Sztuka według polityki. Od Melancholii do Pasji [Piotr Piotrowski] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00434 009080 20262001 na godz. na dobę w sumie\nAutor: Piotr Piotrowski Liczba stron: 351\nISBN: 97883-242-1052-7 Rok wydania: 2013\nISBN 97883-242-1052-7 Spis treści Słowo wstępne I.\tOd\tMelancholii do Żniwiarek\tII. Drang nach Westen III. Sztuka w czasie końca utopii IV. Nagroda Rembrandta V. Między koloryzmem i modernizmem. W stronę estetyki recepcji malarstwa Piotra Potworowskiego VI. Auschwitz versus Auschwitz VII. Krzyż na placu Stalina VIII. Od Syberii do Cyberii IX. Sztuka według polityki X. Szabla Sarmaty i pamięć historyczna XI. Agorafobia po komunizmie Spis ilustracji Indeks nazwisk Summary 7 11 51 71 91 107 123 139 155 181 209 225 245 251 257 Słowo wstępne Oddawana do rąk Czytelników książka to wybór jedenastu ese- jów pisanych w\tostatnich latach na temat polskiej sztuki XX wieku. Nie jest to więc systematyczny wykład; to raczej kilkanaście studiów szczegółowych, jednych o\twęższym, innych o\tszerszym zakresie hi- storycznym, układających się w\tmozaikową, ale chronologicznie uło- żoną opowieść o\twybranych zagadnieniach sztuki minionego stulecia w\tPolsce. Szukając symbolicznych obrazów tej opowieści, wyznaczających jej początek i\tkoniec, wskazuję na Melancholię Jacka Malczewskiego (1894) oraz Pasję Doroty Nieznalskiej (2001). Zestawienie tych dwóch prac, nieco przypadkowe, nabiera ciekawego znaczenia. Melancho- lia przedstawiała „wiek w\tPolsce ostatni”, będąc jednocześnie otwar- ciem nowego wieku – ten odchodzący był wiekiem niewoli, ten, który miał przyjść, miał być wiekiem niepodległości i\twolności. Aby jednak owo przejście było możliwe, Polska musiała ponieść ofiarę – musiała umrzeć, aby się odrodzić. Pasja\tz\tkolei, z\tjej pozaartystyczną historią, historią, która toczyła się na salach sądowych i\tna łamach nie zawsze życzliwej sztuce prasy, to jakby szczególnego rodzaju podsumowanie XX wieku w\tPolsce, w\tktórym swoboda wypowiedzi oraz wolność artystów zostały zakwestionowane. Ten atak, paradoksalnie, nastąpił u\tprogu następnego wieku, kiedy niektórym z\tnas się wydawało, że kraj zmierza prostą drogą do urzeczywistnienia dawnych marzeń o\twolno- ści. Co więcej, semantyczna wykładnia porównania tych dwóch dzieł okazuje się znacząca także na innych płaszczyznach. Melancholia zo- stała namalowana przez malarza mężczyznę, ale jej bohaterką jest ko- bieta, a\tprzynajmniej uosabiana przez kobietę alegoria śmierci / życia; Pasję stworzyła kobieta, ale jej temat to problematyzacja kultu męskie- go ciała. To odwrócenie płci w\trelacji podmiot–przedmiot pokazuje nie tylko drogę, jaką przeszła polska kultura artystyczna ostatniego stule- cia, postrzeganą w\tkategoriach gender, ale też rozpiętość poruszanych 8 Słowo wstępne w\tsztuce w\ttym czasie zagadnień: od niepodległości narodu do polity- ki tożsamości. Nie jest to oczywiście ani odkrywcze, ani tym bardziej zaskakujące – służy jedynie budowie historycznej ramy wielu bardzo skomplikowanych procesów historyczno-artystycznych. Od początku XX wieku więc, co mniej lub bardziej pokazują za- mieszczone w\ttomie artykuły, sztuka podejmowała zadanie spełnie- nia sygnalizowanych przez Melancholię oczekiwań; na rozmaitych frontach, z\tlepszym lub gorszym skutkiem, podejmowała zadanie za- równo emancypacji, postrzegane zarazem w\tkategoriach narodowych, społecznych, jak też indywidualnych, ale też konserwacji nie zawsze sprzyjającej wolnościowym ambicjom przynajmniej części społeczeń- stwa. Ten proces śledzimy zarówno w\tobszarze podejmowanej przez sztukę problematyki, jak również w\tjej formułach obrazowania. W\tkaż- dym jednak przypadku ruchy te widziane są w\tdialogu z\tprocesami po- litycznymi; właśnie w\tdialogu, czy też we wzajemnej interakcji, a\tnie w\tperspektywie determinacji. Sztuka, jako aktywność publiczna, nie- jako ze swej natury jest działaniem politycznym w\tszerokim tego sło- wa znaczeniu, gdyż przestrzeń tę definiuje polityka, polityka pojęta jako konflikt między władzą a\tobywatelem, między różnymi oboza- mi szeroko pojętej władzy, a\ttakże między różnymi grupami obywateli różniącymi się płcią, społecznym pochodzeniem, ekonomicznymi in- teresami, a\ttakże wyznawanymi systemami ideologicznymi, konflikt między tendencjami emancypacyjnymi a\tkonserwującymi porządek społeczny, obyczajowy, polityczny. Ta przestrzeń to agon, obszar ry- walizacji grup i\tjednostek, rywalizacji różnych podmiotów podejmu- jących czasami krytyczną, czasami apologetyczną dyskusję na rozma- ite tematy, także te najważniejsze, jakimi są wolność i\tdemokracja, co do której – jak pokazują poszczególne fragmenty mojej książki – spie- rają się nie tylko rzecznicy rewolucji z\tobrońcami starego porządku, ale spór prowadzony jest również wewnątrz poszczególnych grup po- zornie politycznie i\tideologicznie jednorodnych. Sztuka nie jest wyra- zem tych procesów, ich ilustracją, lecz aktywnym aktorem pracującym w\tprzestrzeni publicznej. Głównym tematem tego wyboru artykułów jest jednak sztuka, dzie- ła artystów i\tartystek, począwszy od końca XIX do początku XXI wie- ku, artystów i\tartystek tworzących w\tkraju, który przybierał rozmai- te kształty w\tciągu ostatnich ponad stu lat. Okoliczności, w\tjakich ich twórczość powstała, były niekiedy dramatyczne, innym razem znacz- nie bardziej prozaiczne, w\tkażdym jednak przypadku starali się oni, tak jak umieli, sprostać wyzwaniom, jakie niosła współczesna im rze- Słowo wstępne 9 czywistość. Jednym to się, naturalnie, udało lepiej, innym gorzej. Nie o\tocenę mi jednak chodziło, raczej o\tukazanie mechanizmu, w\tjakim sztuka pojawia się w\thistorii. Ponieważ, jak napisałem wcześniej, teks- ty te powstawały w\tróżnym czasie, pozostaje nadzieja, że w\tdalszym ciągu każda z\ttych opowieści spotka się z\tzainteresowaniem Czytelni- ków i\twzbudzi refleksję o\tmeandrach procesów historyczno-artystycz- nych w\tPolsce. * * * Wybrane do tego tomu teksty na temat polskiej sztuki XX wieku powstały na bazie artykułów już wcześniej publikowanych w podanych niżej wydawni- ctwach. Tytuły niektórych z nich zostały zmienione. 1.\tOd „Melancholii” do „Żniwiarek”. „Artium Quaestiones” 2004 (Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM), nr XV; różne fragmenty w języku angielskim: Central European Avant-Gerdes: Exchange and Transformation, 1910–1930, ed. T. O. Benson, Los Angeles– Cambridge MA: LACMA/The MIT Press, 2002, a także „Uměni” 2003 (Pra- ha), nr 3; w języku niemieckim: Der neue Staat. Polnische Kunst 1918–1939 zwischen Experiment un Repräsentation, hrsg. R. Schuler, G. Gawlik, Wien: Leopold Museum/Hatje Cantz Verlag, 2003. 2. Drang nach Westen. W języku angielskim: Visuelle Erinnerungskulturen und Geschchtskon- struktionen in Deutschland und Polen 1800 bis 1939, hrsg. R. Born, A. S. Labuda, B. Störtkuhl, Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2006. 3. Sztuka końca utopii. „Biuletyn Historii Sztuki” 1999 (Warszawa), nr 3–4. 4. Nagroda Rembrandta. Tadeusz Kantor. Interior imaginacji, red. J. Suchan i M. Świca, Warsza- wa–Kraków: Narodowa Galeria Sztuki Zachęta/Ośrodek dokumentacji sztu- ki Tadeusza Kantora Cricoteka, 2005; w języku angielskim: Tadeusz Kantor. Interior of Imagination, ed. J. Suchan and M. Świca, Warszawa–Kraków: Na- tional Gallery of Art Zachęta/Center of the Documentation of the Art of Ta- deusz Kantor Cricoteka, 2005. 5. Między koloryzmem i modernizmem. Piotr Potworowski, 1898–1962, Warszawa: Galeria Sztuki Współczesnej „Zachęta”/Fundacja Instytutu Promocji Sztuki, 1998. 10 Słowo wstępne 6. Auschwitz vs. Auschwitz. Zerstörer des Schweigens. Formen künstlerischer Erinnerung an die na- tionalsozialistische Rassen- und Vernichtungspolitik in Osteuropa, hrsg. F. Grüner, U. Heftrich, H.-D. Löwe, Köln: Böhlau, 2006; w języku polskim: „Pro Memoria” 2004 (Oświęcim), nr 20. 7. Krzyż na Placu Stalina. „Kronika Miasta Poznania” 2001 (Poznań), nr 2; w języku niemieckim: Denkmäler in Kiel und Posen. Parallelen und Kontraste, hrsg. R. Jaworow- ski, W. Molik, Kiel: Verlag Ludvig, 2002. 8. Od Syberii do Cyberii. Zofia Kulik: od Syberii do Cyberii, red. P. Piotrowski, Poznań: Muzeum Narodowe, 1999. 9. Sztuka według polityki. Negocjatorzy sztuki, red. B. Czubak, Gdańsk: Centrum Sztuki Współ- czesnej „Łaźnia”, 2000. 10. Szabla Sarmaty i pamięć historyczna. Sztuka dzisiaj, red. M. Poprzęcka, Warszawa: Stowarzyszenie Historyków Sztuki, 2002. 11.\tAgorafobia po komunizmie. W języku polskim i niemieckim: Publiczna przestrzeń dla sztuki?/Öffen- tlisher Raum für Kusnt?, red. M. A. Potocka, Kraków–Wien: Bunkier Sztu- ki/Inter Esse/Triton Verlag, 2003; w języku angielskim: „Uměni” 2004 (Pra- ha), nr 1. Piotr Piotrowski I\tOd\tMelancholii do Żniwiarek il. I.1 il. I.1 W\t1894 roku Jacek Malczewski ukończył jedno ze swych podsta- wowych dzieł, zatytułowane Melancholia, umieszczając na odwrocie płótna swego rodzaju podtytuł: „Prolog. Widzenie. Wiek ostatni w\tPol- sce (Tout un siécle)”.\tZnajdujący się obecnie w\tkolekcji Muzeum Na- rodowego w\tPoznaniu obraz jest jednym z\tkanonicznych przykładów polskiej sztuki XIX wieku. Wielokrotnie opracowywany i\tanalizowa- ny stanowi przykład manifestacji świadomości końca wieku, napię- cia między sztuką i\tnarodowymi uczuciami; wpisując się w\tówczesną umysłowość, skupiając jak w\tsoczewce podstawowe problemy narodo- wego myślenia Polaków tamtego czasu. Ówczesny nacjonalizm, albo wyraz uczuć narodowych, to klasyczny przykład nacjonalizmu przed- modernistycznego, opartego nie tyle – jak większość tego rodzaju ideo- logii – na strategii modernizacji państwa europejskiego, jaka dokony- wała się w\twiększości krajów Europy Zachodniej od XVIII wieku, lecz ideologii opartej na przesłankach etnojęzykowych, kulturalnych, sta- nowiących substytut niepodległego kraju1. Na pierwszy rzut oka obraz przedstawia kłębowisko postaci, któ- re jednak przy dokładniejszym oglądzie układa się w\tpewną narrację2.\tPo lewej stronie widzimy siedzącego na skraju krzesła przy sztalugach i\todwróconego od nas tyłem malarza, trzymającego w\tlewej ręce pa- letę. Nie maluje on obrazu – raczej rozmyśla. To z\tjego głowy bardziej niż ze stojącego przed nim blejtramu wydobywa się do przestronne- go wnętrza pracowni skłębiona grupa osób. Przybiera ona formę krzy- ża, którego podstawę stanowi gromada dzieci; korpus, ramiona oraz 1 Por. krytyczny przegląd współczesnych dyskusji na temat teorii i\thistorii nacjona- lizmu: A. D. Smith, Nationalism and Modernism. A\tcritical survey of recent theories of nations and nationalism, London–New York: Routledge, 1998. 2 Wielostronną dyskusję na temat tego obrazu zawiera praca zbiorowa: „Melancho- lia” Jacka Malczewskiego. Materiały seminarium Instytutu Historii Sztuki UAM i\tMu- zeum Narodowego w\tPoznaniu, red. P. Juszkiewicz, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie- go Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 2002. 