Δοσιμετρία Προσωπικού Εργαστηρίου Ραδιοϊσοτόπων και Πυρηνικής Ιατρικής από Εσωτερική Ακτινοβόληση - PDF\nDownload "Δοσιμετρία Προσωπικού Εργαστηρίου Ραδιοϊσοτόπων και Πυρηνικής Ιατρικής από Εσωτερική Ακτινοβόληση"\n1 Τμήμα Φυσικής Δοσιμετρία Προσωπικού Εργαστηρίου Ραδιοϊσοτόπων και Πυρηνικής Ιατρικής από Εσωτερική Ακτινοβόληση Χαρίκλεια Πέτσα Επιβλέπων Καθηγητής : Πάνος Ραζής Μάιος 2015\n2 Περίληψη Στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας, καθώς επίσης και σε όλα τα δημόσια νοσηλευτήρια και ακτινοδιαγνωστικά κέντρα που λειτουργούν στην Κύπρο, διεξάγονται εξωτερικές δοσιμετρήσεις ακτινοβολίας, για τα άτομα που έρχονται σε επαφή με ιονίζουσα ακτινοβολία, αλλά δεν διεξάγονται εσωτερικές δοσιμετρήσεις. Οι εργαζόμενοι στα τμήματα αυτά, λαμβάνουν τα προβλεπόμενα μέτρα για την προστασία τους, όπως αναφέρεται στην σχετική νομοθεσία. Στην νομοθεσία αυτή δίνονται οι υποχρεώσεις που έχει ένας εργοδότης απέναντι στην προστασία των εργαζομένων. Με την τήρηση των μέτρων αυτών οι κίνδυνοι στον χώρο εργασίας ελαχιστοποιούνται, χωρίς όμως να μπορούν να εξαλείφονται εντελώς. Για τις βέλτιστες συνθήκες εργασίας, όσο αφορά την ακτινοπροστασία, κρίθηκε αναγκαίο να αρχίσει να χρησιμοποιείται, σε τακτά χρονικά διαστήματα, έλεγχος της εσωτερικής δόσης ακτινοβολίας που δέχεται ο κάθε εργαζόμενος. Για να μπορούν να γίνουν οι μετρήσεις αυτές και να διεξάγονται σωστά, θα πρέπει να δημιουργηθεί και να εφαρμοστεί πρωτόκολλο για την μέτρηση της εσωτερικής δόσης των εργαζομένων σε τμήματα πυρηνικής ιατρικής και ραδιοϊσοτόπων. Η εργασία αυτή αφορά την μελέτη για την δημιουργία του πρωτοκόλλου αυτού και χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος αφορά τις σχετικές νομοθεσίες, περί ασφάλειας και υγείας των εργαζομένων καθώς επίσης και περί προστασίας των εργαζομένων από ιονίζουσες ακτινοβολίες. Στην συνέχεια του πρώτου μέρους υπάρχει αναλυτική περιγραφή της σχετικής επιστημονικής θεωρίας που θα χρησιμοποιηθεί. Στο δεύτερο μέρος, παρουσιάζεται η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε, η ανάπτυξη του πρωτοκόλλου που αναφέρθηκε και τέλος τα αποτελέσματα και το πρωτόκολλο που πρέπει να ακολουθείται. i\n3 Στο θεωρητικό κομμάτι της εργασίας, γίνεται λεπτομερείς επεξήγηση των μορφών ακτινοβολίας και τους λόγους για τους οποίους ένας εργαζόμενος πρέπει να δοσιμετρείτε. Επίσης γίνεται εμβάθυνση στα ραδιοφάρμακα που χρησιμοποιούνται σε παγκόσμιο επίπεδο, στους διάφορους τύπους ανιχνευτών ιονίζουσας ακτινοβολίας και των δοσίμετρων που ήδη χρησιμοποιούνται. Στο δεύτερο μέρος της εργασίας αναπτύσσεται η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε. Επίσης γίνεται επεξήγηση του είδους του ανιχνευτή που χρησιμοποιείται για την παρούσα εργασία και τον λόγο που χρησιμοποιείται ένας τέτοιος ανιχνευτής. Στην συνέχει γίνεται βαθμονόμηση του μετρητή, που θα χρησιμοποιηθεί με την χρήση ομοιωμάτων καθώς και ποιοτικός έλεγχος πριν την έναρξη των μετρήσεων. Στο πρωτόκολλο που θα γίνει θα αναφέρονται τα ισότοπα, καθώς επίσης και η συχνότητα και η διαδικασία μέτρησης. ii\n4 Ευχαριστίες Αρχικά θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά, τον κ. Πάνο Ραζή, Καθηγητή του τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Κύπρου, για την δυνατότητα που μου προσέφερε να έρθω σε επαφή με τον τομέα την Ιατρικής Φυσικής και να πραγματοποιήσω την διπλωματική αυτή εργασία. Επίσης θα ήθελα να τον ευχαριστήσω για την υπομονή που είχε κατά την διάρκεια την διεκπεραίωσης της εργασίας μου και για τον χρόνο που μου είχε αφιερώσει όλο αυτό το διάστημα. Επίσης θα ήθελα να ευχαριστήσω το κ. Στέλιο Χριστοφίδη, πρώην επικεφαλής του τμήματος Ιατρικής Φυσικής του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας για τον χρόνο και τις συμβουλές που μου παρείχε ο ίδιος πριν από την αφυπηρέτηση του. Επίσης θα ήθελα να τον ευχαριστήσω για την εμπιστοσύνη που μου έδειξε να έρθω σε επαφή με εξοπλισμό του τμήματος για την διεξαγωγή της εργασίας μου. Στην συνέχεια θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά, τον κ. Δημήτρη Καολή, εργαζόμενο του τμήματος Ιατρικής Φυσικής του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας, για το χρόνο και την εμπιστοσύνη που μου έδειξε κατά την διάρκεια την διεξαγωγής της εργασίας μου. Επίσης θα ήθελα να τον ευχαριστήσω για τον χρόνο, τις συμβουλές και όλες τις ραδιενεργές πηγές που μου παρείχε όταν τις είχα ανάγκη. Ακόμα να ευχαριστήσω όλα τα μέλη τόσο του τμήματος Ιατρικής Φυσικής τόσο και του τμήματος Πυρηνικής Ιατρικής για τον χρόνο που μου αφιέρωσαν και τις πολύτιμες συμβουλές που μου έδωσαν για την πραγμάτωση της εργασίας. Τέλος, ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω να δώσω στην οικογένεια μου, η οποία κατά την διάρκεια των σπουδών μου έδειξαν εμπιστοσύνη. Επίσης να τους ευχαριστήσω για την στήριξη που μου παρείχαν στις καλές και κακές στιγμές που πέρασα στα τέσσερα μου έτη σπουδών. Οφείλω στην οικογένεια μου πραγματικά το ότι αποφοίτησα από το Τμήμα Φυσικής. Το πτυχίο μου το αφιερώνω σε όλα τα μέλη της οικογένειας μου. iii\n5 Περιεχόμενα Πίνακας Εικόνων... 1 Πίνακας Διαγραμμάτων... 3 Πίνακας Πινάκων... 4 Εισαγωγή... 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 : Δοσιμέτρηση... 9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη Ο περί Ασφάλειας και Υγείας Νόμος Ο περί Ακτινοπροστασίας Νόμος: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία Σωματίδια-α (α διάσπαση): Σωματίδια-β (β-διάσπαση) Ακτίνες-γ και ακτίνες Χ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 : Αλληλοεπιδράσεις Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την ύλη Αλληλοεπίδραση με Φορτισμένα Σωματίδια Σωματίδια α: Σωματίδια β: Ηλεκτρόνια: Αλληλοεπίδραση με μη Φορτισμένα Σωματίδια iv\n6 4.2.1 Ακτινοβολία γ και Χ: Νετρόνια: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 : Μέτρηση Ιονίζουσα Ακτινοβολίας Ανιχνευτές αερίων: Ανιχνευτές Σπινθηρισμών: Ανιχνευτές Ημιαγωγών: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 : Ραδιοφάρμακα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 : Τρόποι Δοσιμέτρησης Ανίχνευση σήματος σε ταινία/φιλμ: Δοσίμετρα θερμοφωταυγείας Δοσίμετρο τσέπης: Φορητοί μετρητές (Bleepers) OSL ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 : Μεθοδολογία Ανιχνευτής Πρωτόκολλο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 : Μετρήσεις Διαδικασία Δοσιμέτρησης Μετρήσεις Συμπεράσματα: Παραρτήματα Παράρτημα Α Παράρτημα Β Βιβλιογραφία v\n7 Πίνακας Εικόνων ΕΙΚΟΝΑ 1.1 Παράδειγμα α) Εξωτερικής β) Εσωτερικής Ακτινοβόλησης 12 ΕΙΚΟΝΑ 3.1 Αποδιέγερση πολωνίου και ενεργειακό φάσμα Ακτινοβολίας-α  29 ΕΙΚΟΝΑ 3.2 Εκπομπή Σωματιδίων α 29 ΕΙΚΟΝΑ 3.3 Εκπομπή Σωματιδίων-β -  31 ΕΙΚΟΝΑ 3.4 Διάσπαση Πυρήνα με β - διάσπαση 32 ΕΙΚΟΝΑ 3.5 Διάσπαση Ασταθούς Πυρήνα με β + διάσπαση  34 ΕΙΚΟΝΑ 3.6 Διάσπαση Ασταθούς πυρήνα με σύλληψη ηλεκτρονίου και στην συνέχεια με εκπομπή ακτινών γάμμα 36 ΕΙΚΟΝΑ 4.1 Διέγερση και Αποδιέγερση  41 ΕΙΚΟΝΑ 4.2 Δημιουργία Ζεύγους Ιόντων  42 ΕΙΚΟΝΑ 4.3 Διαδρομή που διανύουν τα σωματίδια α και β. Απόσταση που διανύουν πριν σταματήσουν  45 ΕΙΚΟΝΑ 4.4 Ακτινοβολία Πέδησης  46 ΕΙΚΟΝΑ 4.5 Φωτοηλεκτρικό Φαινόμενο  49 ΕΙΚΟΝΑ 4.6 Φαινόμενο Κόμπτον  50 ΕΙΚΟΝΑ 4.7 Δίδυμος Γένεση  50 ΕΙΚΟΝΑ 5.1 Απλή μορφή Ανιχνευτή Αερίου  54 ΕΙΚΟΝΑ 5.2 Διατομή Ανιχνευτή Αερίου Και συλλογή Ιόντων  55 ΕΙΚΟΝΑ 5.3 Παράδειγμα Βαθμονομητή Δόσης  60 ΕΙΚΟΝΑ 5.4 Παράδειγμα Δοσίμετρου Τσέπης  60 ΕΙΚΟΝΑ 5.5 Παράδειγμα Αναλογικού Μετρητή. Έλεγχος για ύπαρξη ραδιενέργειας στα χέρια  63 ΕΙΚΟΝΑ 5.6 Παράδειγμα Μετρητή GM. Ο μετρητής αυτός χρησιμοποιείται στο διδακτικό εργαστήριο πυρηνικής φυσικής του Τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Κύπρου  63 ΕΙΚΟΝΑ 5.7 Εσωτερικό ανιχνευτή Σπινθηρισμών  64 ΕΙΚΟΝΑ 5.8 Αναλυτής Ύψους Παλμού. Ο εξερχόμενος παλμός είναι ανάλογος της αρχικής εισερχόμενης ενέργειας  65 ΕΙΚΟΝΑ 5.9 Παράδειγμα ανιχνευτή Θυρεοειδή  66 ΕΙΚΟΝΑ 5.10 Παράδειγμα Μετρητή Πηγαδιού  67 ΕΙΚΟΝΑ 5.11 Παράδειγμα Μετρητή Ημιαγωγού  68 1\n8 Πίνακας Εικόνων ΕΙΚΟΝΑ 7.1 Δοσίμετρο με Ταινία  81 ΕΙΚΟΝΑ 7.2 Δοσίμετρο Θερμοφωταυγείας  83 ΕΙΚΟΝΑ 7.3 Δοσίμετρο Θερμοφωταυγείας, Δακτυλίδι  83 ΕΙΚΟΝΑ 8.1 Παράδειγμα Κουβουκλίου που χρησιμοποιείται στα τμήματα πυρηνικής Ιατρικής 86 ΕΙΚΟΝΑ 8.2 Ανιχνευτής Θυρεοειδούς που χρησιμοποιείται στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας CAPTUS EIKONA 8.3 Εκπομπή Ραδιενέργειας από τον Θυρεοειδή και ανίχνευση του από το CAPTUS ΕΙΚΟΝΑ 8.4 Πηγή αναφοράς Eu-152 που χρησιμοποιείται για βαθμονόμηση 94 ΕΙΚΟΝΑ 8.5 Παράθυρο Διασφάλισης Ποιότητας 94 ΕΙΚΟΝΑ 8.6 Παράθυρο Βαθμονόμησης 95 ΕΙΚΟΝΑ 8.7 Εμφάνιση Εντολής 96 ΕΙΚΌΝΑ 8.8 Διαδικασία Βαθμονόμησης με την χρήση Καισίου ΕΙΚΟΝΑ 8.9 Φάσμα μετά από την διαδικασία Ελέγχου Σταθερών 98 ΕΙΚΟΝΑ 8.10 Παράθυρο Εγκατάστασης βιοανάλυσης 98 ΕΙΚΌΝΑ 8.11 Παράθυρο Εγκατάστασης Πληροφοριών για τα Ιώδια 99 ΕΙΚΟΝΑ 8.12 Ομοίωμα Θυροειδούς 100 ΕΙΚΟΝΑ 8.13 Φάσμα Μέτρησης της ευαισθησίας Ι ΕΙΚΟΝΑ 8.14 Παράθυρο πριν την έναρξη των μετρήσεων 103 ΕΙΚΟΝΑ 8.15 Υπόβαθρο για το Ι\n9 Πίνακας Διαγραμμάτων ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 3.1 Η ενέργεια σύνδεσης ανά νουκλεόνιο (Εβ/Α), σαν συνάρτηση του μαζικού αριθμού Α  28 ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 3.2 Αριθμός Νετρονίων Για να είναι σταθερός ο πυρήνας, σαν συνάρτηση του Ατομικού Αριθμού (Αριθμός Πρωτονίων) 30 ΓΡΑΦΙΚΉ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 3.3 Ενεργειακό Φάσμα β - Διάσπασης  33 ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 3.4 Ενεργειακό Φάσμα β + Διάσπασης  35 ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 3.5 Ενεργειακό Φάσμα της διάσπασης της εικόνα 3.6  36 ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 4.1 Η καμπύλη Bragg του πολωνίου-210. Σωματίδια α κινούνται στον αέρα αυτή η παράσταση παρουσιάζει τον ειδικό ιονισμό σαν συνάρτηση της απόστασης που διανύθηκε στον αέρα. Η ενέργεια των σωματιδίων α από το πολώνιο-210 είναι 5,3MeV και το εύρος που έχουν διανύσει είναι 3,6 εκατοστά.  43 ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 5.1 Περιοχές Λειτουργίας Ανιχνευτή Αερίου  56 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α : ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 1 Συντελεστής στάθμισης ακτινοβολίας για νετρόνια. Η ομαλή καμπύλη χρησιμοποιείται ως προσέγγιση\n10 Πίνακας Πινάκων ΠΙΝΑΚΑΣ 3.1 Ραδιενεργοί Πυρήνες ακτινοβολίας β - 33 ΠΙΝΑΚΑΣ 3.2 Ραδιενεργοί Πυρήνες ακτινοβολίας β + 35 ΠΙΝΑΚΑΣ 3.3 Ραδιενεργοί Πυρήνες ακτινοβολίας γ 37 ΠΙΝΑΚΑΣ 4.1 Κατηγοριοποίηση των Νετρονίων Σύμφωνα με την κινητική του Ενέργεια  51 ΠΙΝΑΚΑΣ 4.2 Επιδράσεις της Ακτινοβολίας. Η έκθεση είναι αθροιστική και οι τιμές δίδονται σε msv  52 ΠΙΝΑΚΑΣ 4.3 Σημεία του Ανθρώπινου Σώματος  52 ΠΙΝΑΚΑΣ 6.1 Ραδιοφάρμακα και οι χρήσεις τους  71 ΠΙΝΑΚΑΣ 6.2 Αναφερόμενες δόσεις 75 ΠΙΝΑΚΑΣ 6.3 Δοσιμέτρηση για 18 F FDG  76 ΠΙΝΑΚΑΣ 6.4 Δοσιμέτρηση για θεραπεία με 131-Ι 76 ΠΙΝΑΚΑΣ 6.5 Ανακούφιση πόνου σε μεταστάσεις των οστών  77 ΠΙΝΑΚΑΣ 6.6 Θεραπεία με μονόκλωνα Αντισώματα  77 ΠΙΝΑΚΑΣ 8.1 Πίνακας Πρωτοκόλλου 92 ΠΙΝΑΚΑΣ 9.1 Πληροφορίες εργαζόμενων 104 ΠΙΝΑΚΑΣ 9.2 Πίνακας Μετρήσεων 105 ΠΙΝΑΚΑΣ 9.3 Πίνακας Μετρήσεων για Ι ΠΙΝΑΚΑΣ 9.4 Εξωτερικές Μετρήσεις για το έτος ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α : ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Συντελεστής Στάθμισής Ακτινοβολίας 116 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α : ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Τιμές του συντελεστή Στάθμισης του Νερού 117 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α : ΠΙΝΑΚΑΣ 3 Συντελεστής στάθμισης Ιστού 117 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β : ΠΙΝΑΚΑΣ 1 Συντελεστής Μετατροπής Στοιχείου 120 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β : ΠΙΝΑΚΑΣ 2 Ονόματα Πινάκων για εύρεση συντελεστών ενεργής Δόσης 121 4\n11 Εισαγωγή Η Ιατρική Φυσική είναι ένας τομέας την φυσικής, ο οποίος συνδυάζει όλες τις αρχές της Φυσικής στην Ιατρική τόσο σε θέματα διάγνωσης, όσο και σε θέματα θεραπείας διάφορων ασθενειών όπως για παράδειγμα ο καρκίνος. Οι Ιατροφυσικοί, μπορούν να εμπλακούν σε διάφορους ιατρικούς χώρους που σχετίζονται με ακτινοβολίες όπως η ακτινοθεραπεία, η πυρηνική ιατρική και η ακτινολογία. Σε όλους αυτούς τους τομείς είναι σημαντική η ακτινοπροστασία, προσωπικού και ασθενών. Η πυρηνική Ιατρική είναι ο τομέας της ιατρικής, ο οποίος ασχολείται με την χρήση ραδιενεργών ουσιών στην απεικόνιση ιστών και λειτουργιών του σώματος καθώς και στην θεραπεία ασθενειών. Διάφορα συστήματα που χρησιμοποιούνται στην πυρηνική ιατρική, είναι ειδικά σχεδιασμένα να μετρούν αλλά και κάποια είναι σχεδιασμένα να απεικονίζουν την λειτουργία των διαφόρων οργάνων. Αυτό οφείλεται στην επιλογή ραδιενεργών ουσιών, οι οποίες ακολουθούν λειτουργίες οργάνων. Τα ραδιενεργά υλικά που χρησιμοποιούνται στην Πυρηνική Ιατρική, εκπέμπουν ακτινοβολία, η οποία συσσωρεύεται στους ασθενείς και στο προσωπικό. Η Ιατρική Φυσική έχει σημαντικό ρόλο στον έλεγχο της ποιότητας των εργασιών που γίνονται από τους εργαζόμενους του τμήματος πυρηνικής ιατρικής και της λήψης δεδομένων για την ακτινοβολία που δέχονται αυτοί. 5\n12 Για την ακτινοβολία που δέχονται υπάρχουν σχετικές νομοθεσίες για την διασφάλιση της υγείας τους. Για τον σκοπό αυτό, στην Κύπρο, από το 1970 στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας, όπως και σε όλα τα ακτινοδιαγνωστικά κέντρα, γίνεται εξωτερική δοσιμέτρηση σε τακτά χρονικά διαστήματα σε όλους τους εργαζόμενους. Η διαδικασία δοσιμέτρησης διεξάγεται σύμφωνα με τον «περί προστασίας από Ιονίζουσες ακτινοβολίες νόμο». Στον συγκεκριμένο νόμο, αναφέρονται μαθηματικοί τύποι με τους οποίους υπολογίζεται η μέγιστη επιτρεπόμενη δόση, την οποία μπορεί ο ιστός ενός εργαζόμενου να δεχθεί ανά έτος. Αυτά τα όρια είναι πολύ αυστηρά και τυχόν υπέρβαση τους μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτα προβλήματα. Αρχικά η μέτρηση της δόσης που χορηγείται στους ασθενείς για την απεικόνιση των ιστών και για την θεραπεία ασθενειών (όπως του καρκίνου), είναι σημαντική. Για τους ασθενείς οι οποίοι χορηγούνται για την θεραπεία οποιασδήποτε μορφής καρκίνου, χαμηλότερη από την προβλεπόμενη δόση, δεν καταστρέφει όλα τα καρκινικά κύτταρα με αποτέλεσμα την επανεμφάνιση του καρκίνου. Όμως η χορήγηση μεγαλύτερης από την προβλεπόμενη δόση, συνεπάγει την καταστροφή, όχι μόνο των καρκινικών κυττάρων αλλά και την καταστροφή υγειών κυττάρων, τα οποία δύσκολα αναδημιουργούνται και αυτό μπορεί να προκαλέσει σοβαρές επιπλοκές στην μετέπειτα ζωή του ασθενή. Η δοσιμέτρηση είναι εξίσου σημαντική, τόσο για τους εργαζόμενους του τμήματος πυρηνικής ιατρικής, όσο και για τους εργαζόμενους του τμήματος ιατρικής φυσικής, που έρχονται σε επαφή με ραδιενεργές ουσίες. Η απορροφούμενη ακτινοβολία, αθροίζεται, τόσο για ολόκληρο το σώμα, όσο και για τον κάθε ιστό ξεχωριστά. Αν ο ιστός που δέχεται την ακτινοβολία, υπερβεί το επιτρεπόμενο όριο όπως αυτό καθορίζεται από τις σχετικές νομοθεσίας, τότε υπάρχει πιθανή βλάβη του ιστού αυτού. Επιπλέον αθροιστικά για ολόκληρο το σώμα, μεγάλη ποσότητα ακτινοβολίας μπορεί να προκαλέσει εμφάνιση καρκίνου μελλοντικά, εγκαύματα και σε πολύ υψηλές δόσεις και θάνατο. Η παρούσα λοιπόν εργασία, ασχολείται με την δοσιμέτρηση στο θυρεοειδή αδένα (εσωτερική δοσιμέτρηση). Αναφέρεται αρχικά στους χώρους από τους οποίους αποτελείται το τμήμα πυρηνικής ιατρικής και στις ποσότητες/ορισμούς τους οποίους ένας εργαζόμενος του τμήματος αυτού, επιβάλλεται να γνωρίζει. Στην συνέχεια της εργασίας γίνεται αναφορά στους σχετικούς νόμους για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων των τμημάτων πυρηνικής ιατρικής και ιατρικής φυσικής που έρχονται σε επαφή με τα ραδιοϊσότοπα. Αρχικά γίνεται αναφορά στις υποχρεώσεις που έχει ο εργοδότης ως 6\n13 προς την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων, και στην συνέχεια γίνεται αναφορά στην προστασία τους από την ιονίζουσα ακτινοβολία. Στο «περί προστασίας από Ιονίζουσες ακτινοβολίες νόμο» αναφέρονται οι μέθοδοι υπολογισμού την επιτρεπόμενης απορροφούμενης δόσης τόσο από τους εργαζόμενους, τόσο και από το κοινό που έρχεται σε επαφή με ασθενείς. Ακολούθως γίνεται ανάπτυξη των μορφών ιονίζουσας ακτινοβολίας που μπορεί ο οποιοσδήποτε άνθρωπος να έρθει σε επαφή. Στο κεφάλαιο αυτό, γίνεται αναφορά στις γνωστές ακτινοβολίες που έχουν παρατηρηθεί μέχρι σήμερα. Γίνεται επεξήγηση του τρόπου παραγωγής αυτών των ακτινοβολιών και στην σταθερότητα που έχουν τόσο η παραγόμενοι πυρήνες όσο και τα παραγόμενα σωματίδια μετά από κάθε διάσπαση. Στο επόμενο κεφάλαιο αναφέρονται αναλυτικά οι τρόποι με τους οποίους όλες οι μορφές τις ιονίζουσας ακτινοβολίας, αλληλοεπιδρούν με την ύλη. Στο τέλος του κεφαλαίου αυτού, αναγράφονται τα όρια δόσεις που μπορεί να δεχθεί ένας οργανισμός και τα ανάλογα συμπτώματα για κάθε δόση. Επίσης αναγράφονται οι ιστοί του ανθρώπινου σώματος και πως επηρεάζονται σε υψηλές δόσεις. Για την ανίχνευση των ιονίζουσων ακτινοβολιών υπάρχουν ειδικοί ανιχνευτές. Όλα τα είδη των ανιχνευτών που χρησιμοποιούνται στον τομέα την πυρηνικής φυσικής τόσο για την ανίχνευση όσο και για την μελέτη των ακτινοβολιών στις μέρες μας, αναλύονται λεπτομερώς στο επόμενο κεφάλαιο. Εδώ επίσης δίδονται παραδείγματα χρήσης του κάθε ανιχνευτή ξεχωριστά. Όπως αναφέρθηκε και ποιο πάνω, στην ιατρική, οι γεννήτορες ακτινοβολίας και σωματιδίων για την μελέτη και θεραπεία ασθενειών είναι τα ραδιοϊσότοπα (ραδιοφάρμακα). Η επεξήγηση τους και ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούνται βρίσκεται στο κεφάλαιο 6 τις παρούσας εργασίας. Στο κεφάλαιο αυτό γίνεται αναφορά στους τρόποί με τους οποίους χορηγούνται τα ραδιοφάρμακα και πως αυτά βοηθούν στις διαγνώσεις. Επίσης αναφέρονται τα όρια με τα οποία δίδονται έτσι ώστε να αποφευχθούν περαιτέρω βλάβες στους χορηγημένους ασθενείς. Τελειώνοντας το θεωρητικό/επιστημονικό υπόβαθρο για την ακτινοβολία στα τμήματα πυρηνικής ιατρικής, γίνεται αναφορά στα εξειδικευμένα μηχανήματα που χρησιμοποιούνται ως προσωπικά δοσίμετρα για κάθε εργαζόμενο. Υπάρχουν διάφορα είδη δοσίμετρων τα οποία έχουν αρκετά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Στο τμήμα πυρηνικής ιατρικής του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας ως προσωπικά δοσίμετρα χρησιμοποιούνται τα δοσίμετρα θερμοφωταυγείας. 7\n14 Τέλος γίνεται αναφορά στον τρόπο με τον οποίο θα έπρεπε οι εργαζόμενοι να εκτίθενται σε εσωτερική δοσιμέτρηση. Για την εσωτερική δοσιμέτρηση στο εξωτερικό υπάρχουν διάφορα πρωτόκολλα κάτι που δεν υπάρχει στην Κύπρο. Σκοπός λοιπόν της παρούσας εργασίας είναι η μελέτη του τρόπου με τον οποίο θα πρέπει να γίνεται η εσωτερική δοσιμέτρηση και τέλος η κατάρτιση ενός πρωτοκόλλου για τον σκοπό αυτό. Το σύστημα που χρησιμοποιήθηκε για την παρούσα εργασία είναι το CAPTUS 3000, το οποίο έχει ενσωματωμένο ένα ανιχνευτή σπινθηρισμών ιωδιούχου νατρίου. Γίνεται επίσης αναφορά στις εξωτερικές δόσεις που δέχθηκαν οι εργαζόμενοι του θερμού εργαστηρίου κατά το έτος\n15 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Δοσιμέτρηση Οι εργαζόμενοι οι οποίοι έρχονται σε επαφή με ακτινοβολία είναι απαραίτητο να έχουν γνώσεις ακτινοπροστασίας. Οι μέθοδοι ακτινοπροστασίας είναι ανάλογοι του είδους είδος της ακτινοβολίας (α,β,γ και Χ) καθώς και της ενεργότητας της. Σημαντικό παράγοντας στην ακτινοπροστασία είναι και η σωστή χρήση του εξοπλισμού που παρέχετε στους εργαζόμενους. Η γνώση των πιο κάτω ποσοτήτων / ορισμών είναι απαραίτητη στην εκπαίδευση προσωπικού το οποίο έρχεται σε επαφή με Ιονίζουσες ακτινοβολίες. 1. Ενεργότητα (Α) η οποία μετριέται σε Bq (Becquerel) ή Ci (Curie) Ορίζεται ως ο αριθμός των ατόμων που διασπώνται ανά μονάδα χρόνου. Δίδεται από την σχέση: Α = Ν/t 1 Bq = ένα πυρηνικό μετασχηματισμό ανά δευτερόλεπτο. ( 1 Bq = 3,7 *10-10 Ci) 2. Έκθεση (Χ) η οποία μετριέται σε Coulombs/kg, ή σε R (Roentgens) Ορίζεται ως το άθροισμα όλων των ηλεκτρικών φορτίων που παράγονται από ακτίνες γάμμα ή Χ, σε μια δεδομένη μάζα ξηρού αέρα σε δεδομένη πίεση και θερμοκρασία. Δίδεται από την σχέση : 9\n16 Κεφάλαιο 1 : Δοσιμέτρηση Χ = Q/m 1R = 2,58 *10-4 C/Kg 3. Απορροφούμενη δόση (D) η οποία μετριέται σε grays, rad Ορίζεται ως η ενέργεια της ακτινοβολίας που μεταφέρεται σε μια μονάδα μάζας ενός υλικού. Δίδεται από την σχέση: D = E/m 1 Gy = 1J/Kg. 1rad = 0.01Gy Η μέτρηση της απορροφούμενης δόσης γίνεται μέσω βαθμονομημένων δοσίμετρων. Αυτά τα δοσίμετρα είναι τα δοσίμετρα θερμοφωταυγείας (TLDs), η καρφίτσα η οποία δοσίμετρα όλο το σώμα και τα δακτυλίδια θερμοφωταυγείας. 