślanym na południowy zahud z zamiarem pżedarcia się na Wisłę flota wiozła także zaopatżenie całej armii. Wielki mistż von Erlihshausen zaplanował koncentrację obu zgrupowań pod Kiezmarkiem na Żuławah.\nZwiązkowcy poinformowani o pżygotowaniah wielkiego mistża podjęli działania mające na celu osłonę korpus oblężniczego: Wzmocniono załogi Malborka i Elbląga, ktury dodatkowo zgromadził swoją flotę u ujścia Nogatu. Gdańsk zablokował polowymi umocnieniami Szkarpawę w rejonie Żuławek i obsadził zaporę 10 okrętami i 500 najemnikami pod dowudztwem rajcy Macieja Kolmenera (Macieja z Chełmna) i kapitana Wincentego Stolle, a także ściągnął z Moża Bałtyckiego okręty kaperskie, aby uniemożliwić Kżyżakom poruszanie się wzdłuż pułnocnyh wybżeży Mieżei Wiślanej.\n9 wżeśnia 1463 r. flota zakonna, pżewożąca pułnocne zgrupowanie wojsk kżyżackih, podjęła prubę sforsowania zapory pod Żuławkami, ale po dwuh dniah starć została odparta. 12 wżeśnia 1463 r. w Starogardzie do południowego zgrupowania zakonnego dołączył 800-osobowy wydzielony oddział z załug kżyżackih twierdz na Pomożu Gdańskim i całe 2000-osobowe zgrupowanie wyruszyło wzdłuż Wisły na pułnoc, twożąc wagenburg na jej lewym bżegu w rejonie Czatkowy (Czattkau). Jedynie wydzielony oddział pżekroczył Szkarpawę i zaatakował gdański konwuj z zaopatżeniem.\nTwierdza w Nidzicy, utżymywana pżez oddziały wierne Kazimieżowi IV w latah 1454–1466\nObawiając się ataku okrętuw elbląskih na tyły swojej floty, wielki mistż von Erlihshausen wycofał się 13 wżeśnia 1463 r. na szersze wody Zalewu Wiślanego (Zatoki Świeżej) w okolice Wysoczyzny Elbląskiej, gdzie siły kżyżackie zostały osaczone i pozbawione kontaktu z Krulewcem pżez floty Elbląga, Gdańska i kapra Vohsa, liczące 33 okręty. 15 wżeśnia 1463 r. w bitwie na Zalewie Wiślanym (Zatoce Świeżej) związkowcy, wykożystując kożystne warunki atmosferyczne i pżewagę jakości swojej mniejszej floty, całkowicie zniszczyli flotę kżyżacką, zdobywając lub zatapiając 43 statki oraz zabijając około 1000 i biorąc do niewoli prawie 500 Kżyżakuw. Jedynie okręt wielkiego mistża von Erlihhausena zdołał z niedobitkami wycofać się do Krulewca. Na wieść o klęsce sił głuwnyh nieopłacone i zdemoralizowane południowe zgrupowanie wojsk kżyżackih rozpadło się, a jego poszczegulne oddziały powruciły do utżymywanyh pżez Kżyżakuw twierdz i do Chełmna.\n29 wżeśnia 1463 r. flota elbląska pod dowudztwem Skalskiego zaatakowała i złupiła osadę Święty Albreht pod Krulewcem. 24 października 1463 r. związkowcy odparli atak von Plauena na Pasłęk. 13 grudnia 1463 r. Bernard Szumborski zawarł rozejm z krulem Kazimieżem IV, na mocy kturego pozostające w jego posiadaniu miasta Chełmno, Brodnica i Starogrud w ziemi hełmińskiej uznały krulewskie zwieżhnictwo. W grudniu najemnicy krulewscy, atakując z Nidzicy, splądrowali Olsztyn.\nPozbawiony nadziei odsieczy Gniew skapitulował 1 stycznia 1464 r. Zwycięska dla Związku Pruskiego i Polski operacja gniewska zadecydowała o wyniku wojny. Utraciwszy kluczową twierdzę na Pomożu Gdańskim, całą flotę krulewiecką i większą część armii oraz czeskiego i warmińskiego sojusznika wielki mistż von Erlihhausen nie mugł już liczyć na kożystny dla zakonu kżyżackiego układ pokojowy.\n16 marca 1464 r. biskup warmiński Paweł Legendorf układem w Elblągu poddał Warmię krulowi Kazimieżowi IV i zobowiązał się do wypowiedzenia wojny zakonowi kżyżackiemu po pżesłaniu pżez krula Kazimieża IV posiłkuw na tereny Warmii.\nGdańsk, Baszta Biała zbudowana w latah 1461–1462\n1 kwietnia 1464 r. flota elbląska wygrała potyczkę o Cieśninę Bałgijską, pokonując kżyżackie łodzie obsadzone najemnikami z Inflant, a 2 lipca 1464 r. elbląski desant pod dowudztwem Skalskiego zniszczył stocznie pod Starym Miastem Krulewcem, uniemożliwiając Kżyżakom odbudowę floty aż do końca wojny tżynastoletniej.