14\tOd\tMelancholii do Żniwiarek\tzwieńczenie, to starsze postacie, często w\twojskowych płaszczach. W\tmiejscu, gdzie ramiona przecinają korpus krzyża, znajduje się grupa uzbrojonych mężczyzn, a\tczęść tego uzbrojenia stanowią kosy, niemal mityczne narzędzie walki polskich powstańców. Ta grupa natrafia na wyraźny opór światła, które może przypominać ścianę ognia artyleryj- skiego – salw oddanych z\tbroni przeciwnika. Zgromadzone w\tcentrum postacie zwracają się w\tstronę szerokiego okna, znajdującego się w\tpra- wej ścianie pracowni. To jakby stamtąd biło owo światło; to tam, na pa- rapecie, ostatecznie wytrąca się impet grupy osób, starców w\twojsko- wych płaszczach, dożywających jakby kresu życia, umierających. Sta- nowią oni bez wątpienia kompozycyjne pendant wobec umieszczonych po przeciwnej stronie obrazu dzieci. Na nich wypełnia się cykl życia, życia jednak szczególnego, gdyż znaczonego wysiłkiem walki zbrojnej prowadzonej w\timię odzyskania niepodległości kraju, śmierci na ze- słaniu, na dalekiej Syberii. Za oknem jednak pojawia się również dziw- na postać w\tczerni. Znajduje się ona już poza przestrzenią pracowni, w\togrodzie, ale jednocześnie w\tsposób nienaturalny stoi przed, a\tnie za uchylonym oknem; co więcej – mimo że jest na zewnątrz, to właśnie ona to okno uchyla. Ta postać często interpretowana jest jako alegoria śmierci, jednakże śmierci szczególnej, która nie tylko kończy czas ży- cia, stanowi jego kres, ale też symbolizuje początek, wizję nowego ży- cia, które znajduje się za oknem, w\t„nowym wieku” – aby nawiązać do nadanego obrazowi przez malarza podtytułu – a\twięc w\twieku XX. Do takiego rozumienia alegorii śmierci skłania również nadana kłębiącej się w\tpracowni grupie postaci forma krzyża, stanowiąca nawiązanie do zawartej w\ttwórczości Adama Mickiewicza idei porównania losu Pol- ski do męki Chrystusa. Śmierć Polaków może więc być widziana jako odkupienie, ale też konieczny etap zmartwychwstania, powstania no- wego państwa w\tnowym czasie, w\tczasie po śmierci. Życie zatem, czas od urodzin do śmierci, to segment cyklu, który musi się ustawicznie wypełniać; życie powstaje jedynie przez śmierć będącą tyleż końcem, co początkiem. Tak jest również z\thistorią narodu, który musi umrzeć, aby powstał na nowo, musi zginąć, aby mógł się odrodzić. Obraz jest zatem alegorią historii Polski, kraju, który może odzyskać niepodle- głość właśnie poprzez klęski kolejnych powstań. Ten typ analizy obrazu Malczewskiego jest dość często formułowa- ny3. Podkreśla się tu bardzo często osadzenie dzieła w\tpolskiej histo- 3 Klasyczne interpretacje twórczości Jacka Malczewskiego to przede wszystkim Od\tMelancholii do Żniwiarek 15 riozofii, wypracowanej na gruncie romantycznej ideologii, której naj- bardziej wpływową postacią był Adam Mickiewicz. Zawarta w\tobra- zie narracja to historia XIX wieku, historia walk o\tniepodległość, które nie przynosiły spodziewanego skutku, rozbudzały jednak mistyczne nadzieje na odzyskanie suwerenności państwa w\tprzyszłości. Koniec wieku XIX to koniec całego ciągu wydarzeń i\tjednocześnie „prolog” nowego czasu – czasu zmartwychwstania. Zauważyć można tu też rolę artysty. „Melancholia” wszak to symbol twórcy. On sam zaś jest tu obecny w\tkilku odsłonach. Widzimy go po lewej stronie, jak siedzi przed pustym płótnem; potem, niejako w\tzwieńczeniu krzyża po prze- ciwnej stronie obrazu, widać trzy postaci, jakby trzech twórców: je- den z\tnich trzyma skrzypce, drugi zaczytany jest w\tksiążce, trzeci zaś – na samym końcu, blisko prawego dolnego narożnika obrazu – dzier- ży w\tręku pędzel. To jednak nie koniec zaznaczonej obecności arty- sty w\tobrazie. W\tprawym dolnym narożniku płótna widzimy niewielki fragment stolika z\tprzyborami malarskimi. To stolik, można rzec, au- tora dzieła; należy on jakby do innej rzeczywistości, bardziej realnej niż wyobrażeniowej. Wygląda na to, że malarz (Jacek Malczewski) stoi przed obrazem i\tprzygląda mu się niejako naszymi oczami, przygląda się własnej wizji, jakby ją fotografując, i\tprzypadkiem, kątem obiek- tywu, chwyta fragment swojej realnej pracowni i\tjej wyposażenia, ów stolik właśnie. Ten niejako realny artysta, którego oczyma my, widzo- wie, spoglądamy na wizję „wieku ostatniego w\tPolsce”, ma swoje alter ego w\tpostaci siedzącego po lewej stronie płótna, rozmyślającego ma- larza. Ważne jest to, że on nie maluje; raczej widzi, bądź ma wizję – widzi historię, którą dopiero później zmaterializuje w\tobrazie. Widząc ją jednak, zaczyna rozumieć procesy historyczne, a\tzwłaszcza ten je- den – sens historii Polski. Problematyka roli artysty w\tkontekście rozumienia procesu histo- rycznego, jego zaangażowania w\tekspresję uczuć narodowych, powin- ności wobec narodu itp. podnoszona jest również w\tpolskiej historii sztuki. Często analizuje się tę problematykę w\tpowiązaniu z\troman- tyczną koncepcją mitu artysty, który wykorzystywał wszak tradycję prace Agnieszki Ławniczakowej, wieloletniej badaczki tej sztuki. Por. m.in.: A. Ław- niczakowa, Jacek Malczewski, Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1976, s.\t30– 35. A. Labuda, Koncepcja artysty i\tsztuki w\ttwórczości Jacka Malczewskiego, maszyno- pis pracy magisterskiej, Instytut Historii Sztuki UAM. Temu zagadnieniu wiele uwagi w\tswoich seminariach i\twykładach w\tInstytucie Historii Sztuki UAM poświęcał prof. Zdzisław Kępiński. 16\tOd\tMelancholii do Żniwiarek\tsymboliki melancholii osadzoną w\tkulturze europejskiej od czasu re- nesansu. Nie starano się jednak, jak do tej pory, wniknąć w\tpsychiczną strukturę melancholii, aby na tym gruncie zapytać, jaki może być me- chanizm kreacji uczuć narodowych i\tjak proces ten został przez Mal- czewskiego przedstawiony. Zygmunt Freud, mimo zauważanych podobieństw, odróżnia stan melancholii od żałoby4. W\tdużym skrócie powiemy w\tten sposób: me- lancholię wyróżnia jej podłoże narcystyczne oraz – powstający na tym gruncie – kryzys tożsamości. Utrata obiektu, wobec którego żywimy silne uczucia, powoduje, twierdzi Freud, przerzucenie ich na siebie. Tu jednak nie znajdują one pełnej realizacji – zostają odrzucone, a\twraz z\tnimi odrzucone zostaje własne „ja”. Dzieje się tak dlatego, że uczucia wobec Utraconego są tak silne, że wraz z\tnim „ja” zaczyna tracić siebie – „ja” zostaje zakwestionowane. W\tefekcie więc następuje kryzys toż- samości. Co więcej, w\tprzeciwieństwie do żałoby kryzys ten ma cha- rakter ciągły; zachowuje się – jak pisze Freud – jak otwarta rana, cią- gle podsycana uczuciem utraty. Wracając do naszego przykładu, może- my powiedzieć, że taki właśnie był mechanizm funkcjonowania uczuć narodowych w\tPolsce w\tXIX wieku. Utrata niepodległości pociągała za sobą kryzys tożsamości, gdyż wraz z\tlikwidacją niepodległego pań- stwa w\tkońcu XVIII wieku naród utracił szacunek dla własnego „ja”. Rozwój nacjonalizmu wynikał więc z\tzakwestionowania własnej war- tości, co z\tkolei stanowiło skutek utraty obiektu uczuć, niepodległości. Kolejne powstania, a\twraz z\tnimi kolejne klęski, funkcjonowały w\ttym mechanizmie jak wspominane przez Freuda jątrzenie rany. Melancho- lia Jacka Malczewskiego zatem to stan świadomości tego procesu, ro- zumienie mechaniki tworzenia i\tfunkcjonowania uczuć narodowych – narodowego narcyzmu Zdaje się ona odsłaniać kryzys tożsamości narodu polskiego. Jej funkcją jest usprawiedliwianie klęski przez za- rysowanie pocieszenia – odzyskanie siebie, własnego „ja”, odzyska- nie utraconego obiektu uczuć, niepodległości, przez śmierć. Tym sa- mym obraz staje się ekspozycją narodowego narcyzmu, ideologiczną wykładnią kryzysu tożsamości. W\t1918 roku Polska odzyskała niepodległość. Pojawiła się w\tEu- ropie w\tokreślonym miejscu geograficznym, a\tnie, jak dotychczas, w\tkrainie króla Ubu, „czyli nigdzie”. Pojawiła się w\tinnej Europie niż 4 S. Freud, Żałoba i melancholia, w: K. Pospiszyl, Zygmunt Freud. Człowiek i\tdzie- ło, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999. Od\tMelancholii do Żniwiarek 17 ta, którą opuszczała w\tXVIII wieku. Europa Środkowa bowiem prze- szła daleko idące przeobrażenia. Na miejscu monarchicznej struktury Świętego Przymierza wyrosła cała plejada państw, z\tktórych część – jak Polska właśnie – odzyskiwała to, co utraciły inne – jak Czechosło- wacja czy Jugosławia – i stanowiła zupełnie nowe podmioty politycz- ne. Wszystkie te państwa miały jednak mniej czy bardziej nowoczesny charakter. Europa Środkowa mimo zróżnicowania politycznego, ideo- logicznego oraz kulturalnego stała się nowoczesna. Proces tworzenia nowego państwa był szybki i\tdramatyczny. Przede wszystkim stanowił wyzwanie polityczne. Jeszcze w\tczasie wojny formułowano koncepcje odrodzenia Polski w\tkategoriach monarchistycznych, o\tczym świadczy równoczesne, w\tdniu 5 listopada 1916, wydanie dekretów władz pru- skich (okupujących w\ttym czasie nie tylko teren „własnego” zaboru, ale również część terytorium zaboru rosyjskiego) i\taustriackich. W\tmo- mencie zakończenia wojny idea ustroju monarchicznego w\tPolsce oka- zała się całkowicie odległa od rzeczywistości. Pojawiły się więc wa- runki sprzyjające powstaniu i\tfunkcjonowaniu nowoczesnej ideologii nacjonalistycznej, związanej z\ttworzeniem państwa i\tjego struktur ad- ministracyjnych oraz polityki wewnętrznej i\tzewnętrznej; pojawiły się warunki do kreowania nowoczesnego nacjonalizmu, który w\ttradycji europejskiej związany był, z\tjednej strony, z\trozwojem monoetnicz- nego państwa, lub – łagodnie rzecz ujmując – z\tdominacją w\tramach jego struktur jednego narodu. Generalnie rzecz biorąc, jak już zostało powiedziane, rozwój nacjonalizmu na Zachodzie związany jest z\tmo- dernizmem, z\tnowoczesnością, pojawia się w\tmomencie rozbicia feu- dalnych struktur organizacji społecznej5. W\tPolsce, gdzie przejście od formuły feudalnej do nowoczesnej organizacji społeczeństwa dokony- wało się, po pierwsze, później niż w\tEuropie Zachodniej, po drugie, poza organizacją państwa, gdyż takowe na skutek dokonanych w\tkoń- cu XVIII wieku rozbiorów wówczas nie istniało – ten nowoczesny (mo- dernistyczny) nacjonalizm, rozumiany jako dyskurs państwowy, po- przedzony był nacjonalizmem etnojęzykowym. W\tmomencie odzy- skania niepodległości pojawiły się jednak przesłanki do przyjęcia (ze znacznym opóźnieniem) tej zachodnioeuropejskiej tradycji. Wiele czynników złożyło się na to, że Polska ponownie stała się krajem niepodległym. Nie miejsce tu, aby je analizować. Zauważmy jedynie, nie umniejszając roli żadnego z\tnich, w\ttym „melancholijnej” 5 A. D. Smith, op. cit. 18\tOd\tMelancholii do Żniwiarek\tświadomości, że oto niemal nagle wojnę przegrali wszyscy zaborcy – z\tmapy Europy znikły wszystkie trzy okupujące terytorium Polski ce- sarstwa6. Nowe państwo więc do pewnego stopnia zostało jakby dane Polakom i\ttutejszym mniejszościom narodowym przez zbieg szczę- śliwych okoliczności historycznych, zaczęło funkcjonować w\tzupeł- nie innych warunkach niż te, które sobie wyobrażano w\tczasach walki o\tniepodległość w\tXIX wieku. Zmienić się też musiały ramy „kwestii narodowej”. Nacjonalizm nie jest bowiem, jak pisze Rogers Brubaker, substancją, immanentnie istniejącym elementem narodowej świado- mości, lecz praktyką, w\tjakiej naród działa. Jest konstrukcją każdo- razowo powoływaną, strategią osiągania celu. Jego badacz więc wi- nien się koncentrować na analizie sposobów funkcjonowania nacjona- lizmu, instytucjach i\tpraktykach, w\tjakich się on przejawia, powinien pytać, „jak” on istnieje, pytać o\tjego polityczne, ekonomiczne i\tkul- turalne konstrukcje7. Odzyskanie niepodległości przez Polskę w\t1918 roku przemodelowało potrzebę samoidentyfikacji narodu, wymusiło zmianę strategii budowania tożsamości, stawiając przed tego rodzaju polityką i\tpraktyką dyskursywną konkretne, ale też inne niż wcześniej cele. Kraj był podzielony. Poszczególne dzielnice nowego państwa, tereny dawnych zaborów, miały rozmaite doświadczenia polityczne, ekonomiczne i\tkulturalne. Funkcjonowały też w\toparciu o\trozmaite systemy prawne. Inaczej kształtowała się mentalność Polaków żyją- cych pod rządami Rosjan, inaczej w\tsektorze niemieckim, jeszcze in- aczej austriackim, gdyż – po prostu – inne były strategie „wynarodo- wienia” Polaków przez państwa okupujące terytorium dawnej Rzeczy- pospolitej. Ideologia narodowa wszelkich odcieni pomagała więc scalić kraj. Pozwalała odwołać się do wspólnych wartości, stosunkowo pro- stych i\tprzekonywujących, dających możliwość przekroczenia dzielni- cowych podziałów. Dawała możliwość odnalezienia tożsamości. Po- nadto, na arenie międzynarodowej nowe państwo także nie czuło się zbyt pewnie. Granice były kwestionowane, a\tpozycja dyplomatyczna kraju bardzo słaba. Ideologia narodowa także i\tw\ttym kontekście oka- zywała się przydatna; potwierdzała konieczność utrzymania i\tutrwala- nia niepodległego państwa. Nie wchodząc w\tzróżnicowanie nacjonali- stycznych koncepcji formułowanych przez rozmaite obozy polityczne 6 Por. H. Wereszycki, Historia polityczna Polski, 1864–1918, Wrocław: Zakład Na- rodowy im. Ossolińskich, 1990. 