4. Ισοδύναμη δόση (H T ) η οποία μετριέται σε Sievert ή rems Διαχωρίζει την ποιότητα των διαφόρων ειδών της ακτινοβολίας. Είναι το αποτέλεσμα της μέσης απορροφούμενης δόσης η οποία αποθηκεύεται σε ένα ιστό (Τα) από ραδιενέργεια (R) σε συγκεκριμένο χρόνο με συντελεστή στάθμισης (W R ). Δίδεται από τον τύπο: H T,R = D T,R * W R 5. Ενεργή δόση (Ε), η οποία μετριέται σε Sievert ή rems Είναι γνωστό ότι τα διάφορα όργανα και οι ιστοί έχουν διαφορετική ευαισθησία στην ακτινοβολία. Έτσι η ενεργή δόση ορίζεται ως το άθροισμα την παραγωγής της ισοδύναμης δόσης που απορροφάτε από ένα όργανο σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα με συντελεστή στάθμισης W Τ. Δίδεται από τον τύπο: Ε = Σ (H T,R * W Τ ) Σε όλους τους χώρους της πυρηνικής Ιατρικής υπάρχει συνήθως μικρή ποσότητα ακτινοβολίας (Ακτινοβολία Υποβάθρου). Ένα τμήμα πυρηνικής Ιατρικής περιέχει τους πιο κάτω χώρους: i. Χώρος υποδοχής: 10\n17 Κεφάλαιο 1 : Δοσιμέτρηση Στην υποδοχή και στο δωμάτιο αναμονής βρίσκονται τόσο οι εξωτερικοί και οι εσωτερικοί ασθενείς οι οποίοι εγγράφονται από τους γραμματείς. Η έκθεση ακτινοβολίας είναι περιορισμένη και συνήθως δεν ξεπερνά το 1 mrem / h (10 μ Sv / h). ii. Δωμάτια μη απεικόνισης: Οι εξετάσεις που εκτελούνται σε αυτό το δωμάτιο απαιτούν χαμηλά επίπεδα ραδιενέργειας. Αυτές οι διαδικασίες είναι ράδιο άνοσο δοκιμασίες, η πρόσληψη του θυροειδούς, ο έλεγχος απορροφητικότητας βιταμίνης Β-12, και ο προσδιορισμός του όγκου του αίματος. iii. Δωμάτιο ελέγχου Σε αυτό το δωμάτιο υπάρχει ένας τεχνολόγος ο οποίος είναι υπεύθυνος για την ομαλή λειτουργία των διαδικασιών του τμήματος. Είναι υπεύθυνος για τον προγραμματισμό των ασθενών καθώς επίσης, των διαδικασιών και τις αναθέσεις των υπόλοιπων τεχνολόγων. iv. Δωμάτιο απεικόνισης Σε αυτά τα δωμάτια δίνονται οι διαδικασίες απεικόνισης από τους τομογράφους (PET & SPECT) και τις γ-κάμερες. Πριν την εισαγωγή των ασθενών στα μηχανήματα, γίνεται οι χορήγηση των ραδιοφαρμάκων μέσω συρίγγων. Ο τεχνολόγος αυτού του δωματίου είναι υπεύθυνος για την άνεση και την προστασία του ασθενή, καθώς επίσης και την προστασία του προσωπικού που βρίσκεται στο δωμάτιο. v. Θερμό Εργαστήριο - Ραδιοφαρμακείο (Hot Lab) Εδώ μπορεί κάποιος να συναντήσει τα υψηλότερα επίπεδα ακτινοβολίας. Στο Θερμό Εργαστήριο γίνεται η επεξεργασία και ο ποιοτικός έλεγχος των ραδιοφαρμάκων πριν την χορήγηση τους στους στον ασθενή.  Όπως φαίνεται και πιο πάνω η εσωτερική έκθεση των εργαζόμενων είναι εύκολο να αποφευχθεί. Ο περισσότερος κίνδυνος έκθεσης λοιπόν είναι από εξωτερική ακτινοβόληση. Η εξωτερική έκθεση γίνεται, με την έκλυση από γεννήτορες ραδιονουκλιδίων, παρασκευή και χορήγηση των ραδιοφαρμάκων, στην διαδικασία απεικόνισης και στην διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων. Οι περισσότερες εξωτερικές ακτινοβολήσεις οφείλονται σε ακτίνες γάμμα και Χ. Για την αποφυγή προβλημάτων με την έκθεση στην ακτινοβολία οι εργαζόμενοι είναι υποχρεωμένοι να τηρούν κανόνες ασφαλείας όπως αυτοί περιγράφονται στην σχετική νομοθεσία. 11\n18 Κεφάλαιο 1 : Δοσιμέτρηση Οι συχνές δοσιμετρήσεις στου εργαζόμενους είναι απαραίτητες έτσι ώστε να αποφευχθούν τυχόν προβλήματα υγείας που μπορούν να προκληθούν λόγω υπερβολικής δόσης σε κάποιο ιστό ή όργανο. Επίσης δοσιμετρήσεις γίνονται και στους ασθενείς για τους ίδιους ακριβώς λόγους. ΕΙΚΟΝΑ 1.1 Παράδειγμα α) εξωτερικής Β) εσωτερικής ακτινοβόλησης  12\n19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη 2.1 Ο περί Ασφάλειας και Υγείας Νόμος. Στην Κύπρο το 1996 ψηφίστηκε ο περί Ασφάλειας και Υγείας στην Εργασία Νόμος. Από το 1996 μέχρι και σήμερα έγιναν κάποιες τροποποιήσεις και σύμφωνα με όσα ξέρουμε θα αναφερθώ σε κάποιες από τις υποχρεώσεις που έχει ένας εργοδότης απέναντι στους εργοδοτούμενους του. Οπόταν η ακτινοπροστασία δεν είναι απλά σωστή πρακτική αλλά είναι και νομοθετική υποχρέωση. Για τους εργαζόμενους που εκτίθενται σε επιβλαβείς για την υγεία ουσίες και όπου η έκθεση αυτή δεν μπορεί να αποφευχθεί πρέπει να λαμβάνονται κατάλληλα μέτρα για επαρκή έλεγχο της έκθεσης αυτής. Ο έλεγχος αυτός πρέπει να επιτυγχάνεται με την λήψη μέτρων σύμφωνα με τις γενικές αρχές πρόληψης που προβλέπονται στον ίδιο νόμο για τα μέτρα που πρέπει ο εργοδότης να εφαρμόζει. Αυτά τα μέτρα πρόληψης είναι: αποφυγή των κινδύνων εκτίμηση των κινδύνων που δεν μπορούν να αποφευχθούν καταπολέμηση των κινδύνων στην πηγή τους προσαρμογή της εργασίας στον άνθρωπο, ειδικότερα όσον αφορά τη διαμόρφωση των θέσεων εργασίας καθώς και την επιλογή των εξοπλισμών εργασίας και των μεθόδων 13\n20 Κεφάλαιο 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη εργασίας και παραγωγής προκειμένου ιδίως να μετριασθεί η μονότονη και ρυθμικά επαναλαμβανόμενη εργασία και να μειωθούν οι επιπτώσεις της στην υγεία. παρακολούθηση της εξέλιξης της τεχνολογίας. αντικατάσταση του επικίνδυνου από το μη επικίνδυνο ή το λιγότερο επικίνδυνο ανάπτυξη μιας ενιαίας και συνολικής πολιτικής πρόληψης, η οποία να καλύπτει την τεχνολογία, την οργάνωση της εργασίας, τις συνθήκες εργασίας, τις σχέσεις μεταξύ των κοινωνικών εταίρων και την επίδραση των παραγόντων που συνδέονται με το εργασιακό περιβάλλον προτεραιότητα στη λήψη μέτρων ομαδικής προστασίας σε σχέση με τα μέτρα ατομικής προστασίας παροχή των κατάλληλων οδηγιών στα πρόσωπα στην εργασία Αν τα πιο πάνω μέτρα δε επαρκούν για να παρεμποδίζουν ή δεν ελέγχουν αποτελεσματικά την έκθεση προσώπων στην εργασία σε επιβλαβείς για την υγεία ουσίες, επιπρόσθετα προς τα μέτρα αυτά, πρέπει να παρέχεται και να χρησιμοποιείται κατάλληλος, προσωπικός, προστατευτικός εξοπλισμός και ιματισμός. Ο συγκεκριμένος εξοπλισμός και ιματισμός πρέπει να συντηρείται κατάλληλα και πρέπει να λαμβάνονται τα αναγκαία μέτρα για να διασφαλίζεται η χρήση του. Επίσης τα πιο πάνω μέτρα απαιτούν από κάθε εργοδότη ή αυτοεργοδοτοτούμενο πρόσωπο να προστατεύουν, καθόσον είναι ευλόγως εφικτό, οποιοδήποτε πρόσωπο στην εργασία ή οποιαδήποτε άλλα πρόσωπα, από του να εκτίθενται σε επιβλαβείς για την υγεία ουσίες που είναι δυνατό να τα επηρεάσουν όταν αυτές υφίστανται χρήση στην εργασία, η οποία είναι υπό τον έλεγχο του εργοδότη ή του αυτοεργοδοτούμενου προσώπου, ανάλογα με την περίπτωση. Επιπλέον κανένα πρόσωπο δεν πρέπει να επιτρέπει την χρήση στην εργασία επιβλαβούς για την υγεία ουσίας, η εισαγωγή της οποίας έχει απαγορευθεί σύμφωνα με οποιοδήποτε Νόμο, Κανονισμό ή Διάταγμα που είναι σε ισχύ στη Δημοκρατία. Καθώς επίσης και κανένας εργοδότης δεν πρέπει να επιτρέπει την χρήση στην εργασία οποιασδήποτε επιβλαβούς για την υγεία ουσίας όταν το δοχείο ή άλλο μέσο συσκευασίας στο οποίο περιέχεται η ουσία δεν φέρει την σήμανση και δεν συνοδεύεται από τα έγγραφα ασφαλούς χρήσης της ουσίας που απαιτούνται από Κανονισμούς που εκδίδονται με βάση τον παρόντα Νόμο. Μια ακόμα νομική υποχρέωση του εργοδότη είναι οι συχνές ιατρικές εξετάσεις, για σκοπούς επίβλεψης της υγείας των εργοδοτούμενων. Οι ιατρικές εξετάσεις που πρέπει να γίνονται καθορίζονται από τον παρόντα Νόμο, ή προκύπτουν από την εκτίμηση του κινδύνου, που 14\n21 Κεφάλαιο 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη προβλέπεται και πάλι από τον παρόντα Νόμο. Οι ιατροί που διεξάγουν αυτές τις εξετάσεις έχουν την ειδικότητα στον Κλάδο της ιατρικής της εργασίας όπως καθορίζεται στους περί Ιατρών (Ειδικά προσόντα) κανονισμούς του 2003 και Για τους εργαζόμενους σε κρατικά νοσηλευτήρια ή οποιουσδήποτε άλλους εργαζομένους οι οποίοι έρχονται σε επαφή με οποιαδήποτε μορφή ιονίζουσας ακτινοβολίας, πρέπει να γίνονται μετρήσεις σε τακτικά χρονικά διαστήματα για την ποσότητα ακτινοβολίας που δέχονται. Τα ποσοστά ακτινοβολίας στο κάθε εργοδοτούμενο άτομο, ανάλογα με την θέση που έχει καθορίζεται από τον περί προστασίας από ιονίζουσες ακτινοβολίες νόμος. 2.2 Ο περί Ακτινοπροστασίας Νόμος: Ιονίζουσα ακτινοβολία ορίζεται ως μια μορφή Ηλεκτρομαγνητικής ή σωματιδιακής ακτινοβολίας, της οποίας το μήκος κύματος είναι ίσο με λ = 100 nm ή με συχνότητα ίση με f = 3*10 15 Hz, και μπορεί να προκαλέσει άμεσο ή έμμεσο ιονισμό κατά την διέλευση της από την ύλη . Κάποιες από της μορφές της ιονίζουσας ακτινοβολίας είναι τα σωματίδια-α, τα σωματίδια-β, οι ακτίνες-γ και οι ακτίνες-χ, οι οποίες χρησιμοποιούνται και στα κρατικά νοσοκομεία. Ανάλογα με τον ιστό ή με το όργανο(τ) και την ποιότητα της ακτινοβολίας (R) υπάρχει μια απορροφούμενη δόση, η οποία ονομάζεται ισοδύναμη δόση και δίνεται από τον τύπο: H T = W R D T.R R (1) Όπου: D Τ,R είναι η απορροφούμενη μέση δόση σε ιστό ή όργανο Τ λόγω της ακτινοβολίας R W R είναι ο συντελεστής στάθμισης της ακτινοβολίας και χρησιμοποιείται για την στάθμιση της απορροφούμενης δόσης ιστού ή οργάνου. Σύμφωνα με την εξίσωση 1 μπορεί να προσδιοριστεί η ενεργός δόση (Ε), η οποία είναι το άθροισμα των σταθμισμένων ισοδύναμων δόσεων σε όλους τους ιστούς και όργανα του σώματος από εξωτερική και εσωτερική ακτινοβόληση. Ο τύπος που μας δίνει τη ενεργό δόση είναι : Ε = W Τ Η Τ Τ (2) 15\n22 Κεφάλαιο 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη Όπου: W Τ : είναι ο συντελεστής στάθμισης ιστού για τον ιστό ή το όργανο Τ και χρησιμοποιείτε για την στάθμιση της ισοδύναμης δόσης σε ένα ιστό ή όργανο. Οι κατάλληλες τιμές για το W Τ και το W R καθορίζονται από κανονισμούς, και αναγράφονται στο παράρτημα Α στο μέρος Γ και Α αντίστοιχα. Η μονάδα μέτρησης της ενεργού δόσης και της ισοδύναμης δόσης είναι το Sievert (Sv) και ορίζεται ως 1 joule (J) ανά χιλιόγραμμο (Kg). 1Sv = 1 J/Kg Οι επιτρεπόμενες τιμές για την ενεργό δόση αναγράφονται στο παράρτημα Β. Στην πιο πάνω εισαγωγή και σε προκαθορισμένους όρους στηρίζεται ο περί προστασίας από ιονίζουσες ακτινοβολίες νόμος του Ο συγκεκριμένος νόμος εφαρμόζεται σε όλους τους χώρους τους οποίους γίνεται χρήση οποιασδήποτε μορφής ραδιενέργειας υπό την οποιαδήποτε μορφή. Δεν εφαρμόζεται σε κατοικίες που εκθέτονται στο ραδόνιο, ή σε οργανισμούς η οποίοι έχουν φυσική στάθμη ραδιενέργειας. Για την εφαρμογή αυτού του Νόμου δημιουργήθηκε η επιτροπή Ελέγχου και Επιθεώρησης για ακτινοβολίες. Σκοπός αυτής της επιτροπής είναι η προστασία της ασφάλειας και της υγείας ατόμων που εκθέτονται σε οποιανδήποτε μορφή ραδιενέργειας ή ακτινοβολίας. Για την αποφυγή οποιασδήποτε απώλειας η συγκεκριμένη επιτροπή, καθορίζει τα επιτρεπτά επίπεδα ασφαλείας και υγείας των εργαζομένων. Επίσης έχει την ευθύνη να κάνει ελέγχους σε υποστατικά, για την τήρηση της νομοθεσίας, καθώς επίσης και να λαμβάνει μετρήσεις για τις δόσεις που δέχονται οι εργαζόμενοι σε αυτούς τους χώρους. Για τους εργαζόμενους καθώς και για τα υποστατικά τηρούνται κατάλληλα αρχεία. Τέλος είναι υπεύθυνη για την εκπαίδευση που χρειάζονται οι εργαζόμενοι και την εύρεση κατάλληλα καταρτιζόμενων προσώπων για τους ανάλογους ελέγχους. Για την διεξαγωγή οποιασδήποτε εργασίας που να έχει άμεση επαφή με ιονίζουσα ακτινοβολία, απαιτείται η απόκτηση άδειας. Η άδεια αυτή παραχωρείται αν είναι επαρκώς αιτιολογημένη ότι συνεπάγεται σημαντικό όφελος, για τα εκτιθέμενα άτομα ή την κοινωνία γενικά, το οποίο να αντισταθμίζει τις τυχόν βλάβες που μπορεί να προκληθούν, λαμβάνοντας υπόψη κοινωνικούς, οικονομικούς και άλλους σχετικούς παράγοντες. Δεν παραχωρείται άδεια αν θεωρηθεί ότι η εργασία για την οποία ζητήθηκε είναι αναιτιολόγητη. Όταν ένα άτομο πάρει αυτή την άδεια, πρέπει με ανάλογους τρόπους να διασφαλίζει την ποιότητα, όπως για παράδειγμα να παρθούν 16\n23 Κεφάλαιο 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη μέτρα για την προστασία από ιονίζουσα ακτινοβολία και έλεγχος κατά πόσον αυτά τα μέτρα είναι ικανοποιητικά και αποτελεσματικά. Συνεχίζοντας να αναφέρω ότι δυνάμει του άρθρου 40 σε αυτό τον νόμο θεσπίστηκαν οι κανονισμοί περί προστασίας από ιονίζουσες ακτινοβολίες. Η απορροφούμενη δόση που αναφέρθηκε πιο πάνω ορίζεται ως D = de όπου de είναι η μέση ενέργεια που μεταδίδεται από dm τις ιονίζουσες ακτινοβολίες στην ύλη μέσα σε ένα στοιχείο όγκου και dm είναι η μάζα της ύλης που περιέχεται μέσα στο στοιχείο όγκου. Εδώ ο συγκεκριμένος όγκος είναι είτε ένας ιστός, είτε ένα όργανο. Η μονάδα μέτρησης της απορροφούμενης δόσης είναι Gray (Gy). 1Gy = 1Jkg -1. Ορίζεται επίσης ο μέσος συντελεστής ποιότητας, που είναι η μέση τιμή του συντελεστή ποιότητας κατά την μεταφορά ενέργειας από L L+dL (όπου L είναι η γραμμική μεταφορά ενέργειας). Ο τύπος για τον υπολογισμό του μέσου συντελεστή ποιότητας είναι: Q = 1 Q(L) D(L) dl D 0 (3) D(L) είναι η απορροφούμενη δόση σε 10mm. Q(L) είναι ο συντελεστής ποιότητας στο εξεταζόμενο σημείο. Τιμές για τον συντελεστή δίδονται στο Παράρτημα Α μέρος Β. Ροή σωματιδίων ορίζεται ως: Φ = dn da (4) Όπου dn είναι ο αριθμός των σωματιδίων που περνούν από μια σφαίρα και da η επιφάνεια ενός μεγίστου κύκλου της σφαίρας αυτής. Για την προστασία οποιοδήποτε εργαζομένων, μαθητευόμενων ή σπουδαστών που συμμετέχουν σε πράξεις με ραδιενέργεια πρέπει να τηρούνται κάποιες βασικές αρχές. Αρχικά πρέπει να τηρείτε προκαταρκτική αξιολόγηση έτσι ώστε να προσδιοριστεί η φύση και το μέγεθος του κινδύνου από ακτινοβολίες για τους εκτιθέμενους. Έπειτα να ταξινομούνται οι χώροι εργασίας σε διάφορες ζώνες έτσι ώστε να μπορούν να προσδιοριστούν οι προβλεπόμενες ετήσιες δόσεις όπως και η πιθανότητα και η κλίμακα των πιθανών εκθέσεων. Ακολούθως να ταξινομηθούν οι εργαζόμενοι σε διάφορες κατηγορίες και τέλος να εφαρμοστούν τα κατάλληλα μέτρα ελέγχου και παρακολούθησης για τις διάφορες ζώνες και συνθήκες εργασίας, συμπεριλαμβανομένης, όπου απαιτείται ιατρικής και ατομικής παρακολούθησης. 17\n24 Κεφάλαιο 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη Σε όλους τους χώρους εργασίας που υπάρχει πιθανότητα έκθεσης σε περισσότερη ιονίζουσα ακτινοβολία από 1mSv ανά έτος ή το ένα δέκατο των ορίων ισοδύναμων δόσεων για τους φακούς των ματιών, το δέρμα ήτα άκρα όπως αυτές ορίζονται σε κατάλληλο πίνακα, τότε πρέπει να λαμβάνονται κατάλληλα μέτρα, για σκοπούς ακτινοπροστασίας. Οι εκτεθειμένοι εργαζόμενοι σε αυτούς του χώρους, κατατάσσονται σε 2 κατηγορίες: 1. «Κατηγορία Α», κατατάσσονται οι εργαζόμενοι που εκτίθενται σε ενεργό δόση μεγαλύτερη από 6mSv ανά έτος, ή ισοδύναμη δόση μεγαλύτερη από τα τρία δέκατα των ορίων δόσης για τους φακούς των ματιών, το δέρμα και τα άκρα. 2. «Κατηγορία Β», κατατάσσονται όσοι δε συμπεριλαμβάνονται στην κατηγορία Α. Αν ένας εργοδοτούμενος υπάγεται στην κατηγορία Α, πρέπει να ελέγχεται από συγκεκριμένη δοσιμετρική υπηρεσία, ατομικά. Εάν όμως ο οποιοσδήποτε εργοδοτούμενος, υποστεί σημαντική εσωτερική ραδιενεργό μίανση, πρέπει να διασφαλίζεται ότι υπάρχει για αυτόν, κατάλληλο και επαρκές σύστημα παρακολούθησης. Για τον εντοπισμό αυτών των εργαζομένων, η Υπηρεσία Ελέγχου μπορεί να υποδεικνύει ή να παρέχει γενική καθοδήγηση. Η ατομική παρακολούθηση πρέπει να βασίζεται σε εκτίμηση που προέρχεται από άλλους εκτιθέμενους εργαζόμενους ή σε παρακολουθήσεις που έγιναν στων χώρο, αν οι ατομικές μετρήσεις είναι αδύνατο να πραγματοποιηθούν ή είναι ακατάλληλες. Αν η έκθεση σε ραδιενέργεια οφείλεται σε οποιοδήποτε ραδιολογικό ατύχημα, έκτακτη ανάγκη ή έκτακτο περιστατικό, πρέπει άμεσα να γίνονται εκτιμήσεις των σχετικών δόσεων και της κατανομής τους στο σώμα των εκτιθέμενων εργαζομένων. Επίσης πρέπει να γίνεται ατομική παρακολούθηση ή υπολογισμός των ατομικών δόσεων των ατόμων που εκτίθενται ή έχουν εκτεθεί σε ιονίζουσες ακτινοβολίες, ανάλογα με τις περιστάσεις. Οι οποιεσδήποτε παρακολουθήσεις που γίνονται στους εργαζόμενους οποιασδήποτε κατηγορίας, κατά την διάρκεια της επαγγελματικής τους ζωής, μέχρι την ηλικία των 75 ή να έχουν περάσει το λιγότερο 30 έτη από την παύση της εργασίας, πρέπει να διατηρούνται σε κατάλληλο αρχείο και να αποστέλλονται τακτικά στην υπηρεσία ελέγχου. Εάν ένας εργαζόμενος υπερβεί ένα από τα όρια δόσης, πραγματοποιείται ειδική ιατρική επίβλεψη και οι μετέπειτα συνθήκες έκθεσης υπόκεινται στην έγκριση του εξουσιοδοτημένου ιατρού ή των εγκεκριμένων υπηρεσιών επαγγελματικής υγείας. Πρέπει να διασφαλιστεί επίσης ότι η ιατρική επίβλεψη, συμπληρώνεται με πρόσθετες ενέργειες που κρίνονται αναγκαίες και αφορούν την προστασία της υγείας των εργαζομένων, οι οποίες περιλαμβάνουν περαιτέρω εξετάσεις, μέτρα 18\n25 Κεφάλαιο 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη απαλλαγής από σωματική ραδιολογική μίανση ή επείγουσα ιατρική περίθαλψη. Τα όρια δόσεων, καθορίζονται από τους Κανονισμούς 6,7,8,10 και αφορούν τα όρια δόσεων σε εκτιθέμενους εργαζόμενους, τα όρια δόσεων σε μαθητευόμενους και σπουδαστές και τα όριο δόσεων για το κοινό: 1. Όρια δόσεων για εκτιθέμενους εργαζόμενους: a. Για συνεχή περίοδο πέντε ετών το όριο της ενεργού δόσης είναι περίπου 100mSv (με μέσο όρο 20mSv ανά έτος), αλλά σε ένα συγκεκριμένο έτος η ενεργός δόση δεν μπορεί να υπερβεί τα 50mSv. b. το όριο της ισοδύναμης δόσης για τους φακούς των ματιών είναι 150 msv ανά έτος, το όριο ισοδύναμη δόσης για το δέρμα είναι 500mSv ανά έτος και ισχύει για την εκτιθέμενη δόση οποιασδήποτε επιφάνειας με εμβαδόν 1cm 2 και το όριο ισοδύναμης δόσης για τα χέρια, τους βραχίονες, τα πόδια και τους αστραγάλους είναι 500mSv ανά έτος. 2. Όρια δόσεων για μαθητευόμενους και σπουδαστές: a. Για τους μαθητευόμενους και τους σπουδαστές ηλικίας 18 ετών και άνω, που είναι υποχρεωμένοι να χρησιμοποιούν πηγές τα όρια δόσεων είναι τα ίδια με αυτά για τους εκτιθέμενους εργαζομένους. b. Για τους μαθητευόμενους και τους σπουδαστές ηλικίας 16 ως 18 ετών, οι οποίοι υποχρεούνται κατά την διάρκεια των σπουδών του να χρησιμοποιούν πηγές, το ετήσιο όριο για την ενεργό δόση είναι 6mSv. Για τα συγκεκριμένα άτομα ισχύει επίσης ότι το όριο ισοδύναμης δόσης για τους φακούς των ματιών είναι 50 msv ανά έτος, για το δέρμα είναι 150mSv ανά έτος για την μέση δόση σε επιφάνεια με εμβαδόν 1cm 2 και το όριο ισοδύναμης δόσης για τα χέρια, τους βραχίονες, τα πόδια και τους αστραγάλους είναι 150mSv ανά έτος. c. Αν οι μαθητευόμενοι ή οι σπουδαστές δεν υπάγονται πιο πάνω, τότε τα όριο δόσης είναι τα ίδια με αυτά που καθορίζονται για το κοινό. 19\n26 Κεφάλαιο 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη 3. Όρια δόσεων για το κοινό: a. Το όριο ενεργού δόσης είναι 1mSv ανά έτος, σε ειδικές περιπτώσεις όμως μπορεί να επιτραπεί υψηλότερη τιμή, εφόσον ότι η μέση τιμή πέντε συναπτών έκτων δεν υπερβαίνει το 1mSv ανά έτος. b. Η ισοδύναμη δόση για τους φακούς των ματιών είναι 15mSv ανά έτος και το όριο για το δέρμα είναι 50mSv ανά έτος κατά μέσο όρο για οποιαδήποτε επιφάνειες με εμβαδόν 1cm 2 δέρματος. Εάν ένα πρόσωπο εκτελεί εργασία με ιονίζουσα ακτινοβολία, δε πρέπει να εκθέτει τον εαυτό του ή οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο σε επίπεδα ιονίζουσας ακτινοβολίας που υπερβαίνουν τα επίπεδα που δικαιολογεί ή εκτέλεση της συγκεκριμένης εργασίας. Οποιοδήποτε εκτιθέμενο πρόσωπο ή οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο που βρίσκεται σε ελεγχόμενη ζώνη πρέπει να συμβάλει, όσο είναι δυνατό, στην εξασφάλιση της καλύτερης δυνατής προστασίας από τους κινδύνους ιονίζουσας ακτινοβολίας. Ο οποιοσδήποτε εργοδοτούμενος ο οποίος εκτελεί εργασία με ιονίζουσα ακτινοβολία, χρησιμοποιεί μέσα ατομικής προστασίας τα οποία, χρησιμοποιεί κατάλληλα και ανελλιπώς. Επίσης αν αντιληφθεί σε αυτά τα μέσα οποιαδήποτε φθορά ή μειωμένη απόδοση να το αναφέρει στον εργοδότη και επίσης να τα επιστρέφει για φύλαξη, μετά από κάθε χρήση, στον ειδικό χώρο φύλαξης που προβλέπεται για το σκοπό αυτό. Η Υπηρεσία Ελέγχου εξασφαλίζει τις εκτιμήσεις των δόσεων, ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα για τον πληθυσμό και για ομάδες αναφοράς του πληθυσμού που εγκλείουν κίνδυνο από ιονίζουσες ακτινοβολίες. Επίσης καθορίζει την συχνότητα των υπολογισμών και λαμβάνει αναγκαία μέτρα για να εντοπίσει της ομάδες αναφοράς του πληθυσμού, λαμβάνοντας υπόψη τη διαδρομή μετάδοσης των ραδιενεργών ουσιών. Επιπλέον, ανάλογα με τους κινδύνους από ακτινοβολίες εξασφαλίζει ότι οι μετρήσεις που γίνονται στον πληθυσμό περιλαμβάνουν: 1. Τον υπολογισμό των δόσεων και της ποιότητας της ακτινοβολίας που οφείλονται σε εξωτερικές ακτινοβολίες 2. Τον υπολογισμό της πρόσληψης ραδιονουκλιδίων, της φύσης του, της φυσικής και χημικής τους κατάστασης και τον προσδιορισμό της ραδιενέργειας των συγκεντρώσεων τους 3. Τον υπολογισμό των δόσεων, που μπορεί οι ομάδες αναφοράς να δεχθούν. 