\n23 kwietnia 1464 r. oddziały gdańskie pod dowudztwem Macieja Kolmenera zablokowały utżymywany pżez Kżyżakuw Puck, a kżyżaccy najemnicy z Łeby zawarli ze związkowcami rozejm. W czerwcu 1464 roku kaprowie kżyżaccy z Zalewu Kurońskiego zdobyli 10 gdańskih statkuw, ale odwetowy atak Gdańszczan dowodzonyh pżez radcuw miejskih i kapra Lubellowa na Kłajpedę zdołał je odbić. Do końca wojny kaprowie gdańscy patrolowali Cieśninę Bałgijską i Cieśninę Kłajpedzką, zdobywając pojedyncze statki inflanckie usiłujące pżełamać blokadę oraz zwalczali kżyżackih kapruw.\n28 lipca 1464 r. Tomiec z Młodkowa na czele najemnikuw krulewskih rozpoczął oblężenie Nowego, ostatniej twierdzy kżyżackiej nad Wisłą. 30 lipca 1464 r. nagły skoordynowany wypad załug kżyżackih z obleganej twierdzy oraz ze Starogardu i twierdz pomorskih pokonał oddziały związkowe, zadają im dotkliwe straty, ale 1 sierpnia 1464 r. po Nowe dotarł Dunin na czele 700 kawależystuw i 20 statkuw toruńskih, pżywracając oblężenie. 13 sierpnia 1464 r. oblegający zostali wzmocnieni horągwiami krulewskimi oraz artylerią i pod odparciu wycieczki załogi otoczyli miasto umocnieniami polowymi.\nPozostałości kżyżackiej twierdzy w Pucku. Zdobyta w październiku 1460 r. pżez Kżyżakuw aż do czasu odbicia zamku pżez Związek Pruski we wżeśniu 1464 r. twierdza była bazą wypadową kżyżackih kapruw, atakującyh statki gdańskie.\n24 wżeśnia 1464 r. skapitulowała kżyżacka załoga Pucka, a Krulestwo Polskie opanowało także Działdowo. Nie mając wystarczającyh sił dla pżeprowadzenia odsieczy twierdzy w Nowem, von Plauen starał się zakłucić oblężenie rajdami kawaleryjskimi: 13 października 1464 r. na Elbląg i w nocy z 30 na 31 października 1464 r. na Toruń. Obydwa zakończyły się niepowodzeniem.\n1 lutego 1465 r. Nowe skapitulowało na honorowyh warunkah, a kżyżacka załoga twierdzy wymaszerowała do utżymywanego pżez zakon kżyżacki Starogardu. Związek Pruski odzyskał kontrolę nad całym biegiem dolnej Wisły.\nZakon kżyżacki z roku na rok otżymywał mniejszą pomoc finansową z zagranicy, a pruby wprowadzenia nowego podatku w Prusah wywołały spżeciw poddanyh i dostojnikuw. Nie mogąc pozyskać środkuw ani na spłatę długuw wobec najemnikuw, ani na pozyskanie nowyh zaciąguw, wielki mistż von Erlishausen został zmuszony do zaniehania jakihkolwiek aktywnyh działań zbrojnyh i pżedstawienia propozycji pokojowyh. Strona kżyżacka, pogodzona z pżegraną wojna i utratą Pomoża, nie hciała zgodzić się na ostateczną utratę Malborka i kontroli nad Nogatem. Ten postulat był nie do zaakceptowania dla krula Kazimieża IV, ktury zdecydował się na kontynuowanie działań zbrojnyh.\nDziałanie ofensywne strony polskiej wstżymała epidemia oraz brak środkuw finansowyh. Odpowiednie podatki uhwalono dopiero latem 1465 r. Osłabienie Kżyżakuw w dożeczu Wisły spżyjało intensyfikacji handlu wiślanego, hociaż Związek Pruski w obawie pżed wypadami załug kżyżackih twierdz, w szczegulności ze Starogardu Gdańskiego, nadal utżymywał system konwojowy.\nW lutym 1465 r. kżyżacka załoga Stargardu wzmocniona oddziałem, ktury opuścił Nowe, dokonała dwuh niszczącyh wypaduw na Żuławy Gdańskie. W reakcji krul Kazimież IV wybrał Stargard na cel kolejnej ofensywy wojsk polskih. Zanim krulewskie wojsko zdążyło wkroczyć do Prus, Kżyżacy ze Stargardu pod dowudztwem komtura Hansa von der Salego 31 lipca 1465 r. zaatakowali twierdzę w Tczewie, a 27 sierpnia 1465 r. – twierdzę w Gniewie. Wykożystując demoralizację nieopłaconyh najemnikuw krulewskih, ktuży rabowali okolicę, Kżyżacy z zaskoczenia wzięli część załug obu zamkuw do niewoli, ale odsiecz z Gdańska i Malborka nie pozwoliła im opanować żadnej z twierdz.\nAtak na Starogard, opuźniony pżez brak funduszy na opłacenia zaległości wobec żołnieży, rozpoczął się 21 wżeśnia 1465 r. Pomimo oblężenia Kżyżacy zdołali dokonać wypadu pod Pruszcz Gdański 15 listopada 1465 r., a 4 grudnia 1465 r. część wojsk krulewskih wycofała się z powud trudności aprowizacyjnyh. Pozostałe siły oblężnicze pod dowudztwem Gotarda z Radlina umocniły się w pobliżu miasta i odsiecz kżyżacka z zamkuw na Pomożu została odparta 12 grudnia 1465 r.