Я. Лёсік. НЕКАТОРЫЯ ЎВАГІ ДА БЕЛАРУСКАЕ ЛІТАРАТУРНАЕ МОВЫ (VI — VIII) | Мовазнаўства\nСер, 27 студзеня 2010\nВышэй ужо зазначалася, што ў дапаўненьнях з прыназоўнікамі (складаыя дапаўненьні) разглядаецца ня форма таго склону, пры якім стаіць прыназоўнік, а значэньне самога прыназоўніка. Тут выясьняюцца адценьні ў сэнсе, што надаюцца таму ці іншаму склону тым ці іншым прыназоўнікам.\nРазумеецца, тут, як і вышэй, можна затрымацца на значэньні некаторых толькі прыназоўнікаў, што маюць практычны характар, каб выясьніць іх сапраўднае значэньне і правільнае ўжываньне ў разгаворнай і пісьменнай мове.\n1. Прыназоўнікі аб, а. Прыназоўнік “аб” злучаецца з месным склонам і вінавальным склонам. Трапляецца злучэньне гэтага прыназоўніка й з давальным склонам. Розьніцы ў значэньні “аб” і “а” няма ніякой, толькі прыназоўнік “аб” часьцей ужываецца.\n1) З месным склонам прыназоўнік “аб” злучаецца ў значэньні “кругом чаго”, або “навокала чаго”, але ў прасторавым значэньні цяпер ня ўжываецца, апроч абазначэньня часу. У пераносным сэнсе месны склон, а часам і давальны, ставіцца для паказаньня на прадмет разгавору. Напрыклад:\nа) для абазначэньня прадмета мовы, разгавору; Ведама, з гульні толькі аб бабах (а бабах) і думае. Баязьлівага й думка аб волку палохае. А той зусім ня ведаў аб гэтым зладзействе. Расказаў яму казку аб вельмі разумным хлопцу. З радасьці забыўся аб тым лычку. Пайдзі і даведайся аб гэтай прычыне. Раскажы там аба мне, аб нас. Аб чым тут уздумаць? Той даў яму грошаў і аб тым разышліся. Не, чалавечку, не аб тым цябе пытаю. А гаспадар аб нічым ня ведаў, што там такое. Казка аб ксяндзу, аб папу, аб рыцару, аб мярцу. Ня дбайце аб нас, — мы не галодныя. А пустаце гаворым! Ясны месяц высока – айцец-маці далёка, а брацейка на вайне – ня думае аба мне. Ці буду твая, ці не – ня тужы, сэрца, аба мне. А той усё спаў і а белым сьвеце ніога ня ведаў. Захацелася яму аб сваёй патрэбе. Пагаварым а прыгодзе.\nФорма давальнага ў гэтайпазіцыі аб’ясняецца тым, што назоўнікі йменныя жаноч. роду адзіночнага ліку заўсёды аднолькавыя з месным склонам; па падабенству з імі вельмі часта мужчын. род ставіцца ў давальным склоне, хоць прыметнік-азначэньне стаіць у месным склоне (казка аб разумным хлопцу, аб дурным папу).\nПры “мне” прыназоўнік “аб” заўсёды стаіць у форме “аба”: Ня думай аба мне. У песьнях, дзеля вершу, можа стаяць “а”:\nб) для абазначэньня часу: Аб Пятры на Дняпры Дунай замёрз. Прачнулася мачыха аб поўначы. І жылі там людзі ў ласцы, у згодзе; увесь дзянёчак гаварылі, працавалі, а аб ночы спачывалі. Заўтра, аб гэтай пары. Дзела было аб восені. Аб ночы пашоў цёплы дожджык. Жджы мяне, маці, аб зялёным сьвяце. Усіх, каго а сюм сьвеце знаў, усіх успомніў.\n2) Вінавальны склон пасьля “аб” ужываецца:\nа) таксама для абазначэньня прадмета мовы, разгавору, напр.:\nНа вуліцы хлопцы гуляюць, аб мяне, маладу, гукаюць. Бадай таму тры леты хварэці, хто судзіць і гаворыць аб чужыя дзеці! А капейку нечага спорыць! А сваё кожан стаіць. Падышлі да нас ды зноў аб дарогу пытаюць. Давай закладзёмся аб тры шчаўчкі. Збаяў байку аб лася – вот і байка ўся. Яна яму расказала аб сваё дзела. Пад сакрэтам расказаў жонцы аб сакала. Сабраліся мужыкі ды гавораць аб жанкі. Шэры гусі ляцелі аб ягадкі гаварылі. Хлеб я маю, аб солі ня дбаю. Ня сходзяцца аб цану. Пытае аб сваю згубу.