20\n27 Κεφάλαιο 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη Τέλος η υπηρεσία θα πρέπει να διατηρεί αρχείο σχετικά με τις οποιεσδήποτε μετρήσεις γίνονται, καθώς και για τα αποτελέσματα των υπολογισμών των δόσεων που λαμβάνονται από τις ομάδες αναφοράς του πληθυσμού. Τα άτομα που έχουν άδεια χρήσης ραδιενεργών ουσιών πρέπει να διασφαλίζουν, όσο αυτό είναι εφικτό, αυτές οι ουσίες να είναι σε μορφή κλειστής πηγής. Αν ένα αντικείμενο περιέχει αυτές τις ουσίες πρέπει ο σχεδιασμός του να είναι τέτοιος ώστε να αποφεύγεται οποιαδήποτε διαρροή αυτών των ουσιών και να γίνεται ο κατάλληλος έλεγχος για αυτές τις διαρροές. Οι έλεγχοι που γίνονται πρέπει να φυλάγονται σε ειδικό αρχείο τουλάχιστον 2 χρόνια, έως ότου η ουσία απορριφθεί, ή γίνει καινούργιος έλεγχος της. Επίσης στο αρχείο θα πρέπει να καταγράφονται οι χώροι αποθήκευσης των ουσιών αυτών για τουλάχιστον 4 χρόνια. Οι πιο πάνω κανονισμοί εφαρμόζονται στις πιο κάτω περιπτώσεις που αφορούν ιατρικούς σκοπούς: Έκθεση ασθενών σε ραδιενέργεια για διάγνωση, ή για θεραπευτική αγωγή Έκθεση προσώπων για σκοπούς ιατρικής εξέτασης κατά την εργασία Έκθεση ροσώπων για σκοπούς προγραμμάτων ιατρικής εξέτασης του πληθυσμού Έκθεση υγιών προσώπων ή ασθενών που συμμετέχουν εθελοντικά σε προγράμματα ιατρικής ή βιοϊατρικής, διαγνωστικής ή θεραπευτικής έρευνας Έκθεση προσώπων στο πλαίσιο ιατρικό νομικών διαδικασιών. Επίσης εφαρμόζονται όταν πρόσωπα εκθέτονται εκούσια, για την παροχή στήριξης και ανακούφισης προσώπων που υποβάλλονται σε έκθεση για ιατρικούς σκοπούς. Πρέπει να διασφαλίζεται από το εργοδότη ή το αδειούχο πρόσωπο, ότι τηρούνται τα κατάλληλα μέτρα προστασίας καθώς και ότι τηρούνται τα όρια δόσεων, σε οποιαδήποτε εργασία ή έρευνα διεξάγεται με την χρήση ραδιενεργών ουσιών. Αυτό προβλέπει την διασφάλιση γραπτών οδηγιών για την έκθεση για ιατρικούς σκοπούς. Αυτές οι οδηγίες περιλαμβάνουν: 1. Την σωστή ταυτοποίηση του τόμου που εκθέτει για ιατρικούς σκοπούς. 2. Την ταυτοποίηση των ατόμων που εξουσιοδοτούνται να ενεργούν ως παραπέμποντες, θεράποντες, ιατροί ή χειριστές. 3. Τις οδηγίες που πρέπει να ακολουθούνται σε περιπτώσεις ιατρικών-νομικών διαδικασιών. 4. Έλεγχος των γυναικών σε αναπαραγωγική ηλικία, κατά πόσον είναι έγκυες ή γαλουχούσες. 5. Την διασφάλιση της εφαρμογής του ποιοτικού ελέγχου. 21\n28 Κεφάλαιο 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη 6. Την εκτίμηση των δόσεων των ασθενών και της ραδιενέργειας που τους χορηγείται. 7. Την χρήση διαγνωστικών επιπέδων αναφοράς των οποίων αναμένεται ότι δεν θα υπάρξει υπέρβαση σε συνήθεις τυποποιημένες διαδικασίες, εφόσον χρησιμοποιείται καλή διαγνωστική και τεχνική πρακτική. 8. Καθορισμός κατά πόσον είναι αναγκαίο ο θεράπων ιατρός ή ο χειριστή να προβεί σε οποιαδήποτε ενέργεια που αναφέρεται στον κανονισμό 4 του κανονισμού 8, και περιλαμβάνει διαδικασίες για το περιορισμό των δόσεων σε περιπτώσεις ιατρικής ή βιοϊατρικής έρευνας όταν δεν αναμένεται άμεσο ιατρικό όφελος από την έκθεση. 9. Παροχή γραπτών οδηγιών και πληροφοριών με βάση την παράγραφο 5 στον κανονισμό 8 του παρόντος νόμου. 10. Διεξαγωγή και καταγραφή της αξιολόγησης για κάθε έκθεση για ιατρικούς σκοπούς, και όταν είναι εφικτό καταγραφή των δεδομένων για τις δόσεις του ασθενούς. 11. Διεξαγωγή κλινικού ελέγχου. 12. Διασφάλιση ότι η πιθανότητα και το μέγεθος των δόσεων σε πρόσωπα λόγω ατυχήματος ή ανεπιθύμητων ακτινολογικών πρακτικών, διατηρούνται στα κατώτατα εφικτά όρια. Οι πιο πάνω οδηγίες πρέπει να τηρούνται και να εφαρμόζονται από τους κατάλληλους ιατρούς ή χειριστές ακόμα και αν εργοδότης και ιατρός (ή χειριστής) είναι το ίδιο πρόσωπο. Για να διεξάγονται πιο σωστά αυτές οι οδηγίες, πρέπει να υπάρχει συμμόρφωση με τις διατάξεις του κανονισμού 13 του παρόντος νόμου. Οι ιατροί και χειριστές θα πρέπει να καταρρίζονται και να εκπαιδεύονται σε συνεχή βάση, έτσι ώστε να μπορούν να χρησιμοποιούν όλες τις νέες τεχνολογικές μεθόδους. Για κάθε μια από τις πρακτικές που εφαρμόζονται για ιατρικούς σκοπούς και για κάθε ακτινολογικό εξοπλισμό πρέπει να τηρούνται κατάλληλα πρωτόκολλα. Επίσης πρέπει να διασφαλίζεται ότι, τηρούνται κριτήρια παραπομπής για τις εκθέσεις και για ιατρικούς σκοπούς. Επιπλέον, πρέπει να εφαρμόζονται περιορισμοί στις δόσεις κατά την διεξαγωγή ερευνών χωρίς ιατρικό όφελος, όπως αυτά αναφέρονται στην τέταρτη υποπαράγραφο της πρώτης παραγράφου του κανονισμού. Τέλος, πρέπει να υπάρχουν και να εφαρμόζονται διαγνωστικά επίπεδα αναφοράς για ακτινοδιαγνωστικές παραγράφους όπως αυτά περιγράφονται στις πέντε πρώτες υποπαραγράφους της πρώτης παραγράφου του κανονισμού 4 με βάση διαγνωστικά επίπεδα αναφοράς που καθορίζονται από τον Υπουργό. 22\n29 Κεφάλαιο 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη Αν κατά την διάρκεια τις διεξαγωγής μιας εργασίας υπάρχει συνεχής υπέρβαση του ορίου δόσεων τότε ο εργοδότης η το αδειούχο πρόσωπο, θα πρέπει να προβεί σε διερεύνηση του περιστατικού και να διασφαλίζει της σωστή διεκπεραίωση των εργασιών. Ο ιατρός ή ο χειριστής, πρέπει να εφαρμόζει τις οδηγίες για ην έκθεση σε ιονίζουσες ακτινοβολίες, όπως αυτές καθορίζονται από τον εργοδότη. Θα πρέπει να αιτιολογεί την οποιαδήποτε έκθεση των εργαζομένων για ιατρικούς σκοπούς, και σε αυτούς θα πρέπει να ανατίθενται πρακτικές πτυχές της έκθεσης για την ασφάλεια τους. Σε κάθε έκθεση για ιατρικούς σκοπούς, πρέπει πάντα να υπάρχει η συμμετοχή ενός ιατροφυσικού επιστήμονα. Ο Φυσικός ιατρός, πρέπει να συμμετέχει έμμεσα ή άμεσα σε κάθε ακτινοθεραπευτική πρακτική, να είναι διαθέσιμος πάντα σε κάθε θεραπευτική και διαγνωστική αγωγή του τμήματος πυρηνικής ιατρικής. Επίσης αν είναι απαραίτητο, να συμμετάσχει στην διαδικασία βελτιστοποίησης όπως για παράδειγμα στην δοσιμέτρηση του ασθενούς, και στην διασφάλιση της της ποιότητας, του ποιοτικού ελέγχου και να παρέχει συμβουλές ως προς την προστασία από ιονίζουσες ακτινοβολίες. Για τον εξοπλισμό που χρησιμοποιείται, σε κάθε ακτινολογική εγκατάσταση θα πρέπει να υπάρχει κατάλληλο αρχείο το οποίο να ανανεώνεται συνεχώς. Σε αυτό το αρχείο περιλαμβάνονται πληροφορίες για: a. Το όνομα και τη διεύθυνση του κατασκευαστή, b. Τον τύπο του εξοπλισμού, c. Τον ειδικό αριθμό ταυτοποίησης του εξοπλισμού, d. Το έτος κατασκευής e. Το έτος εγκατάστασης. Σε κάθε ακτινολογική εγκατάσταση πρέπει να διασφαλίζεται ότι λειτουργά μόνο ο απαραίτητος εξοπλισμός για την σωστή διεκπεραίωση όλων των εργασιών για ιατρικούς σκοπούς. Για να χρησιμοποιηθεί ο οποιοσδήποτέ εξοπλισμός πρέπει να γίνει ο κατάλληλος έλεγχος πριν από την πρώτη του εφαρμογή. Ο έλεγχος για την σωστή λειτουργία του εξοπλισμού πρέπει να γίνεται τακτικά. Ο κάθε τύπος εξοπλισμού που χρησιμοποιείτε πρέπει να είναι σχεδιασμένος σύμφωνα με κάποια πρότυπα. Όλοι οι εργαζόμενοι που συμμετέχουν σε ακτινολογικές εγκαταστάσεις πρέπει να είναι σωστά καταρτισμένοι και να έχουν τα κατάλληλα επαγγελματικά προσόντα. Αν ένας σπουδαστής 23\n30 Κεφάλαιο 2 : Νομικές Υποχρεώσεις του Εργοδότη συμμετέχει σε ακτινολογικό χώρο με σκοπό την κατάρτιση του θα πρέπει να επιβλέπεται από εξειδικευμένο άτομο. Επιπλέον πρέπει να διατηρείται αρχείο για όλα τα άτομα που συμμετέχουν σε αυτές τις διαδικασίες, και το είδος της κατάρτισης που αυτοί έχουν. 24\n31 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ιονίζουσα Ακτινοβολία Ο πυρήνας ενός ατόμου, είναι μικρός της τάξης του 10 4 Å και αποτελείται από πρωτόνια (θετικό φορτίο) και νετρόνια (ουδέτερα). Γύρω από τον πυρήνα περιστρέφονται τα ηλεκτρόνια. Η συνολική διάμετρος ενός ατόμου είναι περίπου 1-5 Å (Å = m). Τα νετρόνια και τα πρωτόνια κατέχουν συγκεκριμένα επίπεδα λόγω τον διαφορετικών ενεργειών δέσμευσης τους. Αν υπάρχει κενό σε χαμηλότερη ενέργεια, τότε τα πρωτόνια και τα νετρόνια θα μεταβούν σε χαμηλότερο επίπεδο. Κατά την μετάβαση αυτή δημιουργείται ένας σταθερότερος πυρήνας με την απελευθέρωση της περίσσειας ενέργειας, η οποία είναι ίση με την διαφορά στην ενέργεια της αρχικής από την τελική στάθμη. Τα νετρόνια και τα πρωτόνια στο εσωτερικό του πυρήνα έχουν μεγαλύτερη ενέργεια δέσμευσης από τα ηλεκτρόνια που βρίσκονται γύρω από αυτόν. Άρα η ενέργεια πυρηνικής μετάπτωσης είναι μεγαλύτερη από την ενέργεια μετάβασης των ηλεκτρονίων. , Η πυρηνική δύναμη, η οποία είναι η δύναμη η οποία υπάρχει στα άτομα ανάμεσα στα συστατικά του πυρήνα, είναι ισχυρότερη από την ηλεκτρική που υπάρχει ανάμεσα στα πρωτόνια. Έχει μικρή ισχύ, και μπορεί να διαισθανθεί σε συγκεκριμένη απόσταση από τον ραδιενεργό πυρήνα. Σε όλα τα στοιχεία και τους πυρήνες που ξέρουμε, μπορεί αν συναντήσουμε δύο στοιχεία με τον ίδιο ατομικό αριθμό (Ζαριθμός πρωτονίων) αλλά διαφορετικό μαζικό αριθμό (Α-άθροισμα πρωτονίων και νετρονίων στον πυρήνα). Αυτά τα στοιχεία έχουν τις ίδιες χημικές ιδιότητες αφού ο αριθμός των ηλεκτρονίων του είναι ο ίδιος και ονομάζονται ισότοπα. Όλα τα στοιχεία προσπαθούν να έχουν σταθερότητα στον πυρήνα 25\n32 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία τους, η οποία εξαρτάτε από την αναλογία πρωτονίων και νετρονίων στον πυρήνα. Αν δεν έχουν την σωστή αναλογία, ονομάζονται ραδιενεργά ή ραδιοϊσότοπα του συγκεκριμένου στοιχείου. Για την επίτευξη αυτή της σταθερότητας, γίνεται μετάπτωση των πυρήνων με την παραγωγή ιονίζουσας ακτινοβολίας. Η μονάδα μέτρησης αυτής της ακτινοβολίας (ή ενεργότητα) είναι τα Curie (Ci = 3,7*10 10 πυρηνικές διασπάσεις ανά δευτερόλεπτο). , Η ενεργότητα δίνεται από την σχέση : Α = λ*ν όπου λ ονομάζεται σταθερά διάσπασης και είναι ο αριθμός των ραδιενεργών διασπάσεων ανά μονάδα χρόνου και Ν είναι ο αριθμός των ραδιενεργών ατόμων. Η σταθερά διάσπασης δίνεται από την σχέση: λ = ln(2) / t 1/2 όπου t 1/2 ονομάζεται χρόνος ημιζωής και είναι ο χρόνος που χρειάζεται για να υποδιπλασιαστεί η ενεργότητα ενός στοιχείου.. H ενεργότητα μειώνεται εκθετικά σύμφωνα με την σχέση A t = A o e -λt όπου A t είναι η ενεργότητα σε κάποιο συγκεκριμένο χρόνο, ενώ A o είναι η αρχική ενεργότητα ενός στοιχείου. Η ακτινοβολία είναι αρκετά επικίνδυνη για τους ζωντανούς οργανισμούς, αφού μπορεί να προκαλέσει αλλοίωση των μορίων του DNA και ως επακόλουθο την δημιουργία καρκίνου. , Οι ακτινοβολίες μπορούν να διαχωριστούν σε φυσικές ακτινοβολίες οι οποίες αφορούν το γήινο και διαστημικό περιβάλλον και οι τεχνητές ακτινοβολίες οι οποίες έχουν εφευρεθεί και χρησιμοποιούνται από τον άνθρωπο. Στις φυσικές πηγές ακτινοβολίας, συγκαταλέγονται η κοσμική ακτινοβολία καθώς και τα συστατικά του φλοιού της γης. Φυσικά ραδιενεργά στοιχεία υπάρχουν στο έδαφος, το νερό και τον αέρα. Επιπλέον η επιφάνεια της γης, προσβάλλεται από κοσμική ακτινοβολία μέσω του ήλιου, καθώς και από άλλες αστρικές πηγές βυθισμένες στο διάστημα. Ακόμα μια μεγάλη πηγή ραδιενέργειας που ο άνθρωπος έρχεται σε επαφή είναι το φυσικό ραδιενεργό αέριο ραδόνιο, το οποίο προέρχεται από το ουράνιο και βρίσκεται στο έδαφος και τα πετρώματα της γης. Οι τεχνητές τώρα πηγές ακτινοβολίας, ανακαλύφθηκα κατά τα τέλη του 19 ου αιώνα από τον άνθρωπο και έκτοτε από την έρευνα που έχει γίνει πάνω σε αυτές, οδήγησε στην χρήση του καθώς και στην λήψη μέτρων για την προστασία του από αυτές. Σήμερα αυτού του είδους οι ακτινοβολίες βρίσκουν χρήση, στην ιατρική με συμβολή στην διάγνωση και στην θεραπεία, στην βιομηχανία με διάφορους τρόπους όπως οι ραδιογραφήσεις, στην παραγωγή ενέργειας, στην γεωργία, την έρευνα και την εκπαίδευση.  Οι μορφές της ιονίζουσας ακτινοβολίας που συναντούμε σήμερα είναι: Τα σωματίδια-α. Το 1919 ο Ernest Rutherford χρησιμοποίησε ακτινοβολία άλφα, για να βομβαρδίσει άζωτο. Με αυτό τον τρόπο κατάφερε να μετατρέψει τον άνθρακα σε οξυγόνο (αυτή ήταν η πρώτη τεχνητή μεταστοιχείωση). 26\n33 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία Τα σωματίδια-β. Το 1934 ο Enrico Fermi περιέγραψε την μεταστοιχείωση ενός στοιχείου με την σύλληψη ενός νετρονίου. Ονόμασε το σωματίδιο, που εκπέμπονταν στην βήτα διάσπαση, νετρίνο. Το 1923 ο Arthur Compton, εξήγησε με μαθηματικό τρόπο την σκέδαση των φωτονίων (φαινόμενο Compton). Το σκεδαζόμενο φωτόνιο, σκεδάζεται σε τυχαία και έχει συγκεκριμένη ενέργεια. οι ακτίνες-γ, οι ακτίνες-χ, η υπεριώδης ακτινοβολία και η ακτινοβολία νετρονίων που έχουν υψηλές ενέργειες. Η διεισδυτικότητα αυτών των ακτινοβολιών, εξαρτάται από το είδος και την ενέργεια που μεταφέρουν.  Σε όλες τις πιο πάνω διασπάσεις ο πυρήνας χάνει ενέργεια για να σταθεροποιηθεί. Αυτό είναι και ο λόγος που οι πιο πάνω διασπάσεις είναι ραδιενεργές. Σε οποιαδήποτε αντίδραση και να γίνει, ο αριθμός των νουκλεονίων πριν και μετά διατηρείται. Διατηρείται επίσης το φορτίο και ο ατομικός αριθμός πριν και μετά. , Η πυρηνική σχάση ανακαλύφθηκε το 1939 από τους Hahn και Strassman. Την ίδια χρονιά ο Fermi πρότεινε την δυνατότητα να μπορεί να υπάρξει αλυσιδωτή σχάση. Επίσης το 1942 ο Fermi και η ομάδα του πέτυχαν την αλυσιδωτή σχάση σε ένα σωρό από ουράνιο, μέσα σε ανιχνευτές, οι οποίοι βρίσκονταν κάτω από τις κερκίδες του πανεπιστημίου του Σικάγο (πρώτος ανθρωπογενείς αντιδραστήρας). Το επόμενο ακριβώς έτος δημιούργησαν έναν δεύτερο αντιδραστήρα (Εθνικό εργαστήριο του Όουκ Ριτζ στο Τένεσι), ο οποίος τροφοδοτούσε, για πολλά χρόνια, με ραδιοϊσότοπα, τις βιομηχανίες και την ιατρική, σε ολόκληρο τον κόσμο. , 3.1 Σωματίδια-α (α διάσπαση): Η διάσπαση α αποτελεί έναν από τους τρεις γνωστούς τρόπους αποδιέγερσης με τους οποίους ασταθής πυρήνας αποβάλλει πλεονάζουσα ενέργεια και μεταπίπτει σε σταθερότερη μορφή ύλης. Το σωματίδιο α είναι πυρήνας 4 He 2, με ισοδύναμη μάζα 4, u = 3727,4 MeV/c 2, σπιν 0 και θετική μονοτιμία. Η αποδιέγερση α μπορεί να γραφεί συμβολικά ως εξής: AX Z A-4 Y Z-2 + α (1) όπου ο θυγατρικός πυρήνας ( A-4 Y Z-2 ) έχει 4 νουκλεόνια λιγότερα από το μητρικό, άρα παρατηρείται μια δραστική μεταβολή της μάζας του, επομένως και της ενέργειας του. Στην πιο πάνω αντίδραση η ενέργεια του συστήματος πριν και μετά διατηρείται. Για να μπορέσει να γίνει αυτό έχουμε στο δεύτερο μέρος την εκπεμπόμενη ενέργεια η οποία δίδεται από τον τύπο: 27\n34 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία Q = m(a,z) m (A-4, Z-2) m(α) όπου m(a,z) και m(a 4, Z -2 ) οι μάζες του μητρικού και θυγατρικού πυρήνα και m(α) η μάζα του σωματιδίου-α. Για να είναι δυνατή η εκπομπή σωματιδίου α, πρέπει ο παράγοντας Q να είναι θετικός. Αυτό συμβαίνει σε βαρείς πυρήνες, με Α>210 και με χρόνους ημιζωής t 1/2 μεταξύ 10-6 sec και έτη, που είναι ο μέγιστος παρατηρίσιμος χρόνος ημιζωής σε οποιαδήποτε αποδιέγερση. Για να μπορέσουμε να ορίσουμε τον παράγοντα Q, υποθέτουμε ότι ο μητρικός πυρήνας της αντίδρασης (1) βρίσκεται στην βασική του κατάσταση. Η ενέργεια Q είναι η ενέργεια διεγέρσεως του θυγατρικού πυρήνα, και η κινητική ενέργεια που θα έχουν τα σωματίδια α μετά το τέλος την αντίδρασης. Ένα παράδειγμα πυρήνα που καταλήγει σε σταθερότερη κατάσταση μέσω της α-διάσπασης είναι το πολώνιο 210 (χρόνος ημιζωής 138 μέρες), το οποίο διασπάται σε μόλυβδο. Το ενεργειακό φάσμα αυτής της διάσπασης, όπως και κάθε α-διάσπασης είναι μονοενεργειακό. Αυτό το βλέπουμε στην εικόνα 3.1. Η παράγωγη ενός θυγατρικού πυρήνα μαζί με το σωματίδιο α και όχι κάποιου άλλου πυρήνα, 4 οφείλεται στο ότι ο πυρήνας 2He έχει την μεγαλύτερη ενέργεια σύνδεσης στους ελαφρύτερους πυρήνες. Αυτό μπορεί να φανεί και στην γραφική παράσταση 3.1: ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 3.1 Η ενέργεια σύνδεσης ανά νουκλεόνιο (Εβ/Α), σαν συνάρτηση του μαζικού αριθμού Α. Η ενέργεια σύνδεσης ανά νουκλεόνιο μας δίνει την σταθερότητα ενός πυρήνα, αφού η ενέργεια σύνδεσης βρίσκεται από το έλλειμα μάζας.  28\n35 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία ΕΙΚΟΝΑ 3.1 Αποδιέγερση Πολωνίου και Ενεργειακό Φάσμα Ακτινοβολίας-α  Η ταχύτητα με την οποία τα σωματίδια α εκπέμπονται είναι περίπου ίση με 1/30 c. Τα σωματίδια άλφα έχουν θετικό φορτίο και είναι ένας τρόπος παραγωγής πυρηνικής ενέργειας. Έχουν αρκετές εφαρμογές στην φυσική. Παρόλα αυτά τα σωματίδια α δεν είναι αρκετά διεισδυτικά και κινούνται μόνο μερικά εκατοστά πριν ακινητοποιηθούν.  Η χρήση τους στην ιατρική δεν είναι διαδεδομένη, λόγω του ότι οι περισσότεροι πυρήνες που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή αυτών των σωματιδίων είναι βαριά μέταλλα, και είναι ακατάλληλα για διαγνωστικές εφαρμογές.  ΕΙΚΟΝΑ 3.2 Εκπομπή Σωματιδίων α.  3.2 Σωματίδια-β (β-διάσπαση) H β-διάσπαση (ή αποσύνθεση), είναι το αποτέλεσμα ενός ασταθούς πυρήνα, ο οποίος μεταπίπτει σε σταθερότερη κατάσταση χωρίς αλλαγή στον μαζικό του αριθμό. Οι δύο διεργασίες που ανήκουν στην β-διάσπαση είναι η β - διάσπαση και η β + διάσπαση.  29\n36 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία Ένας πυρήνας τείνει να είναι πιο σταθερός αν ο αριθμός των πρωτονίων και των νετρονίων είναι ζυγός. Αν ο αριθμός και των δύο είναι περιττός τότε έχουμε αστάθεια στον πυρήνα. Υπάρχουν όμως κάποιοι συγκεκριμένοι αριθμοί νουκλεονίων (πρωτονίων ή νετρονίων), οι οποίοι ονομάζονται μαγικοί αριθμοί, για τους οποίους ο πυρήνας είναι σταθερός. Αυτοί οι αριθμοί (για τα πρωτόνια ή τα νετρόνια) είναι 2, 8, 14, 20, 28, 50, 82 ή 126 . Η σταθερότητα των πυρήνων παραμένει αν η αύξηση των πρωτονίων και των νετρονίων είναι ανάλογη. Αυτό όμως δεν μπορεί να συμβεί στην πραγματικότητα όπου ο αριθμός των νετρονίων αυξάνεται με πιο γρήγορο ρυθμό. Αυτό φαίνεται στην γραφική παράσταση 3.2. ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 3.2 Αριθμός νετρονίων για να είναι σταθερός ο πυρήνας, σαν συνάρτηση του ατομικού αριθμού (αριθμού πρωτονίων).  Η γραμμή σταθερότητας στην πιο πάνω γραφική παράσταση είναι για Ζ = Ν. υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου Ζ>Ν, ή Ζ<Ν και αυτοί οι πυρήνες αποκλίνουν από την γραμμή. Οι πυρήνες αυτοί είναι ασταθείς και υφίστανται ραδιενεργό διάσπαση. Οι πυρήνες που είναι πάνω από την γραμμή σταθερότητας μεταπίπτουν σε σταθερότερους πυρήνες μέσο της β- διάσπασης, ενώ οι πυρήνες που βρίσκονται κάτω από την γραμμή μεταπίπτουν σε σταθερότερή κατάσταση μέσω β+ διάσπασης ή σύλληψης ηλεκτρονίου . 30\n37 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία β - διάσπαση: Αν ισχύει Ν>Ζ, τότε βρισκόμαστε πάνω από την γραμμή σταθερότητας στην γραφική παράσταση 3.2. Σε αυτή την περίπτωση ένα νετρόνιο μετατρέπεται σε ένα πρωτόνιο σύμφωνα με την αντίδραση: 1 0n 1 1 p β + ν Όπου το 1 0 β σωματίδιο, μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι ένα ηλεκτρόνιο το οποίο εκτοξεύεται από τον πυρήνα, του οποίου το φορτίο αυξάνεται κατά μια μονάδα. Το ν είναι το αντινετρίνο. Το αντινετρίνο θεωρείται ουδέτερο σωματίδιο και δεν έχει μάζα. ΕΙΚΟΝΑ 3.3 Εκπομπή σωματιδίων β -  Ο θυγατρικός πυρήνας έχει ένα πρωτόνιο περισσότερο και ένα νετρόνιο λιγότερο σε σχέση με τον μητρικό πυρήνα. Το αποτέλεσμα αυτού του είδους της ισομερούς διάσπασης είναι η αύξηση του ατομικού αριθμού. Στην εικόνα 3.4 φαίνεται ένα παράδειγμα β- διάσπασης (διάσπαση του Φωσφόρου 32 σε θείο 32). 31\n38 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία ΕΙΚΟΝΑ 3.4 Διάσπαση πυρήνα με β - διάσπαση : Στο πιο πάνω παράδειγμα, καθώς επίσης και σε κάθε περίπτωση που έχουμε διάσπαση β-, τα εξερχόμενα σωματίδια έχουν συνεχές φάσμα ενεργειών. Αυτό συμβαίνει γιατί η ενέργεια που εξέρχεται κατά την μετάπτωση του ασταθούς πυρήνα, διαμοιράζεται ανάμεσα στο β- σωματίδιο, το αντινετρίνο και στον θυγατρικό πυρήνα. Η μέση τιμή της ενέργειας των σωματιδίων β- είναι το 1/3 της μέγιστης ενέργειας που αυτά μπορούν να πάρουν. Για κάθε μητρικό πυρήνα οι τιμές του φάσματος ενεργειών είναι διαφορετικές. Το υπόλοιπο ποσοστό της ενέργειας, είναι η κινητική ενέργεια των εξερχόμενων αντινετρίνο. Για να βρούμε την κινητική ενέργεια του αντινετρίνο, χρησιμοποιούμε την ακόλουθη σχέση: E v = E max E k όπου E max είναι μέγιστη ενέργεια που επιτυγχάνεται κατά την βήτα διάσπαση, Ε k είναι η κινητική ενέργεια του σωματιδίου βήτα και and E v είναι η ενέργεια του αντινετρίνο. ,, Ένα παράδειγμα του ενεργειακού φάσματος μπορούμε να το δούμε στην γραφική παράσταση 3.3 (για την διάσπαση του φωσφόρου). 32\n39 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 3.3 Ενεργειακό φάσμα β- διάσπασης  Τα περισσότερα β- σωματίδια παράγονται σε αντιδραστήρες. Έχουν σημαντική χρήση στην πυρηνική ιατρική για την ανακούφιση του πόνου καθώς και την θεραπεία μορφών του καρκίνου. Κάποια παραδείγματα ραδιενεργών πυρήνων που σταθεροποιούνται με β - διάσπαση και χρησιμοποιούνται στην πυρηνική ιατρική, φαίνονται στον πίνακα 3.1.  