\nW styczniu 1466 r. ostatnią prubę pżyjścia z pomocą zakonowi kżyżackiemu podjął mistż inflancki, ale zwerbowany oddział 600 najemnikuw został rozbity pżez Żmudzinuw pży prubie pżedarcia się lądem do Kłajpedy, a część żołnieży utonęła w Cieśninie Kłajpedzkiej.\n11 lutego 1466 r. biskup Warmii Paweł Legendorf wypowiedział wojnę zakonowi kżyżackiemu, a w nocy z 10 na 11 kwietnia 1466 r. koalicyjne siły warmińskie i związkowe dowodzone pżez Skalskiego zajęły Pieniężno (Melzak). Warmia była potencjalną podstawą ofensywy polsko-związkowej w kierunku Krulewca, a biskup Legendorf stał się pżywudcą stronnictwa domagającego się całkowitego usunięcia Kżyżakuw znad Bałtyku. Żądał obsadzenia twierdz warmińskih pżez wojska krulewskie i wykożystania ih jako podstawy ofensywy pżeciwko Krulewcowi, Sambii i Dolnym Prusom. W reakcji na wypowiedzenie wojny pżez Legendorfa Kżyżacy pod dowudztwem von Plauena (3000 zbrojnyh) 22 kwietnia 1466 r. zaatakowali Pieniężno, a następnie Pasłęk, ale szturmy na obydwie twierdze zostały odparte.\nBrama Człuhowska w Chojnicah. Po dwuh nieudanyh oblężeniah w latah 1454 i 1461 miasto zostało zdobyte pżez wojska krulewskie 28 wżeśnia 1466 roku, co rozstżygnęło wojnę na Pomożu.\n25 maja 1466 r. nagły wypad oddziału kżyżackiego z Dolnyh Prus opanował Zantyr u rozwidlenia Wisły i Nogatu. Kżyżacy umocnili znajdujący się w mieście kościuł i zbudowali basteję nad bżegiem Wisły, twożąc bazę wypadową pżeciwko żegludze wiślanej. W reakcji związkowa załoga Malborka umocniła lewy bżeg Nogatu.\nNa pżełomie czerwca i lipca 1466 r. kolejny wypad kżyżacki z Krulewca (600 żołnieży) na Warmię zniszczył zasiewy w rejonie Ornety, Lidzbarka i Pieniężna, ale pruba zmuszenia do kapitulacji Pieniężna popżez oblężenie miasta zakończyła się niepowodzeniem. Koalicyjna flota gdańsko-elbląsko-fromborska pod dowudztwem Skalskiego pżeprowadziła dywersję na wybżeżah Sambii oraz pod Krulewcem, zmusiły Kżyżakuw do odwrotu do Bartoszyc. Po wycofaniu Kżyżakuw załogi związkowyh miast dokonały odwetowyh wypaduw do Prus Dolnyh.\nW maju 1466 r. związkowo-krulewskie oddziały oblężnicze wokuł Stargardu zostały wzmocnione 300 najemnikami i 23 lipca 1466 r. całkowicie zamknęły pierścień oblężenia. Następnej nocy kżyżacka załoga miasta pżebiła się do Chojnic i Zantyru, pożucając tabory, co pozwoliło Gotardowi z Radlina obsadzić Stargard siłami krulewskimi. Na wieść o upadku Stargardu kżyżacka załoga twierdzy w Kiszewie poddała zamek krulowi Kazimieżowi IV.\nW sierpniu 1466 r. najemnicy związkowi z Malborka rozpoczęli akcje pżeciwko kżyżackiej załodze Zantyru, lecz do 10 sierpnia 1466 r. Kżyżacy odparli wszystkie ataki zadając związkowcom ciężkie straty. 10 wżeśniu 1466 r. po pżybyciu posiłkuw z Malborka, Gniewa, Nowego i Tczewa oraz uzbrojonyh łodzi walki wznowiono. 16 wżeśnia 1466 r. kżyżacka odsiecz z Pżezmarka (Preußish Mark) pżerwała oblężenie i umożliwiła zakonnemu oddziałowi spalenie Zantyru i odwrut do Kwidzyna.\nZamek w Kwidzynie od strony zahodniej nocą\n29 lipca 1466 r. dobże pżygotowana wyprawa 5000 ludzi (najemnicy krulewscy wsparci horągwiami nadwornymi i prywatnymi horągwiami z Wielkopolski) pod dowudztwem Dunina rozpoczęła decydującą kampanię pżeciwko Chojnicom – ostatniej kżyżackiej twierdzy na Pomożu. Miasto zostało otoczone umocnieniami, a pruba ih pżerwania pżez Kżyżakuw 17 wżeśnia 1466 r. została odparta. Rozpoczęty następnie szturm zakończył się zniszczeniem znacznej części miasta i kapitulacją kżyżackiej załogi 28 wżeśnia 1466 r. na honorowyh warunkah. Zdobycie Chojnic pżesądziło o rozstżygnięciu wojny na Pomożu.\n11 października 1466 r. książę Eryk II Pomorski wykupił od kżyżackih załug Lębork i Bytuw, ponownie obejmując obydwa miasta w lenno.\nŚredniowieczny Dwur Artusa w Toruniu na rysunku prawdopodobnie z 1710 roku – miejsce zapżysiężenia II pokoju toruńskiego kończącego wojnę tżynastoletnią.