\nб) для абазначэньня прадлогу, прычыны, мэты, спосабу дзеяньня:\nАб раз зьбегаю (зн. у момант зьбегаю). Аб адну сэрца баліць. Аб што ты прышоў? А капейку ня варта спорыць! Запрысягаўся мне аб гэтую рэч. Ішло ў іх аб некую рэч.\nв) Мы бачылі вышэй, што пры займеньніку “мне” прыназоўнік “аб” стаіць у форме “аба” (аба мне), каб ухіліцца ад немілагучнага зьбегу (злучэньня) трох зычных (аб мне). Пры займеньніку “што” часта ставіцца складаны прыназоўнік “абво”, напр.:\nАбво-шта ты выцяўся (ударыўся)? Абво-шта ў вас тут спор? Абво-шта закладзёмся?\nАбодва гэтыя прыназоўнікі злажыліся аб+а(о); пры займеньніку “мне” знаходзім “аба”, бо тут націск прыходзіцца на займеньнік, і другая частка прыназоўніка (о) пераходзіць на “а”. Пры займеньніку “што” бывае наадварот: тут на прыназоўнік “о” прыходзіцца націск і ён злучаецца з “аб” з прыдыханьнем “в”, бо націскное “о”, стоячы на пачатку складу, заўсёды прымае прыдыханьне “в”. Такім спосабам вытварыўся прыназоўнік “абво” які мае ўжо памоцненае значэньне. Стоячы заўсёды пры займеньніку “што” без канкрэтнага зьместу, прыназоўнік “абво” выражае ўвесь зьмест сказу: Абво што ў вас тут спор? Доўга ён думаў, покі дагадаўся, абво што ў іх гутарка йшла.\nг) вінавальны склон з “аб”, “а (о)” для выражэньня часу: Аб ноч вярнуўся дадому. А тры дні вярнуўся. Паміраюць людзі з голаду, бы аб восень мухі. У прасторавым значэньні прыназоўнік “аб” злучаецца з вінавальным склонам для абазначэньня сумежнасьці, граніцы дзеяньня, напр.: Ці саву аб пень, ці пень аб саву – усё саве баліць. Пад націскам прыназоўнік “аб” знаходзім у форме “воб”, напр.: за валасы ды воб землю!\n2. Прыназоўнікі для, дзеля. Гэта два розных сваім паходжаньнем прыназоўнікі часта сустракаюцца ў форме “ля”, “лі” і нават у некаторых (не літаратурных) гутарках у відзе “зьле”, дзе “д” з фонэтычных прычын падмянілася гукам “з”, а гук “е” ў канцы мог вытварыцца з ненаціскнога “я” або па аналёгіі з “по-дле”. Абодва яны злучаюцца толькі з родным склонам – “для” для выражэньня мэты дзеяньня на чыю-небудзь карысьць або шкоду, а “дзеля” выражае больш прычыннасьць з значэньнем ц. -славянскага “ради”; у рэдкіх выпадках значэньне гэтых прыназоўнікаў супадае.\nУ нашай літаратурнай мове можна заўважыць тэндэнцыю падмяняць прыназоўнік “для” прыназоўнікам “дзеля”, а часам “дзеля” ставіцца там, дзе ён зусім стаяць ня можа, як, прыкладам, у такой канструкцыі: “Сшытак дзеля дыктоўкі” замест “сшытак на дыктоўкі”. Падмену прыназоўніка “для” прыназоўнікам “дзеля” можна аб’ясьніць сабе незнаёмствам з фактамі роднае мовы; мабыць некаторыя думаюць, што ў беларускай мове зусім няма прыназоўніка “для”.\nа) Прыназоўнік “дзеля” з значэньнем расійскага “из-за”, “ради”:\nПа канец сталу нвстаялася, ўсім піцюхны надавалася: і старому і малому, і роўнаму і няроўнаму; старому дзеля старасьці, малому дзеля маласьці, роўнаму дзеля роўнасьці, а нялюбаму дзеля любасьці. Дзеля дружбы цыган павесіўся. Дзеля сына я двару вярнуся. Дзеля свайго ўсё зробіш. Сын вярнуўся дзеля бацькі. А потым і гаварыц ня мог дзеля дыму. Я ведаю, дзеля чаго ты мяне пытаешся: дзеля таго, мусіць, што-б толькі пасьмяяцца.