7 R. Brubaker, Nationalism reframed. Nationhood and the national question in the New Europe, Cambridge: Cambridge University Press, 1996. Od\tMelancholii do Żniwiarek 19 tamtego czasu, podkreślmy jedynie, że jej funkcja była zgoła inna niż w\tpoprzednim wieku: służyła innym celom, wpisywała się w\tinne stra- tegie i\ttaktyki polityczne oraz – mimo podobnej nieraz (czasami wręcz identycznej) retoryki – formułowana była w\tinnych praktykach dyskur- sywnych. Pytanie, jakie należy zadać, to pytanie o\tjej związek ze sztu- ką nowoczesną, o\tto, jak przejawiała się ona w\tsztuce nowoczesnej. Zanim zaczniemy analizować tę kwestię, sformułuję kilka uwag natury historiograficznej, dotyczących rozumienia problemu polskie- go modernizmu i\tsztuki nowoczesnej. Przyjmuję tu bowiem pewne- go rodzaju wymienność pojęcia modernizm i\tnowoczesność, po części wbrew polskiej praktyce badawczej, w\tktórej często pierwsze z\twymie- nionych pojęć, zarówno na gruncie badań historyczno-artystycznych, jak literackich, kojarzone jest z\ttwórczością symbolizmu i\twczesnego ekspresjonizmu. W\ttym artykule zakładam niejako perspektywę od- wrotną: modernizm, względnie sztuka nowoczesna, albo „nowa sztu- ka”, wyrastał z\tkrytycznej dyskusji z\ttradycją polskiego symbolizmu – debata ta, najogólniej rzecz biorąc, sprowadzała się do odrzucenia „li- terackich” elementów dzieła sztuki i\tpodkreślania jego wartości par excellence plastycznych, w\tktórych dostrzegano esencję twórczości ar- tystycznej. Przyjmując takie założenie, naturalnie pojawia się pytanie o\tdatę graniczną polskiego modernizmu, historyczną cezurę, swoiste- go rodzaju początek historii polskiej sztuki nowoczesnej. Na ten te- mat istnieją już gotowe sugestie. Na przykład: początek nowoczesności w\tpolskiej sztuce Piotr Łukaszewicz i\tJerzy Malinowski widzą w\troku 1912, kiedy w\ttwórczości Zbigniewa Pronaszki i\tTytusa Czyżewskiego widoczne są pierwsze „indywidualne” interpretacje kubizmu8. W\tisto- cie rzeczy, analizując ten – w\tdużej mierze słabo zachowany – mate- riał, możemy powiedzieć, że w\ttej sztuce następują zmiany świadczą- ce o\twyraźnym wpływie nowoczesnego sposobu przedstawiania, op- artego na swoistego rodzaju kuboekspresjonistycznej redakcji obrazu, którą z\tkolei Andrzej Turowski podkreśla jako zasadniczą dla kształ- towania się polskiej sztuki nowoczesnej, choć pełniejsze oddziaływa- nie kubizmu dostrzega on „dopiero” w\trysunkach Tytusa Czyżewskie- go z\t1915 roku9. Przywołując jednak wcześniejszą cezurę, wymieńmy projekt ołtarza kościoła oo. Misjonarzy Zbigniewa Pronaszki (1912), 8\tEkspresjonizm w\tsztuce polskiej, red. P. Łukaszewicz, J. Malinowski, Wrocław: 9 A. Turowski, Czym był kubizm w Polsce, w: idem, Awangardowe marginesy, War- Muzeum Narodowe, 1980, s.\t8. szawa: Instytut Kultury, 1998, s.\t62. il. I.2 il. I.2 20\tOd\tMelancholii do Żniwiarek\trysunki Tymona Niesiołowskiego, Zygmunta Waliszewskiego oraz Madonnę\tTytusa Czyżewskiego z\t1913 roku (której jednak takie dato- wanie nie jest pewne), a\ttakże – wspominane przez Turowskiego – nie- co późniejsze realizacje artysty, w\ttym obrazy wielopłaszczyznowe, oraz pochodzące mniej więcej z\ttego samego czasu rysunki Gustawa Gwozdeckiego. Aby z\tkolei poszukać jakiegoś istotnego i\tjednocześ- nie bardziej spektakularnego, czy też przynajmniej wyraźnego wy- darzenia, które mogłoby świadczyć o\tpojawieniu się w\tPolsce sztu- ki nowoczesnej, zwłaszcza w\tskali międzynarodowej, wskazałbym na pokazywane jeszcze przed wojną wystawy sztuki modernistycznej, w\ttym przede wszystkim wystawę Futurystów, kubistów i\tekspresjo- nistów we Lwowie w\t1913 roku, zorganizowaną we współpracy z\tber- lińską galerią Der Sturm (A. Jawlensky, W. Kandinsky, O. Kokoschka, B. Kubišta i\tin.). Przyjmuję zatem, w\tślad za powoływanymi wyżej historykami polskiej sztuki, iż w\tprzededniu I\twojny światowej roz- poczyna się historia polskiego modernizmu, rozumianego jako kry- tyczna polemika z\ttradycją twórczości symbolistycznej, zwłaszcza jej literackimi wartościami. Z\tkolei wydaje się, że koniec tej fazy „kla- sycznego” polskiego modernizmu – co zostanie podkreślone w\tkoń- cowej części niniejszego artykułu – przypada na rok 1950, wieńczą- cy przygotowania władz PRL do wprowadzenia realizmu socjalistycz- nego i\teliminacji z\tpolskiego życia artystycznego tradycji awangardy, czego z\tkolei spektakularnym przykładem może być likwidacja opra- cowanej przez Władysława Strzemińskiego w\tłódzkim Muzeum Sztu- ki tzw. „sali neoplastycznej”. Pojawiająca się z\tkolei w\tczasie odwilży sztuka nowoczesna to już zupełnie inna formuła modernizmu, uwol- nionego z\tdyskutowanego w\ttym tekście napięcia między nacjonaliza- cją i\tsocjalizacją formy. W\tistocie rzeczy więc ramy tej „klasycznej” (w\todróżnieniu od „odwilżowej” i\t„poodwilżowej”) formuły polskiego modernizmu wyznaczałyby okolice dat: rok 1913 z\tjednej strony oraz 1950 z\tdrugiej10. W\tkonsekwencji więc analizowany na początku tego artykułu obraz Jacka Malczewskiego powiązany by został z\tformułą sztuki przedmodernistycznej, podobnie jak wyrażany przez niego ro- dzaj nacjonalizmu, w\trozumieniu przywołanej na wstępie terminologii Anthony’ego Smitha. 10 Por. E. Grabska, Lata 1914–18 i 1939–49. Z problemów periodyzacji okresu zwa- nego dwudziestoleciem, w: Sztuka dwudziestolecia międzywojennego. Materiały z\tSesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, red. T. S. Jaroszewski, Warszawa: Państwowe Wy- dawnictwo Naukowe, 1982. Od\tMelancholii do Żniwiarek 21 Wracając do problemu relacji zachodzącej między sztuką nowo- czesną a\tpotrzebą narodowej ekspresji, sformułujmy na początku uwa- gę natury bardzo ogólnej: sztuka zawsze stanowiła jeden z\tprzeja- wów wyrazu uczuć narodowych, albo też – mówiąc inaczej – zawsze stanowiła obszar, w\tktórym te uczucia mogły (choć nie musiały) się ujawniać. Kreowane były one zarówno w\tintencjach artystów, jak też w\tstrategiach interpretacyjnych. Dotyczy to obu wyróżnionych wyżej formuł nacjonalizmu: zarówno tego tworzonego poza strukturami pań- stwa, jak w\tjego ramach11.\tMelancholia Jacka Malczewskiego ukazu- je ich XIX-wieczne oblicze, etniczno-kulturalne. Jednak w\tokolicach roku 1918, w\tokresie tworzenia nowoczesnego państwa, ta konstruk- cja wydawała się dość anachroniczna i\tbezużyteczna. Ideologia naro- dowa w\tzmienionej sytuacji historycznej musiała pojawić się inaczej; miast rozdrapywania otwartej rany obolałej tożsamości narodu musiała uwzględnić zupełnie inne cele – budowę nowoczesnego państwa w\tno- woczesnej Europie. Nowoczesność, wola budowy tego, co nowe, raczej aktywność nastawiona na życie niż zaduma nad znaczeniem śmierci – to nowe wartości narodowe. Przejawiały się one, rzecz jasna, w\tsztuce, ale na innej zasadzie niż dotychczas. Artysta–melancholik, romantycz- ny misjonarz głoszący odrodzenie życia po klęsce i\tśmierci, okazał się mało przydatnym modelem twórcy. Choć nie wszyscy ideolodzy nacjo- nalizmu tamtego czasu sobie to uświadamiali, w\tistocie rzeczy nowe państwo potrzebowało innej ekspresji ideologicznej – bardziej nowo- czesnej. Mimo więc, że spora część rzeczników ideologii narodowej wspierała raczej sztukę nienowoczesną, czasami wręcz anachroniczną, wyprowadzaną z\tkonserwatywnej twórczości XIX wieku, niemniej bardziej dynamiczne oraz skuteczne konstrukcje wyrazu ambicji na- rodowych rodziły się w\ttym czasie na gruncie sztuki modernistycznej, odsłaniając jednocześnie zupełnie inną praktykę funkcjonowania po- jęcia narodu, związaną z\torganizacją państwa, a\twięc modernistyczną, a nie – jak w\twieku XIX – z uczuciami związanymi z\tpamięcią, kultu- rą, językiem, funkcjonującymi poza strukturami administracyjnymi. Odpowiedzi na tego rodzaju nowe zapotrzebowanie, zapotrzebowa- nie nowej, czy wręcz nowoczesnej formuły sztuki narodowej, udzieli- ła m.in. grupa Formistów. Chociaż niektórzy artyści tego środowiska, 11 Takie dwa typy nacjonalizmu, zarówno w\tsensie teoretycznym, jak historycz- nym, uwzględniającym różnice w\trozwoju społecznym Europy Zachodniej i\tWschod- niej, analizuje Eric Hobsbawm: E. Hobsbawm, Nations and Nationalism since 1780, Cambridge: Cambridge University Press, 1990. Por. też: A. D. Smith, op. cit., s.\t121 n. 22\tOd\tMelancholii do Żniwiarek\tzwłaszcza Tytus Czyżewski i\tZbigniew Pronaszko, zaczęli przejawiać zainteresowanie nowoczesną formą w\tprzededniu I\twojny światowej, a\tw\tczasie jej trwania w\tZakopanem zorganizowana została wystawa często określana mianem swoistego rodzaju „prapremiery” Formistów, to faktycznym początkiem działalności środowiska (które nigdy nie przyjęło formuły sformalizowanej grupy) była I\tWystawa Ekspresjoni- stów Polskich w\tlistopadzie 1917 roku w\tKrakowie. Dla stawianej w\ttym artykule problematyki symptomatyczne są dyskusje toczone w\tlatach 1917–1919 wokół nazwy grupy. Otóż istotne wydaje się to, że wówczas, tzn. w\tkońcu 1917 roku, grupa występowała pod szyldem „ekspresjo- nistów polskich”. Przy czym należy podkreślić oba człony tej nazwy. „Ekspresjonizm” jako sygnał przynależności do szeroko i\togólnie ro- zumianej nowoczesności artystycznej oraz „polski” jako wskazówka narodowego charakteru ugrupowania. Nazwa ta jednak niosła w\tsobie pewną sprzeczność, napięcie między czynnikiem ogólnym (kosmopo- litycznym) i\tlokalnym, narodowym. Sprzeczność tę rozwiązano, prze- suwając punkt ciężkości na stronę „polską”. W\t1918 roku zaczęto więc rezygnować z\tpojęcia „ekspresjonizm” na rzecz dość symptomatyczne- go neologizmu: „formizm”. Późniejsze wystawy, przede wszystkim już te w\t1919 roku, a\twięc po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, od- bywały się pod nazwą „Formistów”. Podkreślanie w\tlicznych publika- cjach problematyki formy (przedtem ekspresji) miało zaznaczać łącz- ność z\teuropejską nowoczesnością, ale przyjęcie nowej nazwy („for- mizmu”), nie mającej wszak swojego odniesienia w\tjęzyku ówczesnej krytyki artystycznej innych krajów europejskich, sygnalizowało ory- ginalny i\tnarodowy charakter tej nowoczesnej formacji. Joanna Pol- lakówna twierdzi, że oddalenie nazwy „ekspresjoniści” na rzecz „for- miści” dyktowane było wolą odcięcia się od grupy poznańskiej Bunt, w\tpewnym sensie par excellence ekspresjonistycznej12. Irena Jakimo- wicz idzie jeszcze dalej i\tsugeruje, że chodziło tu o\t„zaznaczenie na- rodowej odrębności od ruchu wyraźnie niemieckiego”13. Niezależnie od tego, którą z\ttej wersji przyjąć (raczej pierwszą, gdyż w\tKrako- wie, skąd wywodziła się grupa, nie było tak silnych jak w\tPoznaniu nastrojów antyniemieckich), trzeba to odnotować z\tdużą uwagą; arty- stom chodziło mianowicie o\tpolski ruch nowoczesny – sztukę jedno- 12 J. Pollakówna, Formiści, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1972, s.\t71. 13\tFormiści, red. I. Jakimowicz, Warszawa: Muzeum Narodowe, 1989, s.\t9. Od\tMelancholii do Żniwiarek 23 cześnie polską i\tnowoczesną. Była to więc droga w\tstronę nacjonaliza- cji nowoczesności. W\tpolskiej literaturze historyczno-artystycznej panuje mniej więcej zgoda, że krakowskim artystom wyraźnie zależało na manifestowaniu polskiej tożsamości w\tsztuce współczesnej, choć większość z\tczłonków tego środowiska nie wypowiadała się na ten temat wprost lub w\togóle się nie wypowiadała. Niemniej już pierwsza ich wystawa (podówczas jeszcze „ekspresjonistów”) gromadziła nie tylko własne prace, ale też ludowe obrazy malowane na szkle. Odwołanie się do folkloru znaczy- ło tu – zgodnie z\ttradycją rozumienia sztuki ludowej w\tpoprzednich dziesięcioleciach – odwołanie się do polskości. Ikonografia zaczerp- nięta z\tkręgu podhalańskiej kultury ludowej, a\twięc z\tokolic Krakowa, często pojawia się w\ttwórczości niektórych członków tego kręgu. Licz- ne Madonny\tTytusa Czyżewskiego oraz jego słynnego Zbójnika (1917– 18) (nawiązujący do ludowej legendy o\tszlachetnym rozbójniku Janosi- ku, który w\tpobliskich górach okradał bogatych i\trozdawał ich majątek biednym) można interpretować w\ttej perspektywie. Irena Jakimowicz pisze wręcz, że jest to „świadectwo polskości formizmu”14. Sądzę jed- nak, że w\tprocesie nacjonalizacji nowoczesności ważna jest nie tyle ludowa ikonografia oparta często na tematyce religijnych „świątków” (w\tgruncie rzeczy w\ttwórczości innych artystów – z\twyjątkiem An- drzeja Pronaszki – raczej nieeksponowana), nie tylko powołanie sztu- ki ludowej pojmowanej jako „skarbiec” narodowej kultury, co przede wszystkim to, że sztuka ludowa operowała formami, które nie zosta- ły „skażone” cywilizacją (którą z\tkolei utożsamiano z\tklasyczną trady- cją obrazowania artystycznego), były „prymitywne”, a\twięc jednocześ- nie „prawdziwie polskie” i\t„nowoczesne”. Krakowscy artyści szukali w\t„prymitywie” inspiracji nowoczesnego kształtowania formy i\tjed- nocześnie manifestowali przez to pozaartystyczne wartości, z\tdrugiej jednak strony poszukiwali wyrazu o\tcharakterze narodowym, szukali narodowej ekspresji. Co więcej, jak sugeruje Pollakówna, chodziło im wręcz o\todnalezienie w\tgóralskim folklorze źródeł nowoczesnego sty- lu narodowego15. Jeden z\trecenzentów pierwszej wystawy formistów („ekspresjonistów polskich”) napisał: „formizm polski wyrosły na ro- dzimej glebie i\tkontrolowany przez wyłącznie polskie prymitywy staje się zagadnieniem sztuki narodowej (...) po raz pierwszy w\tdziejach my- il. I.3 il. I.3 14\tIbidem, s.\t6. 15 J. Pollakówna, op. cit., s.