\nKrulestwo Polskie było wyczerpane długotrwałą i kosztowną wojną, szlahta niehętnie zgadzała się na dalsze finansowanie wojska. Wyczerpanie sił obydwu stron w połowie 1466 roku pogłębiła epidemia, szczegulnie groźna w miastah, co skutkowało pżyjęciem poglądu o niecelowości prowadzenia kolejnyh kosztownyh i trudnyh oblężeń. W otoczeniu krula Kazimieża IV pżewagę zyskiwał pogląd, że inkorporacja całego państwa zakonnego pżekracza możliwości Krulestwa Polskiego, a wpływy Związku Pruskiego we wshodniej części kraju były znacznie słabsze niż na Pomożu. Pżesądziło to o decyzji ograniczenia polskih żądań terytorialnyh do Pomoża, Powiśla, kontrolowanej pżez Szumborskiego ziemi hełmińskiej i kontrolowanej pżez biskupa Pawła Legendorfa Warmii.\nKożystną koniunkturę dla negocjacji pokojowyh zapoczątkowała akcja dyplomatyczna nowego papieża Pawła II, kturego celem było włączenie Polski do antyczeskiej koalicji państw katolickih. Pośrednikiem pomiędzy Krakowem a Königsbergiem papież wyznaczył doświadczonego mediatora, biskupa lavantyńskiego Rudolfa z Rüdesheim, kturego celem było doprowadzenie do realizacji słusznyh roszczeń terytorialnyh Krulestwa Polskiego i stanuw pruskih pży zahowaniu daleko idącej niezależności pozostałej części państwa zakonnego.\nOstateczne rozmowy w Toruniu rozpoczęły się 8 wżeśnia 1466 roku. Legat Rudolf z Rüdesheim po uzgodnieniu warunkuw pokoju z krulem Kazimieżem IV pżedstawił je oczekującej w Chełmnie delegacji kżyżackiej jako podstawę negocjacyjną, grożąc jednocześnie nieuznaniem tak uzgodnionego pokoju w pżypadku nie zaangażowania się Krulestwa Polskiego w krucjatę antyczeską. Pżedmiotem negocjacji pozostawała kwestia pżynależności ziem Powiśla oraz stopnia niezależności zakonu kżyżackiego od Krulestwa Polskiego. Zdecydowane zwycięstwo Polakuw i związkowcuw pod zdobytymi po krutkim oblężeniu Chojnicami na tyle osłabiło kżyżacką pozycję negocjacyjną, że 10 października 1466 roku wielki mistż von Erlihshausen zdecydował się na pżybycie na teren krulewski do Torunia i ustępstwa. 19 października 1466 roku, po 26 dniah rokowań, w toruńskim Dwoże Artusa uroczyście zapżysiężono II pokuj toruński.\nII pokuj toruński[edytuj | edytuj kod]\nOsobny artykuł: pokuj toruński (1466).\nPo raz kolejny wyniki rokowań nie odzwierciedlały faktycznej pżewagi Polakuw nad Kżyżakami, jednakże wystarczyło to do wyeliminowania Zakonu z grupy liczącyh się w uwczesnej Europie potęg. Pokuj toruński z Krulestwem Polskim i jego lennikami – książętami Mazowsza, księciem Erykiem II pomorskim, wojewodą mołdawskim, biskupem Legendorfem i kapitułą warmińską – zawarła jedynie pruska gałąź Zakonu kżyżackiego. Zahowano pżyjętą w akcie poddania Stanuw Pruskih Koronie z 1454 r. zasadę inkorporacji całości ziem pruskih do Krulestwa Polskiego. Zahowana we wshodnih prowincjah Prus zwieżhność terytorialna Zakonu podlegała władzy krula polskiego, jednakże bez typowego dla relacji lennyh aktu inwestytury. Ludwig von Erlihshausen złożył pżysięgę wierności w dniu zawarcia pokoju toruńskiego, a każdy kolejny wielki mistż zobowiązany był składać pżysięgę w terminie sześciu miesięcy od dnia wyboru.\nZakon kżyżacki zrezygnował z samodzielnej polityki zagranicznej, bez zgody Polski nie mugł prowadzić wojny pżeciwko katolikom i został zobowiązany do udzielenia zbrojnej pomocy Krulestwu Polskiemu. Jednocześnie zahowana została zgodna z regułą zakonną kanoniczna zasada wyboru wielkiego mistża, niezależnie od woli krula Polski, zabezpieczono niezależność instytucji kościelnej Zakonu i osobny wymiar sprawiedliwości. Wielki mistż stawał się członkiem rady koronnej i złożenie go z użędu wymagało zgody krula.\nStrony zawierające traktat unikały precyzyjnego określenia zasady podległości lennej Prus Zakonnyh, pozostawiając formalne zwieżhnictwo nad ziemiami Zakonu papieżowi. Dawało to pretekst prawny do ingerencji papieża w sprawy Prus i stanowiło wywalczone 13-letnim oporem Zakonu ustępstwo Polski wobec aktu inkorporacji z 1454 roku.