\nб) Прыназоўнік “для”:\nДля друга няма круга. Дай нам, браце, чырван злоты, бо мы жалі для ахвоты. Нарэзала многа курэй і гусей для сваіх для любых гасьцей. Ня плач, дзеўча, ня плач, сэрца, не клапаці ты галованькі: вазьму цябе, не пакіну для людзкой пагаворанькі. Ляцелі гусанькі цераз сад, крыкнулі-гукнулі на ўвесь сад: час табе, дзеванька, на пасад! Што-ж вам, гусанькі, да таго? Ёсьць у мяне ойченька для таго. Што ня можа ўтаіцца, як у мяшку шыла? Можна скора дагадацца, што для каго міла. Гэта кветка не для твайго носу.\nв) У некаторых разох прыназоўнікі “дзеля”, “для” супадаюць, а часам сустракаюцца поплеч у вадным сказе, напр.:\nХлеба-солі не шкадуй добраму дзеля (для) добрасьці, а злому для злосьці. Для сораму дзеля.\n3. Прыназоўнікі “да”, “к”. Вельмі часта ў нашай літаратурнай мове прыназоўнік “да” (пад націскам – до) ставіцца там, дзе ў народнай мове стаіць прыназоўнік “к”. У народнай мове “к” ставіцца ў тых разох, калі трэба паказаць на кірунак або на час (сьвята); у іншых выпадках ставіцца прыназоўнік “да”. Такога падзелу трэба трымацца і ў літаратурнай мове.\nа) Прыклады на прыназоўнік “к”:\nПрыбралі ў хаце к вялікаму сьвяту. Сястра к брату ў госьці ехала. Брат к сястрыцы ліст па лісту піша. Кукавала зязюлечка ў садочку, прылажыўшы галоўку к лісточку. К поўдню стала хмурыцца. Месяц узыходзіць – па вячорках ходзіць, а к беламу сьвету да мяне прыходзіць. Чакалі яго к калядам, а ён і на каляды не прыехаў. Закалолі сьвіньню к калядам. Зьбірайся род к роду! Гатавала дзеванька вячэру – ждала к сабе сужанька ў нядзелю. Наехалі к нам госьці. Прывязаў коніка к плоту. Панаехала мужыкоў-чужакоў к нам на двор, стукаюць-грукаюць на дварэ, дзверы ломяць яны ў хату к табе (Зь вясельнае песьни).\nб) Прыназоўнік “да” (до) злучаецца з родным склонам ды абазначае граніцу, да каторай даходзіць дзеяньне ў прасторы ці ў часе; як відаць з прыкладаў, “к” можа злучацца толькі з давальным склонам ды абазначае кірунак і час (сьвята), мэту, дзеля якой адбываецца дзеяньне (ломяць дзверы к табе) або такі прадмет ці стан, куды накірована дзеяньне. Часам прыназоўнік “да” можа стаяць на месцы “к”, але ніколі не ставіцца ў часоўнай позыцыі такой конструкцыі: к поўдню, к сьвятам; яна шые, вышывае і к вясельлейку сьпяшае; яна шые і гаптуе і к вясельлейку гатуе. У апошніх двух прыкладах выражаецца мэта дзеяньня, дзе таксама заўсёды стаіць прыназоўнік “к”.\nПрыклады на прыназоўнік “да”:\nСхіляйся, вярба, з верху да долу! Што-ж вам, гусанькі, да таго? Ёсьць у мяне брацейка для таго. У цябе, Анэтка, матак многа – роднае ніводнае; ёсьць каму весяліціся, да няма каму журыціся; ёсць каму піці, есьці, да некаму да ладу весьці. Да работанькі ня меў ахвотанькі. Хадзіла да броду па воду. Будзем гуляці да сьвету! Прышоў да дому. Цешыўся старац, што перажыў марац, ажно ў маю нясуць яго к гаю (да гаю). Кліча казак дзяўчыну к сабе на параду.