\t45. il. I.4 il. I.4 il. I.5 il. I.5 24\tOd\tMelancholii do Żniwiarek\tśli artystycznej w\tPolsce zjawia się kierunek, który okazuje chęci do wyodrębnienia się w\tsamodzielny styl polski”16. Zauważmy, że ten proces nacjonalizacji nowoczesności, a\tdokład- niej: nacjonalizacji formy nowoczesnej, jest postawą charakterystycz- ną dla środowiska krakowskiego, dla kultury miasta, które przed woj- ną należało do imperium Austro-Węgier. W\tPoznaniu, który przed uzyskaniem niepodległości z\tkolei był stolicą prowincji pruskiej, rela- cje między sztuką nowoczesną, a\twięc nowoczesną formą i\tproblema- tyką narodową, rozwijały się zupełnie inaczej. Widać to na przykła- dzie grupy Bunt, jedynego w\tgruncie rzeczy awangardowego środo- wiska artystycznego w\ttym mieście, jednocześnie jednak o\tznacznie bardziej międzynarodowym zasięgu niż krakowscy Formiści. Bunt powstał w\tpoczątku 1918 roku przy założonym rok wcześniej przez Jerzego Hulewicza czasopiśmie „Zdrój”. Przeważająca większość ar- tystów wchodzących w\tjej skład miała bardzo silne kontakty z\tNiem- cami. Stanisław Kubicki, najwybitniejsza postać tego środowiska, uro- dził się i\twykształcił w\tNiemczech. Zresztą w\tPoznaniu przebywał bar- dzo krótko: między rokiem 1917, kiedy zdezerterował z\tniemieckiej armii, a\t1919, kiedy z\tkolei powrócił do Berlina. Przyjeżdżał, co praw- da, później do Polski, lecz jedynie okazjonalnie, bez jakichkolwiek re- perkusji artystycznych. Jego żona, Margarete, była Niemką. W\tNiem- czech przebywali też Adam Boderski, Stefan Szmaj, Jerzy Wroniecki oraz August Zamoyski. Znacznie krócej znajdował się tam Władysław Skotarek. Także animator całego tego literacko-artystycznego środo- wiska, Jerzy Hulewicz (podobnie jak jego brat Bohdan), również jakiś czas przybywał w\tNiemczech. Co więcej, już w\tmomencie zawiąza- nia się w\tPoznaniu grupy utrzymywano bardzo silne kontakty z\tberliń- skim czasopismem „Die Aktion”, które z\tokazji rozmaitych „polskich” wystaw wydało dwa specjalne, poświęcone Buntowi zeszyty. Utrzy- mywano również stosunki z\tgalerią Der Sturm, która z\tkolei ekspono- wała szereg „poznańskich” prac, m.in. Stanisława Kubickiego. Te nie- mieckie powiązania wyraźnie określały pozycję Buntu. Z\tdrugiej jed- nak strony większość jego twórców była uprzednio związana (zarówno w\tPolsce, jak w\tNiemczech) z\tnarodowymi i\tpatriotycznymi organiza- cjami, mniej czy bardziej tajnymi17.\t16 Cyt. za: H. Anders, Rytm. W\tposzukiwaniu stylu narodowego, Warszawa: Arka- dy, 1972, s.\t127–128. 17 Na temat ugrupowania, jego historii, ideologii oraz twórczości artystycznej por. J. Malinowski, Sztuka i\tnowa wspólnota. Zrzeszenie artystów „Bunt”, 1917–1922, Wro- Od\tMelancholii do Żniwiarek 25 Mimo wielu występujących między członkami poznańskiego środo- wiska podobieństw artystyczno-ideowych w\tsensie politycznym i\tideo- logicznym Bunt nie był grupą jednolitą. Ścierały się tu bowiem, na- jogólniej rzecz biorąc, dwie postawy. Z\tjednej strony wykazywano sympatię dla działalności Józefa Piłsudskiego, niewątpliwie charyzma- tycznego przywódcy wybijającej się na niepodległość Polski, jednak w\tWielkopolsce niepopularnego. Ta postawa to opcja zbrojnego po- wstania i\tbudowa jednolitego państwa polskiego, obejmującego ziemie wszystkich trzech zaborów, państwa wielonarodowościowego, a\tw\tdal- szej perspektywie odbudowa „federacji Jagiellońskiej”, a\tprzynajmniej odbudowa jej mitu. Jerzy Hulewicz, rzecznik takiego poglądu, był głęboko zaangażowany w\torganizowanie w\tWielkopolsce poparcia dla marszałka Piłsudskiego, wypowiadając się wielokrotnie za szyb- kim zjednoczeniem Polski. Organizując zresztą Wydawnictwo Ostoja oraz wspomniane pismo „Zdrój” we współpracy z\tgoszczącym u\tnie- go (przybyłym również z\tNiemiec) Stanisławem Przybyszewskim, my- ślał o\tutworzeniu w\tPoznaniu ogólnopolskiego ośrodka kultury naro- dowej. Z\tdrugiej zaś strony w\tśrodowisku Buntu formułowano utopię powszechnej rewolucji socjalistycznej, w\twyniku której powstałaby pozbawiona konfliktów narodowych i\tspołecznych wielka wspólnota. Część artystów prezentowała taki sposób myślenia od początku zało- żenia grupy, a\tjego ostatnim akordem, a\tzarazem momentem funkcjo- nowania Buntu jako ugrupowania artystycznego, był udział Kubickich, Skotarka i\tSzmaja w\tberlińskiej Międzynarodowej Wystawie Artystów Rewolucyjnych w\tpaździerniku 1922 roku. Dla Kubickiego, czołowej postaci tej orientacji, najbliższą tradycją – jak pisze referowany tu Jerzy Malinowski – była tradycja anarchizmu, a\tdokładnie: anarchosyndy- kalizmu, oraz koncepcje polityczne formułowane w\tkręgu „Spartaku- sa”: Róży Luksemburg i\tKarola Liebknechta18. Jego lewicowe poglądy ujawniły się bardzo wyraźnie w\tczasie pobytu w\tPoznaniu, a\tprzeja- wem tego są publikowane w\t„Zdroju” teksty artysty, w\ttym jego swo- istego rodzaju manifest Tamtym coś niecoś19. Jego sztuka i\tpoglądy na temat twórczości miały antyestetyczny charakter. Kubicki podkre- cław: Wiedza o\tKulturze, 1990. Zamieszczona tu rekonstrukcja funkcjonowania grupy oparta jest na tej monografii. 18\tIbidem, s.\t118. 19 S. Kubicki, Tamtym coś nie coś, „Zdrój” 1919, nr 2, s.\t34–36; przedruk: S. Kubi- cki, Tamtym coś niecoś, w: Krzyk i\tekstaza. Antologia polskiego ekspresjonizmu, oprac. J. Ratajczak, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1987, s.\t81–84. 26\tOd\tMelancholii do Żniwiarek\tślał bardziej elementy postawy, zaangażowania, „duchowy” – jak pi- sał – wymiar działalności artystycznej, a\tnie jej formalny, estetycz- ny charakter. Sztuka, dzięki swej „duchowości”, miała służyć znisz- czeniu kapitalizmu, formacji wrogiej kulturze. Jego rysunki i\tobrazy, o\tdynamicznych, ale też uproszczonych formach, wymierzone były w\testetyzm kultury mieszczańskiej. Pierwotnie były bardzo ekspre- syjne, następnie bardziej „uporządkowane”, zdradzające zainteresowa- nie szeroko pojętym konstruktywizmem. Także późniejsza działalność Kubickiego, już po powrocie do Niemiec, dobitnie świadczy o\tjego za- angażowaniu, a\tnawet radykalizacji. Krytyka Novembergruppe, pod- pisanie w\t1922 roku manifestu Die Kommune, udział w\trozłamie pod- czas odbywającego się w\ttym samym roku w\tDüsseldorfie Pierwszego Kongresu Postępowych Artystów i\tsformułowanie drugiego manifestu Die Kommune – to wszystko wskazuje na postawę Kubickiego, bardzo odległą od tej, jaką przejawiał Jerzy Hulewicz20. Napięcia między tymi artystami, już wcześniej dość wyraźne, w\tpóźniejszym okresie okazały się nie do przezwyciężenia. Jest to pierwszy sygnał napięcia między nacjonalizacją i\tsocjalizacją sztu- ki nowoczesnej, które z\twiększą siłą zostanie ujawnione później. Nie- mniej jednak w\tkwestiach zasadniczych istniało między nimi poro- zumienie. Dotyczyło ono także formułowanej często poza praktyką artystyczną ideologii narodowej, manifestacji patriotyzmu oraz soli- darności z\tnowym polskim państwem, któremu co rusz groziły róż- ne niebezpieczeństwa. Spektakularnym tego przejawem – jak poda- je Jerzy Malinowski – była ich (niezależna od siebie) reakcja na stano- wisko wobec wojny polsko-bolszewickiej w\t1920 roku, jakie zajął ich dawny sojusznik, „Die Aktion”. Kiedy berlińskie pismo opowiedzia- ło się po stronie rosyjskiej, zarówno „Zdrój” (Hulewicz), jak i blisko powiązany z\t„Die Aktion” Stanisław Kubicki (co zapewne świadczy o\tsile jego uczuć narodowych) z\ttego samego powodu zerwali kontakty z\tFranzem Pfemfertem, redaktorem i\twydawcą niemieckiego pisma21.\tTo jednak, co wcześniej (w\tmomencie założenia) konsolidowało gru- pę, to konflikt z\tbardzo wpływową w\tPoznaniu i\tWielkopolsce partią Narodowej Demokracji, dla której nie do przyjęcia była zarówno „pań- stwowa” perspektywa Hulewicza oraz – tym bardziej – koncepcja re- wolucji Kubickiego. Dla „endeckich” krytyków nie do przyjęcia była 20 J. Malinowski, op. cit., s.\t126 n. 21\tIbidem, s.\t33. Od\tMelancholii do Żniwiarek 27 też sztuka Buntu. Na przeszkodzie stał nie tylko estetyczny konserwa- tyzm „endeckich” publicystów i\tpolityków, ale również (a\tmoże prze- de wszystkim) skojarzenie ekspresjonistycznej stylistyki Buntu z\t„nie- mieckością”. Agresywne ataki „Kuriera Poznańskiego”, czołowego po- znańskiego prawicowo-nacjonalistycznego dziennika, na artystów i\tich wystawy nie pozostawiały cienia wątpliwości, że zarówno sztuka, jak i wyrażane przez środowisko Buntu poglądy polityczne (niezależnie od ich wewnętrznego zróżnicowania) nie są do zaakceptowania przez kręgi Narodowej Demokracji. Dla wielkopolskiej (ale też – bardziej ge- neralnie – polskiej) prawicy narodowa postawa Buntu była nieprzeko- nująca. Ekspresjonistyczna, nowoczesna forma prac poznańskich twór- ców bowiem, ale też towarzyszący jej dyskurs polityczny (zwłaszcza w\tprzypadku odwołań, jak u\tKubickiego, do tradycji anarchizmu oraz jego lewicowe, kosmopolityczne sympatie) w\toczach rzeczników pra- wicowego nacjonalizmu podważały wiarygodność patriotycznych de- klaracji. Prawica poznańska nie dopuszczała żadnej alternatywy dla głoszonych przez siebie przekonań. Szukała narodowej legitymacji ra- czej w\tkulturze tradycyjnej niż nowoczesnej. Chciano budować pań- stwo polskie w\topozycji zarówno do żywiołu niemieckiego, jak rów- nież „federacyjnej” polityki wskrzeszenia dawnej Rzeczypospolitej, wielonarodowego i\twielokulturowego organizmu. Polityka „endecji” dążyła do stworzenia „czystego” etnicznie państwa, co Piłsudskie- mu i\tjego zwolennikom (w\ttym Hulewiczowi) było obce. Ci ostatni bowiem widzieli nie tylko mniej czy bardziej pełnoprawne miejsce mniejszości narodowych w\tnowym państwie (zamieszkujących głów- nie wschodnie tereny Rzeczypospolitej, stąd właśnie opór Narodowej\tDemokracji wobec optyki zjednoczeniowej), ale też jakąś formę fe- deracji z\tinnymi państwami, głównie Ukrainą. Jednym słowem, po- wiązany z\tpismem „Zdrój”, Bunt nie mógł być przez nacjonalistycz- ną prawicę zaakceptowany, gdyż sztuka, którą tu uprawiano, zbyt wyraźnie kojarzyła się z\toddziaływaniem kultury niemieckiej i\tkosmo- politycznymi sympatiami, a\ttakże „nowoczesnymi” aspiracjami obozu zjednoczeniowego22. 22 Dokładne badania recepcji Buntu w\tWielkopolsce nie zostały do tej pory prze- prowadzone. Ich podstawą może być jednak przeprowadzona przez Katarzynę Zawia- sę-Staniszewską kwerenda poznańskiej prasy, której wyniki są przechowywane w\tarchi- wum prowadzonej przez Autorkę Pracowni Dokumentacji Życia Artystycznego w\tIn- stytucie Historii Sztuki UAM. 28\tOd\tMelancholii do Żniwiarek\tBardzo ciekawa w\tkontekście nacjonalistycznej ramy sztuki nowo- czesnej w\tPolsce w\tpierwszych latach niepodległości jest pozycja Jung Idysz, trzeciego z\tpierwszych modernistycznych ugrupowań artystycz- nych. Pojawia się ono bowiem w\tskomplikowanym układzie stosunków etnicznych, między polską większością oraz żydowską mniejszością. Dodatkowy problem (co będziemy również obserwowali w\tprzypad- ku poznańskiego Buntu) to lewicowe, czy też lewicujące przekonania przynajmniej części członków grupy. Niemniej jednak możemy na tym przykładzie obserwować pewien, wyróżniony przez Brubakera, prze- jaw ekspresji postawy mniejszości narodowej jako opozycję do – rów- nież przez niego opisywanej – „nacjonalizacji państwa”. W\toparciu o\tstudia Pierre’a Bourdieu autor pisze, że ten typ wypowiedzi nie tyle jest związany z\tistnieniem poszczególnych grup etnicznych w\twięk- szych organizmach narodowych, z\tich niejako przyrodzonym wyra- zem egzystencji, lecz ze strategią różnicowania pozycji i\tkonkurowa- nia na rynku wymiany intelektualnych wartości23. Jak podaje dotychczas jedyny monografista grupy Jung Idysz, Jerzy Malinowski, środowisko to było jedynym na terytorium Polski ugru- powaniem, w\tdodatku o\tbardzo rozległych kontaktach międzynarodo- wych, które świadomie podkreślało przynależność swej twórczości ar- tystycznej do kultury żydowskiej, kultury jidysz24. Sama nazwa nosi- ła w\tsobie znamiona jednocześnie konotujące nowoczesność („Jung”) z\tjej narodową wykładnią („Idysz”) i\tnawiązywała do szeregu funkcjo- nujących w\tartystycznych dyskursach tego czasu pojęć: „Młoda Pol- ska”, „Młoda Belgia”, a\ttakże „Das Junge Rheinland”, ugrupowania, którego współzałożycielem był związany z\tJung Idysz Jankiel Adler25.\tWarto na marginesie zauważyć, iż trudności, na jakie napotykają bada- nia i\tpraktyka wystawiennicza twórczości tego środowiska, związane są z\tzachowaniem niewielkiego i\tw\tdodatku bardzo rozproszonego ze- społu prac. W\tdodatku są to głównie grafiki, publikowane reprodukcje czy też wręcz jedynie ich fotografie, ocalałe w\tunikalnych wydawni- ctwach, co zniechęca do włączania tego materiału do wielkich projek- tów ekspozycyjnych. Na przykład na monumentalnej wystawie Euro- pa, Europa, mimo pewnego nacisku na nowoczesną sztukę żydowską Europy Środkowej i\tWschodniej, tylko w\tniewielkim stopniu obecna il. I.6 il. I.6 23 R. Brubaker, op. cit., s.