ΠΙΝΑΚΑΣ 3.1 Ραδιενεργοί πυρήνες ακτινοβολίας β-: ΕΚΠΟΜΠΟΙ β- ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΡΑΔΙΟΝΟΥΚΛΙΔΙΑ t 1/2 E max(kev) 32P 14.3 d Sr 50.5d Re 3.8 d Re 16.8 h Sm 1.9d Lu 6.7d Sr 28 y Y 64 h\n40 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία β + διάσπαση: Αν ισχύει Ν<Ζ, τότε βρισκόμαστε κάτω από την γραμμή σταθερότητας στην γραφική Α.2. Σε αυτή την περίπτωση ένα πρωτόνιο μετατρέπεται σε ένα νετρόνιο σύμφωνα με την αντίδραση 1 1p 1 0 n β + ν 0 Όπου το 1β σωματίδιο,, μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι ένα ποζιτρόνιο (e + ) το οποίο εκτοξεύεται από τον πυρήνα, του οποίου το φορτίο μειώνεται κατά μια μονάδα. Το ν είναι το νετρίνο. Το νετρίνο θεωρείται ουδέτερο σωματίδιο και δεν έχει μάζα. Το νετρίνο και το αντινετρίνο, είναι πανομοιότυπα, με την μόνη διαφορά ότι έχουν αντίθετο σπιν. Ο θυγατρικός πυρήνας έχει ένα νετρόνιο περισσότερο και ένα πρωτόνιο λιγότερο σε σχέση με τον μητρικό πυρήνα. Το αποτέλεσμα αυτού του είδους της ισομερούς διάσπασης είναι η μείωση ατομικού του αριθμού. Στην εικόνα 3.5 μπορούμε να δούμε παράδειγμα β+ διάσπασης (διάσπαση του Φθορίου 18 σε Οξυγόνο 18) . ΕΙΚΟΝΑ 3.5 Διάσπαση ασταθούς πυρήνα με β+ διάσπαση  Η λοξή γραμμή αντιπροσωπεύει την εκπομπή ποζιτρονίου, ενώ η κάθετη γραμμή στο πιο πάνω σχήμα αντιπροσωπεύει την ενέργεια που χρειάζεται ο πυρήνας για να έχουμε την β+ διάσπαση και είναι ίση με 1,02MeV. Αυτή η ενέργεια είναι απαραίτητη για να μπορεί να διεκπεραιωθεί η βήτα διάσπαση. Όταν η διαφορά ενέργειας μεταξύ δύο ενεργειακών καταστάσεων είναι μεγαλύτερη και ίση από 1,02MeV τότε έχουμε την παραγωγή δύο σωματιδίων, του ηλεκτρόνιου και του ποζιτρονίου. Το ηλεκτρόνιο και ένα πρωτόνιο από τον πυρήνα ενώνονται δημιουργώντας ένα νετρόνιο. Το ποζιτρόνιο εκπέμπεται. Εάν η ενέργεια είναι μεγαλύτερη από 1,02MeV, τότε το περίσσευμα της διαμοιράζεται ανάμεσα στο νετρίνο και το ποζιτρόνιο και είναι η μέγιστη ενέργεια 34\n41 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία που μπορεί να έχει το β+ σωματίδιο. Το ενεργειακό φάσμα της πιο πάνω διάσπασης φαίνεται στην γραφική παράσταση 3.4. ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 3.4 Ενεργειακό φάσμα β+ διάσπασης  Όπως και στην διάσπαση β- έτσι και εδώ τα ποζιτρόνια ταξιδεύουν με ταχύτητα ίση με το ένα τρίτο της ταχύτητας του φωτός και η μέση ενέργεια τους είναι το ένα τρίτο της μέγιστης ενέργειας όπως φαίνεται και στην γραφική παράσταση 3.4.  Κάποια από τα σωματίδια β+ που παράγονται σε επιταχυντές έχουν χρήση στην πυρηνική ιατρική. Παραδείγματα ραδιενεργών πυρήνων που σταθεροποιούνται με β + διάσπαση και χρησιμοποιούνται στην πυρηνική ιατρική, φαίνονται στον πίνακα 3.2. ΠΙΝΑΚΑΣ 3.2 Ραδιενεργοί πυρήνες ακτινοβολίας β+: ΕΚΠΟΜΠΟΙ β + ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΡΑΔΙΟΝΟΥΚΛΙΔΙΑ t 1/2 E max(kev) 18F 110 min C 20.4 min N 10 min O 2 min Ga 68 min Rb 75 sec Ακτίνες-γ και ακτίνες Χ Ένας άλλος τρόπος για να επιτευχθεί η σταθερότητα ενός πυρήνα, είναι η μετάβαση του ανάμεσα στα ενεργειακά επίπεδα των νετρονίων και των πρωτονίων. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται ισομερής μετάβαση. Στην ισομερή μετάβαση ο αριθμός των πρωτονίων και των νετρονίων παραμένει σταθερός. Μια παρατηρήσιμη μορφή αυτής της διάσπασης είναι η εκπομπή φωτονίων 35\n42 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας (ακτίνες γ). Οι ακτίνες γάμμα, έχουν μεγάλες ενέργειες και μεγάλο μήκος κύματος. Οι ακτίνες Χ, παράγονται και αυτές μέσω ισομερούς μετάβασης. Η διαφορά τους με τις ακτίνες γ, είναι ότι οι ακτίνες Χ παράγονται από την αλληλεπίδραση του πυρήνα και των ηλεκτρονίων, ενώ οι ακτίνες γάμμα παράγονται μετά από πυρηνικές μεταβάσεις. Οι ακτινοβολίες α και β που αναφέρθηκαν πιο πάνω μπορεί να οδηγήσουν σε ασταθή θυγατρικό πυρήνα. Σε ασταθή θυγατρικό πυρήνα μπορεί να οδηγήσει και η σύλληψη ηλεκτρονίων. Αυτός ο πυρήνας σταθεροποιείται με την παραγωγή ακτινών γ. Ένα παράδειγμα ακτινοβολίας γάμμα, η οποία συμβαίνει μετά από άλλη ραδιενεργή μετάβαση φαίνεται στην εικόνα 3.6 (διάσπαση Ίνδιου 111 σε Κάδμιο 111).  ΕΙΚΟΝΑ 3.6 Διάσπαση ασταθούς πυρήνα με σύλληψη ηλεκτρονίου και στην συνέχεια με εκπομπή ακτίνων γάμμα.  Το ενεργειακό φάσμα των ακτινών γάμμα του πιο πάνω παραδείγματος φαίνεται στην γραφική παράσταση 3.5. ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 3.5 Ενεργειακό φάσμα της διάσπασης της εικόνας 3.6  36\n43 Κεφάλαιο 3 : Ιονίζουσα Ακτινοβολία Η ύπαρξη περισσότερων από μια γάμμα ακτίνα οφείλεται στο από μια μετάβαση του πυρήνα μπορεί να δημιουργηθούν, διεγερμένες καταστάσεις του πυρήνα για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Η γάμμα ακτινοβολία έχει χρήση στην πυρηνική ιατρική. Είναι πολλοί σημαντικοί οι εκπομποί αυτής της ακτινοβολίας, αφού στην κατάλληλη χημική μορφή τους, μπορούν να βοηθήσουν στην παρατήρηση εικόνων διαφόρων ιστών και συστημάτων οργάνων. Κάποιοι από τους εκ πομπούς αυτούς φαίνονται στον πίνακα 3.3. στον πίνακα αυτό φαίνονται επίσης το είδος της αποδιέγερσης που υφίστανται οι πυρήνες πριν την ακτινοβολία γάμμα, καθώς επίσης και το ποσοστό με το οποίο εκπέμπονται οι γάμμα ακτινοβολίες. Επίσης δίνει και κάποια ποσοστά ακτινών Χ που παρατηρούνται. . Όταν έχουμε την παραγωγή ακτίνων Χ, έχουμε και την εκπομπή ενός ηλεκτρονίου. το ηλεκτρόνιο αυτό, εκπέμπεται με κινητική ενέργεια ίση με: E e = E γ - E b Όπου E b είναι η ενέργεια σύνδεσης του ηλεκτρονίου. ,, ΠΙΝΑΚΑΣ 3.3 Ραδιενεργοί πυρήνες ακτινοβολίας γ  ΕΚΠΟΜΠΟΙ γ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΡΑΔΙΟΝΟΥΚΛΙΔΙΑ Αρχική αποδιέγερση Ακτίνες Χ, kev (%) Ακτίνες γ, kev (%) 125I Σύλληψη ηλεκτρονίου Tc K x, (136) 35 (7) 133Xe β - Cs K x, 32 (48) 81 (36) 201Tl Σύλληψη ηλεκτρονίου Hg K x, (94) 135 (2), 167 (8) 57Co Σύλληψη ηλεκτρονίου (2), 136 (11) 123I Σύλληψη ηλεκτρονίου (84) 111In Σύλληψη ηλεκτρονίου (89), 247(94) 67Ga Σύλληψη ηλεκτρονίου (40), 184 (24), 296 (22) 51Cr Σύλληψη ηλεκτρονίου (9) 99Mo β (12), 780 (4) 131I β (83), 638 (9) 137Cs β (84) 37\n44 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Αλληλοεπιδράσεις Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την ύλη Όταν μια οποιαδήποτε μορφή ακτινοβολίας, περάσει διαμέσου της ύλης, ή οποιουδήποτε ζωντανού οργανισμού, μπορεί να προκαλέσει ιονισμό (έμμεσο ή άμεσο). Ο ιονισμός αυτό μπορεί να έχει θετικές ή αρνητικές συνέπειες. Η συνέπειες αυτές εξαρτώνται από το είδος, την ευαισθησία και από την απορροφητικότητα της ύλης ή του οργανισμού που έρχεται η ακτινοβολία σε επαφή. Επίσης εξαρτώνται από το ηλεκτρικό φορτίο του σωματιδίου, την ορμή του καθώς επίσης και την ισχύ που αυτό έχει. Αυτές οι ποσότητες ορίζονται ως εξής: Το ηλεκτρικό φορτίο εξαρτάτε από το σωματίδιο το οποίο έχουμε, άλφα σωματίδια, (θετικά) βήτα σωματίδια (β +, θετικό, β -, αρνητικό), φωτόνια (ουδέτερο), ακτίνες γάμμα και Χ (ουδέτερα). ΟΡΜΗ = ΜΑΖΑ * ΤΑΧΥΤΗΤΑ Η ορμή των α-σωματιδίων είναι αρκετά μεγάλη, αφού η μάζα του είναι ίση με 4 amu(1 amu = 1,66*10-24 gr ). Τα σωματίδια β+ και β- έχουν μικρή ορμή, αφού η μάζα τους είναι ίση με 1/1836 amu. ΙΣΧΥΣ = ΔΥΝΑΜΗ * ΧΡΟΝΟΣ 38\n45 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη Η ισχύς ενός σωματιδίου, είναι ανάλογη του αριθμού των αλληλεπιδράσεων του ανά μονάδα μήκους. Τα σωματίδια άλφα έχουν μεγαλύτερες ταχύτητες (ορμή) και για αυτό ο χρόνος για τον οποίο μένουν γύρω από τα άτομα ή τα μόρια είναι μεγαλύτερος από τον χρόνο που μένουν τα β σωματίδια. Ο ιονισμός που προκαλούν τα σωματίδια άλφα είναι μεγαλύτερος. Κατά την διάρκεια της αλληλεπίδραση οι πιο πάνω ποσότητες καθώς και η ενέργεια, θεωρώντας ότι και η μάζα είναι μια μορφή ενέργειας, διατηρούνται. Υπάρχουν όμως και ποσότητες οι οποίες δεν παραμένουν αμετάβλητες. Μια από αυτές τις ποσότητες, είναι ο αριθμός των σωματιδίων (π.χ τα πρωτόνια μπορεί να γίνουν νετρόνια). Οι αλληλεπιδράσεις χωρίζονται σε δύο κατηγορίες., τις ελαστικές και τις μη ελαστικές. Ελαστικές είναι αυτές, στις οποίες το άθροισμα των κινητικών ενεργειών των αλληλοεπιδρώντων σωματιδίων διατηρείται. Μη ελαστικές είναι αυτές, στις οποίες το άθροισμα των κινητικών ενεργειών δεν διατηρείται, αλλά ένα μέρος της ενέργειας μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ελευθέρωση ενός σωματιδίου (ηλεκτρόνιο, πρωτόνιο, νετρόνιο, ποζιτρόνιο) από την δέσμια κατάσταση του. Οι συνέπειες που μπορεί να έχουν οι ακτινοβολίες είναι πολλές. Κάποιες από αυτές είναι η βελτιστοποίηση ανιχνευτών, η ανάλυση και η θεραπεία διαφόρων ασθενειών όπως καρκίνος, κακοήθεις ιστοί, η προστασία των εργαζομένων σε τμήματα πυρηνικής ιατρικής από διάφορους κινδύνους, καθώς επίσης και η καταστροφή διαφόρων υλικών και ζωντανών οργανισμών, όπως διάφοροι ιστοί στον ανθρώπινο οργανισμό. Λόγω των ζημιών που προκαλεί η ακτινοβολία μπορεί και εύκολα να ανιχνευθεί. Οι πρώτες βιολογικές επιδράσεις που παρατηρήθηκαν ήταν το ερύθημα, οι εξελκώσεις του δέρματος και η πτώση τριχών. ,,, 4.1 Αλληλοεπίδραση με Φορτισμένα Σωματίδια Τα φορτισμένα σωματίδια (άλφα, β -, β + ), καθώς διαπερνούν την ύλη μπορούν να σταματήσουν μέσα σε αυτή. Αυτό οφείλεται στην δράση του ηλεκτρικού πεδίου των φορτισμένων σωματιδίων και των ατόμων του υλικού που διαπερνούν. Η απόσταση που καλύπτουν (εμβέλεια) είναι πολύ μικρή, πριν σταματήσουν και μεταφέρουν πολλή ενέργεια πριν έρθουν σε ηρεμία. Διεισδύοντας μέσα στην ύλη, αλληλοεπιδρούν με τα ηλεκτρόνια των ατόμων αυτής της ύλης μεταφέροντας σε αυτά ένα ποσό της ενέργειας τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την διέγερση του ηλεκτρονίου σε υψηλότερη στοιβάδα μέσα στο άτομο. Θέλοντας το ηλεκτρόνιο να ηρεμίσει επανέρχεται στην αρχική του ενεργειακή κατάσταση και στοιβάδα, ελευθερώνοντας ενέργεια ίση 39\n46 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη με την διαφορά των δύο ενεργειακών στοιβάδων, υπό την μορφή ακτίνας Χ. Η ακτίνα Χ που εκπέμπεται ονομάζεται χαρακτηριστική ακτινοβολία Χ και είναι μοναδική για κάθε άτομο, λόγω της διαφορετικής ατομικής δομής του κάθε στοιχείου. Αυτό φαίνεται στην εικόνα 4.1. Όταν η ενέργεια ενός φορτισμένου σωματιδίου έχει την ικανότητα όχι μόνο να διεγείρει, αλλά και να αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο από ένα άτομο, έχουμε ιονισμό του ατόμου. Αν το ηλεκτρόνιο που αποβάλλεται ανήκει σε εσωτερική στοιβάδα (σπάνιο), τότε ένα ηλεκτρόνιο από την εξωτερική θα μεταπέσει στην εσωτερική αποβάλλοντας ενέργεια ίση με την διαφορά ενέργειας των δύο στοιβάδων, υπό την μορφή ακτίνας Χ. Η οπή που δημιουργείται στην εξωτερική στοιβάδα γεμίζει από γρήγορα από ένα σχεδόν ελεύθερο ηλεκτρόνιο άλλου ατόμου. Δύο φαινόμενα που παρουσιάζουν τον ιονισμό αυτό είναι το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο και το φαινόμενο Κόμπτον . Υπάρχει όμως και περίπτωση όπου ένα φορτισμένο σωματίδιο, περνώντας διαμέσου της ύλης παράγει ένα ζεύγος ιόντων (ηλεκτρονίου και θετικού ιόντος όπως φαίνεται στην εικόνα 4.2. Για κάθε υλικό, η ενέργεια που μεταφέρεται στο κάθε ζεύγος ηλεκτρονίων είναι χαρακτηριστική (W). Το σύνολο των ζευγών που παράγονται ανά μονάδα απόστασης (cm) ονομάζεται ειδικός ιονισμός (SI). Όσο μεγαλύτερο είναι το φορτίο ενός σωματιδίου που περνά την ύλη, τόσο μεγαλύτερος είναι και ο ειδικός ιονισμός του. Επίσης όσο το σωματίδιο επιβραδύνεται μέσα στην ύλη, ο ειδικός ιονισμός του αυξάνει. Αυτό οφείλεται στο ότι παραμένει κοντά στα άτομα της ύλης για περισσότερο χρονικό διάστημα. Το διάστημα που αυξάνει ο ειδικός ιονισμός ονομάζεται αιχμή Bragg και φαίνεται στην γραφική παράσταση 4.1. Το ότι η κορυφή αυτής της καμπύλης μειώνεται απότομα, οφείλεται στο ότι λόγω της αργής κίνησης των φορτισμένων σωματιδίων μετά, γίνεται επανασύνδεση των ιόντων. 40\n47 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη κενή θέση στην εξωτερική στοιβάδα Διεγερμένο ηλεκτρόνιο εσωτερικής στοιβάδας Φορτισμένο σωματίδιο Φορτισμένο σωματίδιο Διεγερμένο άτομο Ηλεκτρόνιο επιστρέφει στην εσωτερική του στοιβάδα Ενέργεια εκπεμπόμενη υπό μορφή ακτίνας Χ ΕΙΚΟΝΑ 4.1 Διέγερση και αποδιέγερση  41\n48 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη Φορτισμένο σωματίδιο Εξερχόμενο ηλεκτρόνιο Θετικά φορτισμένο άτομο ΕΙΚΟΝΑ 4.2 Δημιουργία ζεύγους ιόντων  Σωματίδια α: Τροχιά: Τα σωματίδια άλφα ταξιδεύουν μέσα στην ύλη σε ευθείες γραμμές. Αυτό οφείλεται στη μεγάλη ορμή την οποία κουβαλούν. Δεν είναι εύκολο να αλλάξει πορεία. Αυτό φαίνεται στην γραφική παράσταση 4.1. Απόσταση: Η απόσταση την οποία ένα σωματίδιο άλφα διανύει είναι μικρή. Αυτό συμβαίνει γιατί είναι «μεγάλοι σπάταλοι» ενέργειας. Οι ωθήσει που δέχονται είναι μακριές και το ηλεκτρικό τους φορτίο είναι μεγάλο. Για παράδειγμα ένα σωματίδιο άλφα, με ενέργεια 5,3MeV του πολωνίου 210 παράγουν κατά μέσο όρο ζεύγη ιόντων ανά εκατοστόμετρο στον αέρα. Με αυτό το ρυθμό δαπανών, η ενέργεια του θα ξοδευτεί σε περίπου 3,6 εκατοστόμετρα από το σημείο το οποίο το σωματίδιο άλφα έχει παραχθεί. Σε λεπτούς ανθρώπινους ιστούς, η απόσταση που διανύουν είναι μόνο 20 μικρόμετρα. Τα σωματίδια άλφα θεωρούνται ως σωματίδια με υψηλή γραμμική μεταφορά ενέργειας. 42\n49 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 4.1 Η καμπύλη Bragg του πολωνίου-210. Σωματίδια α κινούνται στον αέρα αυτή η παράσταση παρουσιάζει τον ειδικό ιονισμό σαν συνάρτηση της απόστασης που διανύθηκε στον αέρα. Η ενέργεια των σωματιδίων α από το πολώνιο-210 είναι 5,3MeV και το εύρος που έχουν διανύσει είναι 3,6 εκατοστά.  Ειδικός Ιονισμός: Για τα ηλεκτρικά φορτισμένα σωματίδια, σε αυτή την περίπτωση τα σωματίδια άλφα, όσο το σωματίδιο ξοδεύει ενέργεια προκαλώντας ιονισμό ή διεγέρσεις, σταδιακά επιβραδύνεται. Αυτό με την σειρά του, οδηγεί σε μεγαλύτερη ώθηση. Έτσι οι ιονισμοί αυξάνονται φτάνοντας σε κορεσμό λίγο πριν σταματήσει το σωματίδιο. Όταν ένα σωματίδιο άλφα με μάζα m a και ενέργειας Ε, συγκρουστεί ελαστικά με ένα ηλεκτρόνιο μάζας m e το οποίο βρίσκεται σε ηρεμία, τότε το σωματίδιο άλφα, χάνει ενέργεια ίση με : ΔΕ = Ε*(4 m e/ m a) Η ορμή και η κινητική ενέργεια διατηρούνται, και μπορούν να βρεθούν από τον πιο πάνω τύπο. Ένα ακόμα χαρακτηριστικό των σωματιδίων που διαπερνούν την ύλη είναι η γραμμική μεταφορά ενέργειας (LET) και ορίζεται ως η ποσότητα ενέργειας που μεταφέρεται από ένα σωματίδιο σε μια καθορισμένη απόσταση. Σχετίζεται με τον ειδικό ιονισμό σύμφωνα με την ακόλουθη σχέση: LET = SI W 43\n50 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη Σωματίδια β: Τροχιά: Σε σχέση με τα σωματίδια άλφα, σωματίδια βήτα εκτρέπονται πολύ εύκολα από την τροχία που ακολουθούν. Αυτό συμβαίνει γιατί έχουν μικρή ορμή. Η διαδρομή που ακολουθούν αυτά τα σωματίδια φαίνεται στην εικόνα 4.3. Απόσταση: Είναι λιγότερο ιονιστικά από τα σωματίδια άλφα, αφού έχουν μικρότερο φορτίο. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τα ερεθίσματα που δέχονται να είναι μικρότερα και έτσι να μπορούν να ταξιδέψουν για μεγαλύτερη απόσταση. Τα θετικά βήτα σωματίδια (ποζιτρόνια) όταν περνούν δίπλα από ένα ατομικό πυρήνα, νιώθουν απωστική δύναμη από τον πυρήνα (ελκτική δύναμη για τα ηλεκτρόνια-αρνητικά βήτα σωματίδια), και αυτή η δύναμη αναγκάζει τα σωματίδια να μειώνουν την ταχύτητα τους. Όταν ο πυρήνας και τα σωματίδια βήτα αλληλοεπιδράσουν έχουμε την παραγωγή ενός φωτονίου υπό την μορφή ακτίνας Χ (ακτινοβολία πέδησης). Η ακτινοβολία πέδησης φαίνεται στην εικόνα 4.4. Εκτός από την ακτινοβολία πέδησης έχουμε και την σκέδαση προς τα πίσω (γωνιά μεγαλύτερη από 90 ο ). Η σκέδαση αυτή είναι πιθανότερο να συμβεί σε υλικά με μικρό ατομικό αριθμό. Η θετική ακτινοβολία βήτα (ποζιτρόνιο), μπορεί να σταματήσει καταναλώνοντας όλη του την ενέργεια και προσελκύοντας ένα ελεύθερο ηλεκτρόνιο. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την ένωση του ηλεκτρονίου και του ποζιτρονίου, και την παραγωγή δύο φωτονίων ίδια ενέργειας, προς αντίθετη κατεύθυνση. Αυτά τα δύο φωτόνια γίνονται ανιχνεύσιμα στο PET (Positron Emission Tomography) 44\n51 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη Εύρος σωματιδίων άλφα Εύρος σωματιδίων βήτα ΕΙΚΟΝΑ 4.3 Διαδρομή που διανύουν τα σωματίδια α και β. Απόσταση που διανύουν πριν να σταματήσουν Ηλεκτρόνια: Τροχιά: Το εύρος του, ωστόσο είναι δεν είναι τόσο καλά ορισμένο, και η γραμμική απόσταση της διείσδυσης θα είναι εντελώς διαφορετική από αυτή που ακολουθεί στο μέσο. Απόσταση: Κατά το πέρασμα διαμέσου της ύλης, τα ηλεκτρόνια χάνουν την ενέργεια τους δίνοντας την στα ατομικά ηλεκτρόνια μέσω της ηλεκτρικής αλληλεπίδρασης όπως όλα τα βαριά φορτισμένα σωματίδια. Ωστόσο είναι ελαφρύτερα, για αυτό τον λόγο οι ταχύτητες τους είναι μεγαλύτερες. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η ενέργεια που χάνει ανά μονάδα μήκους να είναι μικρότερη αυτό σημαίνει ότι τα ηλεκτρόνια, είναι πιο διεισδυτικά από τα βαριά φορτισμένα σωματίδια. Για παράδειγμα ένα ηλεκτρόνιο ενέργειας 1Μεβ ταξιδεύει για 1800 μικρόμετρα σε σχέση με ένα σωματίδιο α της ίδιας ενέργειας που ταξιδεύει 3μικρόμετρα. Ακτινοβολία πέδησης: Το ηλεκτρόνιο, έχει ακτινοβολία πέδησης, η οποία προκαλείται από την αλλαγή που έχει στην κατεύθυνση του καθώς και από τις αλλαγές στην κατεύθυνση κίνησης. ,,. 45\n52 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη ΕΙΚΟΝΑ 4.4 Ακτινοβολία Πέδησης  4.2 Αλληλοεπίδραση με μη Φορτισμένα Σωματίδια Ακτινοβολία γ και Χ: Γενικές παρατηρήσεις: Οι ακτίνες γάμμα και Χ είναι ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία. Δεν έχουν μάζα ούτε και ηλεκτρικό φορτίο. Ωστόσο, μπορούν να προκαλέσουν ιονισμούς καθώς διαπερνούν την ύλη. Τα χαρακτηριστικά που έχουν καθώς διαπερνούν την ύλη είναι: I. Μπορούν να σκεδαστούν από μια ή περισσότερες αλληλεπιδράσεις. II. Μπορούν να περάσουν διαμέσου της ύλης χωρίς καμιά αλληλεπίδραση. III. Η πιθανότητα να αλληλοεπιδράσουν οι ακτίνες γάμμα και Χ εκφράζεται ως την άμεση ενεργό διατομή του στόχου. Η μονάδα μέτρησης της ενεργού διατομής είναι το barn = 1*10-24 cm 2.. Αν συμβαίνει η πρώτη ή η δεύτερη περίπτωση, τα δύο ήδη ακτινών εξασθενούν. Το ποσό εξασθένησης που έχουν οι ακτίνες, εξαρτάτε από τον αριθμό των ακτινών που διαπερνούν το μέσο 46\n53 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη καθώς και επίσης την ενέργεια που έχουν. Αν όλες οι ακτίνες μοιράζονται την ίδια ενέργεια και εξασθενούν με τον ίδιο τρόπο στην ίδια γεωμετρία τότε ο αριθμός Ι των φωτονίων που διαπερνά μια λεπτή πλάκα χ την ύλης δίδεται από τον τύπο: Ι = Ι ο e μχ Όπου μ είναι ο συντελεστής γραμμικής εξασθένησης του μέσου και Ιο είναι ο αριθμός των φωτονίων που προσπίπτουν σε μια λεπτή πλάκα. Ο αριθμός των φωτονίων που απορροφούνται δίδεται από τον τύπο: Ι at = I o I Κάνοντας πράξεις έχουμε : Ι at = I o (1 e μχ ) Η μέση διαδρομή που διανύει μια ακτίνα χωρίς να αλληλεπίδραση με την ύλη είναι ίση με 1/μ. Η πιθανότητα τώρα μια ακτίνα να περάσει χωρίς να αλληλοεπιδράσει είναι ίση με e μχ . Αυτή η πιθανότητα είναι το άθροισμα των πιθανοτήτων να μην γίνει αλληλοεπιδράσει το φωτόνιο μέσω οποιασδήποτε μορφής αλληλεπίδρασης και δίδεται από: e μχ = (e ωχ )(e τχ )(e σχ )(e κχ )(e πχ ) = e (ω+τ+σ+κ+π)χ Όπου I. ω: αντιπροσωπεύει την σκέδαση II. τ : αντιπροσωπεύει το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο III. σ : αντιπροσωπεύει το φαινόμενο Κόμπτον IV. κ : αντιπροσωπεύει την δίδυμο γένεση V. π : αντιπροσωπεύει την φωτοαποσύνθεση Στην διαγνωστική ακτινογραφία ο συντελεστή μ δίδεται μόνο από : μ = τ + σ Σκέδαση : Ιονίζουσα ακτινοβολία (ω): Τα φωτόνια εκτρέπονται ή διασκορπούνται μέσω της απώλειας ενέργειας. Η κλασική περιγραφή της σκέδασης είναι ότι ένα φωτόνιο, αλληλοεπιδρά με ένα ηλεκτρόνιο σε ένα άτομο. Συνήθως το φωτόνιο συνεχίζει να κινείται στην ίδια κατεύθυνση όπως και πριν. Αυτό όμως δεν συμβαίνει στην 47\n54 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη περίπτωση όπου οι ενέργειες του φωτονίου κυμαίνονται από 150 έως 200 kev, τα οποία μπορούν να διασκορπιστούν σε μέσα με μεγάλο ατομικό αριθμό. Αυτή η αλληλεπίδραση είναι πολύ σημαντική για φωτόνια χαμηλής ενέργειας μέσα σε ιστούς. Μια ακόμα σημαντική χρήση της σκέδασης των φωτονίων είναι η ανάλυση σκαναρίσματων που μπορούν να παρθούν σε τμήματα πυρηνικής ιατρικής από εκπεμπόμενα γ νουκλίδια (αυτά προέρχονται από ραδιοϊσότοπα όπως το 125Ι). Φωτοηλεκτρικό φαινόμενο (τ): Το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο συμβαίνει κατά την διάρκεια αλληλεπίδρασής ακτινών Χ ή γ, με τα εσωτερικά ηλεκτρόνια (ισχυρά δέσμια ηλεκτρόνια) ενός ατόμου,. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την έξοδο του ηλεκτρονίου (εικόνα 4.5) αυτού (φωτοηλεκτρόνιο) από το άτομο με κινητική ενέργεια ίση με : Τ = hv Eb Όπου hv είναι η ενέργεια του φωτονίου και Eb είναι η ενέργεια σύνδεσης του ηλεκτρονίου Μετά από την έξοδο του φωτοηλεκτρονίου έχουμε την δημιουργία κενών θέσεων στις εσωτερικές στοιβάδες του ατόμου. Αυτό αναγκάζει ηλεκτρόνια από τις εξωτερικές στοιβάδες να μεταπέσουν σε αυτές για να γεμίσουν τις κενές θέσεις. Μεταπίπτοντας ένα ηλεκτρόνιο από εξωτερική σε εσωτερική στοιβάδα, χαμηλότερης ενέργειας, έχουμε την εκπομπή χαρακτηριστικών ακτινών Χ, οι οποίες έχουν ενέργεια ίση με την ενεργειακή διαφορά των δύο στοιβάδων. Η εμφάνιση αυτού του φαινομένου γίνεται είναι πιο εμφανής σε αλληλεπίδραση χαμηλής ενέργειας ακτινών γάμμα με άτομα μεγάλου ατομικού αριθμού σύμφωνα με τον τύπο: τ = ΚΖ5 (hv) 3 Όπου μας λέει ότι το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο είναι ανάλογο του ατομικού αριθμού στην Πέμπτη δύναμη και αντιστρόφως ανάλογο του κύβου της ενέργειας των εισερχόμενων ακτινών γάμμα. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους τους οποίους ο μόλυβδος θεωρείται ως καλό υλικό για θωράκιση. Χρησιμοποιείται συχνά στην πυρηνική ιατρική για θωράκιση από ακτίνες γάμμα γιατί είναι καλός και στοιχίζει λίγα. 48\n55 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη ΕΙΚΟΝΑ 4.5 Φωτοηλεκτρικό φαινόμενο  Φαινόμενο Κόμπτον(σ): Στο φαινόμενο Κόμπτον έχουμε αλληλεπίδραση ενός φωτονίου με ένα ελαφρά δεσμευμένο, ή ένα ελεύθερο ηλεκτρόνιο (εικόνα 4.6.). Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η προσπίπτουσα ακτίνα γάμμα να αλληλοεπιδρά με ένα ηλεκτρόνιο στην εξωτερική στοιβάδα ενός ατόμου,. Η αλληλεπίδραση αυτή εκτρέπει το φωτόνιο κατά μια γωνιά φ από την αρχική του τροχιά και το ηλεκτρόνιο εκπέμπεται σε μια γωνιά θ ως προς την αρχική τροχιά του φωτονίου. Το σκεδαζόμενο φωτόνιο έχει μικρότερη ενέργεια από την αρχική του. Η κινητική ενέργεια του ηλεκτρονίου, δίδεται από τον τύπο: Τ = hv hv Όπου hv, η ενέργεια του εκπεμπόμενου ηλεκτρονίου. Η αλληλεπίδραση Κόμπτον είναι ανάλογη του ατομικού αριθμού του υλικού και αντιστρόφως ανάλογη της ενέργειας των ακτινών γάμμα. Δίδυμος Γένεση(κ): Όταν μια ακτίνα γάμμα εισέρχεται σε ένα άτομο, υπάρχει περίπτωση να αλληλεπίδραση με το ηλεκτρικό πεδίο αυτού του ατόμου. Αν η ενέργεια της ακτίνας γάμμα είναι ίση και μεγαλύτερη από 1,02MeV, τότε θα έχουμε την παραγωγή ενός ζεύγους σωματιδίων. Αυτό το ζεύγος είναι ένα ποζιτρόνιο και ένα ηλεκτρόνιο τα οποία κινούνται σε αντίθετη κατεύθυνση όπως φαίνεται στην εικόνα 4.7. Αν η ενέργεια του εισερχόμενου φωτονίου είναι μεγαλύτερη από 1.02 MeV, η περίσσεια ενέργεια μοιράζεται ανάμεσα στα δύο σωματίδια ως κινητική ενέργεια. 49\n56 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη ΕΙΚΟΝΑ 4.6 Φαινόμενο Κόμπτον  ΕΙΚΟΝΑ 4.7 Δίδυμος Γένεση  Νετρόνια: Τα νετρόνια μπορούν να παραχθούν μέσα από πολλές πηγές. Η ενεργειακή κατανομή τους εξαρτάτε από τον τρόπο παραγωγής του νετρονίου. Μέσα σε ένα πυρήνα, ενός αντιδραστήρα, υπάρχουν τα αργά, τα ενδιάμεσα και τα γρήγορα νετρόνια. Το κάθε ένα από αυτά έχει την δική του ενέργεια. Η ενέργεια για κάθε είδος νετρονίου, φαίνεται στον πίνακα 4.1. Ένας τρόπος για να έχουμε παραγωγή νετρονίων είναι οι αυθόρμητες σχάσεις. Ένα νουκλίδιο από το οποίο έχουμε αυτές τις σχάσεις, είναι το 252 Cf, το οποίο χρησιμοποιείται σε χορηγήσεις για θεραπεία μέσω μεταμοσχεύσεων. 50\n57 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη Οι δέσμες ηλεκτρονίου μπορούν αν αλληλοεπιδράσουν ελαστικά, με μεγαλύτερη πιθανότητα, με υλικά τα οποία έχουν χαμηλό ατομικό αριθμό. Αυτό είναι πιο πιθανό γιατί, κατά την διάρκεια μιας αλυσιδωτής ελαστικής σκέδασης έχουμε μέγιστη μεταφορά ενέργειας σε ένα πυρήνα αν η μάζα του είναι ισοδύναμη με την μάζα του νετρονίου. Ένα παράδειγμα τέτοιου πυρήνα είναι ο πυρήνας του υδρογόνου, όπου έχει μόνο ένα πρωτόνιο. Υψηλή περιεκτικότητα σε υδρογόνα έχουν οι ιστοί, στους οποίους εναποτίθεται η κινητική ενέργεια από τα νετρόνια, η οποία είναι μεγαλύτερη από 10 MeV. Αν η ενέργεια τους είναι μεγαλύτερη από 10 MeV τότε έχουμε και ύπαρξη ανελαστικής σκέ δασης, μέσω της ανελαστικής σκέδασης, έχουμε την παραγωγή ενεργητικά φορτισμένων σωματιδίων όπως τα νετρόνια και τα α-σωματίδια. , ΠΙΝΑΚΑΣ 4.1 Κατηγοριοποίηση των νετρονίων σύμφωνα με την κινητική του ενέργεια  ΕΙΔΟΣ ΝΕΤΡΟΝΙΟΥ ΕΥΡΟΣ ΕΝΕΡΓΕΙΩΝ: Αργό 0,0 0,1 kev Ενδιάμεσο kev Γρήγορο 20.0 kev 10.0 MeV Υψηλά ενεργειακό >10.0 MeV Όλες οι ποιο πάνω αλληλεπιδράσεις που έχουν αναφερθεί, μπορούν να έχουν θετικές και αρνητικές συνέπειες, όπως αναφέρθηκε, σε ένα οργανισμό. Αρνητικές συνέπειες: Ανάπτυξη καρκινικών κυττάρων: Τα κύτταρα του ανθρώπινου οργανισμού, όπως είναι γνωστό, αναπαράγονται συνεχώς και επαναλαμβανόμενα. Με την παρουσία ιονίζουσας ακτινοβολίας μπορεί να αλλάξει η σύσταση ενός κυττάρου, σπάζοντας συγκεκριμένους δεσμούς, κάνοντας το καρκινικό κύτταρο. Από την ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή των κυττάρων έχουμε την δημιουργία καρκίνου. Αλλαγή στο DNA: Το DNA αποτελείται και αυτό από διάφορους χημικούς δεσμούς οι οποίοι μπορούν να σπάσουν και να αλλοιωθούν αν ιονίζουσα ακτινοβολία διαπεράσει τον ανθρώπινο οργανισμό. Επίσης η ιονίζουσα ακτινοβολία μπορεί να αποσπάσει ένα μέρος από το DNAκαι να το αλλάξει. Ακτινοβολία με μεγαλύτερη γραμμική μεταφορά ενέργειας (σωματίδια άλφα), είναι πιο καταστροφικό. Μπορούν επίσης να προκληθούν εγκαύματα, δηλητηριάσεις μέχρι και θάνατος. Αυτό εξαρτάτε από την απορροφούμενη δόση που έχει ο κάθε οργανισμός. Οι δόσεις που μπορεί ένας οργανισμός να αντέξει καθώς και τα συμπτώματα του βρίσκονται στον πίνακα 4.2. , 51\n58 Κεφάλαιο 4 : Αλληλεπίδρασή Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με την Ύλη ΠΙΝΑΚΑΣ 4.2 Επιδράσεις της ακτινοβολίας. Η έκθεση είναι αθροιστική και οι τιμές δίδονται σε msv. Χωρίς συμπτώματα. Μειωμένη πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου. Μέγιστη Δόση (msv): Σύμπτωμα: 10,0 Μέση δόση από μια εξέταση ολόκληρου του σώματος μέσο αξονικής τομογραφίας 9,0 Ετήσια δόση για πληρώματα αεροπλάνων 3,0 Μαστογραφία 0,1 Ακτινογραφία θώρακα Όχι άμεσα συμπτώματα. Αυξημένος κίνδυνος για σοβαρές ασθένειες στο μέλλον Μέγιστη Δόση (msv): Σύμπτωμα: % πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου 400 Υψηλή ωριαία έκθεση σε ακτινοβολία, καταγράφηκε στην Φουκοσίμα. Έκθεση τέσσερις ώρες μπορεί να προκαλέσει αρρώστια από ακτινοβολία. 100 Όριο στο οποίο εμφανίζονται οι πρώτοι κίνδυνοι για εμφάνιση καρκίνου. Πιθανός θανατηφόρα ασθένεια από ακτινοβολία. Υψηλός κίνδυνος εμφάνισης καρκίνου στο μέλλον Μέγιστη Δόση (msv): Σύμπτωμα: Θάνατος σε λίγες μέρες 5000 Θάνατος στους μισούς από αυτούς που έχουν εκτεθεί μέσα σε 1 μήνα 2000 Σοβαρή ασθένεια από ακτινοβολία. Το κάθε σημείο στον οργανισμό, μπορεί να διαχειριστεί με διαφορετικό τρόπο την απορροφούμενη ακτινοβολία. Τα σημεία του σώματος και το πώς επηρεάζονται φαίνονται στον πίνακα 4.3. ΠΙΝΑΚΑΣ 4.3 Σημεία του ανθρώπινου σώματος  Σημείο: Μάτια Θυροειδής Πνεύμονες Στομάχι Αναπαραγωγικά Όργανα Δέρμα Μυελός των οστών Επιρροή Υψηλές δόσεις μπορεί να προκαλέσουν καταρράκτη μετά από μήνες Αδένες οι οποίοι είναι ευάλωτοι στον καρκίνο. Υπάρχει συσσώρευση ραδιενεργού ιωδίου και τα παιδιά διατρέχουν περισσότερο κίνδυνο Ευάλωτα για βλάβη του DNA αν το ραδιενεργό υλικό εισπνέεται Ευάλωτο αν το ραδιενεργό υλικό καταπίνεται. Υψηλές δόσεις μπορεί να προκαλέσουν στειρότητα Υψηλές δόσεις προκαλούν κοκκινίλες και εγκαύματα Παράγει ερυθρά και λευκά αιμοσφαίρια. Η ακτινοβολία μπορεί να οδηγήσει σε λευχαιμία και άλλες ασθένειες του ανοσοποιητικού συστήματος. 52\n59 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 Μέτρηση Ιονίζουσα Ακτινοβολίας Η ανικανότητα των ανθρώπινων αισθήσεων να αντιληφθούν την ύπαρξη της ιονίζουσας ακτινοβολίας, οδήγησε τους επιστήμονες στην εύρεση τρόπος ανίχνευσης τους. Ο καλύτερος τρόπος για την μελέτη της ήταν η ανίχνευση της ενέργειας που αυτή έχει και η μετατροπή της σε ηλεκτρικό σήμα. Η ανίχνευση της ενέργειας μπορεί να γίνει με διάφορους τρόπους μετά από την αλληλεπίδραση της ακτινοβολίας με το υλικό ενός ανιχνευτή. Οι τρόποι με τους οποίους μπορεί να γίνει αυτή η αλληλεπίδραση είναι αρκετοί: 1. Ιονισμός του αερίου, και παραγωγή φορτίου το οποίο μετριέται. 2. Διέγερση ενός ηλεκτρονίου σε ένα ημιαγωγό. 3. Εκπομπή φωτονίων με την αποδιέγερση. Η παρατήρηση γίνεται με την παρακολούθηση των φθοριζόντων φωτονίων σε ένα υλικό σπινθηρισμού. 4. Δημιουργία μονοπατιού ιονισμού, σε ένα θάλαμο τροχιάς. Ανάλογα με το είδος της ακτινοβολίας που καταγράφεται, έχουν κατασκευαστεί διαφορετικά είδη ανιχνευτών. Ωστόσο κάποιοι ανιχνευτές χρησιμοποιούνται μόνο για ανίχνευση, ενώ κάποιοι άλλοι χρησιμοποιούνται για μελέτη, έρευνα και βελτίωση συστημάτων. Οι ανιχνευτές διαχωρίζονται ανάλογα με το υλικό το οποίο βρίσκεται στο εσωτερικό τους. Τα είδη παρουσιάζονται πιο κάτω: 1. Ανιχνευτές αερίων. Σε αυτού του είδους τους ανιχνευτές ανήκουν οι ανιχνευτές Geiger- Müller, θάλαμοι ιονισμού, οι αναλογικοί μετρητές και τα δοσίμετρα τσέπης. 53\n60 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας 2. Ανιχνευτές με κρυστάλλους ιονισμού. Σε αυτού του είδους ανιχνευτές ανήκουν τα TLDs. 3. Ανιχνευτές σπινθηρισμών. 4. Ανιχνευτές ημιαγωγών 5. Αντικείμενα προσωπικής παρακολούθησης έκθεσης σε ακτινοβολία 5.1 Ανιχνευτές αερίων: Οι ανιχνευτές αερίων είναι ένα από τα πιο γνωστά είδη ανιχνευτών της ιονίζουσας ακτινοβολίας. Στην πιο απλή του μορφή αποτελείται από ένα κύλινδρο, ο οποίος είναι γεμισμένος με αέριο (αέρα, διοξείδιο του άνθρακα, ή αργό), και δύο ηλεκτρόδια. Τα δύο αυτά ηλεκτρόδια είναι αντίθετα φορτισμένα και είναι συνδεδεμένα με την πηγή (μπαταρία), η οποία τους προσδίδει την αναγκαία τάση λειτουργίας, με την δημιουργία μιας διαφοράς δυναμικού ανάμεσα στα ηλεκτρόδια. Το θετικό ηλεκτρόδιο (άνοδος), βρίσκεται στο κέντρο του κυλινδρικού θαλάμου, ενώ το αρνητικό ηλεκτρόδιο (κάθοδος) είναι το περίβλημα του θαλάμου. Τα παραγόμενα ζεύγη ιόντων μέσα στο αέριο, πάνε προς το ανάλογο ηλεκτρόδιο (θετικά ιόντα κάθοδο, αρνητικά ιόντα άνοδο). Η ανίχνευση αυτή της κίνησης των ιόντων γίνεται με την χρήση ενός ευαίσθητου μετρητή. Το διάβασμα της μέτρησης είναι είτε αναλογικό είτε ψηφιακό και γίνεται με την βαθμονόμηση της κλίμακας του μετρητή. Η μέτρηση που παίρνουμε είναι οι διασπάσεις ανά δευτερόλεπτο (counts/s). Η πιο απλή μορφή του ανιχνευτή φαίνεται στην εικόνα 5.1. Στην εικόνα 5.2 μπορούμε να δούμε την διατομή αυτού του ανιχνευτή και πως συλλέγονται τα φορτισμένα ιόντα. , άνοδος Κάθοδος (θάλαμος) παράθυρο Μπαταρία και μετρητής ΕΙΚΟΝΑ 5.1 Απλή μορφή ανιχνευτή αερίου  Η λειτουργία τους βασίζεται στην μέτρηση της παραγόμενης ακτινοβολίας από τον ιονισμό των ατόμων και των μορίων του αερίου. Υπάρχουν πολλοί ανιχνευτές οι οποίοι λειτουργούν σύμφωνα 54\n61 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας με αυτή την αρχή, αλλά διαφέρουν στις λεπτομέρειες τους και τον τρόπο με τον οποίο η ακτινοβολία ιονίζει το αέριο. Ένας από τους πιο σημαντικούς παράγοντες είναι το είδος του αερίου και η κατάσταση που αυτό βρίσκεται στο εσωτερικό του ανιχνευτή. Ακόμα ένας παράγοντας είναι οι προσμίξεις που πιθανόν να έχει το αέριο για καλύτερη ανίχνευση. Λόγω του ότι τα μόρια των περισσότερων αερίων που απαρτίζουν αυτούς τους ανιχνευτές είναι δύσκολο να διαχωριστούν, συνήθως αυτοί οι ανιχνευτές χρησιμοποιούνται για την ανίχνευση άλφα και βήτα σωματιδίων. Υπάρχουν και περιπτώσεις όπου μπορούν να ανιχνεύσουν και ακτίνες γάμμα ή Χ και αυτό γίνεται με τον κατάλληλο σχεδιασμό τους. Κάθοδος (θάλαμος) Μπαταρία Άνοδος Μετρητής ρεύματος Ουδέτερα μόρια του αερίου Θετικά ιόντα ηλεκτρόνια ΕΙΚΟΝΑ 5.2 Διατομή ανιχνευτή αερίου και συλλογή ιόντων  Με την είσοδο της ακτινοβολίας στον ανιχνευτή έχουμε την παραγωγή ζεύγους ιόντων. Το αρνητικό ιό στις περισσότερες περιπτώσεις είναι ένα ηλεκτρόνιο, αλλά μπορεί να είναι επίσης 55\n62 Μετρήσιμο ρεύμα Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας οξυγόνο ή άζωτο τα οποία έχουν απορροφήσει ένα ηλεκτρόνιο. Τα θετικά ιόντα είναι μόρια του αερίου τα οποία έχουν χάσει ένα ηλεκτρόνιο. Η διαδικασία του διαχωρισμού, της συλλογής των ιόντων και της καταμέτρησης γίνεται πολύ γρήγορα αλλά όχι στιγμιαία. Το χρονικό διάστημα αυτό εξαρτάτε από την κατασκευή του ανιχνευτή, το είδος του αερίου και την δύναμη της εφαρμοζόμενης τάσης. Η εφαρμοζόμενη τάση είναι πολύ σημαντική στην λειτουργία της καταμέτρησης στον ανιχνευτή. Ανάλογα με την τάση αυτή έχουμε διαχωρισμό του ανιχνευτή σε περιοχές λειτουργίας. Η συλλογή και η καταμέτρηση σε όλες τις περιοχές γίνεται υπό την μορφή συνεχούς ρεύματος. Οι περιοχές αυτές φαίνονται στην γραφική 5.1. Τάση ΓΡΑΦΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ 5.1 Περιοχές λειτουργίας ανιχνευτή αερίου.  I. Περιοχή επανασύνδεσης: Η εφαρμοζόμενη τάση σε αυτή την περιοχή είναι μικρή. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το ηλεκτρικό φορτίο ανάμεσα στα ηλεκτρόδια του ανιχνευτή να είναι αρκετά αδύναμο και έτσι το μεγαλύτερο μέρος των ιόντων που παράγονται, να επανασυνδέονται, πριν φτάσουν στα ηλεκτρόδια. 56\n63 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας II. Περιοχή Ιονισμού: Η εφαρμοζόμενη τάση είναι ελαφρός μεγαλύτερη από την τάση στην περιοχή επανασύνδεσης. Αν και είναι ακόμα μικρή είναι αρκετή για να δημιουργήσει το απαιτούμενο πεδίο, που θα κατευθύνει τα ζεύγη ιόντων στα ανάλογα ηλεκτρόδια τους. Σε αυτή την περιοχή, το ρεύμα είναι ανεξάρτητο από μικρές αυξήσεις στην τάση. Ωστόσο επηρεάζεται από το είδος της ραδιενέργειας. Για παράδειγμα, τα σωματίδια άλφα τα οποία κουβαλούν διπλό φορτίο, παράγουν περισσότερους ιονισμούς σε σχέση με τα σωματίδια βήτα που έχουν ένα φορτίο ή και τις ακτίνες γάμμα που είναι ουδέτερες. Σε αυτή την περιοχή ανήκουν τα δοσιμετρία τσέπης. III. Αναλογική περιοχή: Σε αυτή την περιοχή παρατηρείται το φαινόμενο ενίσχυσης του αερίου. Η εφαρμοζόμενη τάση είναι αρκετά δυνατή για να προκαλέσει επιτάχυνση των ιόντων τα οποία αλληλοεπιδρούν με τα μόρια του αερίου παράγοντας δευτερογενείς ιονισμούς. Σε αυτή την περιοχή το ρεύμα που παίρνουμε είναι ανάλογο της εφαρμοζόμενης τάσης και των ιόντων που παράγονται. Το ρεύμα από την ακτινοβολία άλφα είναι μεγαλύτερο από αυτό της ακτινοβολίας βήτα και γάμμα. IV. Περιορισμένη αναλογική περιοχή: Είναι περιοχή μετάβασης. V. Περιοχή Geiger-Müller Για τους μετρητές οι οποίοι μπορούν να φτάσουν σε ακόμα ψηλότερες τάσεις, ο παλμός του ρεύματος που ανιχνεύεται είναι ανεξάρτητος από τον αριθμό των πρωτογενών ιόντων. Σε αυτή την περιοχή έχουμε ένα μέγιστο σημείο το οποίο ονομάζεται πλατό, και σε αυτό το σημείο έχουμε την μέγιστη παραγωγή ιόντων (χιονοστιβάδα) και δεν μπορούμε να έχουμε περαιτέρω ενίσχυση. Το πλατό μας προσδίδει την ποιότητα του ανιχνευτή. VI. Περιοχή εκκενώσεων : Σε αυτή την περιοχή έχουμε συνεχείς εκκενώσεις με αποτέλεσμα να έχουμε υπολειτουργία του ανιχνευτή με περαιτέρω αύξηση της τάσης., Ανάλογα με την περιοχή που λειτουργά ο κάθε ανιχνευτή αερίου, έχουμε και τα διαφορετικά είδη ανιχνευτών: 57\n64 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας a. Θάλαμοι ιονισμού: Δομή και χαρακτηριστικά : Είναι η πιο απλή μορφή ενός ανιχνευτή αερίου. Ανιχνεύει ραδιενέργεια από ραδιενεργές πηγές με χαμηλή ενεργότητα και περιέχει δύο παράλληλες πλάκες (πυκνωτής χωρητικότητας C) ή ομοαξονικά ηλεκτρόδια τα οποία περιέχουν αέριο στον όγκο ανάμεσα τους. Στο ανιχνευτή αυτό υπάρχει επίσης η μπαταρία η οποία τροφοδοτεί το σύστημα και μια κλίμακα η οποία μας δείχνει τα αποτελέσματα μας. Η τάση που εφαρμόζετε στον ανιχνευτή είναι αρκετή για να κατευθύνει τα παραγόμενα ζεύγη ιόντων στα αντίστοιχα ηλεκτρόδια. Αν ο ανιχνευτής αποτελείται από δύο παράλληλες πλάκες, δίπλα από την άνοδο, υπάρχει ένα δίκτυ (Frisch), το οποίο χρησιμεύει για την προστασία της ανόδου από τις συνέπειες της μεταφοράς των ηλεκτρονίων σε αυτήν. Λειτουργίες: Δεν μπορεί να διαχωρίσει το είδος της ραδιενέργειας που εισέρχεται εντός του ανιχνευτή, αλλά μετρά τον μέσο αριθμό ιονισμών ανά λεπτό. Αυτό οφείλεται στο ότι ο χρόνος συλλογής των θετικών ιόντων είναι πολύ μικρός, άσχετα με το είδος της ακτινοβολίας. Αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ένας απλός θάλαμος ιονισμού δεν είναι βολικός για να ξεχωρίσει διαφορετικά είδη ακτινοβολίας. Η μετατόπιση του μετρητή είναι μικρή και είναι ανάλογη του q/c όπου q είναι το φορτίο που συλλέγεται. Αφού η μετατόπιση είναι μικρή, πρέπει να ενισχυθεί για να μπορεί να αναλυθεί. Ανεξαρτησία της ενέργειας: Οι συγκεκριμένοι ανιχνευτές λειτουργούν στην περιοχή ιονισμού της γραφικής παράστασης 5.1. Τα ιόντα τα οποία παράγονται σχηματίζονται από πρωτογενείς ιονισμούς μέσα στο αέριο και για αυτό τον λόγο η μετρούμενη ενέργεια που παίρνουμε είναι ανάλογη αυτών των πρωτογενών ιονισμών. Η ενέργεια των εισερχόμενων σωματιδίων η φωτονίων είναι άμεσα συνδεδεμένη με τον ρυθμό της ακτινοβολίας, το παραγόμενο ρεύμα καθώς επίσης και με την ακτινοβολία δόσης. Ένας ιδανικός θάλαμος ιονισμού, δίνει μια αξιόπιστη τιμή για τον ρυθμό της ακτινοβολούμενης δόσης. ,, Στην περιοχή λειτουργίας του θαλάμου ιονισμού έχουμε διάφορους μετρητές οι οποίοι χρησιμεύουν σε διαφορετικές εφαρμογές. Οι μετρητές αυτοί είναι: 58\n65 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας Βαθμονομητής δόσης: Αποτελείται από ένα θάλαμο ιονισμού, ο οποίος περιβάλλεται από ένα ανοικτό πηγάδι. Τα τοιχώματα του πηγαδιού είναι διαπερατά από φωτόνια. Το αποτέλεσμα της μέτρησης που γίνεται στον βαθμονομητή δόσης δίδεται με millicurie, megabecquerel. Μετρά την ακτινοβολία από ένα ραδιοφάρμακο αλλά δεν μπορεί να διαχωρίσει το είδος της ακτινοβολίας. Υπάρχουν ειδικοί βαθμονομητές σχεδιασμένοι για εκπομπούς ακτινοβολίας βήτα και για χρήση στο PET. Η πιο συχνή τους χρήση γίνεται στα τμήματα πυρηνικής ιατρικής. Χρησιμοποιούνται για να ελέγξουν ότι στα ραδιοφάρμακα που χορηγούνται, υπάρχει το σωστό ποσό ακτινοβολίας. , Εκτός από την σωστή δόση της ακτινοβολίας σε ραδιοφάρμακα, διασφαλίζουν την ασφάλεια των ατόμων που παρασκευάζουν αυτά τα φάρμακα, καθώς επίσης και των τεχνολόγων της πυρηνικής ιατρικής. Η ακρίβεια αυτού του βαθμονομητή επηρεάζεται από κάποιους παράγοντες. Παραδείγματα αυτών των παραγόντων είναι ο τύπος του δοχείου που βρίσκεται η δόση, η σωστή τοποθέτηση του δοχείου της δόσης και η σωστή βαθμονόμηση και αν βαθμονόμησή του θαλάμου. Για την σωστή χρήση τους υπάρχουν ειδικές οδηγίες χρήσης για τον βαθμονομητή. Ένα παράδειγμα βαθμονομητή φαίνεται στην εικόνα 5.3. , Μετρητές Έρευνας: Εάν ένας θάλαμος ιονισμού, χρησιμοποιείται για έρευνα, το αποτέλεσμα που δίνει στην έξοδο του είναι σε Roentgen ανά ώρα. Δοσίμετρο Τσέπης: Το κλασικό δοσίμετρο τσέπης είναι ένας θάλαμος ιονισμού. Αποτελείται από ένα νήμα το οποίο βρίσκεται σε μόνωση από τα τοιχώματα και είναι τοποθετημένο στο εσωτερικό του θαλάμου. Στο νήμα αυτό εφαρμόζετε θετική τάση μέσω μπαταρίας. Η μέτρηση που λαμβάνει διαβάζετε από την βαθμονομημένη κλίμακα που βρίσκεται πάνω στο δοσίμετρο. Χρησιμοποιούνται για να μετρούν την δόση ακτινοβολίας που δέχονται οι εργάτες που έρχονται σε επαφή με οποιαδήποτε μορφή ακτινοβολίας. Ο χρήστης μπορεί αν τοποθετήσει το δοσίμετρο σε οποιαδήποτε θέση θέλει ανάλογα με την ανάγκη. Για παράδειγμα αν η δοσιμέτρηση αφορά όλο το σώμα, η κατάλληλη θέση για να τοποθετηθεί το δοσίμετρο είναι στην τσέπη του θώρακα. 59\n66 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας Έχουν αρκετά πλεονεκτήματα. Ένα από αυτά είναι ότι το διάβασμα της ακτινοβολίας που δέχεται ένας εργάτης είναι άμεσο. Αυτό δίνει την δυνατότητα στους εργάτες που ασχολούνται με δοσιμετρήσεις ή άλλες χρήσει της ακτινοβολίας να ξέρουν πως θα συνεχίσουν την εργασία τους. Ένα δοσίμετρο τσέπης φαίνεται στην εικόνα 5.4. ΕΙΚΟΝΑ 5.3 Παράδειγμα βαθμονομητή δόσης  ΕΙΚΟΝΑ 5.4 Παράδειγμα δοσίμετρου τσέπης  60\n67 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας b. Αναλογικοί Μετρητές: Δομή και χαρακτηριστικά : Οι αναλογικοί μετρητές λειτουργούν στην περιοχή III και IV στην γραφική παράσταση 5.1. Η δομή αυτού του μετρητή είναι παρόμοια με αυτή του θαλάμου ιονισμού. Έχουν όμως διαφορά στην ανίχνευση των ιόντων που παράγονται μέσα στο θάλαμο και στο αέριο που απαρτίζει τι μετρητή. Στον αναλογικό μετρητή το αέριο που χρησιμοποιείται είναι είτε αργό, είτε αργό με πρόσμιξη μεθανίου. Στο μετρητή αυτό γίνεται ενίσχυση του σήματος για την ανίχνευσή του. Μέσω αυτής της ενίσχυσης μπορούμε να πάρουμε στον ανιχνευτή ένα καθαρότερο σήμα χωρίς ηλεκτρικό θόρυβο και αστάθεια του σήματος. Αυτό επιτυγχάνεται με αύξηση της τάσης του μετρητή, άρα και του ηλεκτρικού πεδίου ανάμεσα στα ηλεκτρόδια του θαλάμου. Αφού γίνεται αυτό, πρωτογενή παραγόμενα ηλεκτρόνια, από την εισερχόμενη ακτινοβολία, αποκτούν μεγαλύτερη ταχύτητα, με αποτέλεσμα κατά την διέλευση τους μέσα στο αέριο, προς την άνοδο, να ιονίζουν ξανά τα μόρια ή τα άτομα του αερίου, παράγοντας δευτερογενείς ιονισμούς. Η ενίσχυση αυτή παράγει παλμό ρεύματος, αρκετά μεγάλο, ο οποίος καταγράφεται ως μεμονωμένη μέτρηση. Αυτός ο παλμός είναι ανάλογος του αρχικού ιονισμού,,,. Για την επίτευξη της ενίσχυσης είναι σημαντικό το σχήμα του μετρητή να είναι κυλινδρικό. Το σύρμα της ανόδου στο κέντρο του κύκλου έχει ακτίνα α, ενώ ο ομόκεντρος κύλινδρος, η κάθοδος, έχει εσωτερική ακτίνα β. Ανάλογα με την κατεύθυνση της ακτίνα το ηλεκτρικό πεδίο που υπάρχει ανάμεσα στα δύο ηλεκτρόδια δίδεται από τον τύπο: E(r) = V r ln b a Όπου V είναι η εφαρμοζόμενη τάση. Λειτουργίες: Διαχωρίζει ανάμεσα σε διαφορετικούς τύπους ακτινοβολίας. Αυτό είναι πολύ χρήσιμο για ερευνητικούς σκοπούς, αφού οι πρωτογενείς ιονισμοί από ακτινοβολία άλφα είναι περισσότερη από την ακτινοβολία βήτα και από την ακτινοβολία γάμμα. Λόγω του ότι το σήμα που δίνει ένας μετρητής είναι ανάλογος των πρωτογενών ιονισμών, τότε μπορεί να διαχωρίσει τις ακτινοβολίες. ,,,. 