\nУ апошніх прыкладах “да” й “к” могуць стаяць з аднолькавым значэньнем (Клікаў к сабе і да сябе на параду). Часам прыназоўнік “да” ставіцца замест “у” з значэньнем руху ў сярэдзіну чаго-небудзь на пытаньне “куды?”, напр.: Пашоў да пакояў. Такую позыцыю прыназоўніка “да” трэба прызнаць польскім зваротам. Такія звароты з прыназоўнікам “да” часта пападаюцца ў старсьвецкай беларускай літаратурнай мове (у Скарыны, прыкладам) і мабыць даўно трапілі ў народную мову, бо і ў народнай мове, хоць і вельмі рэдка, але можна сустрэць прыназоўнік “да” з такім значэньнем. Напрыклад, калі згарыць дабро, то, каб не сказаць слова “пожар”, звычайна кажуць так: “Пашло да неба сьвечкаю”.\n4. Прыназоўнік за. Гэты прыназоўнік, вельмі багаты сваім значэньнем і рознымі адценьнямі ў сэнсе, аб чым дакладна гаворыць сынтакса, сустракаецца ў беларускай мове ў вельмі цікавай позыцыі, невядомай, мабыць, нашай літаратурнай мове, бо пісьменьнікамі ня ўжываецца.\nПрыклады: Ня мала было пахопных, разалютных (скорых, бойкіх – польскія словы), а жадзен з іх на тую купіну, за вялікаю валною на вадзе, дастацца ня мог (Казка Федароўскага, т. ІІ, ч. І). Ехаў ён, ехаў ды, за парадаю свайго каня , заехаў у велькае месца (адтуль-жа).\nГэткімі зваротамі з прыназоўнікам “за” лёгка перадаюцца такія штучныя расійскія звароты: вследствие чего, по совету кого.\n5. Прыназоўнікі проці(ў), супраць-супраціў. Апроч свайго звычайнага значэньня, гэтыя прыназоўнікі цікавыя тым, што могуць перадаваць расійскія прыназоўнікавыя звароты: «по сравнению», «сравнительно с чем», якія сучасная беларуская літаратурная мова перакладае так: «у параўнаньню з...», «параўнальна з...». Гэта зусім не беларускія звароты. Дзе гэта можна, то пабеларуску трэба казаць так:\nШто ты значыш супраць (ці — супраціў) мяне? Менск супраць Вільні — мястэчка, а ня горад. Проціў яго ён яшчэ блазан. Проці яго ты нішто. Горшую проці мяне ўзяў.\nЧасам зваротам з прыназоўнікам «проці» можна выразіць час, што парасейску перадаецца словам «накануне», напр.:\nЗаручылі дзеўку проці панядзелку. Проці пятніцы ня можна шлюб браць. Не скажу проці ночы, а то яшчэ прысьніцца. Узяў ды выбраўся проці ночы ў дарогу. Проці новага лета песенька сьпета.\n6. Прыназоўнікі пра, праз. Прыназоўнік “пра” злучаецца з вінавальным склонам у значэньні “пра што” ці “пра каго” гутарка, як і прыназоўнік “аб” , напр.:\nПра воўка памоўка, а воўк тут. Пра адны дрожджы не гавораць трожджы (некалькі раз, трэйчы). А пра зямлю й забыўся.\nГэты прыназоўнік ужываецца яшчэ ў значэньні “для”, “на”, напр.: Вазьмі рукавіцы пра запас. Запішы сабе пра памяць. Хавай капейку пра ліхую гадзіну. Трэба ўзяць пра запас.\nПрыназоўнік “праз” злучаецца таксама з вінавальным склонам і часта ставіцца ў значэньні прыназоўніка “цераз”, прыкладам: Пераскочыў праз калоду. Праз роў была кладка. Праз лес дарога. Ня едзь праз мост, а лепей у брод. Улез праз акно.\nАпроч гэтага “праз” ставіцца для абазначэньня часу (Праз усю ноч ліў дождж), прычыны (Згінуў праз сваю нядбаласьць. Праз цябе няслава на мяне), заместа паслаць што кім: Паслаў праз вернага чалавека.