\t61. 24 J. Malinowski, Grupa „Jung Idysz” i\tżydowskie środowisko „nowej sztuki” w\tPol- sce, 1918–1923, Warszawa: Polska Akademia Nauk – Instytut Sztuki, 1987, s.\t13. 25\tIbidem, s.\t27–28. Od\tMelancholii do Żniwiarek 29 była twórczość artystów łódzkich26. Także w\tinnym projekcie wysta- wienniczym, nastawionym z\tkolei na międzynarodowe kontakty środ- kowoeuropejskiej awangardy, które to oczekiwania łódzka grupa speł- niała, twórczość Jung Idysz znalazła niewielkie odzwierciedlenie27.\tW\tefekcie, dzięki badaniom Malinowskiego, wiele o\tgrupie możemy powiedzieć, niewiele zaś możemy zobaczyć28.\tMalinowski łączy twórczość artystów z\tterminem tzw. ekspresjoni- zmu żydowskiego, pojęciem zrazu dość enigmatycznym, jeżeli trakto- wać je w\tkategoriach stylistycznych, nabierającym jednak sensu, gdy zestawi się go z\tpostawą twórców, ideologią żydowskiej sztuki narodo- wej, wręcz stylu narodowego, opartego z\tjednej strony na tradycji kul- tury jidysz, z\tdrugiej zaś na europejskiej nowoczesności29. Nie było to wszak środowisko jednolite: „Członkowie ‘Jung Idysz’ reprezentowa- li różnorodne typy postaw, które kształtowały się w\tobrębie kultury żydowskiej: Broderson i\tBrauner utożsamiali się z\tnarodową tradycją żydowską. Szwarc po przyjęciu chrztu określił się jako ‘Żyd–katolik’, pragnąc połączyć tradycję żydowską i\tchrześcijańską. Dla anarchizują- cego Adlera tematyka chasydzka stała się metaforą ludzkiego losu. In- dyferentny religijnie Barciński to przykład lewicowego artysty żydow- skiego”30. Jeszcze inną postawę przyjął związany z\tJung Idysz Henryk Berlewi: „W\tprzemówieniu na otwarciu Wystawy Artystów Żydow- skich w\tczerwcu 1921 roku w\tWarszawie, zatytułowanym Czego chce- my? (...) stwierdził, iż jej [sztuki narodowej – P.P.] przejawami ‘nie są tematy narodowe, lecz forma indywidualna, odpowiadająca istotnym cechom danego narodu’. W\tten sposób zaznaczył się u\tBerlewiego we- wnętrzny konflikt między postawą kultywowania tradycji żydowskiej 26 Por. J. Malinowski, Das jüdische Kunstleben in Ostmitteleuropa, w: Europa, Eu- ropa. Das Jahrhundert der Avangarde in Mittel- und Osteuropa, red. R. Stanisławski, Ch. Brockhaus, Bonn: Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland, 1994, t. 1, s.\t228–238. 27\tCentral European Avant-Gerdes: Exchange and Transformation, 1910–1930, red. T. O. Benson, Los Angeles–Cambridge MA: LACMA/The MIT Press, 2002. 28 Najpełniej materiał ten, a\tw\tzasadzie to, co się zachowało, pokazany był na wy- stawie Ekspresjonizm w\tsztuce polskiej w\tMuzeum Narodowym we Wrocławiu w\t1980 roku. Por. Ekspresjonizm w\tsztuce polskiej, red. P. Łukaszewicz, J. Malinowski, op. cit. 29 J. Malinowski, Grupa „Jung Idysz”, op. cit., s.\t84–103. Zaprezentowana niżej re- konstrukcja poglądów grupy opiera się na wskazanym fragmencie pracy. Tam również zawarte są szczegółowe odniesienia do literatury źródłowej. 30 J. Malinowski, Malarstwo i\trzeźba Żydów Polskich w\tXIX i\tXX wieku, Vol. 1, War- szawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s.\t214. 30\tOd\tMelancholii do Żniwiarek\ta\tpostawą zerwania z\tnią. Innymi słowy stanął on wobec alternatywy: nacjonalizm czy kosmopolityzm”31. Szukając jednak narodowych ele- mentów w\tkulturze wczesnych lat 20. XX w. w\tPolsce, skoncentrujmy się na analizie tej postawy, dokonując koniecznej generalizacji, posta- wy dość szczególnej, gdyż eksponującej nacjonalizm mniejszości et- nicznej. Pewnym wzorem sztuki żydowskiej była tu twórczość Mar- ca Chagalla, ale też tego rodzaju inspiracje odnajdywano w\ttwórczości Maurycego Gottlieba oraz Samuela Hirszenberga. Przynajmniej do tej tradycji nawiązywał w\tswych tekstach jeden z\tczłonków grupy, Marek Szwarc. Rzecz jednak w\ttym, że – jak pisał artysta – narodowego sty- lu żydowskiego do tej pory nie stworzono, a\tjego poszukiwania muszą uwzględniać równocześnie dwa czynniki: tradycyjne elementy żydow- skiego ornamentu i\tżydowską tematykę jako przejaw tradycji narodo- wej, z\tjednej strony, a\ttakże – a\tw\tzasadzie przede wszystkim – no- woczesne zdobycze kultury artystycznej, z\tdrugiej. W\tramy tego ro- dzaju punktów odniesienia włączano mniej czy bardziej stereotypowe formy i\tpojęcia, takie jak: irracjonalizm, bajkowo-groteskowy świat motywów chasydzkich, spirytualizm żydowskiej kultury itp. Mniejsze znaczenie ma tu dyskusja, czy tego rodzaju punkty odniesienia miały w\tistocie rzeczy coś wspólnego z\ttradycją judaistyczną, bardziej zaś to, że te konstrukcje dyskursywne stanowiły jej intencjonalną wykładnię i\tcharakterystykę twórczości wizualnej grupy. Aby jednak temu świa- tu przedstawionemu nadać znamiona nowoczesności, odwołano się nie tylko do nowoczesnej formy, ale też do – jak sądzono – nowoczes- nej ikonografii, którą kojarzono z\tmotywami chrześcijańskimi. Stano- wi to bez wątpienia bardzo ciekawy wyraz judaistycznej identyfikacji artystycznej. Motywy chrześcijańskie, pozostające w\toczywistym na- pięciu w\tstosunku do religijnej tradycji żydowskiej, zaczęły tu funk- cjonować jako ekspozycja uniwersalnych wartości związanych z\tideo- logią „nowego człowieka”, duchowym odrodzeniem ludzkości, anty- cypacją nadchodzących czasów. Dotyczy to widocznej w\ttwórczości niektórych członków Jung Idysz ikonografii Chrystusa, którego uzna- no – jak pisze Malinowski – za prefigurację owego „nowego człowie- ka”. Chrześcijaństwo zapewne było intelektualnie atrakcyjne dla „po- stępowych” artystów żydowskich, zwłaszcza że na płaszczyźnie wi- zualnej można je było połączyć z\twpływami ekspresjonistycznymi, czy szerzej: modernistycznymi, co legitymowało artystyczny „progre- 31\tIbidem, s.\t216. Od\tMelancholii do Żniwiarek 31 sywizm” jako przejaw nowoczesnej kultury europejskiej. Co więcej, na gruncie tego właśnie oddziaływania dawało to szansę powiązania własnej sztuki z\tpostawami aktywistycznymi, rewolucyjnymi, o\twy- raźnie antyburżuazyjnym wydźwięku. Aby w\tpełni zrozumieć charakter narodowej strategii grupy Jung Idysz, należy wziąć pod uwagę kontekst, w\tjakim funkcjonowała. Cho- dzi tu przede wszystkim o\tpolski kontekst, nie zaś jej bogate między- narodowe odniesienia. Otóż początek lat 20. XX w. zaznacza się sil- ną obecnością polskiego nacjonalizmu; wojna polsko-bolszewicka, powstania śląskie, konflikty polsko-litewskie, kryzys ekonomiczny, napięcia społeczne, pogłębiająca się polaryzacja elit władzy itp. stano- wią bardzo produktywne podłoże ekspansji nacjonalistycznej ideolo- gii. Jej apogeum to zastrzelenie pierwszego polskiego prezydenta, Ga- briela Narutowicza, przez związanego z\ttzw. obozem narodowym ar- tystę i\thistoryka sztuki Eligiusza Niewiadomskiego w\tGalerii Zachęta w\t1922 roku. To wszystko, delikatnie mówiąc, nie sprzyjało komforto- wi życia mniejszości narodowych w\tPolsce. Towarzyszący polskiemu nacjonalizmowi antysemityzm, rozwinięty tu w\tXIX wieku i\tpodsy- cany przez niektóre partie polityczne, stanowił bardzo poważny prob- lem tej drugiej co do wielkości mniejszości etnicznej32. Polsko-żydow- skie konflikty narodowe i\tekonomiczne miały też religijne podłoże. Kościół rzymskokatolicki nie należał do nazbyt otwartych instytucji. Dysponując olbrzymim wpływem, bynajmniej nie łagodził antysemi- ckich nastrojów. Z\tdrugiej zaś strony katolicyzm dla mniejszości et- nicznych mógł być atrakcyjny, gdyż wiązał się z\temancypacją, dawał szansę porzucenia społecznego i\tkulturalnego getta. Jeżeli w\tdodat- ku wziąć pod uwagę to, że w\tPolsce tamtego czasu ideologia moder- nizacji kraju zyskiwała coraz większe zrozumienie, a\tnarodowa legi- tymacja Polaków coraz częściej operowała dyskursem nowoczesności, a\tw\tzasadzie – jak zobaczymy – powiązaniem tradycji i\tnowoczesno- ści, żydowskie środowiska artystyczne, które odwoływały się zarówno do uniwersalistycznie pojętej ikonografii chrześcijańskiej oraz moder- nistycznych, europejskich wzorów obrazowania, stawały się (czy też mogły się stać) konkurencyjne wobec polskich środowisk artystycz- nych. To był, nawiązując ponownie do Brubakera/Bourdieu pewien ka- pitał na intelektualnym rynku tamtego czasu; taka praktyka artystycz- 32 Największą po Polakach grupę etniczną stanowili Ukraińcy, następnie Żydzi li- czący ok. 10 populacji państwa. 32\tOd\tMelancholii do Żniwiarek\tna dawała tym artystom szansę nie tylko określenia własnej pozycji w\tówczesnym układzie kultury i\tzbudowania w\tniej własnej tożsamo- ści, ale też podjęcia procesu asymilacji w\tramach nie tylko polskiej, ale też uniwersalnej, powiedzmy dokładniej: europejskiej kultury nowo- czesnej. Taki zapewne był cel odwoływania się w\tsztuce Jung Idysz do chrześcijańskiej ikonografii z\tjednej strony i\tdo ówczesnych awangar- dowych sposobów obrazowania – z\tdrugiej, przy jednoczesnym zacho- waniu elementów judaistycznej tradycji artystycznej. Narodowo-mo- dernistyczne konstrukcje dyskursu i\tsposobu obrazowania środowiska twórców żydowskich stanowiły więc element strategii różnicowania pozycji i\tkonkurowania na rynku wymiany intelektualnych wartości w\tówczesnej Polsce. Element nowoczesności zapewniał im płaszczy- znę kontaktu kulturalnego z\tmodernizującą się większością etniczną i\tjej „znacjonalizowanym” państwem; element narodowy, judaistycz- na tradycja, poczucie odrębności – dzięki pierwszemu elementowi – dawały szansę utrzymania się w\tramach systemu, eliminując jedno- cześnie (jak w\tprzypadku postaw ortodoksyjnych i\tkonserwatywnych) groźbę znalezienia się poza nim. Formułowana tu strategia nie odnio- sła jednakże większego skutku. Środowisko Jung Idysz w\tlatach 1922– 23 zostanie rozproszone, a\tproblematyka narodowa wyparta przez kos- mopolitycznie rozumianą politykę i\tkulturę, czego najlepszym dowo- dem będzie ukształtowana w\tczasie pobytu w\tBerlinie w\ttych latach twórczość Henryka Berlewiego. Wróćmy teraz do omawianych wcześniej Formistów, niejako para- dygmatycznego przykładu problemu nacjonalizacji polskiego moderni- zmu. W\tzestawieniu ich sztuki oraz polityki kulturalnej z\tpoznańskim Buntem widać wyraźnie cele, jakie krakowscy artyści sobie stawia- li, kiedy rezygnowali z\tpojęcia „ekspresjonizmu” w\tnazwie własnego ugrupowania. Były to cele zarówno taktyczne, jak też – a\tmoże przede wszystkim – strategiczne. Nacjonalizacja nowoczesności, a\tdokładniej – jak powiedziałem – nacjonalizacja nowoczesnej formy, przyniosła oczekiwany efekt. Formizm postrzegany był i\twciąż jest jako central- ne środowisko awangardy artystycznej pierwszych lat powojennych, dystansując w\tpolskiej świadomości historyczno-artystycznej bardziej kosmopolityczne ugrupowania, przede wszystkim poznański Bunt oraz – co zresztą stanowi całkiem inny problem – działające w\tŁodzi żydowskie Jung Idysz. Tę centralną pozycję zapewniła im właśnie na- cjonalizacja nowoczesności. Można oczywiście bronić autonomicznej wartości sztuki Formistów rangą wchodzących w\tskład grupy arty- stów i\tcharakterem ich twórczości, z\tdrugiej jednak strony można tak- Od\tMelancholii do Żniwiarek 33 że domniemywać, że właśnie kosmopolityczna i\trewolucyjna postawa Kubickiego i\tcałego Buntu, niezależnie od patriotycznych deklaracji, które nie przekładały się na artystyczną praktykę poznańskich twór- ców, spowodowała marginalizację artysty (i\tgrupy) w\tpolskiej histo- rii sztuki (zarówno we współczesnych, jak też późniejszych opracowa- niach)33. Trzeba bowiem pamiętać, o\tczym już była mowa, że w\tpocząt- ku lat dwudziestych problem nowego państwa bynajmniej nie rysował się wyraźnie, co sprzyjało marginalizacji tego rodzaju rewolucyjnych i\tkosmopolitycznych postaw, jak Buntu czy samego Stanisława Kubic- kiego, oraz – jednocześnie – dowartościowaniu artystycznej strategii nacjonalizacji nowoczesnej formy Formistów. Pamiętajmy, że w\ttam- tym czasie granice państwa wciąż by\n<a href="http://cyfroteka.pl/ebooki/Sztuka_wedlug_polityki__Od_Melancholii_do_Pasji-ebookRO/p38449i95311" target="_blank" title="Sztuka według polityki. Od Melancholii do Pasji [Piotr Piotrowski] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="http://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Sztuka według polityki. Od Melancholii do Pasji [Piotr Piotrowski] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Artelis - Jak rozpoznać swój typ kolorystyczny? - Paulina Buczek - Uroda, Kobieta\nByć może zastanawiałaś się kiedyś jaki kolor do Ciebie pasuje. Niełatwo jest określić swój typ kolorystyczny tym bardziej, że często pojawia się rozdźwięk między tym, co się nam podoba i tym, co do nas rzeczywiście pasuje.