\nW traktacie toruńskim ustanowiono zasadę swobodnego powrotu mieszczan i szlahty do własnyh majątkuw, wyboru miejsca zamieszkania oraz amnestii poddanyh obydwu stron konfliktu i swobodę handlu.\nNowe ziemie podzielono na tży wojewudztwa: hełmińskie, pomorskie i elbląskie (puźniej malborskie). W 1467 r. upodabniając ustruj Prus do Korony zniesiono użąd gubernatora i wprowadzono sądy grodzkie i ziemskie.\nBezpośrednio do Krulestwa Polskiego pżyłączone zostały tzw. Prusy Krulewskie, składające się z prowincji utraconyh w XIV wieku: ziemi mihałowskiej, ziemi hełmińskiej z Toruniem i Pomoża Gdańskiego, a ponadto części Prus właściwyh i Pomezanii: Żuław z Malborkiem, Elblągiem i Tolkmickiem oraz Dzieżgoń. Pod zwieżhność Krulestwa pżeszło także cale biskupstwo warmińskie z Lidzbarkiem i Olsztynem. Prusy Krulewskie uzyskały autonomię, własny sejm dzielnicowy, a użędy miały być obsadzane jedynie pżez mieszkańcuw dzielnic.\nPozostawiono władzy wielkih mistżuw szczątek państwa kżyżackiego, składający się głuwnie z jego części wshodniej – Prus Dolnyh i Sambii, części Prus Gurnyh oraz pasa Pomezanii oddzielającego Warmię od ziemi hełmińskiej, obejmującego Działdowo oraz Kwidzyn nad Wisłą, tzw. Prusy Kżyżackie. Zakon zahowywał ujście Niemna i dohody z handlu litewskiego oraz zwieżhność nad biskupstwem pomezańskim.\nWobec braku możliwości kontynuowania bezpośrednih działań militarnyh zaruwno pżez krula Kazimieża IV, jak i wielkiego mistża von Erlihshausena oraz postępu w dziedzinie wojskowości, na skutek kturego levée en masse stało się anahroniczne i nieefektywne, o wyniku wojny zadecydowała potżeba posiadania środkuw finansowyh na opłacenie kosztownyh zawodowyh wojsk najemnyh. Roczny koszt zaciągnięcia najemnika wynosił wtedy 40 złotyh węgierskih.\nBrak środkuw pieniężnyh uniemożliwił Kazimieżowi IV ostateczne pobicie pokonanyh Kżyżakuw i likwidację państwa pruskiego.\nWydatki wojenne Krulestwa Polskiego wyniosły ok. 1,2 – 1,3 mln złotyh węgierskih pohodzącyh ze specjalnyh podatkuw, pożyczek od mieszczan krakowskih i magnatuw. Dodatkowo w 1455 r. średnia szlahta nażuciła specjalny podatek na duhowieństwo, dotyhczas niezobowiązane do płacenia podatkuw.\nPonadto miasta i stany zżeszone w Związku Pruskim wydały ok. 800 tys. złotyh węgierskih na koszty wojny. Ponad połowę kosztuw stanuw pruskih poniusł Gdańsk (470 tys. złotyh węgierskih), 1/7 Toruń (125 tys. złotyh węgierskih), 1/15 Elbląg (53 tys. złotyh węgierskih). W konsekwencji szacuje się, że miasta i stany pruskie poniosły ok. 40% wydatkuw, a Krulestwo Polskie – 60%.\nByły to koszty olbżymie wobec faktu, że roczny dohud skarbu krulewskiego wynosił zaledwie 90 000 złotyh węgierskih i w trakcie wojny uległ jeszcze zmniejszeniu na skutek oddania części dohoduw w zastaw pod zabezpieczenie spłaty pożyczek na wykup twierdz pruskih. Wydatki Związku Pruskiego stanowiły ponad 207 ton srebra, a wydatki Krulestwa Polskiego z nadzwyczajnyh podatkuw wyniosły ostatecznie ponad 311 ton srebra, tj. prawie 3,5 tony złota.\nTrudniejsze do oszacowania są wydatki Zakonu kżyżackiego, ktury wobec pżyjęcia defensywnej strategii poniusł niższe koszty, umiejętnie pżeznaczając własne, otżymane z niemieckih posiadłości i pożyczone środki finansowe na odzyskanie poparcia części miast i rycerstwa dolnopruskiego. W ostatniej fazie wojny wyczerpani Kżyżacy nie mogli podjąć żadnej aktywnej obrony. Łączne wydatki Zakonu na wojnę mogły wynieść ok. 1,1–1,2 mln złotyh węgierskih, czyli ruwnowartość 300 ton srebra.\nPaństwo Zakonu kżyżackiego zostało całkowicie zrujnowane zaruwno na skutek wydatkuw poniesionyh na koszty najemnikuw, jak i na skutek zniszczeń miejscowości i wyludnienia, będącego następstwem działań wojennyh. Uznał to krul Kazimież IV, zgadzając się na zwolnienie Zakonu na 20 lat z udzielenia pomocy zbrojnej zagwarantowanej Krulestwu Polskiemu traktacie pokojowym zawartym w Toruniu i spłacając część wieżytelności kżyżackih najemnikuw.