\n1. У нас чамусь ухіляюцца ўжываць слова “проша”, думаючы, мабыць, што гэта польскі дзеяслоў prosz?. Гэта – непаразуменьне. Беларускае слова “проша” гэта не перайначаны польскі дзеяслоў prosz? = прашу, а дзеяслоўнае прыслоўе пажадальнага характару. Такіх дзеяслоўных прыслоўяў цяперашняга часу ў беларускай мове многа, толькі яны перасталі выражаць час (цяперашні) ды абярнуліся ў звычайныя прыслоўі. У расійскай літаратурнай мове такія формы дзеяслоўных прыслоўяў цяперашн. часу ўжываюцца і цяпер: стоя, глядя, смотря, шурша і г. д. У нас такія формы сустракаюцца толькі ў песьнях, напр.:\nВасіль пайшоў плача, Васіліса скача. Пеша пайду. Я ня пеша пайду, а каня запрагу. Як пайду я, маладая, па чыстаму полю, сея, расьсявая сваю горку долю. Едзе ён поле ваюя, а другое едзе хабаруе. Выхвалялася чырвона каліна, у цёмным лесе стоя. Гэта конча трэба зрабіць.\nУ сучаснай жывой мове дзеяпрыслоўі на а (я) ня ўжываюцца, а тыя, што ўжываюцца, сталі звычайнымі прыслоўямі, г. зн. перасталі зьмяняцца ў часе. Да такіх прыслоўяў, што дзеяпрыслоўяў цяперашн. часу на а (я), належаць словы “проша”, а таксама – пеша, конча, наўмысьля, загадзя, спакваля, пасьля, посьля, хаця, акрамя і некат. іншыя.\nАдгэтуль відаць, што прыслоўя “проша” мае сваё ўласнае, прыслоўнае значэньне і ня можа падмяняцца дзеясловам “прашу”, а тым больш, яго аніяк нельга прымаць за перайначаны польскі дзеяслоў prosz?. “Проша” – гэта беларускае прыслоўе пажадальнага характару; з гэтым значэньнем яно і ўжываецца ў нашай мове, напр.:\nМожна ўвайсьці? – Проша! – А вы, каляднічкі, проша ад нас! А вы, малойчыкі, проша к нам! Проша, музыканце, перастаць іграць: будзем княгіню бослаўляць! Проша есьці! Проша за стол! Проша закусіць! Проша, слаўны гаспадару!\nКалі супрацьставіць такія два сказы, як “Проша закусіць!” і “Прашу закусіць!”, то кожны заўважыць іх розьніцу. Першым сказам выражаецца просьба для другой асобы, а другім просьба для першае асобы, для самога сябе: я прашу даць мне закусіць.\nГэтага значэньня слоў “проша” і “прашу” народная мова ніколі не абагульняе, і там, дзе трэба выразіць просьбу для сябе, заўсёды стаіць дзеяслоў “прашу”, а ня прыслоўя “проша”, напр.:\nЯ прашу цябе, мая свацейка, з павагі,\nКаб ня было майму дзіцяці зьнявагі,\nКаб не стаяла ў цёмну ночку пад акном,\nКаб ня ўцірала дрробных сьлёзак рукавом,\nКаб ня была ей паветка за хатку,\nКаб ня была ёй суседка за матку!\nКалі прыслоўе “проша” ставіцца для выражэньня просьбы для самога сябе, то носіць характар уласьцівай для беларускай мовы гасьціннасьці, ветласьці, якая ня любіць зваротаў з асабовымі займеньнікамі. Напрыклад, пабеларуску лепш сказаць “Проша даць і мне!”, як “Прашу даць і мне!”.\nХарактар беларускіх асабовых зваротаў вымагае ўхіляцца ад асабовых займеньнікаў, калі малодшы зварачаецца да старэйшых або калі размова адбываецца паміж малазнаёмымі людзьмі. Калі той, хто гаворыць ставіцца з павагай і пашанаю да асобы-дзейніка, то граматычны дзейнік выражаецца прыметнікам займенным “ваша”, напр.: “Сваволіш, ваша! Нядобра, ваша, кажаш!” Даўней пры слове “ваша” ставіўся назоўнік іменны “міласьць”.