\nZadanie nie jest proste, jednak wiedząc w jakich kolorach wyglądasz dobrze, będziesz bez problemu potrafiła dobrać nie tylko modny ubiór, ale także dodatki i akcesoria, kolor włosów, czy nawet wystrój pomieszczenia.\nKażdy człowiek posiada unikalny typ urody, któremu odpowiada określona gama kolorystyczna. Jest ona niezmienna przez całe życie. Niestety, wpływ nowych trendów kolorystycznych w modzie, czy też rady bliskich i przyjaciół, utrudniają nam prawidłowy wybór koloru. W rezultacie długo zastanawiamy się nad podjęciem decyzji podczas zakupu odzieży i kosmetyków i, w końcu, wybieramy rzeczy nieodpowiednie do naszego stylu i typu urody. To z kolei prowadzi do kompleksów i niezadowolenia z siebie.\nWybór odpowiedniego dla nas koloru jest ważny także dlatego, że wpływa na nasz nastrój. Otaczanie się kolorami, które nie są zgodne z naszym typem urody można porównać do przebywania w towarzystwie osób, których nie lubimy.\nIstnieją 4 podstawowe typy kolorystyczne: Wiosna (żywe, ciepłe kolory), Lato (chłodne, pastelowe), Jesień (ciepłe, pastelowe), Zima (żywe, chodne).\nJak określić którym typem jesteś?\nWeźmy dla przykładu kolor brązowy. Pasuje wszystkim, ale ma wiele odcieni. Nie należy ich mylić. Ciepłe, żółto-brązowe barwy będą idealne dla Jesieni, jasny, złoto-brązowy kolor dla Wiosny, stonowany różowo- brązowy dla Lata i żywy, ciemny brąz dla Zimy.\nDla ułatwienia wyboru, przeprowadź mały test. Powinien być on robiony przy dziennym świetle bez słońca, by promienie nie zaburzały obrazu.\nNajpierw oczyść skórę z makijażu, a jeśli masz farbowane włosy, zakryj je, najlepiej za pomocą chusty w kolorze szarym lub białym. Odsłoń szyję i ramiona.\nPrzygotuj jak najwięcej ubrań w różnych kolorach.\nPrzypatrz się swojemu odbiciu i postaraj się nazwać swój naturalny odcień skóry, ust, oczu i włosów. Zadaj sobie pomocnicze pytania:\n- Moje kolory są ciepłe czy chłodne?\n- Kolor skóry ma odcień żółty, bladoniebieski czy może oliwkowy?\n- Jaką barwę mają piegi i znamiona?\n- Czy zęby mają naturalny, lekko żółty odcień?\nZnalazłaś odpowiedzi na pytania. Pierwszy etap za Tobą. Teraz będzie trudniej. Poprzymierzaj ubrania, które przygotowałaś do testu. Najłatwiej porównać je z kolorem oczu i ust. Spróbuj określić, w których Ci do twarzy. To zadanie jest trudne tym bardziej, że mogą podobać Ci się barwy, które do Ciebie nie pasują. Zawsze możesz poprosić o pomoc przyjaciół.\nJeśli Twoimi dominującymi kolorami są kolory:\n- chłodne – Twój typ to Zima lub Lato\n- ciepłe – Twój typ to Jesień lub Wiosna\n- stonowane – Twój typ to Jesień lub Lato\n- czyste, żywe – Twój typ to Zima lub Wiosna\n- jasne – Twój typ to Wiosna lub Lato\n- ciemne – Twój typ to Jesień lub Zima\nOkreślić typ urody pomoże Ci także śledzenie za najnowszymi trendami.\nZnajdziesz je tutaj: https://thecovershop.pl\nLista Tagów: typ urody, uroda, moda\n» Do jakiego typu kobiecej urody należysz?\n» Kobieta zmienna jak pory roku\n» Patent na szybki i ładny makijaż oczu\n» Zimowe lakiery\nartelis.pl › Uroda › Kobieta › Jak rozpoznać swój typ kolorystyczny?\nSukienki na lato dla kobiet... >>\nKobieta zmienna jak pory roku >>\nZimowe lakiery >>\nKobiety kochają torebki! Ale... >>


Pojawił się problem z reelekcją pana Andrzeja Dudy nazywa się pan Rafał Trzaskowski - Obserwator Polityczny\n23 maja 2020 22 maja 2020 krakauer komentarzy 18 Pojawił się problem z reelekcją pana Andrzeja Dudy nazywa się pan Rafał Trzaskowski\nPojawił się problem z reelekcją pana Andrzeja Dudy nazywa się pan Rafał Trzaskowski, oczywiście w znaczeniu bytu politycznego, bo na tym poziomie będziemy to zagadnienie rozpatrywać poniżej. Do tej pory pan Andrzej Duda mógł czuć się pewnym reelekcji, nie miał z kim przegrać. Poparcie dla poprzedniej „liderki” opozycji nie przekraczało kilku procent w sondażach. Kolejny pan Hołownia nie przebijał poziomu 20%. To powodowało, że zwycięstwo pana Andrzeja Dudy w I-szej turze było wysoce prawdopodobne. Co się wydarzy 28 czerwca br., – o ile oczywiście się wydarzy, już nie jest wcale pewne. Najprawdopodobniejsza jest jednak druga tura.\nPonieważ nasza „demokracja” jest napędzana medialnie, należy bardzo uczciwie przyjrzeć się ostatniemu miesiącowi wydarzeń „popularnych” i naświetlanych przez media. Jeżeli chodzi o te media, które kiedyś nazywały się publicznymi, to nie ma czego komentować. Natomiast duża część pozostałości, czyli mendia (tu nie ma błędu) – lansowało problem wizyty pana prezesa na cmentarzu. Do tego stopnia skutecznie, że nawet bardzo znany i szanowany artysta stworzył piosenkę, która będzie symbolem tych wszystkich wydarzeń już na zawsze.\nGeneralnie mieliśmy sytuację wyjątkową, oto kontrola nad systemem wyłamała się z władzy rządzącej elity, przez jej wewnętrzny konflikt. Władza nie była w stanie doprowadzić do wyborów, opozycja skutecznie zablokowała próby działań władzy – w korzystnym dla niej terminie. Obecnie możliwy jest scenariusz, że władza – poprzez osobę pani Marszałek Sejmu, tak rozciągnie kalendarz wyborczy, że pan Rafał Trzaskowski będzie miał kilka dni na zbieranie podpisów. To już poważna sprawa, ale skoro jedna strona mogła stosować obstrukcję parlamentarną, to druga też nie musi już zachowywać pozorów, że gra fair.\nW tle wydarzeń politycznych doszło do kilku interesujących wydarzeń, związanych z ograniczeniem swobody gromadzenia się. Najciekawsze były wydarzenia w Warszawie oraz to, że nie przyjechały na nie osoby ze Śląska – związane z górnictwem. Mało osób o tym wie, ale pojawił się nowy czynnik, korzystający z mediów społecznościowych, który przygotowywał zbiorowe wystąpienie. Zostało to odnotowane przez media, ale bardzo szybko wygasło. Równolegle zwiększyła się ilość tragicznych zakażeń na Śląsku, albowiem z samej specyfiki pracy Górników, wynika że nie da się tych obowiązków zawodowych wypełniać w izolacji.\nPatrząc na kandydatów widać, że wszyscy mają problem z homogenicznością głównych kandydatów, oni są mniej więcej tacy sami – w kontekście profili ludzkich. Czym się jako osoba pan Hołownia różni od panów Dudy lub Trzaskowskiego, Biedronia czy pana Kosiniaka-Kamysza? To mniej więcej ten sam profil ludzki. Warto zwrócić uwagę, że wśród czołowych kandydatów – nie ma kobiet, co też jest istotnym sygnałem dla społeczeństwa – polityka to nie jest zabawa dla „dziewczynek”.\nCiekawiej jeżeli chodzi o osobowości robi się nieco niżej – oceniając sondażowo, pan Bosak, pan Jakubiak i pan Żółtek, to osoby „z innej gliny” osobowościowej, prezentujący inne drogi życiowe, niż wymienieni powyżej, jak również zupełnie inne podejście do polityki. Nie jest przypadkiem, że wymienieni kandydaci są negowani przez media. Zdawkowe komunikaty to wszystko, na co mainstream w środkach masowego przekazu pozwala. Czy Polacy są jednak gotowi na pluralizm i wolność wyboru, czy wolą być sterowani – przez media, jeden z Kościołów i wszechwładne elity?\nTo, że elity się nie porozumiały – to prawdziwe pogrzebanie dorobku całego 30-lecia transformacji. Proszę zwrócić uwagę, że z tzw. postkomunistami nie było problemu. To prawica w wydaniu populistycznym, populistyczno-oszołomionym, jak i tym post-neoliberalnym, czy jak kto woli – około neoliberalnym – jest zgubą dla Polski i Polaków. Wszystko, co ci ludzie – bez wyjątku mają do zaproponowania dla zwykłych ludzi, jako efekt ich aktywności publicznej, to konieczność kolejnych wyrzeczeń. To co kiedyś mówił pan Wałęsa o lewej nodze ma sens. Niestety w tym kraju lewicowość jest skazana na przekleństwo, chociaż program gospodarczy rządzącej prawicy jest istotnie lewicowy! To Gierek już wiedział, że Polacy potrzebują i pewnego kościoła i kiełbasy…\nPan Rafał Trzaskowski jest istotnym problemem w budowie dobrej zmiany dla jej wyznawców. Prawdopodobnie dzisiaj jest to człowiek, który musi na siebie najbardziej uważać w naszym kraju.\nNie będziemy oceniać tej kandydatury, aczkolwiek – jest to osoba w każdym wymiarze pozytywna, ma prawo do swoich poglądów – jak każdy. Można się z nim nie zgadzać, jednakże – skomasowanie władzy w rękach jednego obozu politycznego, nie jest najlepszym rozwiązaniem dla naszego kraju. Z tego względu należy bardzo ciepło odnosić się do tej kandydatury – II tura będzie nadzwyczajnie ciekawa. Pojawił się problem z reelekcją pana Andrzeja Dudy nazywa się pan Rafał Trzaskowski – ten człowiek może zostać naszym Prezydentem.\n← Rosja – nasz wróg umiłowany! Cz.4 – Nasze filary – filar I Bezpieczeństwo państwa i obywateli\nRosja – nasz wróg umiłowany! Cz.5 – Nasze filary – filar II Polska w systemie bezpieczeństwa międzynarodowego →\n18 thoughts on “Pojawił się problem z reelekcją pana Andrzeja Dudy nazywa się pan Rafał Trzaskowski”\nPo aferze Szumowskiego Dudzie spadło o 20 procent\n23 maja 2020 o 07:59\nProblemem Pana Trzaskowskiego jest to, że czyta prace naukowe w oryginale – po francusku …\nTo człowiek z innej bajki niż oczekiwany populistyczny kandydat, jakim jest obecny kandydat, co i zatańczy i zaśpiewa na spotkaniu z wyborcami z Kół Gospodyń Wiejskich oraz Ochotniczych Straży Pożarnych w wiejskich świetlicach.\nDo tego Pan Prezydent Duda nawet rapuje …\nPan Trzaskowski to człowiek elit umiarkowanych i propaństwowych w stylu Panów Mazowieckiego i Geremka.\nPoprze Go 20-30% wyborców, reszta głosów rozłoży się na pozostałych kandydatów.\nW drugiej turze przegra paroma procentami z obecnym Prezydentem, bo elektorat PiS dokona maksymalnej mobilizacji plus zachęty proboszczów.\nSzkoda takiej kariery, ale PO (lub KO) – musi próbować, żeby ocalić swoje istnienie w polskiej polityce.\nDo tego pandemia wcale nie ustępuje i to jest największy nasz problem oraz funkcjonowanie gospodarki, przy powszechnym strachu konsumentów.\nBo puste galerie handlowe świadczą o ostrożności kupujących.\nJuż nikt nie szuka 30-tej pary butów, czy 12-go smatrfona.\nKupuje się rzeczy niezbędne, jak np. zepsuje się pralka.\n982 ofiar śmiertelnych do dziś.\n23 maja 2020 o 08:30\nRafał Trzaskowski jest cudownym dzieckiem Platformy Obywatelskiej. U progu jego politycznej kariery stał prof. Bronisław Geremek, ( “dobra” jeszcze,stalinowska szkoła antypolska – lewicy laickiej moj przyp.)który ukształtował jego poglądy i sposób patrzenia na świat. Jako liberał lepszej szkoły nie mógł odebrać, a to czym nasiąkł za młodu, teraz zaczyna procentować. Wciąż młody, dobrze ustosunkowany, inteligentny, o miłej aparycji, stał się nieoczekiwanie – za sprawą błędów liderów swojej partii – jedyną deską ratunku, po którą mogła sięgnąć Platforma. “myslpolska.pl”\n“Patrząc na kandydatów widać, że wszyscy mają problem z homogenicznością głównych kandydatów, oni są mniej więcej tacy sami – w kontekście profili ludzkich.”\nWszyscy (kandydaci) to jewropejczycy w każdym calu, wypełnieni niczym balon ‘takimiż’że wartościamy”, jakie TO przekonania\n(i jacy kandydaci) zauważyła swego czasu “czeszka” https://pl.wikipedia.org/wiki/Madeleine_Albright piejąc panegiryki i rozpływając się nad postacią guru lewicy laickiej ‘Naszym”Drogim Bronisławem – Skarbem Narodowym” – wymieniał nie będę, gdyż wszyscy je znamy, popieramy, bądź nie – tak jest w moim przypadku. Udziału w wyborach raczej nie wezmę – za to gdyby doszło do II tury (Duda-Trzaskowski) będę wybierał będę (z przykrością) mniejsze zło, czyli obecnego prezydenta. NIESTETY!!\n23 maja 2020 o 09:03\nNieco zbyt idealistyczne spojrzenie na teatr marionetek, nie pozwala dostrzec pewnych aspektów praktycznych. Stąd pozwolę sobie dorzucić kilka zdań uzupełnienia.\nCytat: “Równolegle zwiększyła się ilość tragicznych zakażeń na Śląsku, albowiem z samej specyfiki pracy Górników, wynika że nie da się tych obowiązków zawodowych wypełniać w izolacji”.\nCzyżby ten wirus był szczególnie zjadliwy pod ziemią?\nJak się chce wykazać więcej zakażeń, to należy zrobić więcej testów. Wirusa jest wszędzie coraz więcej, ale choroba atakuje ludzi osłabionych (z różnych powodów, a najczęściej wiekowych).\nWęgiel, a szczególnie z polskiego górnictwa, jest niepotrzebny z uwagi na mniejsze zapotrzebowanie gospodarki (także wyłączenie handlu), więc po co go produkować na hałdy, przyspieszać realizację planu centralnego składowiska węgla. Nikt oficjalnie przecież nie powie (szczególnie przed wyborami), że ten biznes nie jest opłacalny, i trzeba go zamknąć, sprowadzać tańszy węgiel, a w zamian zająć się bardziej dochodowymi interesami. Lepiej być zatroskanym, wykazywać zrozumienie i kłamać. Ciepłe posady władzy zależą od nastawienia wyborców, a ci widzą wielką troskę o los zakażonych górników.