\nPowrut Krulestwa Polskiego nad może[edytuj | edytuj kod]\nGłuwnym terytorialnym i gospodarczym rezultatem wojny było odzyskanie dostępu do Moża Bałtyckiego pżez Polskę. Upadek Konstantynopola skutkował postępującym zamknięciem drug handlowyh prowadzącyh z Korony (Polski) na zahud Europy pżez Może Czarne i uzależnił możliwość wymiany handlowej od posiadania ujścia Wisły i dostępu do Bałtyku[b].\nZakon Kżyżacki, zżekając się w traktacie pokojowym dożecza Wisły z wyjątkiem Pomezanii z Kwidzynem utracił dohody i możliwość kontrolowania handlu wiślanego, ale zahowując Königsberg i Memel w dalszym ciągu mugł czerpać dohody z handlu litewskiego opartego na Niemnie.\nW obrębie granic Polski znalazł się cały bieg żeki Wisły, a cały jej system dożeczy został objęty jedną władzą polityczną. Pżypadające na drugą połowę XV w. zwiększenie zapotżebowania na surowce w Europie Zahodniej zbiegło się tym samym czasowo ze zwiększoną możliwością dostaw z Polski, co pżyczyniło się do zawrotnego tempa rozwoju handlu wzdłuż Wisły i znacznego rozwoju eksportu zboża, ktury w kolejnyh latah zdominował gospodarkę Polski.\nNa skutek uzyskanyh w trakcie wojny pżywilejuw i czasowego zablokowania drogi handlowej pżez Elbląg polski handel morski skoncentrował się w Gdańsku. Miasto zahowało prawo wyłącznego handlowego pośrednictwa z 1442 roku, rozszeżając pżywileje o prawo kontrolowania żeglugi i pobierania podatkuw. Władza Polski nad ujściem Wisły pozostała poważnie ograniczona. Zyski Gdańska czerpane z wyłącznego pośrednictwa w handlu umożliwiły miastu rozwuj, dzięki kturemu stał się największym i najbogatszym miastem Polski, zahowującym wielokulturowość i daleko idącą niezależność.\nRozpad Państwa Zakonu Kżyżackiego[edytuj | edytuj kod]\nPomimo formalnej inkorporacji do Korony Krulestwa Polskiego na zasadah lenna ziem pozostawionyh we władztwie terytorialnym wielkih mistżuw – Prus Zakonnyh – władztwu Kżyżakuw pozostawiono daleko idącą niezależność. Krul Polski zobowiązał się nie ingerować w wybur kolejnyh wielkih mistżuw, hociaż nażucił warunek pżyjmowania do Zakonu także Polakuw. Pomimo nieprecyzyjnyh zapisuw pokoju dotyczącyh stopnia podległości Koronie Zakon zmuszony został do rezygnacji z samodzielnej polityki zagranicznej i udzielania Koronie pomocy zbrojnej.\nZamek kżyżacki w Königsbergu, w wyniku wojny Königsberg stał się stolicą Prus Zakonnyh\nWarunki te pżypieczętowały rozpad Zakonu Kżyżackiego na odrębnie rozwijające się dzielnice – celem Prus Zakonnyh na kolejne lata pozostało dążenie do odwetu na Koronie i uhylenie postanowień II pokoju toruńskiego. Inflanty zostały osamotnione. Czynniki kierujące byłym państwem inflanckim, nie mogącym liczyć na pomoc ze strony pobityh Prus Kżyżackih, rozpoczęły politykę zbliżenia do Unii Jagiellońskiej celem zawarcia sojuszu obronnego pżeciwko Moskwie.\nNiezależność zahowały jedynie baliwaty – posiadłości Zakonu w Niemczeh, uznające nadal zwieżhność cesaża.\nWojna w kultuże[edytuj | edytuj kod]\nWojna w literatuże[edytuj | edytuj kod]\nPżełomowe zdażenia wojny – odzyskanie pżez Koronę Pomoża i opanowania Malborka – wzmiankowane są w ostatnim rozdziale „Kżyżakuw” Henryka Sienkiewicza. Końcowy fragment wojny stanowi tło powieści Władysława Strumskiego „Śladami Grunwaldu”. Bitwa pod Świecinem wraz z popżedzającymi ją wydażeniami wojny literacko została pżedstawiona pżez Stefana Żeromskiego w powieści „Wiatr od moża”.\nPoszczegulne epizody wojny tżynastoletniej upamiętniają wydażenia cykliczne. W gminie Krokowa corocznie odbywa się inscenizacja zwycięskiej dla strony polskiej bitwy pod Świecino. Podobna impreza połączona z turniejem drużyn rycerskih odbywa się pod Chojnicami, jednakże w innym miejscu niż puźniej zabudowane historyczne pole bitwy. Do 2014 r. w Suhaczu organizowana była inscenizacja wielkiego zwycięstwa floty Związku Pruskiego na Zatoce Świeżej, połączona z wystawą i jarmarkiem.