61\n68 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας Ένα παράδειγμα αναλογικού μετρητή φαίνεται στην εικόνα 5.5. a. Μετρητές Geiger-Müller: Δομή και Χαρακτηριστικά: Η γεωμετρία του καθώς και τα ηλεκτρόδια που έχει στο εσωτερικό του είναι τα ίδια με αυτά του αναλογικού μετρητή και του θαλάμου ιονισμού. Η τάση λειτουργίας του είναι ψηλότερη από αυτή του αναλογικού μετρητή. Το αέριο που γεμίζει τον σωλήνα είναι συνήθως αργό, ή αργό με πρόσμιξη αιθανόλης, ή αργό με πρόσμιξη χλωρίου για σκοπούς εκκένωσης. Το παράθυρο του σωλήνα από το οποίο εισέρχεται η ακτινοβολία, είναι συνήθως από μίκα και είναι κατάλληλα για όλες τις μορφές ακτινοβολίας,,,. Η κάθε ακτινοβολία που εισέρχεται εντός του ανιχνευτή μπορεί να πετύχει μέγιστο ιονισμό, καταιγισμό ή χιονοστιβάδα ιονισμών. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ένας τέτοιος ανιχνευτής να μην είναι ικανός να διαχωρίσει τις μετρήσεις του ανάμεσα στις διάφορες μορφές ακτινοβολίας. Ανάμεσα στις μετρήσεις του ο ανιχνευτή έχει ένα νεκρό χρόνο. Σε αυτό τον νεκρό χρόνο ο ανιχνευτής αποφορτίζεται. Αυτό γίνεται όταν ανιχνεύσει τον μέγιστο αριθμό ιονισμών που μπορεί και δεν μπορεί να ανιχνεύσει περισσότερους ακόμα και αν η τάση στον ανιχνευτή αυξηθεί. Υπάρχουν δύο τρόποι να γίνει η αποφόρτιση. Ο ένας είναι η εφαρμογή προσμίξεων στο αέριο όπως αναφέρθηκε και πιο πριν. Ο δεύτερος τρόπος είναι η άμεση μείωση της εφαρμοζόμενης τάσης. Η απόδοση του ανιχνευτή μπορεί να βρεθεί από την κλίση της γραφικής παράστασης 5.1 στην περιοχή του παλτό της λειτουργίας του μετρητή Geiger-Müller. Στην περιοχή του πλατό δεν έχουμε δεν έχουμε μεγάλη αύξηση του αριθμού των μετρήσεων, με αύξηση της τάσης. Λειτουργίες: Χρησιμοποιείται στην πυρηνική ιατρική για ανίχνευση του ποσοστού ακτινοβολίας και για εργαστηριακές έρευνες. Έχουν μικρό σφάλμα στις μετρήσεις του σε ένα ποσοστό 10% το οποίο μπορεί να διορθωθεί με την χρήση του καισίου 137. Ένα παράδειγμα ανιχνευτή GM φαίνεται στην εικόνα\n69 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας ΕΙΚΟΝΑ 5.5 Παράδειγμα αναλογικού μετρητή. Έλεγχος για ύπαρξη ραδιενέργειας στα χέρια.  ΕΙΚΟΝΑ 5.6 Παράδειγμα μετρητή GM. Ο μετρητής αυτός χρησιμοποιείται στο διδακτικό εργαστήριο πυρηνικής φυσικής του τμήματος φυσικής του Πανεπιστημίου Κύπρου.  5.2 Ανιχνευτές Σπινθηρισμών: Οι ανιχνευτές αερίου, αν και είναι αρκετά αποδοτικοί στην ανίχνευση της ακτινοβολίας, δεν είναι αρκετά ικανοί για να ανιχνεύσουν τις ακτίνες γάμμα και Χ. Αυτό συμβαίνει γιατί είναι πολύ πιθανόν αυτού του είδους οι ακτινοβολίες λόγω της μεγάλης ενέργειας που έχουν να περάσουν διαμέσου του θαλάμου με το αέριο και να εξέλθουν χωρίς να το ιονίσουν καν. Ποιο αποτελεσματικοί ανιχνευτές για να προσδιορίσουν την παρουσία ακτινών γάμμα και Χ είναι οι ανιχνευτές σπινθηρισμών. Οι ανιχνευτές αυτοί αποτελούνται από το κρύσταλλο ο οποίος ιονίζεται, ένα σωλήνα με φωτοπολλαπλασιαστή, τους προ ενισχυτές και τους ενισχυτές, και τέλος 63\n70 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας το αναλυτή του ύψους του παλμού. Το εσωτερικό του ανιχνευτή σπινθηρισμών φαίνεται στην εικόνα 5.7. ΕΙΚΟΝΑ 5.7 Εσωτερικό ανιχνευτή Σπινθηρισμών  Οι διαδικασία της ανίχνευσης του σήματος του ιονισμού αναφέρεται αναλυτικά πιο κάτω: Οι κρύσταλλοι που χρησιμοποιούνται σε αυτούς τους ανιχνευτές ανήκουν στους κρυστάλλους αλκαλικών αλογόνων, λόγω της μεγάλης πιθανότητας του φωτοηλεκτρικού φαινομένου σε υλικά με μεγάλο ατομικό αριθμό. Ένας από τους κρυστάλλους ιονισμού που χρησιμοποιείται πιο συχνά σε αυτού του είδους τους ανιχνευτές είναι ο κρύσταλλος Ιωδιούχου νατρίου με πρόσμιξη θάλλιου, όπως φαίνεται και στην εικόνα 5.7. Αυτός ο κρύσταλλός επηρεάζεται εύκολα από τον ατμοσφαιρικό αέρα και για την προστασία του περιβάλλεται από σωλήνα αλουμινίου. Η πρόσμιξη θαλλίου χρησιμεύει στην καλύτερη ανταπόκριση του κρυστάλλου στις ακτίνες γάμμα. Όταν φορτισμένο σωματίδιο ή οποιαδήποτε μορφή ιονίζουσας ακτινοβολίας εισέλθει στο εσωτερικό του σωλήνα, προκαλεί ιονισμό στα μόρια του κρυστάλλου. Αυτός ο ιονισμός επιτυγχάνεται μέσα από κάποιες διεργασίες όπως είναι το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, το φαινόμενο Κόμπτον και η δίδυμος γένεση. Με αυτές τις διαδικασίες επιτυγχάνεται η παραγωγή φωτονίων. Τα φωτόνια είναι ελάχιστά και δεν μπορούν να ανιχνευτούν για αυτό και χρειάζονται ενίσχυση. Η ενίσχυση επιτυγχάνεται μέσα από τον φωτοπολλαπλασιαστή, ο οποίος βρίσκεται πριν από την άνοδο και τις δυνόδους που βρίσκονται μέσα σε αυτόν. Η αποδοτικότητα του ανιχνευτή 64\n71 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας εξαρτάτε πολύ από το πάχος του κρυστάλλου, αφού για παχύτερους κρυστάλλους μπορεί αν υπάρχει και παραγωγή ακτινών γάμμα εκτός από φωτόνια, κάτι που δεν είναι επιθυμητό. Στην συνέχεια τα φωτόνια κατευθύνονται προς την φωτοκάθοδο που συνήθως είναι ένα κράμα από καίσιο ή αντιμόνιο, το οποίο είναι συχνά αναμεμειγμένο με νάτριο και κάλλιο. Αν η ενέργεια των φωτονίων ανήκει στο φάσμα ενεργειών της φωτοκαθόδου τότε παρατηρείται έξοδος ηλεκτρονίων (φωτοηλεκτρονίων). Για κάθε φωτοηλεκτρόνιο που παράγεται, χρειάζονται κατά μέσο όρο 4 με 6 φωτόνια να φτάσουν στην φωτοκάθοδο. Όταν τα ηλεκτρόνια εισέρχονται στον σωλήνα προσπίπτουν πάνω σε δύνοδο. Οι δυνόδοι που υπάρχουν στον σωλήνα είναι μεταλλικά ηλεκτρόδια τα οποία δρουν ως πολλαπλασιαστές. Για να φτάσει πλήρως ενισχυμένο το σήμα στην έξοδο (άνοδο) η κάθε επόμενη δύνοδος έχει μεγαλύτερο δυναμικό από την προηγούμενη. Κάθε φορά που ένα ηλεκτρόνιο προσπίπτει πάνω σε μια δύνοδο παράγονται 2-4 ηλεκτρόνια ,. Κάποιες φορές όμως, η ενίσχυση που επιτυγχάνεται μέσα στον φωτοπολλαπλασιαστή δεν είναι αρκετή για να γίνει ανίχνευση του σήματος. Για αυτό το λόγω μέσα στον ανιχνευτή σπινθηρισμών έχουμε ένα προ ενισχυτή και ένα ενισχυτή. Ο προ ενισχυτής που είναι τοποθετημένος κοντά στον φωτοπολλαπλασιαστή, αυξάνει τον αριθμό των φορτίσεων έτσι ώστε να είναι επαρκή και να φτάσουν μέσω ενός καλωδίου στον ενισχυτή. Στον ενισχυτή, γίνεται ενίσχυση του ρεύματος περίπου 1000 φορές. ΕΙΚΟΝΑ 5.8 Αναλυτής ύψους παλμού. Ο εξερχόμενος παλμός είναι ανάλογος της αρχικής εισερχόμενης ενέργειας.  Τέλος έχουμε τον αναλυτή παλμών. Ο σχεδιασμός των ενισχυτών είναι τέτοιος ώστε να έχουμε αναλογία ανάμεσα στο πλάτος του παλμού κ\_αι στην αρχική εισερχόμενη ενέργεια. Το εσωτερικό του ενισχυτή καθώς και ο παλμός που δίνεται φαίνονται στην εικόνα\n72 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας Οι ανιχνευτές με τον ενισχυτή και τον προενισχυτή ονομάζονται μονοκαναλικοί αναλυτές και έχουν ένα μόνο κανάλι για να ανιχνεύσουν την εισερχόμενη ακτινοβολία γάμμα. Οι μονοκαναλικοί και οι πολυκαναλικοί αναλυτές, μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να μετρήσουν δείγματα προς τον καθορισμό του όγκου του αίματος καθώς επίσης και στις δοκιμές για την επιβίωση ερυθρών αιμοσφαιρίων. Οι φορητοί ερευνητικοί μετρητές σπινθηρισμών είναι πολλοί ευαίσθητοι και για αυτό χρησιμοποιούνται για να ανιχνεύσουν την παραγωγή ραδιονουκλιδίων στα hot lab σε τμήματα πυρηνικής ιατρικής καθώς επίσης και σε δωμάτια απεικόνισης και σε κρεβάτια ασθενών. Παραδείγματα κρυσταλλικών ανιχνευτών αναφέρονται πιο κάτω. Όλοι οι ανιχνευτές έχουν ως κύριο συστατικό κρύσταλλο ιωδιούχου νατρίου. Οι λειτουργία τους περιγράφεται πιο κάτω: 1. Έρευνα στον θυρεοειδή: Ο ανιχνευτής του θυρεοειδούς μετρά της ύπαρξη ακτινοβολίας στο θυρεοειδή αδένα. Ο ανιχνευτή αυτό αποτελείται από μια βάση στήριξης πάνω στην οποία βρίσκεται ένας βραχίονας ο οποίος μπορεί να ρυθμιστεί έτσι ώστε ο ανιχνευτής να είναι ακριβώς απέναντι από τον θυροειδή. Γύρω από τον ανιχνευτή υπάρχει θωράκιση η οποία περιορίζει το οπτικό πεδίο του ανιχνευτή. Ο κρύσταλλος στο εσωτερικό του θα πρέπει να είναι περίπου 2 εκατοστά. Ένα παράδειγμα ανιχνευτή θυροειδούς φαίνεται στην εικόνα Μετρητής πηγαδιού: Στην διάταξη του έχει κυλινδρικό σχήμα με μια τρύπα στην οποία τοποθετείτε το δείγμα το οποίο μετριέται. Ένα παράδειγμα μετρητή πηγαδιού φαίνεται στην εικόνα 5.10. ΕΙΚΟΝΑ 5.9 Παράδειγμα ανιχνευτή του θυροειδή.  66\n73 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας 5.3 Ανιχνευτές Ημιαγωγών: ΕΙΚΟΝΑ 5.10 Παράδειγμα μετρητή πηγαδιού  Αυτού του είδους οι ανιχνευτές, χρησιμοποιούνται για ερευνητικούς σκοπούς καθώς επίσης και στις βιομηχανίες όταν είναι απαραίτητη μια πιο ακριβέστερη μέτρηση της ενέργειας. Η δομή τους είναι απλή. Αποτελούνται από ένα κρύσταλλο ημιαγωγού, με πιο συνηθισμένες χρήσεις το πυρίτιο και το γερμάνιο. Γύρω από τον κρύσταλλο βρίσκονται δύο ηλεκτρόδια στα οποία εφαρμόζεται τάση. Μπορεί να παρομοιαστεί με ανιχνευτή αερίου, αλλά με ημιαγωγό στο εσωτερικό του. Με την είσοδο ιονίζουσας ακτινοβολίας απελευθερώνονται ηλεκτρόνια από τα άτομα του ημιαγωγού. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την δημιουργία οπών (θετικοί φορείς). Τα ζεύγη οπών και ηλεκτρονίων ταξιδεύουν μέσα στον ανιχνευτή και όσα ζεύγη δεν έχουν επανενωθεί φτάνουν στα αντίστοιχα ηλεκτρόδια. Εκεί δημιουργείται ένας παλμός ρεύματος, ο οποίος είναι ανάλογος της ενέργειας που έχει εναποθέτει στον κρύσταλλο. Είναι πιο ευαίσθητοι στις ακτινοβολίες, αφού χρειάζονται λιγότερη ενέργεια για την απελευθέρωση ενός ηλεκτρονίου σε σχέση με τους ανιχνευτές αερίου. Η απόδοση του είναι πάρα πολύ καλή. Ο χρόνος που χρειάζονται για να μαζέψουν τους θετικούς φορείς είναι πολύ λιγότερος σε σχέση με τους ανιχνευτές αερίων. Εκτός από τον μικρό χρόνο συλλογής του ρεύματος και από την καλύτερή ευαισθησία τους έχουν και άλλα πλεονεκτήματα. Ένα από αυτά τα πλεονεκτήματα είναι το μικρό μέγεθος του ανιχνευτή αφού ο όγκος του ημιαγωγού που χρειάζεται είναι μικρός και ανιχνεύει μεγάλα ποσοστά 67\n74 Κεφάλαιο 5 : Μέτρηση Ιονίζουσας Ακτινοβολίας ακτινοβολίας. Ένα ακόμα πλεονέκτημα τους είναι η απόκριση που έχουν, η οποία μεταβάλλεται γραμμικά με την εναποτιθέμενη ενέργεια στον ανιχνευτή. Η ενέργεια που εναποτίθεται στο παράθυρό του ανιχνευτή είναι αμελητέα και η εξαιρετική ανάλυση της ενέργειας. Η ανίχνευση αυτών των ανιχνευτών εξαρτάται πάρα πολύ από τον ατομικό αριθμό του ημιαγωγού. Έχουν αποδοτικότητα περίπου 100% για μέτριας ενέργειας ακτίνες γάμμα και Χ, ενώ για ακτίνες γάμα και Χ υψηλές ενέργειας η απόδοση τους μειώνεται . Οι συγκεκριμένοι ανιχνευτές εκτός του ότι το κόστος παραγωγής τους είναι μεγάλο, έχουν ακόμα κάποια προβλήματα. Αυτό δεν τα καθιστά τα καταλληλότερα όργανα για απεικόνιση. Προστοπαρόν χρησιμοποιούνται μόνο ως ανιχνευτές ενδοεγχειρήσεων. Ένα παράδειγμα ανιχνευτή ημιαγωγού φαίνεται στην εικόνα Φωτόνιο γάμμα Ασπίδα Άνοδος Ημιαγωγός Κάθοδος Θετική οπή Ελεύθερο ηλεκτρόνιο ΕΙΚΟΝΑ 5.11 Παράδειγμα μετρητή ημιαγωγού : 68\n75 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Ραδιοφάρμακα Τα ραδιοφάρμακα χρησιμοποιούνται με διάφορους τρόπους στην ιατρική. Κάθε ραδιοφάρμακο παρέχεται από την κατασκευάστρια εταιρία με οδηγίες χρήσεις. Αυτό γίνεται για την αποφυγή οποιονδήποτε ατυχημάτων σε άτομα που έρχονται σε επαφή με τα ραδιοφάρμακά. Χρησιμοποιούνται ως επί το πλείστων στην πυρηνική ιατρική. Μια από της λειτουργίες τους είναι ως ραδιενεργοί ιχνηθέτες στην ιατρική απεικόνιση. Επίσης χρησιμοποιούνται και για την θεραπεία πολλών ασθενειών καθώς επίσης και για την διάγνωση τους. Κάποιες ακόμα χρήσεις τους είναι η εξέταση της ροής του αίματος του εγκεφάλου και ο έλεγχος της λειτουργίας κάποιων οργάνων. Η χορήγηση του γίνεται με διάφορους τρόπους ανάλογα με το άτομο στο οποίο θα χορηγηθεί. Οι τρόποι αυτοί είναι η χορήγηση από το στόμα, η χορήγηση του μέσω ένεσης, ή η τοποθέτηση τους μέσα στο μάτι ή στην ουροδόχο κύστη. Τα ραδιοφάρμακα συνιστάται να παρέχονται και να χρησιμοποιούνται σε μικρές ποσότητες για να έχουν τα επιθυμητά αποτελέσματα. Όταν αυτό χορηγείται σε ασθενή περνά στην συνέχεια στο σώμα του. Η χορηγούμενη δόση είναι τέτοια ώστε μετά από κάποιο συγκεκριμένο χρονικό διάστημα να αποβάλλεται. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα η τεχνική αυτή να μην δημιουργεί περεταίρω προβλήματα στον ασθενή , . Όταν το φάρμακο χορηγηθεί απορροφάτε από συγκεκριμένο όργανο. Στην συνέχεια ενσωματώνεται στις βιολογικές διαδικασίες αυτού του οργάνου και εκπέμπει ακτινοβολία με τους συνηθισμένους τρόπους. 69\n76 Κεφάλαιο 6 : Ραδιοφάρμακα Οι ακτινοβολίες γάμμα που εκπέμπονται, μπορούν να ανιχνευθούν από τα όργανα του ασθενή μέσω μιας γάμμα κάμερας. Η απεικόνιση των οργάνων μπορεί να γίνει από πολλές οπτικές γωνιές. Ένας άλλος τρόπος απεικόνισης είναι ο τομογράφος εκπομπής ποζιτρονίων (PET), ο οποίος είναι και πιο ακριβής. Για να ανιχνευθεί η ακτινοβολία από αυτό το μέσω απεικόνισης, χορηγείται στον ασθενή ραδιοφάρμακο εκπομπής ποζιτρονίου. Το ποζιτρόνιο ενώνεται με ένα ηλεκτρόνιο και στην συνέχεια παράγονται δύο ακτίνες γάμμα σε διαφορετικές κατευθύνσεις οι οποίες και ανιχνεύονται από την κάμερα του τομογράφου. Χρησιμοποιείται στην ογκολογία (ανίχνευση καρκίνων) καθώς επίσης και στην καρδιακή και εγκεφαλική απεικόνιση , . Μια ακόμα καινούργια μέθοδος είναι ο τομογράφος PET, CT ο οποίος ανιχνεύει και ακτίνες Χ. Αυτός ο τομογράφος έχει 30% καλύτερη απόδοση από την γάμμα κάμερα. Χρήση για παροχή πληροφοριών για την άνοια, καρδιακές νόσους και για τον καρκίνο. Εκτός από την ακτινοβολία των οργάνων στα οποία χορηγούνται ραδιοφάρμακα, μπορεί επίσης να υπάρξει και θεραπευτική διαδικασία με αυτά τα ραδιοϊσότοπα. Αυτό γίνεται με τους ακόλουθους τρόπους: Ορισμένα αναπτυσσόμενα καρκινικά κύτταρα μπορούν να ανιχνευθούν και να ελεγχθούν αν γίνει ακτινοβόληση της περιοχής όπου αναπτύσσονται αυτά τα κύτταρα. Ένας τρόπος για αντιμετώπιση των καρκινωμάτων είναι ακτινοβόληση της περιοχής. Αυτό γίνεται με την ακτινοβόληση με μια δέσμης ακτινών γάμμα από κοβάλτιο 60. Ένας ακόμη τρόπος είναι η χορήγηση ή ακόμα και η εμφύτευση πηγής ακτινοβολίας, συνήθως γάμμα ή βήτα εκπομπού στην περιοχή όπου ασθενεί. Ένα από τα φάρμακα που χρησιμοποιείται για την θεραπεία του καρκίνου του θυροειδούς είναι το ιώδιο Το ιρίδιο-192 χρησιμοποιείται για την θεραπεία στο κεφάλι και το στήθος. Οι εισαγωγή τους γίνεται μέσω καθετήρα στην περιοχή του στόχου. Για την θεραπεία της λευχαιμίας γίνεται ακτινοβόληση για την καταστροφή του νοσούν τος μυελού των οστών πριν την αντικατάσταση του. Κάποια από τα ραδιοφάρμακα χρησιμοποιούνται για την ανακούφιση του πόνου από μεταστάσεις στα οστά. Εκτός από τους εκπομπούς γάμμα και βήτα ακτινοβολίας, σε εξέλιξη βρίσκονται διαδικασίες ακτινοβόλησης, μικρής εμβέλειας άλφα ακτινοβολίας για θεραπεία καρκινωμάτων. 70\n77 Κεφάλαιο 6 : Ραδιοφάρμακα Ο πίνακας 6.1 αναγράφει τα ραδιοφάρμακα. Στον πίνακα αναφέρονται το χημικό σύμβολο του φαρμάκου, η χημική του μορφή, ο χρόνος ημιζωής του και τέλος η διαγνωστική χρήση που έχει , . ΠΙΝΑΚΑΣ 6.1 Ραδιοφάρμακα και οι χρήσεις τους  Χημικό σύμβολο Χημική μορφή 11C άνθρακας -11 Cholide 14C άνθρακας -14 urea 18F Φθόριο 18 Florbetapir 18F Φθόριο 18 sodium fluoride 18F Φθόριο 18 fludeoxyglucose 67Ga Γάλλιο 67 Gallium Citrate 111In Ίνδιο 111 Capromab Pendetide 111In Ίνδιο 111 Chrolide 111In Ίνδιο 111 Diethylenetriamine penta-acetic Acid (DTPA) 111In Ίνδιο 111 Oxyquinoline Χρόνος ημιζωής 20,334 λεπτά 5,730 χρόνια 109,771 λεπτά 109,771 λεπτά 109,771 λεπτά 3,26 μέρες 2,80 μέρες 2,80 μέρες 2,80 μέρες 2,80 μέρες Διαγνωστική Χρήση Συνιστάται για χρήση στην απεικόνιση μέσω τομογράφου εκπομπής ποζιτρονίων, σε ασθενείς οι οποίοι μπορεί να έχουν πάθει υποτροπή στον καρκίνο στον προστάτη. Ανίχνευση του της γαστρικής ουρέασης ως ενίσχυση της ανίχνευσης την μόλυνσης από ένα βακτήριο στο στομάχι. Συνιστάται για χρήση στην απεικόνιση μέσω τομογράφου εκπομπής ποζιτρονίων, σε ασθενείς οι οποίοι μπορεί να έχουν πάθει υποτροπή στον καρκίνο στον προστάτη. Χρήση στον τομογράφο εκπομπής ποζιτρονίων για απεικόνιση της περιοχής των οστών με λανθασμένη οστεογένεση Χρήση στην απεικόνιση μέσω τομογράφου εκπομπής ποζιτρονίων με : Αξιολόγηση του λανθασμένου μεταβολισμού της γλυκόζης στην ογκολογία Αξιολόγηση του λήθαργου του μυοκαρδίου Εντοπισμός των περιοχών στις οποίες υπάρχει ανώμαλος μεταβολισμός της γλυκόζης και σχετίζονται με εστίες επιληπτικών κρίσεων. Χρήση για να αποδειχθεί η παρουσία και η έκταση: Της νόσου Hodgkin s Λέμφωμα Βρογχογενής καρκίνωμα Βοήθεια για ανίχνευση κάποιων φλεγμονωδών βλαβών. Ένα μέσο διαγνωστικής απεικόνισης για ασθενείς που έχουν καρκίνο του προστάτη για πρώτη φορά Ένα διαγνωστικό παράγοντα απεικόνισης σε ασθενείς μετά από εγχείρηση στον προστάτη. Για ονοματοποίηση μονοκλωνικών αντισωμάτων και πεπτιδίων. Για χρήση σε ραδιονουκλίδια, απεικόνισης υγρών που υπάρχουν στις δεξαμενές του εγκεφάλου Είναι ιδανικά για χρήση ραδιοεπισήμανσης λεμφοκυττάρων που χρησιμοποιούνται για ενίσχυση φλεγμονωδών διεργασιών. 71\n78 Κεφάλαιο 6 : Ραδιοφάρμακα 111In Ίνδιο 111 Pentetreotide 111In Ίνδιο 111 Satumomab Pendetide 123Ι Ιώδιο 123 Iobenguane 123Ι Ιώδιο 123 Ioflupane 123Ι Ιώδιο 123 sodium iodide 125Ι Ιώδιο 125 Human Serum albumin 125Ι Ιώδιο 125 Iothalamate 131Ι Ιώδιο 131 Human Serum albumin 131Ι Ιώδιο 131 sodium iodide 131Ι Ιώδιο 131 tositumomab 2,80 μέρες 2,80 μέρες 13,22 ώρες 13,22 ώρες 13,22 ώρες 59,4 μέρες 59,4 μέρες 8,0197 μέρες 8,0197 μέρες 8,0197 μέρες Χρήση στην σπινθηρογράφηση και τον εντοπισμό πρωτογενών και μεταστατικών νευροενδοκρινικών όγκων Απεικόνιση της μεταστατικής νόσου που σχετίζεται με τον καρκίνο του παχέος εντέρου και τον καρκίνο των ωοθηκών. Είναι ενδεικτικό για χρήση στην ανίχνευση του πρωτογενούς ή μεταστατικού φαιοχρωμοκύτωμα ή νευροβλαστώματος ως συμπλήρωμα σε άλλες διαγνωστικές εξετάσεις. Νευροενδοκρινής απεικόνισης όγκου. Είναι ενδεικτικό για απεικόνιση σε SPECT του εγκεφάλου για αξιολόγηση των ενήλικων ασθενών με υποψία ύπαρξης συνδρόμου πάρκινσων. Είναι ενδεικτικό για τον παρατήρηση της λειτουργίας και της μορφολογίας του θυροειδή. Ενδείκνυται για προσδιορισμό του αίματος και τον όγκο του πλάσματος. Είναι ενδεικτικό για την αξιολόγηση της σπειραματική διήθηση. Είναι εξιδεικευμένο για χρήση : για τον όγκο του αίματος και του πλάσματος Για την καρδιακή παροχή Για τον όγκο που έχει το αίμα στην καρδία και τους πνεύμονες καθώς επίσης και για τον χρόνο κυκλοφορίας του Μελέτες πρωτεϊνικής ανακύκλωσης Οριοθέτηση των μεγάλών αγγείων και της καρδίας Εντοπισμός του πλακούντα Εντοπισμό του νεοπλάσματος στον εγκέφαλο Διαγνωστικά: Αξιολόγηση της λειτουργίας του θυρεοειδούς αδένα Εντοπισμός μεταστάσεων που σχετίζονται με κακοήθειες στον θυρεοειδή Θεραπευτικά: Θεραπεία του υπερθυρεοειδισμού Θεραπεία του καρκινώματος του θυρεοειδή Θεραπεία των ασθενών με χαμηλό αντιγόνο CD20, που έχου υποτροπιάζον, αθεράπευτο, χαμηλής ποιότητας, ή μετασχηματισμένο λέμφωμα non-hodgkin s, συμπεριλαμβανομένων και των ασθενών που έχουν λέμφωμα Rituximab-refractory non-hodgkin s Είναι ο γεννήτορας του Tc-99m sodium pertechnetate για την χορήγηση Μολυβδαίνιο 99 Mo generator 2,7489 μέρες Αμμωνία 13 N ammonia 9,97 λεπτά Είναι ειδικευμένο για ανίχνευση σε απεικονίσεις στο PET 72\n79 Κεφάλαιο 6 : Ραδιοφάρμακα Ράδιο 223 Ra dichloride Ρουβίδιο 82 Ru chroride Σαμαριού 153 Sa EDTMP Στρόντιο 89 Sr Chrloride Τεχνήτιο 99m Tc bicisate Τεχνήτιο 99m Tc disofenin Τεχνήτιο 99m Tc exametazine Τεχνήτιο 99m Tc macroaggregated albumin 11,4 μέρες 1,27 λεπτά 46,3 ώρες 50 μέρες 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες όταν το περικάρδιο βρίσκεται σε ξεκούραση, ή για απεικόνιση του μυοκαρδίου όταν υπάρχει η υποψία για ύπαρξη της στεφανιαίας νόσου Είναι ειδικό για την θεραπεία των ασθενών που έχουν κάνει ευνουχισμό αλλά ο καρκίνος του προστάτη δεν θεραπεύτηκε, για συμπωματικές μεταστάσεις και για σπλαχνική μεταστατική νόσο Χρήστη στο PET για ανίχνευση της σωστής αιμάτωσης του μυοκαρδίου εάν υπάρχει η υπόνοια εμφράγματος Είναι ειδικευμένο για την εξομάλυνση του πόνου σε ασθενής με οστεοβλαστικές μεταστατικές αλλοιώσεις των οστών Είναι εξειδικευμένο για εξομάλυνση του πόνου σε ασθενείς με σκελετικές μεταστάσεις Χρησιμοποιείται στην απεικόνιση στο SPECT ως συμπλήρωμα στο CT, MRI για επιβεβαίωση εγκεφαλικού επεισοδίου Για διάγνωση της οξείας χολοκυστίτιδας ή τον αποκλεισμό της. Χρησιμοποιείται: ως συμπληρωματική ανίχνευση της αλλαγής της αιμάτωσης σε ένα εγκεφαλικό επεισόδιο Συμπληρωματική διάγνωση για ασθένεια του φλεγμονώδους εντέρου Συμπληρωματικό στην διάγνωση της πνευμονικής