\nLudzie odbierając media, przyjmują głównie słowa, różne deklaracje, oraz wybrane i odpowiednio “naświetlone” obrazy i fakty, które mają odbiorców przekonać do czegoś. Tak dzieje się wszędzie, i zwykle działa.\nNajgorzej jest jednak, gdy taka władza jest nadana i sterowana z zewnątrz. Mocne i skuteczne wsparcie zewnętrzne i odpowiednia propaganda, potrafią dokonać rzeczy niebywałych (cudów). Przykładowo może okazać się, że zdrajca jest największym patriotą, dzięki czemu zdrajcy nie muszą się już lękać o swój los. Dzieci zdrajcy (po zmianie tożsamości) mogą dalej kontynuować jego dzieło. Wielkiego populistę nie trzeba chować wśród ludzi, o których się troszczył, lecz można wśród despotycznych władców (dzięki właśnie mocnemu i skutecznemu wsparciu), itd. Władcy (dawniej z nadania boskiego, a teraz innego) mają swoje marzenia o chwale i przyszłej, historycznej wielkości.\nA wszystkich łączy troska o ludzi, o naród, i wszyscy okazują się być wielkimi patriotami, bo widać jak dzielnie stają wobec obcego zagrożenia wokół naszych granic. 🙂\nŚwiat się zmienia, dawne standardy i priorytety zastępowane są przez nowe, a tu na opak, walczy się o minione (bez szansy na powrót) sprawy, a które teraz to zwykłe bzdury.\nSzkoda, że Trzaskowski nie ma talentu politycznego, ale za to lubi sobie od czasu do czasu strzelić w stopę.\n23 maja 2020 o 09:19\n..Kradzież się udała. Allen Dulles niczym Szczurołap z Hameln wyprowadził całe pokolenie z ich naturalnego kulturowego i politycznego kontekstu. Powrót jest niemożliwy, bo zupełnie nie wiadomo, do czego się odwołać. Wszyscy w większym lub mniejszym stopniu jesteśmy ludźmi z niejasną tożsamością. Tożsamość naszych dziadków i rodziców była jasna, a nasza nie jest już taka oczywista.\nModny ostatnio temat Kazika i radiowej Trójki obnażył to z całą ostrością. Nieomal wszyscy podzielili się na obrońców/oskarżycieli Kazika lub na obrońców/oskarżycieli redakcji radiowej. Zupełnie nie rozumieją, że cały ten konflikt to gra pozorów, bo obydwie strony niby to konfliktu naprawdę należą do tej samej rodziny. Jak napisał publicysta Gary Allen: „Młodzi ludzie wierzą, że buntują się przeciwko establishmentowi. A establishment jest właścicielem i operatorem stacji radiowych i telewizyjnych, popularnych czasopism i firm fonograficznych, które zamieniły muzykę rockową i jej wykonawców w potężną siłę w amerykańskim życiu”.\nNa koniec można byłoby zapytać: po co? Po co ten Dulles ze swoim planem? Po co ten cały trud? Dla „złotego miliarda” (22,23). Ale o tym kiedy indziej. Oczywiście jeśli zdążę, bo wobec groźby powszechnych szczepień wiara w to, że złoty miliard to tylko teoria spiskowa, coraz bardziej słabnie.\n23 maja 2020 o 09:49\nAle wiecie, że zgodnie z prawem nie można już zgłaszać nowych kandydatów? Wybory zostały ogłoszone i odbyły się 10 maja po czym uznano je za nieważne. Uznanie wyborów za nieważne wymaga ich ponowienia ale nie rozpoczyna od początku procedury. Ponownie odbywa się ta część która powodowała uznanie ich za nieważne czyli tylko głosowanie. Tak właśnie PiS wydymało PO której kandydatka zrezygnowała a zgodnie z prawem nie mogą wystawić nowego. LOL\nTrzaskowski gwarantuje swoją osobą istnienie państwa świeckiego, a to jest na dziś sprawa pilna, aby nie dopuścić dalej do instalacji religijnej dyktatury. A więc jest to mniejsze zło. Tylko mniejsze zło, bo nie oczekujmy uratowania Polski przed upadkiem ze strony kandydata liberalnej burżuazji. Ale gdyby wygrał wybory, to może zechce zbudować wokół siebie inną lepszą jakość, czyli partię w nowym wymiarze, niż ta rodem z PO-PSL, czy PiS.\nCudów jednak nie oczekujmy ze względu na takie kontakty:\nMimo wszystko post-sanacyjnemu “jaśnie państwu”, które podzieliło Polaków, jak nikt dotąd oraz wyrządziło wiele szkód w polityce międzynarodowej narażając bezpieczeństwo narodu poprzez sprowadzenie obcych wojsk – należy podziękować i na marionetkę prezesa głosować nie wypada.\n23 maja 2020 o 17:30\nMiecławie w poście wyżej, zam. o godz. 12:35 piszesz piramidalne bzdury, dobrze że w porę zreflektowałeś się (linkiem) BO groziła (już) czerwona kartka z mojej strony . Nic o propagowanej przez wybrańca liberalnej lewicy laickiej – eurosodomie?\nA lewacko- eurobolszewickie czerwone (i różowe) dzikie hordy potępiajmy “w czambuł”, solennie zasłużyły (sobie) trzymając niepodzielnie rząd dusz (divide.. cośtam ) 🙂 i TO już trzy dekady !\nTU, masz dr Przybyła, więc na pewno będziesz kontent, staram się trafiać (ostatnimi czasy)\nw twoje (nie)wybredne gusta polityczne. Temat : Jakie były początki polskiego socjalizmu? (dr Jan Przybył) https://www.youtube.com/watch?v=Mot7-2NejJs\nOk. 27. min. ….\nA najkorzystniej – hurtem! 🙂\n24 maja 2020 o 00:22\nLitości z tym teologiem od siedmiu boleści, przecież on nie zna literatury, a wybiórcze traktowanie socjalistów, jako wręcz pomocników religii i kapitału w tworzeniu bardziej świadomego robotnika to już kpina. Owszem jeden z odłamów PPS można nazwać burżuazyjnym, zresztą Arciszewski był przecież w rządzie londyńskim i nawet się wypowiadał, że ziemie zachodnie są nam niepotrzebne, tylko Kresy i Kresy. Dla mnie to nie byli socjaliści, ci o których opowiada. Walka klasowa to była podstawa tamtego socjalizmu z XIX wieku obok walki wyzwoleńczej w przypadku polskich socjalistów.\nOn zaczyna wywody od Brzozowskiego, a nie zna nawet jego twórczości. Oto bolesna krytyka kapitalizmu tak uwielbianego i bronionego przez Przybyła ze strony Brzozowskiego na którego się powołuje:\n„Ekonomia kapitalistyczna, myśl kapitalistyczna tworzą mistyfikację, uznając za podstawę istnienia ludzkości w przyrodzie zysk od kapitału. (…) Stworzenie typu swobodnego pracownika jest właściwym zadaniem ludzkości, która pragnie być wolna, tj. nie zależeć od przypadku. Dopóki myśliciele kapitalistyczni nie dowiodą, że tylko praca stwarzająca zysk dla właściciela kapitału jest postacią energii, istniejącej przyrodniczo, dotąd żaden rewizjonizm mieszczaństwu nie pomoże”. Źródło: Stanisława Brzozowski, Ich rewizjonizm, „Przegląd Społeczny” nr 22, 22 lipca 1907.\nPoza tym Brzozowski był “cienkim” socjalistą, powinien lepiej poczytać Abramowskiego.\nA co do agresywnego języka lewicowej młodzieży o którym on wspomina, to proponuję mu, aby wypowiedział się na temat języka używanego przez prawicę np. w Gazecie Warszawskiej i wielu innych szmatławcach. Zresztą sam go używa wobec inaczej myślących niż on, więc dziwię się, że jeszcze nie wpadł na to, że sam będzie podobnie traktowany. Akcja rodzi reakcję. Gdy ksiądz po kolędzie powiedział mi, że mam coś z głową nie tak, bo PRL już upadł a ja nadal nie chodzę do Kościoła, to jak myślisz, że ja pokornie zniosłem jego żenujące uwagi? Dostał wulgarną wiązankę ode mnie psychol jeden i spie*dalał z mojego domu z kiecką w ręku po schodach, o mało się nie wywrócił. Takiej reakcji się nie spodziewał, ale mi też się w głowie nie mieściło, aby ksiądz chodzący po kolędzie tak bezczelnie nie uznawał mojego wyboru co do światopoglądu. Prawie, że mi groził, tak się pewnie poczuła ta czarna zaraza. Od tamtego czasu powiedziałem dość tradycji religijnej w moim domu i rodzina musiała się pogodzić, że żadnego szamana już w domu nie będziemy przyjmować.\nPrawica jako pierwsza w Polsce zaczęła używać bardzo agresywnego i nienawistnego, wulgarnego języka wobec lewicy szeroko pojętej z komunistami na czele. Teraz będzie trudno ten trend zatrzymać i musicie się liczyć z tak samo mało wybredną krytyką ze strony lewicowej młodzieży.\nDobrze, że jeszcze nie ma bojówek lewicowych jak w II RP i oby ich nigdy nie było, ponieważ bojówki prawicowe już są w postaci ONR i MW, jakichś tam rycerzy religijnych itp. Nie mają tylko z kim walczyć, bo nie ma lewicy z którą mogli by pójść w sparing. Biedni kibole prawicowi wyświęcani na “ciemnej górze” z tej rozpaczy to aż ustawki między sobą robią. 🙂\nI tak trzymać młodzi lewicowcy z przekonania, uczyć się, kształcić i pracować, nawet dla korporacji, ale za duże pieniądze, niech ciemna prawica żyje sobie na prekariacie i się modli o lepszy los, skoro chciała kapitalizmu. Jak prawicowcy chcą sprawiedliwości społecznej bez wyzysku kapitału, to muszą stać się socjalistami i ateistami, aby żaden pleban ponownie nie wysterował kropidłem ich umysłu do kapitalizmu. Chcesz robotniku kapitalizmu, bądź sługą pana i plebana.\n24 maja 2020 o 00:33\nJa się dziwię panu Miecławowi cierpliwości.\nTen (jakże) charakterystyczny pana (Pana) styl (www.styl.pl/jasiedziwie.pl) 🙂 post-zdradziecki rzecz JASNA (nie dla wszystkich!) bólszewicki i lewacki może naprawdę doprowadzić nie JEDNEGO do b(U)lu 🙂 http://www.bUl.pl/putin-bul-pierwszy potylicznego (politycznego!) – Jaśkowski muwi jag jest! a Czerniak mu przytakuje.\nOczy bolą, panie Krzyk\n24 maja 2020 o 09:57\n@Grzegorz z Kotliny Kłodzkiej ……..nieprawda’ż? 🙂\n@Miecław. ….żal, że tkwisz mentalnie ‘w tym” co (najbardziej) cuchnące… 🙂\n@Grzegorzu ….., moja cierpliwość jest nieskończona, jeżeli chodzi o piętnowanie ludzkiej głupoty i ciemnoty, a styl jak styl, zawsze zmienny i dostosowany do adwersarza. Tylko czasu czasami brakuje. 🙂\nKrzyku58 zadarł po prostu z niewłaściwym człowiekiem, u którego nie ma przebaczenia. Prawica nie może u mnie liczyć na przebaczenie, o nigdy.\nNo a jeżeli chodzi o ten ból, to wiesz operacja na mózgu jest podobna bezbolesna, ale już prostowanie prawackich neuronów prowadzi ich do bólu sumienia, nie tylko politycznego. 🙂\nI tak ma być, za cierpienie narodu po 1989 roku, za te głodne dzieci, za euro-sieroty, za tą patologię, którą stworzyli, za oddanie Polski w niewolę religijną i ekonomiczną.\n@krzyk58 – prawda boli co, oj boli? 🙂\nTo tylko logika krzyku58, nic więcej. A prawda jest prosta, wystarczy poznać naukę społeczną Jezusa, jego Kazanie na Górze oraz tym się kierować. Jak widzisz dla ateisty i egalitarysty jakim jestem, to nic trudnego, ale wam katolikom sprawia to jakoś dziwnie szczególne trudności. Pytanie dlaczego? A już wiem, sam się przecież przyznałeś, że Biblii nigdy nie czytałeś, to właśnie dlatego kler może wami prawakami w interesie kapitału sterować kropidłem w pożądaną dla kapitału stronę.:-)\nOdzwierciedleniem nauki społecznej Jezusa można uznać, że jest ten cytat:\n“W miarę tego jak będzie usuwany wyzysk jednostki przez jednostkę, będzie też usuwany wyzysk jednego narodu przez drugi. Wraz z zanikiem przeciwieństwa między klasami zanikać będzie wzajemna wrogość między narodami”. – Manifest Komunistyczny\n“23 Jezus zaś powiedział do swoich uczniów: «Zaprawdę, powiadam wam: Bogaty z trudnością wejdzie do królestwa niebieskiego, 24 Jeszcze raz wam powiadam: Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne niż bogatemu wejść do królestwa niebieskiego». (Mt. 19, 23-24) – mówił dwa tysiące lat temu „pierwszy socjalista”.\nCzy ten twój guru teologii to zna? Bo tak wychwala posiadaczy kapitału, jacy to oni dobrzy byli, nawet szpitale budowali w Łodzi w XIX wieku.:-)\nTen twój guru, wspominał też o Limanowskim. Dlaczego więc Kościół nigdy nie kierował się nauką społeczną Jezusa i występował przeciwko socjalistom, a przez wiele wieków rządu dusz nie stworzył żadnego systemu sprawiedliwości społecznej tylko utrwalał feudalizm? Dlaczego guru nie wspomniał o tej światłej myśli Limanowskiego?\n„Prawdziwy patriotyzm zwraca się przede wszystkim ku temu, co stanowi podstawę i rzeczywistą siłę narodu, ku ludowi pracującemu, a więc musi być socjalistyczny; szczery zaś socjalizm, wypływający z miłości do narodu, musi być patriotyczny.” – Bolesław Limanowski (1835-1935).\nOstatnio przecież guru wychwalał arystokrację, a lud uznał za ciemną bezwartościową masę.\nNiestety to ty tkwisz po uszy w cuchnącej naftaliną ciemnocie. Ja tylko oczyszczam to polskie szambo z prawackich fantazmatów, więc siłą rzeczy jak każdy Polak tkwię w tej cuchnącej tkance społecznej, jaką zgotowała nam okupacyjna religia na czele ze styropianem.\nPodobno ptaszki ćwierkają że za tym panem idzie wiele problemów i różnych spraw, które bardzo szybko będą widzieć światło dzienne.\nZadziwiająca jest krótka pamięć tzw. “elektoratu”.Pan Trzaskowski jest człowiekiem PO.Platforma Obywatelska rządziła w Polsce 8 lat.Zapomnieliście jakie to były rządy?Nieistotne ile osobistych zalet ma ten Pan,ważne ,że będzie wspierał PO! Co to oznacza ,myślący człowiek powinien wiedzieć.Wybór między kiłą ,a rzeżączką to żaden wybór!!\n24 maja 2020 o 13:33\nChcąc aby to państwo ocalało nie wolno wybrać na prezydenta żadnego złogu soliarnościowo-kościelnego.\nTo nieuleczalna zaraza dla Polski. Z grona kandydatów pozostał jedynie Biedroń, niestety obciążony cechami orientacji, w Polsce nie do przyjęcia.