\n↑ „Naprawdę niełatwo wskazać w dziejah europejskih drugi pżykład takiej pomyłki i takiego prymitywizmu myślenia politycznego. Uganiać się za krymskimi mirażami, grozić spżymieżeńcowi wojną o odległe Podole i wykazywać całkowitą obojętność wobec losuw pobżeży dolnego Niemca, głuwnej żeki litewskiej!” (Jasienica 1992a ↓, s. 192).\n↑ Imperium Osmańskie popierało rozwuj handlu, czerpiąc znaczne dohody z położenia na skżyżowaniu szlakuw handlowyh i z pośrednictwa pomiędzy Europą Zahodnią a Bliskim Wshodem i Afryką. Jednakże znaczna liczba zakazuw administracyjnyh negatywnie odbijała się na poszczegulnyh gałęziah wymiany handlowej: Turcja dążyła do zamknięcia Moża Czarnego dla nietureckiej żeglugi ze względu na bezpieczeństwo Stambułu. Ponadto Imperium Osmańskie nie było zainteresowane pośrednictwem w handlu zbożem pomiędzy Europą Wshodnią i Zahodnią, gdyż samo było eksporterem tego surowca. (Podhordecki 1993 ↓, s. 21).\n↑ a b c d Wojna tżynastoletnia – Encyklopedia Gdańska, gedanopedia.pl [dostęp 2016-10-10] .\n↑ MarcinM. Dobrowolski MarcinM., Kżyżacy na ławie oskarżonyh, „pb.pl” [dostęp 2017-04-19] (pol.).\n↑ AndżejA. Wojtkowski AndżejA., Tezy i argumenty polskie w sporah terytorialnyh z Kżyżakami, „Kwartalnik Komunikaty mazurko-warmińskie”, 1968, s. 34 .\n↑ AndżejA. Wojtkowski AndżejA., Tezy i argumenty polskie w sporah terytorialnyh z Kżyżakami, s. 37 .\n↑ AndżejA. Wojtkowski AndżejA., Tezy i argumenty polskie w sporah terytorialnyh z Kżyżakami, s. 35–36 .\n↑ a b c Toruń buntuje się pżeciwko kżyżakom – Atrakcje Torunia, „Toruński Portal Turystyczny” [dostęp 2017-04-23] [zarhiwizowane z adresu 2017-04-24] (pol.).\n↑ MihałM. Młotek MihałM., Szeląg toruński Kazimieża Jagiellończyka, Iława spżed lat, 8 października 2015 [dostęp 2017-08-26] .\n↑ mk, Upadek Konstantynopola. Koniec Cesarstwa Wshodniego, PolskieRadio.pl, 29 maja 2017 [dostęp 2017-07-06] .\n↑ OskarO. Halecki OskarO., Dzieje Unii Jagiellońskiej, t. I (W wiekah średnih), s. 392-393 .\n↑ OskarO. Halecki OskarO., Dzieje Unii Jagiellońskiej, t. I (W wiekah średnih), s. 395 .\n↑ OskarO. Halecki OskarO., Dzieje Unii Jagiellońskiej, t. I (W wiekah średnih), s. 408 .\n↑ Stżyż 2009 ↓, s. 75.\n↑ Stżyż 2009 ↓, s. 127.\n↑ a b c d e PawełP. Pizuński PawełP., Herr von Donen z Polski – www.Focus.pl – Poznać i zrozumieć świat, Historia.Focus.pl, 31 marca 2009 [dostęp 2017-02-27] [zarhiwizowane z adresu 2016-09-21] (pol.).\n↑ Stżyż 2009 ↓, s. 83.\n↑ a b c Morski Grunwald. Wpisany pżez Tomasz Falba piątek, 14 wżeśnia: 50 – PDF, docplayer.pl [dostęp 2017-06-12] .\n↑ a b c JW WebJ.W. Development JW WebJ.W., Toruń, Atrakcje Torunia, Pżewodnik po Toruniu, Zwiedzanie Torunia z pżewodnikiem, Pżewodnicy miejscy Toruń pżewodnik miejski Informacja turystyczna, Zabytki Torunia i kujawsko-pomorskiego, Muzea, Historia, Pierniki toruńskie, Twierdza Toruń, turystyka.torun.pl, 26 kwietnia 2014 [dostęp 2016-10-05] [zarhiwizowane z adresu 2016-09-11] .\n↑ WłodzimieżW. Kalicki WłodzimieżW., Zabieramy krula i w nogi!, wyborcza.pl, 18 wżeśnia 2012 [dostęp 2016-10-09] .\n↑ a b c d e f g h SuperS. User SuperS., Historia Braniewa – nieznane wydażenia – Braniewska i fromborska flota kaperska w wojnie 1454–1466, historiabraniewa.hekko.pl [dostęp 2016-10-11] .\n↑ PawełP. Pizuński PawełP., Jak Polak Czeha na niemiecką szkodę korumpował – www.Focus.pl – Poznać i zrozumieć świat, Historia.Focus.pl, 4 marca 2009 [dostęp 2018-07-19] (pol.).\n↑ WaldemarW. Kowalski WaldemarW., Nasi pżez lata nie mogli zdobyć zamku, więc... pżekupili załogę. Potęga pieniądza dała Polsce Malbork, „naTemat.pl”, 10 czerwca 2015 [dostęp 2016-10-09] .\n↑ a b Świecino – Jeńcuw nie opłacało się brać. Atrakcje turystyczne Świecina. Ciekawe miejsca Świecina, polskaniezwykla.pl [dostęp 2017-01-04] .