αιμάτωσης Τεχνήτιο 99m Tc mebrofenin 6,0058 ώρες Ως παράγοντας απεικόνισης του ήπατος Τεχνήτιο 99m Tc medronate Τεχνήτιο 99m Tc mertiatide Τεχνήτιο 99m Tc oxidronate Τεχνήτιο 99m Tc pentetate Τεχνήτιο 99m Tc pyrophosphate 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες Για την απεικόνιση και καθορισμό των περιοχών που έχουν οστεογένεση Χρήση στη απεικόνιση σε ασθενείς με ηλικία άνω των 30 ετών για την διάγνωση: Συγγενικές ή επίκτητες ανωμαλίες Νεφρική Ανεπάρκεια Απόφραξη του ουροποιητικού συστήματος και λιθίασης Διαγνωστικό βοήθημα στην παροχή Νεφρικής λειτουργίας Νεφρικά αγγειογραφήματα Για την απεικόνιση και καθορισμό των περιοχών που έχουν οστεογένεση σε ενήλικες και παιδιά Απεικόνιση: Εγκεφάλου Νεφρική απεικόνιση: αξιολόγηση αιμάτωσης και εκτίμηση του ρυθμού σπειραματικής διήθησης Χρήση : Απεικόνιση των οστών για να οροθετηθούν οι περιοχές με οστεογένεση 73\n80 Κεφάλαιο 6 : Ραδιοφάρμακα Τεχνήτιο 99m Tc red blood cells Τεχνήτιο 99m Tc sestamibi Τεχνήτιο 99m Tc pertechnetate Τεχνήτιο 99m Tc succimer Τεχνήτιο 99m Tc sulfur colloid Τεχνήτιο 99m Tc tetrofosmin Τεχνήτιο 99m Tc tilmanocept Θάλιο 201 Tl chloride 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες 6,0058 ώρες 72,912 ώρες Απεικόνιση για συμπλήρωμα στην διάγνωση του εμφράγματος του μυοκαρδίου Απεικόνιση των τοποθεσιών που υπάρχει αιμορραγία στο γαστρεντερικό Είναι χρήσιμο για: Απεικόνιση της δεξαμενής αίματος στην καρδία Απεικόνιση των τοποθεσιών που υπάρχει αιμορραγία στο γαστρεντερικό Είναι παράγοντας αιμάτωση του μυοκαρδίου και είναι ειδικό για: Ανίχνευση της στεφανιαίας νόσους, δείχνοντας που είναι η ισχαιμία του μυοκαρδίου και το έμφραγμα. Αξιολόγηση της λειτουργίας του μυοκαρδίου Απεικόνιση του μαστού για δεύτερη άποψη αν τυχόν υπάρχουν ανομοιογένειες Απεικόνιση του εγκεφάλου Απεικόνιση του θυρεοειδούς Εύρεση του πλακούντα Απεικόνιση της δεξαμενής αίματος Απεικόνισης της ακράτειας της ουροδόχου κύστης για την ανίχνευση της παλινδρόμησης του κυστεοουρητήρα Στην σπινθηρογράφηση της αξιολόγησης των νεφρικών διαταραχών Χρησιμοποιείται από το στόμα για: Μελέτη της διέλευσης στον οισοφάγο Με σπινθηρογράφημα στην παλινδρόμηση του γαστροοισοφάγου Ανίχνευση της πνευμονικής αναρρόφησης του γαστρικού περιεχομένου Για να βοηθήσει στον εντοπισμό των λεμφαδένων με την ύπαρξη όγκου σε ασθενείς με καρκίνο του μαστού ή με κακοήθες μελάνωμα σε μετρητή χειρός ακτινών γάμμα (χρήση σε ενήλικες και παιδιά) Παράγοντας αιμάτωσης που είναι ειδικό για: Η ανίχνευση της στεφανιαίας νόσου από τον εντοπισμό της ισχαιμίας του μυοκαρδίου (αναστρέψιμες βλάβες) ή του εμφράγματος (μηαναστρέψιμες βλάβες) Η εκτίμηση της λειτουργίας της αριστερής κοιλίας Είναι ειδικό για την χαρτογράφηση του λεμφικού με μετρητή χειρός ακτινών γάμμα για εντοπισμό, σε ασθενείς με καρκίνο του μαστού ή μελάνωμα, όγκου στους λεμφαδένες. Είναι χρήσιμο για την απεικόνιση της μυοκαρδικής διάχυσης και τον εντοπισμό του εμφράγματος του μυοκαρδίου 74\n81 Κεφάλαιο 6 : Ραδιοφάρμακα Ξένον 133 Xe gas ύτριο 90 Y chloride ύτριο 90 Y ibritumomab tiuxetan 5,2476 μέρες 64 ώρες 64 ώρες Απεικόνιση των πνευμόνων για την αξιολόγηση της πνευμονικής λειτουργίας Αξιολόγηση της εγκεφαλικής ροής Είναι ειδικό για την ονοματοποίηση των ραδιοϊσοτόπων Το Zevalin χρησιμοποιείται σε διαδικασίες ραδιοανοσοθεραπείας Θεραπεία σε λέμφωμα non-hodgkin s το οποίο έχει υποτροπιάσει και είναι ανθεκτικό, χαμηλής κακοήθειας ή έχει οζώδες Β-κύτταρα Θεραπεία σε ασθενείς με οζώδες NHL που έχουν ήδη κάνει ολική ή μερική χημειοθεραπεία Τα ραδιοφάρμακα που χρησιμοποιούνται για διαγνωστικούς σκοπούς, έχουν μέγιστα όρια δόσης όταν χορηγούνται στα όργανα. Για τα περισσότερα από αυτά, τα όρια δόσης κυμαίνονται κάτω από 1 mci ενώ εξαιρέσεις αποτελούν κάποια κρίσιμα όργανα. Αυτές οι δόσεις φαίνονται στον πίνακα 6.2. ΠΙΝΑΚΑΣ 6.2 Αναφερόμενες δόσεις  ΡΑΔΙΟΦΑΡΜΑΚΑ ΟΡΓΑΝΟ Rad/mCi μsv/mbq 99mTc RBC Σπλήνα 0, mTc pertechetrate Πάνω μέρος παχέος 0,12 32 εντέρου Θυροειδής 0, mTc MDP Κύστη 0, mTc pyrophospate Επιφάνειες οστών 0, mTc - depreotide Σπλήνα 0,16 42 Νεφρά 0, mTc sestamidi Πάνω μέρος παχέος 0,18 49 εντέρου 99mTc apcidite Κύστη 0, mTc MAA Πνεύμονες 0, mTc lanolesomab Σπλήνα 0, mTc - DMSA Νεφρικός Φλοιός 0, mTc S-colloid Συκώτι 0,34 91,8 123I - iofetamine Κύστη 0, Ga citrate Σπλήνα 0, Πάνω μέρος παχέος 0, εντέρου Μυελός των οστών 0, Κάτω μέρος παχέος 0, εντέρου 123I MIBG Επινεφρίδιο μυελός 0, In - pentetreotide Σπλήνα 2,\n82 Κεφάλαιο 6 : Ραδιοφάρμακα Ένα ακόμα ραδιοφάρμακο το οποίο χρησιμοποιείται στην απεικόνιση για τον PET είναι το 18 F - FDG (18-Φθόριο Φθοδεσοξυγλυκόζη). Υψηλή δόση αυτού δίνεται για τον εγκέφαλο και το μυοκάρδιο τα οποία έχουν μεγάλο μεταβολικό ρυθμό καθώς επίσης και κακοήθης όγκοι. Στον πίνακα 6.3 φαίνονται οι δόσεις από το φάρμακο 18 F FDG, που δόθηκαν πριν την απεικόνιση στον PET. ΠΙΝΑΚΑΣ 6.3 Δοσιμέτρηση για 18 F FDG  ΟΡΓΑΝΟ Rad/mCi μsv/mbq Σπλήνα 0, Νεφρά 0, Εγκέφαλος 0, Κύστη (μετά από 1 ώρα 0, εκκενώσεων) Κύστη (μετά από 2 ώρες 0, εκκενώσεων) Κύστη 0, Καρδιά 0, Ολόκληρο Σώμα 0, Έμβρυο (3 μήνες) 0, Στην πυρηνική ιατρική υπάρχουν μηχανήματα τα οποία εκπέμπουν αρνητικά βήτα σωματίδια όπως το 32 P, 89 Sr, 90 Sr, 153 Sm, 90 Y, 186 Re, 188 Re, 177 Lu. Αυτοί οι εκπομποί χρησιμοποιούνται για την θεραπεία κακοηθών ασθενειών ή ακόμα και για τον πόνο των μεταστάσεων στα οστά. Οι κολλοειδής εναιωρήσεις μονοκλωνικών αντισωμάτων του 32 P, χρησιμοποιούνται σε εσωτερικές θεραπείες κακοηθειών. Εξανθρωπισμένα κύτταρα ποντικών, τα οποία ονοματίζονται από το 90 Y και 131 I δίδονται για την θεραπεία κακοηθών λεμφωμάτων. Στο πίνακα 6.4, φαίνονται οι δόσεις για το 131 I. ΠΙΝΑΚΑΣ 6.4 Δοσιμέτρηση για θεραπεία με 131 I  ΕΠΊΠΕΔΟ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ 131I ιωδιούχο (10-mCi επίπεδο) 131I ιωδιούχο (29-mCi επίπεδο) 131I ιωδιούχο (150-mCi επίπεδο) ΟΡΓΑΝΟ Rad/mCi msv/mbq Θυροειδής Στομάχι 14 3,78 Ωοθήκες 1,4 0,78 Θυροειδής Στομάχι 40,6 11 Ωοθήκες 4,1 1,11 Όρχις 2,6 0,7 Θυροειδής Στομάχι ,9 Συκώτι 30 8,1 76\n83 Κεφάλαιο 6 : Ραδιοφάρμακα Μυελός 21 5,67 Ωοθήκες 21 5,67 Στον πίνακα 6.5 φαίνονται οι δόσεις που χρησιμοποιούνται για την ανακούφιση του πόνου σε μεταστάσεις των οστών. ΠΙΝΑΚΑΣ 6.5 Ανακούφιση του πόνου σε μεταστάσεις των οστών  ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ 32P φωσφορικό άλας 89Sr χλωρίδιο 153Sm EDTMP ΟΡΓΑΝΟ Rad/mCi msv/mbq Επιφάνεια των οστών 37,0 10,0 Ερυθρός μυελός των οστών 28,1 7,6 Επιφάνεια των οστών 63,0 17,0 Ερυθρός μυελός των οστών 40,7 11,0 Κάτω μέρος παχέος εντέρου 17,4 4,7 Κύστη 4,8 1,3 Νεφρά 3,0 0,8 Επιφάνεια των οστών 25,0 6,8 Ερυθρός μυελός των οστών 5,7 1,5 Τοίχωμα της κύστης 3,6 1,0 Στον πίνακα 6.6 φαίνονται οι δόσεις κάποιων ράδιο Ονοματιζώμενων αντισωμάτων που χρησιμοποιούνται στην θεραπεία κακοηθών ασθενειών. ΠΙΝΑΚΑΣ 6.6 Θεραπεία με μονόκλωνα αντισώματα  ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ 131I-Tositumomab 125I-B72.3 MAb 90Y-Ibritumomab Tiuxetan ΟΡΓΑΝΟ Rad/mCi msv/mbq Θυροειδής 10,0 2,71 Νεφρά 7,3 1,96 Πάνω μέρος παχέος εντέρου 5,0 1,34 Κάτω μέρος παχέος εντέρου 4,6 1,30 Σπλήνα 4,2 1,14 Θυροειδής 7,90 2,13 Κύστη 0,54 0,15 Σπλήνα 34,8 9,4 Όρχις 33,7 9,1 Συκώτι 17,8 4,8 Κάτω μέρος παχέος εντέρου 77 17,8 4,8\n84 Κεφάλαιο 6 : Ραδιοφάρμακα Πάνω μέρος παχέος εντέρου 13,3 3,6 Καρδία 10,4 2,8 Πνεύμονες 7,4 2,0 Ιερολαγόνια 5,2 1,4 Μυελός 4,8 1,3 Για την διάγνωση σε ολόκληρο το σώμα οι δόσεις είναι ακόμα μικρότερες περίπου στο 1-10 % σε σχέση με τα κρίσιμα όργανα. Όταν το τεχνήτιο-99 και το ιώδιο -123 χρησιμοποιούνται για σκοπούς απεικονίσεις σε γυναίκες που είναι έγκυος, η δόση μειώνεται ακόμα περισσότερο. 78\n85 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 Τρόποι Δοσιμέτρησης Οι εργαζόμενοι στο τμήμα πυρηνικής ιατρικής μπορούν να έρθουν σε επαφή με ιονίζουσα ακτινοβολία μέσω των διαδικασιών εργασίας που διεξάγουν καθημερινά. Αυτές οι εργασίες είναι: 1. Η εργασία έκλυσης του Tc99m από την γεννήτρια τεχνητίου 2. Επεξεργασία και ποιοτικός έλεγχος ραδιοφαρμάκων 3. Διανομή των δοσολογιών σε ασθενείς 4. Χορηγήσεις ραδιοφαρμάκων 5. Σε όλες τις διαδικασίες απεικόνισης 6. Διαχείριση των ραδιενεργών αποβλήτων Η συχνότερη ακτινοβόληση εξωτερικά είναι λόγω ακτινοβολίας γ. Το τεχνήτιο Tc99m το οποίο χρησιμοποιείται στο 90% των εξετάσεων των τμημάτων πυρηνικής Ιατρικής στην Κύπρο εκπέμπει ακτινοβολία γ. Επίσης εξωτερικές δόσεις μπορούν να ληφθούν μέσω ακτινών Χ από κάποια συγκεκριμένα ραδιοφάρμακα, καθώς επίσης και ακτινοβολία βήτα, συνήθως από θεραπείες θυρεοειδούς με ραδιενεργό Ιώδιο (Ι131). Για τη βέλτιστη ακτινοπροστασία οι εργαζόμενοι πρέπει να τηρούν συγκεκριμένους κανόνες ασφαλείας, και να χρησιμοποιούν ειδικό εξοπλισμό. Επίσης αξίζει να αναφέρουμε πως όλοι οι εργαζόμενοι με ακτινοβολίες δοσιμετρούνται από το Τμήμα Ιατρικής Φυσικής με τη χρήση δοσίμετρων. Τα δοσίμετρα αυτά μπορεί να είναι: 79\n86 Κεφάλαιο 7 : Τρόποι Δοσιμέτρησης 1. Δοσίμετρα χεριών (Ring TLDs) κατά την διάρκεια χορηγήσεων σε ασθενείς και τις προετοιμασίας των. ραδιοφαρμάκων 2. Παρακολούθηση της έκθεση ολόκληρου του σώματος (TLDs) 3. Εμβρυική παρακολούθηση, αν κάποια από τις εργαζόμενες είναι έγκυος με χρήση TLDs. Οι διαδικασίες απεικόνισης που χρησιμοποιούνται για δοσιμέτρηση είναι: A. Μέθοδοι απεικόνισης ολόκληρου του σώματος: a. Ανίχνευση σήματος σε ταινία/φιλμ: Χρησιμοποιεί ταινία ακτινών Χ σε ειδική θήκη b. Σήμα από TLD: Χρήση δοσίμετρων θερμοφωταυγείας c. Δοσίμετρα Τσέπης: θάλαμοι ιονισμού στο μέγεθος πένας d. Προσωπικές οθόνες αφύπνισης: απαιτεί μια σχετική μέθοδο καταγραφής. e. OSL: οπτικά διεγέρτες από φωτόνια B. Μέθοδοι παρακολούθησης της δόσης των χεριών: a. TLD δοσομετρητές δακτυλίδια: Φοριέται στο χέρι που προτιμάτε b. Ταινία με σήματα: τοποθετείται στο καρπό του χεριού που προτιμάτε c. Δοσίμετρα τσέπης: Τοποθετείται στον καρπό και των δύο χεριών 7.1 Ανίχνευση σήματος σε ταινία/φιλμ: Στα νοσοκομεία και τις κλινικές που χρησιμοποιούνται αυτού του είδους οι μετρητές, γίνεται παροχή από συγκεκριμένη εταιρία. Αυτή η εταιρία είναι υποχρεωμένη να παρέχει κάθε μήνα καινούργιες ταινίες καθώς και μια ταινία ελέγχου η οποία φυλάγεται σε θωρακισμένος μέρος το οποίο δεν έχει ακτινοβολία. Επίσης κάθε μήνα η υπηρεσία είναι υποχρεωμένη να παρέχει έγγραφα με τις μετρήσεις της δόσης. Οι συγκεκριμένοι μετρητές τοποθετούνται στο σημείο του σώματος το οποίο είναι πιο κοντά στην πηγή ακτινοβολίας. Ο μετρητής είναι κατασκευασμένος από πλαστικό υλικό στο οποίο βρίσκεται μια ταινία ακτινών Χ. το περίβλημα είναι σφραγισμένο και αδιαπέραστο. Η θήκη στην οποία βρίσκεται ο μετρητής αποτελείται από 3 διαφορετικά πάχη πλαστικού, δύο φίλτρα μετάλλου ένα αλουμίνιο και ένα μόλυβδο. Αυτά τα φίλτρα χρησιμεύουν στην εξασθένιση των εισερχόμενων ακτινοβολιών. Επίσης 80\n87 Κεφάλαιο 7 : Τρόποι Δοσιμέτρησης στην ταινία υπάρχουν 6 περιοχές στις οποίες διαβάζεται η ακτινοβολία. Το δοσίμετρο αυτό φαίνεται στην εικόνα 7.1. ΕΙΚΟΝΑ 7.1 Δοσίμετρο με ταινία  Η ταινία που χρησιμοποιείται είναι ευαίσθητη στις ακτίνες Χ. Είναι οδοντικού τύπου, κατασκευασμένο από οξική κυτταρίνη επιστρωμένη και στις δύο πλευρές με φωτογραφικό γαλάκτωμα πάχους 12μm. Το συνολικό πάχος της ταινίας είναι 12mm. Η λειτουργία του μετρητή αυτού βασίζεται στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο. Οι ακτίνες γάμμα και Χ που εισέρχονται αλληλοεπιδρούν με τα ηλεκτρόνια σθένους των κρυστάλλων βρωμιούχου αργύρου. Τα ελεύθερα ηλεκτρόνια κινούνται στην ζώνη αγωγιμότητας. Στην συνέχεια πέφτουν σε παγίδες ηλεκτρονίων που βρίσκονται μέσα στον κρύσταλλο οι οποίες ονομάζονται κέντρα συμπύκνωσης και από εκεί η κόκκοι εναποτίθενται στην ταινία. Για να καθοριστεί η ποσότητα της εναποτιθέμενης ενέργειας, γίνεται κατάλληλη διεργασία κάτω από συγκεκριμένες συν θήκες. Οι κόκκοι που αποθηκεύονται στην ταινία είναι ανάλογοι της ακτινοβολίας που έλαβε. Ως μετρητές έχουν αρκετά πλεονεκτήματα όπως και μειονεκτήματα. Τα πλεονεκτήματα είναι ότι είναι φθηνά και η καταγραφή των γεγονότων είναι συνεχής. Μπορεί να γίνει ξανά ανάγνωση τους και είναι καλή μέθοδος ποσοτικά και ποιοτικά. Είναι αποδεκτή ως μέθοδος από πολλούς οργανισμούς. Τα μειονεκτήματα τους είναι ότι πλήττονται από υψηλές θερμοκρασίες. Η ποιότητα 81\n88 Κεφάλαιο 7 : Τρόποι Δοσιμέτρησης που γίνεται η ανάλυση πρέπει να γίνεται αυστηρά για να αποφευχθούν τυχόν λάθη. Επίσης ο κύκλος εργασιών είναι μεγάλος. 7.2 Δοσίμετρα θερμοφωταυγείας Η λέξη θερμοφωταυγεία, σημαίνει εκπομπή φωτός κατά την θέρμανση κάποιου υλικού. Αυτά τα υλικά είναι φθοριούχο λίθιο (LIF) ή φθοριούχο ασβέστιο (CaF 2). Οι εισερχόμενες ακτινοβολίες αλλάζουν την κατάσταση του κρυστάλλου ο οποίος στην συνέχεια εάν θερμανθεί (θερμοκρασίες > 300 βαθμών Κελσίου) εκπέμπει φως ανάλογο της ακτινοβολίας που απορρόφησε. Οι κρύσταλλοι αλληλοεπιδρούν με τις ακτίνες μέσω φωτοηλεκτρικού φαινομένου. Ελεύθερα ηλεκτρόνια από την ζώνη σθένους μεταβαίνουν στην ζώνη αγωγιμότητας και εκεί κινούνται ελευθέρα. Η οπή που έχει δημιουργηθεί στην ζώνη σθένους σύντομα καλύπτεται από άλλο ηλεκτρόνιο. Με αυτή την διαδικασία η ζώνη αγωγιμότητας έχει γεμίσει με ηλεκτρόνια τα οποία μεταπίπτουν σε απαγορευμένη ζώνη και οι οπές μεταπίπτουν σε παγίδες στην ζώνη σθένους. Όταν ο κρύσταλλος θερμανθεί οι οπές και τα ηλεκτρόνια επανασυνδέονται απελευθερώνοντας ενέργεια υπό την μορφή φωτός. Η ένταση του φωτός μετριέται στον φωτοπολλαπλασιαστή με παρόμοιο τρόπο όπως οι ανιχνευτές σπινθηρισμών. Η ανάγνωση της ενέργειας τους είναι ποσοτική. Οι κρύσταλλοι είναι τοποθετημένοι μέσα σε ένα πλαστικό το οποίο ονομάζεται TLD chip. Οι ανάγνωση του δοσίμετρου γίνεται μετά από βαθμονόμηση σε millirems ή μsv. Για να επιτευχθεί αυτό χρειάζεται βαθμονόμηση η οποία γίνεται με την χρήση πηγής ακτινών γάμμα. Σε σχέση με τα δοσίμετρα με ταινία, τα TLDs είναι πιο αποδοτικά. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν για μέτρηση δόσης ακτινοβολιών μικρότερης από 1 mrem (10 μsv). Δεν επηρεάζονται εύκολα από καιρικές συνθήκες. Έχουν όμως και κάποια μειονεκτήματα. Η υπηρεσία συντήρησης και μέτρησης των δοσίμετρων αυτών είναι ακριβή. Πρέπει σε κάθε μέτρηση να γίνεται βαθμονόμηση και επίσης η μέτρηση μπορεί να παρθεί μόνο μια φορά. Παραδείγματα του δοσίμετρου θερμοφωταυγείας φαίνονται στην εικόνα 7.2 και\n89 Κεφάλαιο 7 : Τρόποι Δοσιμέτρησης ΕΙΚΟΝΑ 7.2 Δοσίμετρο θερμοφωταυγείας : ΕΙΚΟΝΑ 7.3 Δοσίμετρο θερμοφωταυγείας, δακτυλίδι : 83\n90 Κεφάλαιο 7 : Τρόποι Δοσιμέτρησης 7.3 Δοσίμετρο τσέπης: Είναι θάλαμοι ιονισμού. Οι δόσεις που λαμβάνονται μπορούν να διαβαστούν αθροιστικά σε οποιαδήποτε στιγμή της ημέρας. Είναι αρκετά ευαίσθητα όργανα. Μπορούν να έχουν άμεση ανάγνωση. Μπορούν να τοποθετηθούν πάνω στο σώμα σε οπουδήποτε σημείο. Αν τοποθετηθεί στο εσωτερικό της ποδιάς μπορεί να λειτουργήσει ως ανιχνευτής για την εμβρυϊκή δόση. Έχει όμως και αρκετά μειονεκτήματα. Είναι εύθραυστο και αν πέσει στο πάτωμα η πληροφορία του χάνεται. Επίσης η πληροφορία χάνεται όταν επαναφορτίζεται. Η δόση υπολογίζεται ανάμεσα σερ δύο μετρήσεις. Μια κατά την είσοδο στο δωμάτιο εργασίας και μια κατά την έξοδο. 7.4 Φορητοί μετρητές (Bleepers) Είναι μικροί ανιχνευτές GM. Έχουν μικρό μέγεθος και βάρος και μπορούν εύκολα να φορεθούν στην τσέπη της φόρμας του εργαστηρίου. Μετρούν αθροιστική δόση και παράγουν ήχο. Είναι χρήσιμο, αφού το ηχητικό σήμα προειδοποιεί όταν υπάρχει έκθεση σε υψηλή δόση. Έχουν όμως το μειονέκτημα ότι λειτουργούν με μπαταρία και οι μετρήσεις πρέπει να γίνονται προσεκτικά και με ακρίβεια. 7.5 OSL Χρησιμοποιούνται ως κρύσταλλοι οξείδιο του αργιλίου. (Al 2 O 3 ). Οι κρύσταλλοι διεγείρονται από λέιζερ εκπέμποντας φως το οποίο είναι ανάλογο ης εναποτιθέμενης ακτινοβολίας. Είναι πιο ευαίσθητα από τα TLDs και μπορούν να διαβαστούν και να χρησιμοποιηθούν αρκετές φορές. Έχουν όμως χαμηλό ατομικό αριθμό και έτσι δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ομοίωμα κάποιου ιστού. 84\n91 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 Μεθοδολογία Στο γενικό νοσοκομείο Λευκωσίας καθημερινά διεξάγονται χορηγήσεις ιωδίο131 στο τμήμα πυρηνικής ιατρικής, το οποίο χρησιμοποιείται για την θεραπεία παθήσεων του θυρεοειδούς. Τα ραδιοφάρμακα αυτά ετοιμάζονται και δοσιμετρούνται από εκπαιδευμένο προσωπικό του τμήματος, πριν χορηγηθούν στους ασθενείς. Η οποιαδήποτε εργασία διεξάγεται σχετικά με τα ιώδια πριν από την χορήγηση, διεξάγεται στο ειδικά διαμορφωμένο δωμάτιο του τμήματος το Hot Lab. Ένα από το μηχανήματα τα οποία απαρτίζουν το Hot Lab, είναι το κουβούκλιο (Isolator), ένα παράδειγμα του οποίου φαίνεται στην εικόνα 8.1. Στο συγκεκριμένο κουβούκλιο ανοίγονται τα ιώδια, τα οποία παραλαμβάνονται σφραγισμένα στα τμήματα Πυρηνικής Ιατρικής, και εκτελούνται οι απαιτούμενες εργασίας πριν την χορήγηση τους στους ασθενείς. Όπως φαίνεται και στην εικόνα 8.1, το Isolator αποτελείται από το παράθυρο ελέγχου, τους ελεγκτές, τον εξοπλισμό διαχείρισης των πηγών και τα γάντια. Παράθυρο ελέγχου: Για να μπορεί να παρατηρηθεί τι γίνεται στο εσωτερικό του θαλάμου μπορεί να γίνει χρήση καμερών. Αν δεν υπάρχουν κάμερες η πιο συχνή χρήση είναι ενός παραθύρου από μολυβδύαλο. Το παράθυρο αυτό μετά από κάποιο χρονικό διάστημα παρατηρείται παραμόρφωση και σκουραίνει. 85\n92 Κεφάλαιο 8: Μεθοδολογία Εξοπλισμός διαχείρισης πηγών: Είναι ειδικές λαβίδες οι οποίες χρησιμοποιούνται για την απομάκρυνση του εξοπλισμού μέσα στον θάλαμο και δεν απαιτείται από τον εργαζόμενο να τοποθετήσει τα χέρια του εκθέτοντας τα σε υψηλές δόσεις ακτινοβολίας. Γάντια: Γάντια μόλυβδου τα οποία χρησιμοποιούνται μαζί με τις λαβίδες για καλύτερο χειρισμό των ραδιοφαρμάκων. Χρησιμοποιούνται σε χαμηλές ακτινοβολίες όπως εδώ. Πρέπει να γίνεται συχνή αντικατάσταση τους γιατί φθείρονται από τις χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται για τον καθαρισμό τους. Κουτί από το οποίο τοποθετούνται στο εσωτερικό τα ραδιοφάρμακα για να δοσιμετρηθούν. ΕΙΚΟΝΑ 8.1 Παράδειγμα κουβουκλίου που χρησιμοποιείται στα τμήματα πυρηνικής ιατρικής[29) 86\n93 Κεφάλαιο 8: Μεθοδολογία Εκτός από την χρήση Ιωδίου 131, στο γενικό νοσοκομείο Λευκωσίας γίνεται και χρήση του Ιωδίου 125. Το Ιώδιο 125 χρησιμοποιείται από το προσωπικό, για αναλύσεις αίματος (Ορμονικές Αναλύσεις). Με την είσοδο τους οι εργαζόμενοι στο hot lab, κατά την διάρκεια που βρίσκονται στο τμήμα πυρηνικής ιατρικής και κατά την είσοδο τους στο δωμάτιο αναλύσεων με το Ιώδιο 125, πρέπει να φοράνε ειδικά δοσίμετρα (TLD) για να μπορούν να γνωρίζουν την ενεργό δόση που δέχεται το σώμα τους. Αν αυτή η δόση ξεπεράσει ένα συγκεκριμένο όριο, το οποίο καθορίζεται από τη νομοθεσία, τότε ο εργαζόμενος πρέπει να απομακρυνθεί από τα καθήκοντα του για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Η εξωτερική δοσιμέτρηση είναι μια διαδικασία η οποία ακολουθείτε χρόνια και είναι μέρος της ρουτίνας των εργαζομένων με ακτινοβολίες. Στην περίπτωση όμως των τεχνολόγων Πυρηνικής Ιατρικής οι οποίοι ενδέχεται να ακτινοβοληθούν όχι μόνο εξωτερικά αλλά και εσωτερικά λόγω των ραδιενεργών που εισπνέουν, καλό θα ήταν να γίνεται και εσωτερική δοσιμέτρηση για να ελεγχθεί αν η διαδικασία η οποία ακολουθούν καθημερινά είναι η βέλτιστη δυνατή. Αν δηλαδή εσωτερική ακτινοβόληση βρίσκεται εντός αποδεκτών ορίων. Εκτός από τους εργαζόμενους που εισέρχονται στα εργαστήρια ισοτόπων έλεγχος θα ελεγχθεί κατά πόσο πρέπει αν γίνεται και στους εργαζόμενους στην υποδοχή του τμήματος, που έρχονται σε επαφή με τους εργαζόμενους του τμήματος αλλά και με ασθενείς και στους Φυσικούς Ιατρικής οι οποίοι έρχονται σε επαφή με τα αντικείμενα που χρησιμοποιούν οι χορηγημένοι ασθενείς κατά την νοσηλεία τους, αν νοσηλευτούν. Οι μετρήσεις γίνονται σε διάστημα 7-14 ημερών. Οι τεχνολόγοι έχουν καθήκοντα στο θερμό εργαστήριο μία βδομάδα το μήνα περίπου. Οι μετρήσεις έγιναν μόνο τις περιόδους όπου το τμήμα δεν είχε μεγάλο φόρτο εργασίας. Πολλές εξετάσεις των τμημάτων Πυρηνικής Ιατρικής χαρακτηρίζονται ως ΕΠΕΙΓΟΝ και η λίστα αναμονής των ασθενών, όπως και σε πολλά άλλα τμήματα είναι μεγάλα. Το σύστημα το οποίο χρησιμοποίησα στην εργασία μου είναι ένα νέο σύστημα το οποίο δεν είχε ξαναχρησιμοποιηθεί. Το πρωτόκολλο μετρήσεων και βαθμονόμησης δημιουργήθηκε κατά την παρουσία μου εκεί σε συνεργασία με το τμήμα Ιατρικής Φυσικής. Κατά την διάρκεια των μετρήσεων έγινε σειρά από βελτιστοποιήσεις οι οποίες αναφέρω στην εργασία μου. Οι διορθώσεις αυτές αφορούν την διαδικασία βαθμονόμησης καθώς και την τοποθέτηση του προσωπικού. Τέλος η συχνότητα των μετρήσεων του προσωπικού που προέκυψε περιγράφεται και δικαιολογείτε 87\n94 Κεφάλαιο 8: Μεθοδολογία αναλυτικά στην συνέχεια. Επίσης υπάρχει σύγκριση με την εξωτερική δοσιμέτρηση και δίδεται η