\nДа такіх слоў, як “міласьць” належаць: ягомасьць, ягамосьці, імасьць, імосьцейка, вашаць – вашэць, і нек. іншыя. Усе яны ўжываюцца з дзеясловамі 2-ой і нават 3-яй асобы, напр.:\nШто ягомасьць робіш? або – Што ягомасьць робіць. Імасьць сама ведае – ведаеш, што гэта няпраўда. Ня тое вашаць кажа – кажаш. Чаго імасьць шукае – шукаеш?\nДзеці зварачаюцца да бацькой на “вы”, хоць і не заўсёды; найчасьцей-жа дзеці зварачаюцца да старэйшых – да бацькоў, сваякоў ці знаёмых – без асабовых займеньнікаў з дзеясловамі ў 3-яй асобе, напр.:\nКуды татка паедзе? Дзе тата быў? Няхай мама дасьць яму есьці (замест – Мама, дай яму есьці!).\nЗдараюцца звароты малодшых да старэйшых у множным ліку, напр.: Стойце, дзядзьку, не пад’яжджайце! Нават завочна кажуць: Мой тата паехалі, мая мама пашлі і г. д.\nТакімі зваротамі з характарам ветласьці аб’ясьняецца вытварэньне слова “проша”, якое, як прыслоўе, служыць найлепшым выражэньнем безасабовасьці.\n2. Прыслоўе зараз. Гэта прыслоўе пад уплывам расійскае мовыняправільна ўжываецца ў значэньні расійскага прыслоўя “сейчас”. Кажуць, прыкладам, так: “Зараз тут адбываецца нарада ці засяданьне”. Або – “Зараз ня маю часу”, замест “Цяпер ня маю часу”.\nРасійскае прыслоўе “сейчас” мае два значэньні: 1) яно выражае безадкладнасьць дзеяньня, напр.: “Сейчас-же приду”! “Сейчас-же написал письмо и отправил . “Сейчас-же пишу письмо и несу на почту”; 2) яно мае значэньне прыслоўя “цяпер”: Сейчас я занят.\nТакога падвойнага значэньня беларускае “зараз” ня мае. Яно ўжываецца толькі ў першым значэньні расійскага “сейчас”, а другое значэньне расійскага “сейчас” перадаецца беларускім “цяпер”: Цяпер я вольны. Цяпер адбываецца нарада (але: Зараз-жа адбудзецца нарада). Скажы, што зараз прыду (парасійску: Скажи, что сейчас приду). Дзе трэба паказаць, што што нешта адбываецца ў гэты момант, то можна сказаць так: якраз цяпер, вот цяпер.\n3. Прыслоўе пагатоў. Расійскі зварот “тем более,особенно” у канцы сказу дакладна перадаецца беларускім прыслоўем “і пагатоў”, напр.:\nЁн бацькі не слухае, а мяне й пагатоў. Я піва ня п’ю, а гарэлкі й пагатоў. Ня грагала варона ў гару лятучы, а ўніз і пагатоў.\n4. Прыслоўі: увелькі, ушыркі і падоб. Часта кажуць: «Сукно ў два аршыны шырынёю. Калодзеж у тры сажні глыбінёю». Пабеларуску ў такіх разох лепш ставіць прыслоўі, што выражаюць меру параўнаньня, напр.:\nСабака ўвелькі з воўка. Сукно на два аршыны (локці) ушыркі. Сажа ні ўдаўжкі, а 2 локці ўшыркі.\nЯшчэ кажуць удоўж, ушыр, утоўшч, углыб, ушыркі: Аршын — і ўдоўж, і ўшыр. Які ўдоўж, такі ўтоўшч.\n5. Прыслоўе прыблізна. Такога прыслоўя ў беларускай мове няма; гэта нязграбны пераклад расейскага прыслоўя «приблизительно». Пабеларуску замест «прыблізна» трэба казаць так:\n6. Замест расійскага “ничуть” лепш казаць “ані званьня”, напр.: Ані званьня не баліць. Няма ані званьня. Ці-ж гэта не пашкодзіць яму? – Ані званьня.\nТут дарэчы будзе сказаць, што беларуская мова вельмі багата на звароты з памацняльнымі адмоўнымі дапаможнікамі, якія перадаюць самыя тонкія адценьніпры выражэньні адмоўнасьці, напр.:\nА ў тых пакоях ані жывога духу ня было. Ані сесьці, ані зьесьці. Жыла сабе баба ані гадкі. Ані-ні няма! Ані расінкі не было ў роце. А лісьцік на дрэве, травінка пад кусьцікам, каласок у полі ані скалыхнуцца. Ляжыць ваяк на купіне...