\n↑ Bitwa pod Świecinem, 17 wżeśnia 1462 roku [dostęp 2018-07-22] (pol.).\n↑ Bitwa pod Świecinem, 17 wżeśnia 1462 roku – Kraj – rp.pl, 17 wżeśnia 2012 [dostęp 2017-01-04] .\n↑ JagodaJ. Klim JagodaJ., PatrykP. Klein PatrykP., WojciehW. Ronowski WojciehW., Kluczowa bitwa na Zalewie Wiślanym, „trojmiasto.pl”, 14 wżeśnia 2012 [dostęp 2017-01-21] (pol.).\n↑ JW WebJ.W. Development JW WebJ.W., Toruń, Atrakcje Torunia, Pżewodnik po Toruniu, Zwiedzanie Torunia z pżewodnikiem, Pżewodnicy miejscy Toruń pżewodnik miejski Informacja turystyczna, Zabytki Torunia i kujawsko-pomorskiego, Muzea, Historia, Pierniki toruńskie, Twierdza Toruń, turystyka.torun.pl [dostęp 2017-02-22] (pol.).\n↑ a b c d SuperS. User SuperS., Historia Braniewa – nieznane wydażenia – 1454–1466. Braniewo i pułnocna Warmia podczas wojny tżynastoletniej, historiabraniewa.hekko.pl [dostęp 2017-04-12] (pol.).\n↑ a b Z.S., Bez duha walki..., „historiahojnic.pl” [dostęp 2017-04-12] .\n↑ Chełmno – miasto zabytkuw i zakohanyh, helmno.pl [dostęp 2017-04-12] .\n↑ AntoniA. Gąsiorowski AntoniA. (red.), Użędnicy Dawnej Rzeczypospolitej XII-XVIII wieku, t. V Pomoże-Prusy Krulewskie Zeszyt 2 Użędnicy Prus Krulewskih XV-XVIII wieku, Wrocław Warszawa Krakuw: Wydawnictwo Polskie Akademii Nauk, 1990, s. 11–13, 17–22, ISBN 83-04-01814-4 .\n↑ MihałM. Szukała MihałM., HenrykH. Samsonowicz HenrykH., Sienkiewicz w „Kżyżakah” musiał naruszać ustalenia historykuw | Artykuł | Culture.pl, Culture.pl, 15 listopada 2016 [dostęp 2017-08-26] (pol.).\nKżysztofK. Baczkowski KżysztofK., Dzieje Polski puźnośredniowiecznej (1370–1506), t. 3, Krakuw: Fogra, 1999 (Wielka historia Polski), ISBN 83-85719-40-7 .\nRobert F.R.F. Barkowski Robert F.R.F., Historia wojen gdańskih – średniowiecze, Warszawa: Bellona, 2017, ISBN 978-83-11-14343-2 .\nMarianM. Biskup MarianM., Wojna tżynastoletnia, Gdańsk 1965 .\nMarianM. Biskup MarianM., Wojna tżynastoletnia i powrut Polski nad Bałtyk w XV wieku, Krakuw: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1990, ISBN 83-03-03076-0, OCLC 69330563 .\nMarianM. Biskup MarianM., Tżynastoletnia wojna z Zakonem Kżyżackim 1454-1466, Oświęcim: Napoleon V, 2014, ISBN 978-83-7889-288-5, OCLC 894984549 .\nNormanN. Davies NormanN., Boże igżysko, t. 1, Krakuw: Wydawnictwo Znak, 1996, ISBN 83-7006-506-6 .\nJuzefJ. Dyskant JuzefJ., Zatoka Świeża 1463, Warszawa: Bellona, 2009, ISBN 978-83-11-11571-2 .\nHalecki Oskar, Dzieje Unii Jagiellońskiej, t. I (W wiekah średnih), Warszawa 2013, Wydawnictwo Neriton, reprint wydania I rozszeżony, ISBN 978-83-7543-277-0.\nPawełP. Jasienica PawełP., Polska Jagiellonuw, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1992a, ISBN 83-06-01796-X .\nPawełP. Jasienica PawełP., Polska Piastuw, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1992b, ISBN 83-06-01795-1 .\nEugeniuszE. Koczorowski EugeniuszE., Pogrom kżyżackiej armady, Warszawa: Bellona, 2003 .\nWładysławW. Konopczyński WładysławW., Kwestia bałtycka, Krakuw-Warszawa: Ośrodek Myśli Politycznej, 2014, ISBN 978-83-62628-52-0 .\nKazimieżK. Kozłowski KazimieżK., JeżyJ. Podralski JeżyJ., Gryfici. Książęta Pomoża Zahodniego, Szczecin 1985, ISBN 83-03-00530-8 .\nAndżejA. Nowak AndżejA., Dzieje Polski 1340–1468 Krulestwo zwycięskiego orła, t. III, Krakuw: Biały Kruk, 2017, ISBN 978-83-7553-223-4 .\nHenrykH. Łowmiański HenrykH., Polityka Jagiellonuw, Wydawnictwo Poznańskie, 1999, ISBN 83-7177-104-5 .\nLeonL. Rogalski LeonL., Dzieje Kżyżakuw oraz ih stosunki z Polską, Litwą i Prusami, t. II, Warszawa 1846 .\nPiotrP. Stżyż PiotrP., Płowce 1331, wyd. Bellona, Warszawa 2009, ISBN 978-83-11-11635-1 .\nJanusz WładysławJ.W. Szymański Janusz WładysławJ.W., Książęcy rud Gryfituw, Kielce: Oficyna Wydawnicza Stone 2, 2006, ISBN 83-7273-224-8 .\nWojtkowski A, Tezy i argumenty polskie w sporah terytorialnyh z Kżyżakami, Olsztyn 1968, Kwartalnik Komunikaty mazurko-warmińskie, Nr 1\nTę stronę ostatnio edytowano 13 lis 2021, 21:16.