\n24 maja 2020 o 16:09\n@Wojciech. No, TO wybierzmy europede*ów, (eurobolszewię) tak proponuje lewicowiec (nowa lewica euro) kom. Wojciech, A będzie tak jak na zmarksizowanym, zlewaczałym zapadie (PiS – także zaliczam do eurobolszewii…) “w Polsce nie do przyjęcia.” Wszędzie gdzie jest normalnie, czyli na wschód od Polski – też. Dlatego – chwalmy Pana…\nОСЕНЬЮ НАС НАЧНУТ УБИВАТЬ! https://www.youtube.com/watch?v=MNR69Kpl1Uc\nRekomenduję rozmowę z płk Kwaczkowem!\nMichałkow uderza celnie i wyjątkowo boleśnie w cały obóz neoliberalny skupiony w tzw. pionie ekonomicznym władz rosyjskich. To nie tylko wspomniany Gref, ale również Aleksiej Kudrin (szef Izby Kontrolnej), Elwira Nabiulina (prezes banku centralnego), Anton Siluanow (minister finansów) i wielu innych. Reżyser apeluje do bloku siłowego – służb mundurowych, wojska – zbliżonego do bardziej konserwatywnych poglądów, o przeciwdziałanie globalistycznym neoliberałom w dobie kryzysu pandemicznego. Michałkow idzie na wojnę i choć nie ma armii, sam jest działem wielkiego kalibru.\nProf. Katasonow mówi, nie ma żadnej pandemii są fałszywe statystyki, totalna kwarantanna to przejaw zupełnej niekompetencji władz. Profesor powołuje się na prace zagranicznych naukowców, którzy stopniowo, ale konsekwentnie pokazują prawdziwy obraz COVID-19. Statystyki, oczyszczone z propagandy pokazują, że żadnej wirusowej pandemii nie było i nie ma. Jest tylko atmosfera strachu i rodzące się z jego powodu zwierzęce refleksje wielu rządów, które swoimi działaniami pogarszają sytuację. Nie tylko ekonomiczną, ale także sytuację, dotyczącą zdrowia ludzkiego. Profesor podsumowuje, że ludzie umierają nie tyle OD koronawirusa, ile Z koronawirusem z powodu zupełnie innych chorób. Pytanie kiedy prokurator krajowy dobierze się do skóry zaprzedanym łajdakom, tchórzom i zdrajcom, dalej niszczącym zdrowie polskiego społeczeństwa poprzez zaniechanie leczenia i narzucając bandyckie ograniczenia wolności zakładając ludziom szmaty na twarz, skutkiem czego mamy jak w banku : grzybicę płuc i układu oddechowego, niedotlenienie organizmu, osłabienie układu odpornościowego, grzybicę układu nerwowego, jamy ustnej, astmę, zapalenie górnych dróg oddechowych. I chyba tym łajdakom o to chodzi by jesienią zgonów było więcej. A potem już tylko szczepionka. I kiedy pozwolimy tym draniom mieć prawo do przymusowego wstrzykiwania rzeczy do naszego ciała wbrew naszej woli, będzie to nasz koniec. I teraz jest pytanie o rolę grupy doradczej profesura – ministra. Warto zapamiętać ich nazwiska, nie ma tam istotnych lekarzy ale kadra UW, PWrocł., KUL, Uniw. Białostocki, a więc matematycy, informatycy, statystycy, modelarze. A zatem Panie ministrze powiedz narodowi patrząc prosto w twarz o co wam tak naprawdę chodzi?\nWam Miecławie,i innym ‘komucham”, nowej lewicy (bolszewii) nie w smak “gazeta warszawska”. Wasz wybór…. 🙁\nМОЗГОВОЙ https://www.youtube.com/watch?v=s2Gg1Y74M0g + komentarze.\n“„Kiedy rozwalają twój dom, zabijają kobiety i dzieci, mężczyzna ma jedno wyjście. wziąć broń do ręki i powstać do obrony swojego NARODU”\nALEKSIEJ MOZGOWOJ (1975 – 2015)\nPs. “Bierę” się do prosmotra filmu “Mozgowoj”, BO, na 17:00 na kanale Cepolska zapowiedziany jest:\nCezary Tarkowski: Telewizja to narzędzie i organ władzy Chazarów nad niewolnikami – narodami świata\nA “oświeceni”, lewaki, demokraci i inni neokomuniści (formułowi) “brechają” iż “krzyk58”\noszalał BO wszędy wietrzy – spiski i teorie, przypominam że ten się śmieje kto…itd. w rozwinięciu myśli, “Najpierw cię ignorują. Potem śmieją się z ciebie. Później z tobą walczą. Później wygrywasz.”\n“Tylko na nas spójrzcie. Wszystko jest na wspak, wszystko jest do góry nogami: lekarze niszczą zdrowie, prawnicy niszczą sprawiedliwość, uniwersytety niszczą wiedzę, rządy niszczą wolność, główne media niszczą informacje, a religie (niektóre – moj przyp.) niszczą duchowość .\n… Samo słowo “tajemnica” jest odrażające w wolnym, otwartym społeczeństwie. Jako ludzie jesteśmy tak z natury jak i historycznie przeciwnikami tajemnych stowarzyszeń, tajnych przysiąg oraz ukrytych biegów wydarzeń … Na całym świecie działa przeciwko nam monolityczny i bezwzględny spisek, bazujący przede wszystkim na ukrytych środkach, by rozszerzać swą strefę wpływów poprzez infiltrację (szpiegostwo), zamiast inwazji, poprzez działalność wywrotową zamiast wyborów, poprzez zastraszanie zamiast wolnego wyboru. Jest to system, który zgromadził ogromne ludzkie i materialne zasoby, dla zbudowania zjednoczonej i wysoce skutecznej maszyny, która łączy operacje militarne, dyplomatyczne, wywiadowcze, ekonomiczne, naukowe i polityczne. Jej przygotowania są ukrywane, a nie ogłaszane, jej pomyłki są grzebane, a nie publikowane, jej przeciwnicy są uciszani, a nie pochwalani. Żaden wydatek nie jest kwestionowany, żaden sekret nie jest ujawniany. [John F. Kennedy, Waldorf-Astoria Hotel New York City, 27 Kwietnia 1961]\nPamiętajmy, że naukowcy dowiedli, iż osobnicy podejrzliwi, wręcz paranoiczni, mają znacznie większą szansę na przetrwanie, (w oszalałym, politpoprawnym, neomarksistowskim świecie – moje dok.)\nA białe myszki na suficie to już się pojawiają u ciebie? Odstaw kadzidło, tyle razy już cię upominam, a wszystko wróci do normy, jakby ręką odjął. 🙂\nOszalały świat to masz na prawicy, zachodnie lewactwo obyczajowo-burżuazyjne jest tylko z lekka zdegenerowane. 🙂 Ale da się z nimi żyć trzymając na dystans. Natomiast z szurnią prawicową to już nawet oddychać nie ma czym, tak zatruwają przestrzeń diaboliczną manipulacją. 🙂


Darmowe gry kasyno to po prostu darmowe spiny na automatach online. Kasyno daje nam kilkadziesiąt darmowych obrotów, za które możemy wygrać bonusową gotówkę w kasynie i wykorzystać ją na grę na dowolnych grach w kasynie. Niestety rozczarujemy graczy, którzy myśleli, że darmowe kasyno istnieje.\nKasyno internetowe Slots of Vegas recenzja Krotkie informacje. W zwiazku z decyzja Panstwa Polskiego, ponizsze kasyno internetowe znajduje sie na czarnej liscie, dlatego tez gracze z Polski nie powinni odwiedzac tego miejsca. Ponizszy artykul niesie wylacznie informacyjny charakter. Slots of Vegas Online Casino zostalo zalozone w 2004 roku. Zasady ogólne i podstawy gry w pokera. Jeśli jesteś początkującym pokerzystą, przyda Ci się nasz krótki zbiór porad. To proste zasady dotyczące pokera ogólnie – w dalszych zakładkach menu Poker prezentujemy bardziej szczegółowe … Kasyno (1995) Porachunki (1998) Hazardziści (1998) Hazardzista (2003) Revolver (2005) Casino Royale (2006) Lucky You: Pokerowy Blef (2007) Ocean’s Thirteen (2007) 21 (2008) Wątki kodów promocyjnych i bonusów; Filmowy kod promocyjny do STS „Porachunki” Guya Ritchiego to jeden z najbardziej znanych filmów o hazardzie XX wieku Chociaż po przeczytaniu tych informacji może wydawać ci się wszystko jasna, w samej grze może to wyglądać inaczej. Dlatego polecamy najpierw poćwiczyć strategie pokera i prawdopodobieństwo w grze w pokera za darmo. Gra w pokera na internecie ma tę zaletę, że możesz grać w texas holdem poker za darmo jak długo zechcesz. Filmy są podobne do Podwójna gra: Męska gra (1999), Ślepy traf (2013), Władza pieniądza (2006), Glengarry Glen Ross (1992), Las Vegas (2003), Hazardzista (1974), Ostatni Gwizdek (2014), Hazardziści (1998), Champion (2002), Wolny strzelec (2014) 11/02/2021 Kasyno live. Sport. Może to być efektem wypicia alkoholu, przegranej bad beat lub strachu przed wysokimi stawkami. Graj, kiedy tylko masz rękę, a istnieje duże prawdopobieństwo, Hazardzista lub gracz akcji. W odróżnieniu od dręczyciela lub typu luźno-agresywnego,\nHazardzista lub gracz akcji. W odróżnieniu od dręczyciela lub typu luźno-agresywnego, ten gracz szuka emocji. Bądź cierpliwy, a prawdopodobie w końcu wyciągniesz z niego pieniądze. Gracz rekreacyjny. Ten gracz gra tylko dla zabawy (lub żeby się nauczyć) i postrzega straty jako zapłatę za doświadczenie.\nNałogowy hazardzista pozwał kasyno. Mężczyzna ma w swoim życiorysie próbę samobójczą (po przegranej w innym kasynie rzucił się pod autobus), która Hasło do krzyżówki „hazardzista w kasynie” w słowniku szaradzisty W naszym słowniku krzyżówkowym dla hasła „hazardzista w kasynie” znajduje się 175 definicji do krzyżówki. Jeżeli znasz inne definicje pasujące do hasła „ hazardzista w kasynie ” możesz dodać je za pomocą formularza dostępnego w opcji Dodaj nowy .\npo przegranej sesji masz ochotę odegrać się jak najszybciej pożyczasz pieniądze od znajomych / rodziny z góry wiedząc, że posłużą one do gry regularnie podwyższasz stawki aby gra stała się bardziej emocjonująca\nParadoks hazardzisty (ang. gambler's fallacy) zwany również złudzeniem gracza, złudzeniem Aleksego Iwanowicza i złudzeniem Monte Carlo – błąd poznawczy i błąd logiczny polegający na traktowaniu niezależnych od siebie zdarzeń losowych jako zdarzeń zależnych. W szczególności jest to myślenie, że zdarzenie będące przedłużeniem jakiejś bardzo nieprawdopodobnej serii … Wszyscy znają słowa kasyno online. Dużo o nim mówiono. Niektórzy po prostu żałują, że są hazardzistami najlepszych kasyn online, ale inni, którym szczęście zawsze się uśmiecha, doświadczają niezapomnianych wrażeń z gry w kasynie na automatach. Po przegranej bitwie pancernej 4-5 sierpnia pod Wołominem, gdy jego korpus pancerny został przez Niemców odrzucony - już 8 sierpnia zameldował Stalinowi, że 23 sierpnia będzie w stanie wznowić ofensywę celem zdobycia Warszawy (Stalin planu nie zatwierdził). Potem, aby przedłużyć powstanie, pozorował "desant" na Czerniakowie. Konieczne jest zakończenie rozgrywki po przegranej, bowiem chęć odegrania się się może wywołać lawinę kolejnych porażek, które coraz bardziej popychać będą w szpony nałogu. Ważna jest zawsze samokontrola, a więc ustalenia określonej ilości czasu przeznaczonego na granie, a także kwoty, którą można stracić. Ruletka Strategia Gry. Zacznijmy od tego, że żadne kasyno nie zainwestowałoby w grę, którą można byłoby łatwo i uczciwie pobić. Kasyna mają cel zupełnie przeciwny do twojego – one chcą, aby pieniądze opuściły twoją kieszeń i trafiły do nich. To by mj mecz najtrudniejszy, przeciwko najbardziej wymagajcemu rywalowi. Ja kontra ja. Andrzej Iwan, alkoholik i hazardzista. Witajcie. To nie bdzie ksika o triumfach, chocia i one si zdarzay. Wicej znajdziecie tu upadkw, bo moje ycie naznaczone jest upadkami, po ktrych nieporadnie prbowaem si pozbiera. Kasyno online, kasyno na żywo, kasyno mobilne, kasyno bez pobierania…to tylko kilka rodzajów kasyn, z których gracz może wybierać. W naszym przewodniku po kasynach znajdziesz szczegółowy i rzetelny opis każdego z kasyn co sprawi, że nawet jeśli dopiero co stawiasz swoje pierwsze kroki w świecie hazardu internetowego, nie będziesz miał wątpliwości co to tego, czy …\nKasyno Sault Marie to udana jaskinia hazardu, która w dodatku nie działa dla zysku, lecz po to aby przysłużyć się lokalnej społeczności, więc jest to godna uwagi inicjatywa i grając tutaj można poprzez sprawianie sobie przyjemności, przysłużyć się swoim sąsiadom i innym ludziom. Po nalocie przez policję i ewikcję 16-letniego squatu Terra Incognita w Salonikach w Grecji w dniu 17 sierpnia 2020 r., inwazji policji na squatt Libertatia w Salonikach 23 sierpnia 2020 r., po aresztowaniu 12 osób odbudowujących dach spalonego przez faszystów squatu 5 września 2020 r. w Salonikach, tym razem doszło do ataku na squat w Squat Rosa Nera, w Chanii na Krecie, gdzie istniał


Jakie testy zrobić po przebyciu COVID-19? Epidemiolog odpowiada [PODCAST]\nDlaczego ozdrowieńcy powinni robić testy? I które dokładnie? Czego możemy się z nich dowiedzieć? Jak interpretować informacje o ilości przeciwciał? I jak ich wyniki mogą wpłynąć na nasze życie? Odpowiada dr Agnieszka Motyl, #epidemiolog, Dyrektor ds. Standardów Medycznych Medicover, w rozmowie z Małgorzatą Wiśniewską.\nJakie testy zrobić po przebyciu COVID-19?\nSą na rynku testy na przeciwciała pobierane z krwi i badane w laboratorium (to nie są takie szybkie testy do zrobienia samodzielnie w domu z opuszki palca). Wynik podawany jest w określonych jednostkach, czyli jest podawany poziom przeciwciał.\nNajlepiej zrobić je w klasie IgG. Jeśli mamy wynik takich przeciwciał, które są skierowane przeciwko białku N, wtedy mamy informację, że przebyliśmy zakażenie wirusem SARS-CoV-2. Dodatkowo określony poziom tych przeciwciał daje nam wiedzę, w jakim stopniu ta infekcja była intensywna.\nDowiedz się więcej o pracy testach po przechorowaniu COVID-19. Wysłuchaj całego podcastu.\nPrzeczytaj więcej o rodzajach testów na koronawirusa.