\nАні труны, ані ямы,\nАні айца, ані мамы.\nНі бацька спраўляў, ні сын носіць. Хто мяне любіць ні я таго.\n7. Неабходна. Гэтае слова, як і “прыблізна”, ёсьць таксама нязграбны пераклад расійскага слова “необходимо”. Яно ўжываецца людзьмі, што думаюць парасійску і нядбала ставяцца да роднае мовы.\nРасійцы слова “необходимо” ставяць часта там, дзе яно зусім ня значыць “необходимо”. Пабеларуску слова “необходимо” перадаецца словамі “канечна трэба”, а “необходимость” – канечнасьць. Калі расіец кажа “Необходимо (нужно) выяснить этот вопрос”, то панашаму слова “необходимо” ў такім звароце перадаецца прыслоўным назоўнікам “трэба” або скарочаным “трэ’ ”.\nVIII ПААСОБНЫЯ СЛОВЫ Й ЗВАРОТЫ Ў МОВЕ\n1. Маецца. Часта дзеяслоў “маецца” ставяць з такім значэньнем: “На абед падаюць місачку стравы, у якой маецца паўтары бульбіны” (з газэты). Гэта – недарэчнасьць. Расійскага дзеяслова “имеется” ня можна перадаваць нашым “маецца”, бо беларускае “маецца” выражае матэрыяльны стан асобы, або стан здароўя, а ня што іншае, напр.: Як маешся? Як маецца жонка, ці здаровы дзеткі вашы? і г. д. Калі расіец кажа: “У меня имеется три тубля”, то панашаму трэба сказаць: “Я маю тры рублі” або – “У мяне ёсьць тры рублі”.\n2. Асабісты, асаблівы. У нас часта блутаюць значэньне слоў асабісты й асаблівы. “Асабісты” – гэта пэрсональны, расійскае “личный” (Гэта мая асабістая справа); “асаблівы” – гэта спэцыяльны, расійскае “особый” (кожная мова мае свае асаблівасьці).\n3. Адчыняць, зачыняць замест адкрываць, закрываць. Часта пішуць: “Курсы адчыніліся ці зачыніліся”. Тымчасам у народнай мове “адчыніць”, “зачыніць” значаць те самае, што расійскія “отворить”, “затворить”. Адчыніць ці зачыніць можна дзверы, вокны, хату, але ня курсы ці засяданьне; можна зачыніць ці адчыніць банкі, крамы, але пра курсы ці засяданьні лепш сказаць адкрыць ці закрыць, бо гэтыя словы маюць агульнейшае значэньне.\n4. Вінен – вінават. Гэтыя прыметнікі ў народнай мове ўжываюцца з аднолькавым значэньнем, напр.: Ігнат не вінават, і Аўгіньня не вінна. А ці-ж я ў тым вінна? Вінават я, што ня ўзоркі?!\n5. Віншаваць. Пад уплывам расійскіх зваротаў у нас кажуць: віншаваць з новым годам, з імянінамі, тымчасам у народнай мове пасьля “віншаваць”, як і пасьля “частаваць”ставіцца прыладны склон без прыназоўніка “з”, напр.: Віншую вас вянком, а вы мяне мядком. Віншую вас новым годам, новым шчасьцем.\n6. Блізка таго. Гэты зварот ставіцца ў мове ў значэньні “сапраўды”, “праўдападобна”, “можа быць” і вельмі пашыраны. Можна пачуць у такіх разох: “Хмурыцца. Напэўна будзе дождж” – “Блізка таго”.