δικαιολόγηση γιατί πρέπει να γίνονται και τα δύο είδη μετρήσεων. Πριν από την οποιαδήποτε αναφορά στις μετρήσεις που διεξάχθηκαν, θα παραθέσω το πρωτόκολλο το οποίο πρέπει να ακολουθείται για την διεξαγωγή της δοσιμέτρησης των εργαζομένων του τμήματος πυρηνικής ιατρικής και ιατρική φυσικής του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας. 8.1 Ανιχνευτής Το μηχάνημα το οποίο χρησιμοποιώ για την διαδικασία λήψεις μετρήσεων που αφορούν την ύπαρξή ραδιενεργού ιωδίου στον θυροειδή αδένα είναι το μηχάνημα Captus Το Captus 3000 είναι ειδικά διαμορφωμένο για να χρησιμοποιείτε από εκπαιδευμένο προσωπικό στα τμήματα πυρηνικής ιατρικής. Κάποιες από τις μετρήσεις που μπορούμε να πάρουμε με την χρήση αυτού του μηχανήματος είναι η απορρόφηση που γίνεται στον θυρεοειδή και ο βιοέλεγχος του θυρεοειδούς. Απορρόφηση που γίνεται στον θυρεοειδή (Thyroid Uptake): Αυτή η διαδικασία είναι η διαδικασία στην οποία γίνεται μέτρηση την ακτινοβολίας που βρίσκεται στον θυροειδή αδένα σε σχέση με την ραδιενέργεια που είχε χορηγηθεί σε κάποιον ασθενή. Η μέτρηση της απορρόφησης του θυρεοειδούς γίνεται για ανίχνευση υπερλειτουργείας/ύπολειτουργείας του θυρεοειδούς. Μια επιπλέον χρήση του είναι στην παρακολούθηση των ενεργότητων που βρίσκονται στον θυρεοειδή, κατά την διάρκεια την θεραπείας του με την χρήση Ι-131. Στο σύστημα του μηχανήματος αποθηκεύει πληροφορίες για την δόση που έχει χορηγηθεί και για την δόση που ο θυρεοειδής του ασθενή έχει απορροφήσει. Εκτός από το Ι-131, το CAPTUS 3000 μετρά ενεργότητητες για το Ι-125 και για το Tc-99m. Βιοέλεγχος: Όλοι οι εργαζόμενοι που έρχονται σε επαφή με τα ραδιενεργά ιώδια Ι-131. Ι-125, Ι-123 πρέπει να δοσιμετρούνται. Στην Κύπρο έχουμε χρήση από τους εργαζόμενους μόνο Ι-131 και Ι-125. Οι μετρήσεις για την δόση που απορροφάτε από τον θυρεοειδή τους πρέπει να γίνεται σε συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα για να παρθεί η μέγιστη δυνατή προστασία. Στην βάση δεδομένων όπου αποθηκεύονται οι μετρήσεις αυτές, καταγράφονται επίσης τα ονόματα των εργαζομένων, και η ταυτότητα τους. 88\n95 Κεφάλαιο 8: Μεθοδολογία Το CAPTUS 3000 λειτουργά σε λογισμικό Windows. Τα όργανα τα οποία αποτελούν το μηχάνημα αυτό είναι τα ακόλουθα: Βραχίονας στήριξης στον οποίο βρίσκεται ένας κατευθυντήρας TUS και ένας μετασχηματιστής, ο οποίος είναι θωρακισμένος. Ο κατευθυντήρας έχει κωνικό σχήμα έτσι ώστε να μπορεί να κατευθύνει σωστά προς τον ανιχνευτή την ακτινοβολία του θυροειδή. Ένας ανιχνευτής ιωδιούχου νατρίου. Υπολογιστής ο οποίος έχει εγκατεστημένα όργανα για να ελέγχει τις εισόδους, την ενίσχυση, να βαθμονομά το σήμα και να εκτελεί πολυκαναλική ανάλυση. Οθόνη υπολογιστή Εκτυπωτής Ειδικά καλώδια για την ένωση των πιο πάνω οργάνων. Το σύστημα του ανιχνευτή αποτελείται από ένα ή δύο κρυστάλλους ιωδιούχου νατρίου με πρόσμιξη θαλλίου (NaI(Tl)), έναν φωτοπολλαπλασιαστή καθώς επίσης και από ένα πολυκαναλικό αναλυτή 1024 καναλιών ( MCA- multichannel Analyzer) μαζί με τα ηλεκτρονικά και τους ηλεκτρονικούς ελέγχους οι οποίοι παρέχουν ενέργεια και ενίσχυση στον παλμό που παράγεται από τους ανιχνευτές, καθώς τα συστήματα του λογισμικού, ανιχνεύουν, αναλύουν, χειρίζονται και αποθηκεύουν τις μετρήσεις. Οι κρύσταλλοι που χρησιμοποιούνται είναι υδροσκοπικοί. Για αυτό τον λόγο οι ανιχνευτές καλύπτονται από αλουμίνιο. Αν προκληθεί η οποιαδήποτε βλάβη στην επίστρωση του αλουμινίου, αυτό χρειάζεται άμεση αντικατάσταση. Με την οποιαδήποτε ζημιά στο αλουμίνιο ο κρύσταλλος γεμίσει νερό με αποτέλεσμα την αλλοίωση των αποτελεσμάτων. Ο ανιχνευτή που χρησιμοποιεί το CAPTUS 3000 είναι ανιχνευτής σπινθηρισμών. Ο τρόπος λειτουργίας του είναι ο ίδιος με τον τρόπο λειτουργίας που περιγράφεται αναλυτικά στο σημείο με τους ανιχνευτές σπινθηρισμών. Ο πολυκαναλικός αναλυτής που βρίσκεται στο σύστημα, ανιχνεύει και καταγράφει τόσο τον αριθμό όσο και το ύψος του ηλεκτρικού παλμού. Στην συνέχεια χωρίζει τον παλμό σε ομάδες, βασιζόμενο στο ύψος του παλμού. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την δημιουργία ενός φάσματος ενεργειών. Σε αυτό το φάσμα υπάρχουν 1024 κανάλια και μας δίνονται οι πληροφορίες στον άξονα Χ για την ενέργεια, και στον άξονα Υ για το ύψος του παλμού. Αυτό μας δείχνει την αναλογικότητα μεταξύ αυτών των δύο μεγεθών. Μέσω αυτού του φάσματος μπορεί να καθοριστεί οι ραδιενεργή πηγή. 89\n96 Κεφάλαιο 8: Μεθοδολογία Το σύστημα αυτό είναι ιδανικό για την μελέτη μας γιατί εκτός του ότι ο ανιχνευτής του είναι υψηλής ευαισθησίας, όπως απαιτείται για τις μελέτες αυτές, η γεωμετρία του καθώς και το λογισμικό που το συνοδεύει είναι εξειδικευμένο για μετρήσεις θυρεοειδούς και για μετρήσεις εσωτερικής ραδιομύανσης. Αυτή τη στιγμή το σύστημα αυτό είναι το μοναδικό που έχουμε σε όλα τα κρατικά νοσηλευτήρια. * ΕΙΚΟΝΑ 8. 2 Ανιχνευτής θυροειδούς που χρησιμοποιείται στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας CAPTUS 3000  Ο τρόπος με τον οποίο ανιχνεύει το CAPTUS 3000 φαίνεται στην εικόνα\n97 Κεφάλαιο 8: Μεθοδολογία ΕΙΚΟΝΑ 8. 3 Εκπομπή ραδιενέργειας από τον θυροειδή και ανίχνευση του από το Captus Πρωτόκολλο Σύμφωνα με όλα όσα διατυπώνονται πιο πάνω και τις μετρήσεις που αναγράφονται στην συνέχεια, θα πρέπει να τηρείτε ένα πρωτόκολλο μετρήσεων για την εσωτερική δοσιμέτρηση των εργαζομένων των τμημάτων πυρηνικής ιατρικής των δημόσιων νοσηλευτηρίων. Το πρωτόκολλο που πρέπει να ακολουθείται, έχεις ως εξής: Διεξαγωγή δοσιμέτρησης στους εργαζόμενους που εισέρχονται στο θερμό εργαστήριο και στο πυρηνικό ιατρό μια φορά τον μήνα, μόνο για το Ι-131, Πριν από την διεξαγωγή μετρήσεων επιβάλλεται η βαθμονόμηση του συστήματος με την χρήση δύο ραδιενεργών πηγών, του Καισίου -137 και του Ευρωπίου-152, Βαθμονόμηση του συστήματος για το ισότοπο Ι-131 μια φορά κάθε εξάμηνο, Κατά την διάρκεια των μετρήσεων δεν επιτρέπεται η παρουσία περισσότερων ατόμων στο δωμάτιο από αυτά που υπήρχαν κατά την μέτρηση του υποστρώματος και του εργαζόμενου που δοσιμετρείτε, Κατά την διάρκεια της μέτρηση η πόρτα της αίθουσας πρέπει να παραμένει κλειστή, Ο εργαζόμενος που δοσιμετρείτε πρέπει να κάθεται σε απόσταση 30 εκατοστόμετρων από το σημείο ανίχνευσης Η μέτρηση υποβάθρου πρέπει να επαναλαμβάνεται μετά από την μέτρηση τριών εργαζομένων, για μείωση τυχαίων σφαλμάτων, 91\n98 Κεφάλαιο 8: Μεθοδολογία Η μέτρηση για το υπόβαθρο πρέπει να διεξάγεται για 300 δευτερόλεπτα και η θέση του ανιχνευτή πρέπει να είναι η ίδια με την θέση την οποία θα είχε αν δοσιμετρείτουν εργαζόμενος, Η μέτρηση για την εσωτερική ακτινοβολία κάθε εργαζόμενου πρέπει να διεξάγεται για 300 δευτερόλεπτα, Οι εργαζόμενοι που εργάζονται στο τμήμα αναλύσεων με την χρήση Ι-125 δεν θα δοσιμετρούνται. Αυτό οφείλεται στο ότι η βαθμονόμηση για το ισότοπο Ι-125 γίνεται με χρήση πηγής η οποία παράγεται από το εργαστήριο αυτό, και η ενεργότητα της μετριέται με την χρήση βαθμονομητή πηγαδιού. Ο βαθμονομητής έχει σφάλμα, και σε σχέση με την μικρή ενεργότητα της πηγή το ποσοστιαίο σφάλμα είναι μεγάλο. Για να μπορεί να γίνει σωστή βαθμονόμηση και να μπορούν να γίνουν σωστές μετρήσεις για την εσωτερική ακτινοβολία από Ι-125, θα πρέπει να εισαχθεί πηγή Ι-125 από εργαστήριο, το οποίο θα δίνει την ενεργότητα του ισοτόπου για συγκεκριμένη μέρα (reference date).τα πιο πάνω αναγράφονται συνοπτικά στον πιο κάτω πίνακα. ΠΙΝΑΚΑΣ 8.1 Πίνακας Πρωτοκόλλου Συχνότητα βαθμονόμησης με ραδιενεργές πηγές: Συχνότητα βαθμονόμησης με Ι-131: Συχνότητα μέτρησης εργαζομένων: Συχνότητα μέτρησης υποβάθρου: Χρόνος μέτρησης εργαζομένων και υποβάθρου: Συνθήκες που πρέπει να τηρούνται: Καθημερινά 1 φορά το εξάμηνο 1 φορά τον μήνα Κάθε τρία άτομα που δοσιμετρούνται 300 δευτερόλεπτα Κλειστή πόρτα αίθουσας Μόνο δύο άτομα στην αίθουσα Απόσταση ανιχνευτή από θυροειδή 30cm Ο εργαζόμενος πρέπει να έχει τεντωμένο το λαιμό του. 92\n99 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 Μετρήσεις 9.1 Διαδικασία Δοσιμέτρησης Πριν την έναρξη της οποιασδήποτε μέτρησης είναι απαραίτητο να γίνουν οι ανάλογες βαθμονομήσεις και ποιοτικός έλεγχος για την σωστή και ομαλή λειτουργία του ανιχνευτή. Μαζί με τον ανιχνευτή υπήρχαν και δύο πηγές αναφοράς οι οποίες χρησιμοποιούνται στην καθημερινή του βαθμονόμηση. Αυτές οι δύο πηγές έχουν ενεργότητα 0,50μCi. Πρώτη πηγή που χρησιμοποιήθηκε είναι το Cs-137 και η δεύτερη είναι το Eu-152. Το Cs -137 είχε ως ημερομηνία αναφορά για την ενεργότητα που ανάφερα πιο πάνω 01-Φεβρουαρίου-2012 και το Eu-152 είχε ως ημερομηνία την 01-Απριλίου Η δεύτερη πηγή καθώς και τα στοιχεία που την χαρακτηρίζουν φαίνονται στην εικόνα 9.1. Ο ανιχνευτής βρίσκεται σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο στο τμήμα πυρηνικής ιατρικής. Αρχίζοντας ενεργοποιώντας το σύστημα. Το σύστημα είναι συνδεδεμένο με ένα εκτυπωτή από τον οποίο μπορούν να τυπωθούν τα αποτελέσματα τις οποιασδήποτε διαδικασίας διεξάγεται. Όταν το σύστημα ενεργοποιηθεί, τότε ακολουθούμε την διαδικασίας της διασφάλισης ποιότητας όπως φαίνεται στην εικόνα 9.2. Στο κάτω αριστερά μέρος της εικόνας υπάρχει η επιλογή για τον έλεγχο διασφάλισης ποιότητας. Ο έλεγχος διασφάλισης ποιότητας έγινε στην πρώτη χρήση του μηχανήματος που δεν την έκανα εγώ για αυτό και δεν θα περιγραφεί εδώ. Στην συνέχεια επιλέγω την αυτόματη βαθμονόμηση. Στην οθόνη θα εμφανιστεί το παράθυρο της αυτόματης βαθμονόμησης όπως φαίνεται στην εικόνα\n100 Κεφάλαιο 9: Μετρήσεις ΕΙΚΟΝΑ 9.1 Πηγή αναφοράς Eu-152 Χρησιμοποιείται για βαθμονόμηση ΕΙΚΟΝΑ 9.2 Παράθυρο διασφάλισης ποιότητας Επιλέγουμε την εκκίνηση της διαδικασίας. Το σύστημα μας εμφανίζει ένα παράθυρο με την εντολή να τοποθετήσουμε στην είσοδο του ανιχνευτή την πηγή καισίου όπως φαίνεται στην εικόνα 9.4. Η πηγή αυτή τοποθετείτε σε ειδικό αντικείμενο το οποίο εφαρμόζετε ακριβώς στο σχήμα του 94\n101 Κεφάλαιο 9: Μετρήσεις κατευθυντήρα για να προσανατολίζει την ακτινοβολία από την πηγή ακριβώς στο κέντρο του ανιχνευτή, με στόχο να παρθούν αξιόπιστες μετρήσεις. Η πηγή τοποθετείται με συγκεκριμένο προσανατολισμό για να ακτινοβολεί. Το σχήμα που παίρνουμε κατά την διάρκεια της βαθμονόμησης φαίνεται στην εικόνα 9.5. ΕΙΚΟΝΑ 9.3 Παράθυρο βαθμονόμησης Όταν η βαθμονόμηση με την πηγή του καισίου τελειώσει, εμφανίζεται στην οθόνη το μήνυμα ότι η βαθμονόμηση έχει διεξαχθεί με επιτυχία. Η επόμενη εντολή που δίνεται λέει αν θέλουμε να γίνει γραμμική διόρθωση με την χρήση της πηγής Eu 152. Αν επιλέξουμε την γραμμική διόρθωση τότε μας δίνεται η εντολή από το σύστημα να τοποθετήσουμε την πηγή του Ευρωπίου. Με το τέλος και αυτής της διαδικασίας το σύστημα είναι πλήρως βαθμονομημένο και τα αποτελέσματα εμφανίζονται κάτω από την φάσμα που έχει παρθεί. Στην συνέχεια εμφανίζεται η ερώτηση αν θέλουμε να προχωρήσουμε στο έλεγχο σταθερότητας. Αν επιλέξουμε θετική απάντηση τότε δίδεται η εντολή να τοποθετήσουμε και πάλι την πηγή του καισίου στην θέση όπου ήταν προηγουμένως η πηγή του Ευρωπίου. Όταν και αυτή η διαδικασία τελειώσει παίρνουμε το φάσμα που φαίνεται στην εικόνα 9.6. Η απόδοση του καισίου έχει μετρηθεί και καταχωρηθεί στο σύστημα πριν την έναρξη την χρήσης του από τους κατασκευαστές. Η διαδικασία της βαθμονόμησης είναι απαραίτητη για να μπορεί να γίνει αναλογία ανάμεσα στα κανάλια του ανιχνευτή και την ανιχνευόμενη ενέργεια. Το καίσιο 137 είναι γνωστό ότι παρουσιάζει 95\n102 Κεφάλαιο 9: Μετρήσεις δύο κορυφές ενέργειας. Αυτές οι κορυφές είναι για ενέργεια 662keV και 32keV. Κάθε κανάλι αντιπροσωπεύει ενέργεια 2keV. Το ευρώπιο παρουσιάζει εύρος ενεργειών από kev. Με τις ενέργειες γάμμα που εξέρχονται από την πηγή του Ευρωπίου, το σύστημα παρέχει διόρθωση σημείο προς σημείο διορθώνοντας οποιαδήποτε μη γραμμικότητα υπάρχει στην πηγή του Καισίου. ΕΙΚΟΝΑ 9.4 Εμφάνιση εντολής Επίσης η αυτόματη βαθμονόμηση μπορούμε να δούμε την ευκρίνεια του ανιχνευτή που χρησιμοποιούμε με την εύρεση του FWHM (πλήρες πλάτος στο μισό μέγιστο) στην περιοχή όπου υπάρχουν οι κορυφές. Η δύο κορυφές του καισίου φαίνεται ότι ακολουθούν Γκαουσιανή κατανομή και έτσι το FWHM είναι κοντά στο 2,35 σ με ευκρίνεια 8%. Η διαδικασία του ελέγχουν σταθερότητας είναι επίσης απαραίτητη. Η διαδικασία αυτή συγκρίνει την ενεργότητα που έχει η πηγή η οποία μετριέται με την ενεργότητα που είχε η πηγή όταν τοποθετήθηκε για πρώτη φορά, αφού γίνει διόρθωση της ενεργότητας με τη χρήση του χρόνου ημιζωής. Η ενεργότητα την πηγής που είχε τοποθετηθεί αρχικά έχει διορθωθεί από το σύστημα όπως θα περιγραφεί πιο κάτω. Οι σπινθηρισμοί που έχουμε στον έλεγχο σταθερότητας, μετατρέπεται σε ενεργότητα χρησιμοποιώντας τιμές από την λίστα ισοτόπων που υπάρχει στο σύστημα. Αν η απόκλιση της ενεργότητας των δύο μετρήσεων που έγινα για την ίδια πηγή είναι μεταξύ του ±10% τότε μπορούμε να συνεχίσουμε τις υπόλοιπες μετρήσεις. 96\n103 Κεφάλαιο 9: Μετρήσεις ΕΙΚΟΝΑ 9.5 Διαδικασία βαθμονόμησης με την χρήση του Καισίου -137 Η διαδικασία της βαθμονόμησης είναι απαραίτητη να γίνεται κάθε φορά που διεξάγονται μετρήσεις. Είναι απαραίτητη γιατί στην διαδικασία αυτή, όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω γίνεται αντιστοιχία της εισερχόμενης ενέργειας με τα κανάλια του ανιχνευτή. Κάθε φορά που το σύστημα μας απενεργοποιείτε η βαθμονόμηση αυτή χάνεται. Εκτός από την βαθμονόμηση με την χρήση του καισίου και του Ευρωπίου γίνεται ακόμα ένα είδος βαθμονόμησης του συστήματος, η οποία δεν είναι και τόσο συχνή, συγκεκριμένα η συχνότητα της είναι 1 φορά/εξάμηνο. Η δεύτερη αυτή βαθμονόμηση γίνεται στην βιοανάλυση. Οι βιοαναλύσεις είναι εξιδεικευμένες για άτομα τα οποία είναι σε καθημερινή επαφή με τα ραδιενεργά ιώδια Ι131, Ι125 και Ι123. Στην Κύπρο δεν γίνεται χρήση του Ι123. Για να μπορούμε να έχουμε σωστά αποτελέσματα πρέπει να γίνει μέτρηση την ευαισθησίας του συστήματος για αυτά τα ραδιοϊσότοπα. 97\n104 Κεφάλαιο 9: Μετρήσεις ΕΙΚΟΝΑ 9.6 Φάσμα μετά από την διαδικασία ελέγχου σταθερών ΕΙΚΟΝΑ 9.7 Παράθυρο εγκατάστασης βιοανάλυσης 98\n105 Κεφάλαιο 9: Μετρήσεις Για να γίνει η δεύτερη βαθμονόμηση μπαίνουμε στο παράθυρο της βιοανάλυσης. Εκεί όπως θα δούμε υπάρχει ένας κατάλογος με τα ονόματα και τα στοιχεία των εργαζομένων του τμήματος την πυρηνικής ιατρικής οι οποίοι έρχονται σε επαφή με τα πιο πάνω ιώδια. Διαλέγουμε την εγκατάσταση, και μας εμφανίζεται το παράθυρο που φαίνεται στην εικόνα 9.7. Στο συγκεκριμένο παράθυρο μπορούμε ν επιλέξουμε για πια ιώδια θα γίνεται μέτρηση και τον χρόνο για τον οποίο θα γίνεται. Επίσης σε αυτό το παράθυρο παρουσιάζεται η μέγιστη επιτρεπόμενη απορροφούμενη δόση που μπορεί να έχει ένας εργαζόμενος για κάθε ιώδιο. Στην συνέχεια επιλέγουμε μέτρηση ευαισθησίας (Measure efficiency) και μας εμφανίζεται το παράθυρο που φαίνεται στην εικόνα 9.8. Επιλέγουμε τα ισότοπα που θέλουμε να μετρήσουμε την ευαισθησία τους. Για κάθε ένα από αυτά τοποθετούμε την βαθμονομημένη ενεργότητα, την ημερομηνία μέτρησης αυτής της ενεργότητα και τέλος την ώρα βαθμονόμησης. Αυτά τα στοιχεία για το ιώδιο 131 βρίσκονται στην ετικέτα του μπουκαλιού στο οποίο βρίσκεται το φάρμακο ενώ για το ιώδιο 125, το οποίο παρασκευάζεται από το γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας και η ενεργότητα του είναι αρκετά χαμηλή, μετρήθηκε από μετρητή τύπου πηγαδιού (Dose Calibrator). ΕΙΚΟΝΑ 9.8 Παράθυρο εγκατάστασης πληροφοριών για τα Ιώδια Όταν τοποθετήσουμε τα στοιχεία τα οποία μας ζητούνται, πηγαίνουμε στο επόμενο βήμα. Αν η βαθμονόμηση που πάνω έχει γίνει τότε μας εμφανίζεται η εντολή για μέτρηση του υποβάθρου. Για την μέτρηση του υποβάθρου αφαιρούμε όλες τις ραδιενεργές πηγές από το δωμάτιο και στην συνέχεια κλείνουμε την πόρτα θωράκισης για να μειώσουμε όσο περισσότερο την είσοδο ενεργότητα από τυχόν χορηγημένους ασθενείς οι οποίοι βρίσκονται στον διάδρομο του τμήματος πυρηνικής ιατρικής. Επίσης τοποθετούμε το ανιχνευτή μπροστά από το ειδικό ομοίωμα θυρεοειδούς (Phantom, εικόνα 9.9) σε απόσταση ίση με αυτή που θα τοποθετήσουμε στην συνέχεια του εργαζόμενους που θα δοσιμετρηθούν. Η διαδικασία μέτρησης του υποβάθρου γίνεται 99\n106 Κεφάλαιο 9: Μετρήσεις για χρονικό διάστημα 300 δευτερολέπτων. Όταν ολοκληρωθεί τοποθετούμε σε ειδική θέση στο ομοίωμα, αρχικά, το χάπι ιωδίου 131 για να μετρήσουμε την ακτινοβολία την οποία αυτό εκπέμπει και ξεκινούμε την μέτρηση. Στην συνέχει πηγαίνουμε στο παράθυρό που είχαμε τα ιώδια και κάνουμε την ίδια διαδικασία για το ιώδιο 125. Το ιώδιο 125 δεν είναι υπό την μορφή χαπιού, αλλά είναι υγρό τοποθετημένο σε ειδικό μπουκάλι. Αυτό το μπουκάλι τοποθετείται στο ομοίωμα. Όταν η διαδικασία τελειώσει παίρνουμε το φάσμα που φαίνεται στην εικόνα Σε αυτού του είδους την βαθμονόμηση ο σκοπός μας είναι το σύστημα να καταγράψει την ενεργότητα των ιωδίων πριν την χορήγηση, έτσι ώστε όταν γίνεται η μέτρηση να μπορεί να αντιστοιχίσει το στοιχείο που μετρά με δόση. Επίσης γίνεται για να μπορούμε να συγκρίνουμε την πιθανή εισπνεόμενη δόση (αν δεν τηρούνται οι κανόνες ασφαλείας) και της δόσης η οποία απορροφήθηκε στον θυρεοειδή. ΕΙΚΟΝΑ 9.9 Ομοίωμα θυρεοειδούς 100\n107 Κεφάλαιο 9: Μετρήσεις Όταν και τα δύο είδη βαθμονομήσεων έχουν τελειώσει είμαστε έτοιμη να ξεκινήσουμε τις μετρήσεις μας. Το δεύτερο είδος βαθμονόμησης δεν είναι αναγκαίο να γίνεται με την ίδια συχνότητα όπως το πρώτο. Γίνεται απλά για διόρθωση στις παραμέτρους που ήδη υπάρχουν μέσα στο σύστημα για καλύτερα αποτελέσματα και πιο σωστές μετρήσεις δόσεων. ΕΙΚΟΝΑ 9.10 Φάσμα μέτρησης της ευαισθησίας Ι- 125 Στο παράθυρο της βιοανάλυσης υπάρχουν όλα τα στοιχεία για των ατόμων που εργάζονται στο τμήμα πυρηνικής ιατρική και φυσικής ιατρικής. Στο τμήμα πυρηνικής ιατρικής δοσιμετρήθηκαν: οι γραμματείς που βρίσκονται στην υποδοχή του τμήματος και έχουν επαφή μόνο με τους ασθενείς στους οποίους χορηγήθηκε ή θα χορηγηθεί ιώδιο 131 Τεχνολόγοι του τμήματος πυρηνικής ιατρικής που έρχονται σε επαφή με τους ασθενείς, εισέρχονται στο θερμό εργαστήριο και βοηθούν στις χορηγήσεις Ο ιατρός του τμήματος ο οποίος χορηγεί το ιώδιο 131 Οι ιατρικοί φυσικοί οι οποίοι έρχονται σε επαφή με τα αντικείμενα τα οποία χρησιμοποιούν οι ασθενείς του τμήματος πυρηνική ιατρικής Χημικοί που κάνουν αναλύσεις αίματος με την χρήση του ιωδίου 125 Επιλέγω το άτομο το οποίο θα έκανα την μέτρηση. Στην συνέχεια εμφανίζεται στην οθόνη του υπολογιστή ένα παράθυρο στο οποίο θα δείξει το φάσμα μέτρησης. Σε αυτό το παράθυρο μπορούμε να δούμε ότι στον άξονα Χ φαίνεται η μέτρηση της ενέργειας και στο άξονα Υ η μέτρηση 101\n108 Κεφάλαιο 9: Μετρήσεις για τις διασπάσεις όπως φαίνεται στην εικόνα Πιέζω το κουμπί (start Procedure) για να ξεκινήσει η διαδικασία. Στο παράθυρο εμφανίζεται η εντολή για μέτρηση του υποβάθρου. Για να κάνω την μέτρηση του υποβάθρου τοποθετώ όλα τα αντικείμενα που θα χρησιμοποιήσω στην ανάλογη θέση και όλες τις ραδιενεργές πηγές έξω από την θωρακισμένη πόρτα. Τα αντικείμενα τοποθετούνται ως εξής: Η καρέκλα που θα κάθονται οι εργαζόμενοι περίπου 1 μέτρο από τον υπολογιστή Ο κατευθυντήρας του ανιχνευτή σε απόσταση περίπου 30 εκατοστά από το σημείο που υπολογίζετε ότι θα είναι ο θυρεοειδής του ατόμου στο οποίο θα γίνεται η μέτρηση. Όταν η μέτρηση του υποβάθρου τελειώσει στην οθόνη μας εμφανίζεται η διασπάσεις ανά λεπτό που ανιχνεύονται. Στην συνέχεια μας δίνεται η ερώτηση αν το υπόβαθρο είναι δεκτό για να συνεχιστεί η διαδικασία. Αν δεν είναι δεκτό τότε μπορούμε να ξαναπάρουμε μέτρηση. Αν είναι δεκτό το υπόβαθρό τότε μας δίνεται η εντολή για μέτρηση του θυρεοειδούς. Πριν πατήσουμε αποδοχή και να ξεκινήσει η μέτρηση εισέρχεται στο δωμάτιο ο εργαζόμενος που είχαμε επιλέξει από το παράθυρο της βιοανάλυσης. Υποδεικνύουμε στον εργαζόμενο την θέση που θα καθίσει και τοποθετούμε τον κατευθυντήρα σε απόσταση 30 εκατοστών από τον θυρεοειδή. Υποδεικνύουμε στο άτομο που δοσιμετρήτε να κάθετε σε ευθεία θέση για να είναι ο λαιμός του τεντωμένος και αν παρθεί η σωστή μέτρηση. Μετά από 300 δευτερόλεπτα η μέτρηση έχει τελειώσει και ο εργαζόμενος μπορεί να αποχωρήσει. Το σύστημα μας παίρνει πίσω στο παράθυρο της βιοανάλυσης όπου μπορούμε να δούμε την ενεργότητα για κάθε ιώδιο καθώς επίσης και το υπόβαθρο. Στην συνέχεια επιλέγουμε το επόμενο εργαζόμενο ο οποίος θα μετρηθεί. Σε αυτή την περίπτωση υπάρχει μέτρηση για το υπόβαθρο. Θεωρώντας ότι δεν έχει μεταβληθεί κάτι στην ενεργότητα που έχει το δωμάτιο δεν κάνουμε καινούργια μέτρηση για το υπόβαθρο και ακολουθούμε την ίδια διαδικασία με πιο πάνω. Στο επόμενο μέρος παρουσιάζονται οι μετρήσεις. Για κάθε εργαζόμενο έχω καταγράψει το φύλο, την ημερομηνία γεννήσεως του, το χώρο εργασίας του, το επάγγελμα του, και τέλος τις μετρήσεις που έγιναν με το ανάλογο υπόβαθρο που αντιστοιχεί σε κάθε μέτρηση. 102\n109 Κεφάλαιο 9: Μετρήσεις ΕΙΚΟΝΑ 9.10 Παράθυρο πριν την έναρξη των μετρήσεων ΕΙΚΟΝΑ 9.12 Υπόβαθρο για το Ι