\n7. Ваенны, вайсковы. У расійскай мове ёсьць толькі адзін прыметнік “военный”, а беларуская мова, як і польская, мае два прыметнікі: “ваенны” й “вайсковы”. Першы выводзіцца ад слова “вайна”, а другі ад слова “войска”. Прыметнік “ваенны” проціваставіцца прыметніку “мірны”, а прыметнік “вайсковы” – прыметніку “цывільны”. Гэта зусім два асобныя прыметнікі з асобным значэньнем. Можна сказаць, напрыклад, ваеннае права і права вайсковае; ваенная дысцыпліна і дысцыпліна вайсковая, але першае стасуецца да цывільных асоб у ваенныя часы, а другое толькі да вайсковых у спакойныя, мірныя часы. Такім парадкам, пабеларуску нельга сказаць “ваенная акадэмія”, “ваенная служба”, “ваенны суд”, “ваенны доктар”, “ваенны клюб”, “ваенная музыка”; у такіх разох усюды трэба ставіць прыметнік “вайсковы”. “Вайсковыя суды” бываюць пастаянныя, а “ваенныя” – часовыя, толькі ў часе вайны, на прасторы, абнятай ваенным правам. Могуць быць, аднак, караблі, цягнікі ваенныя, г. зн., такія, што ўжываюцца толькі на вайне, у часе бітвы, але не для перавозу нават войска. Можа быць “ваенны стан”, “ваенная аблога”, “ваенны запал” і гэтым “ваенным запалам” можа захапіцца чалавек і не вайсковы, але “ваеннага чалавека” не бывае.\n8. Заробак. Гэта польскае слова; пабеларуску, як і парасійску, трэба казаць заработак, напр.: Пашоў у заработкі; няма ў нас ніякіх заработкаў і г. далей.\n9. Здэтонавацца – слова лацінска-францускага паходжаньня, значыць: зьбіцца з тону, або, як часта кажуць, зьбіцца з панталыку; заміж “здэтонавацца”, лепш сказаць: Зьмяшацца, анясьмеліцца, а ў гіранічным значэньні — зьбіцца з панталыку, хоць слова “панталык” для мяне цёмнае.\n10. Брудная бялізна. Так называюць часта плацьце, што мяняецца кожны тыдзень; пабеларуску трэба сказаць “чорнае плацьце”, “чорная сарочка, кашуля”, г. зн. ношаная, не памытая. “Брудная бялізна” – гэта назоў польскі.\n11. Буйны. Добры беларускі прыметнік, але ў нас часта надужываюць яго значэньнем. Прыметнік буйны (з націскам на канчатку) проціваставіцца прыметніку “дробны”. У нас, напрылад, скажуць: дробныя грошы, буйныя вішні, буйное зерня, але ня скажуць “буйны пан” у значэньні расійскага “крупный помещик”.\n12. Францускі, французкі. Часта ня ведаюць, як пісаць гэтыя словы – з літараю “с” ці “з”. Яны пішуцца і так і гэтак. Правапіс гэтых слоў залежыць ад іх значэньня. “Францускі” – гэта прыметнік, і тут, як вядома з граматыкі, павінна быць “скі” , як у слове боскі, а слова “французкі” (ад “французка” – бонна, настаўніца) – гэта назоўнік іменны ў форме роднага склону, як “казкі” ад “казка”, дзе асыміляцыя на пісьме не азначаецца.\n13. Гамтаць, згомтаць. Гэта дзеясловы, вытвараныя з выклічніка “гам” або “гом”. Ужываюцца яны ў значэньні: зьмяць, скамячыць паперу ці хустку, напрыклад. Могуць сказаць так: “У тваёй шуфлядзе нічога нельга знайсьці: усё там згамтана”, г. зн. зьмяшана, перавернута, у непарадку.\n14. Які. Гэты прыметнік займенны часта ставіцца там, дзе ён стаяць ня можа. Напрыклад, у нас часта пішуць так: “Кніжкі, якія я ўчора купіў, вельмі цікавыя”. У такіх зваротах трэба ставіць не займеньнік “які”, а “каторы” або “што”. А калі мы скажам: “Кніжкі былі такія цікавыя, якіх я ніколі не чытаў”, то тут займеньнік “які” стаіць правільна. Трэба адрожніваць займеньнікі які й каторы, напр.: якая то кніжка і катора то кніжка? На першае пытаньне трэба адказаць: беларуская, цікавая, тоўстая, малая, падраная (г. зн. прыметнікам іменным), а на другое пытаньне трэба адказаць прыметнікам лічэбным: першая, другая і г. далей.\n15. Мала таго, парасійску “сверх того”. У нас могуць сказаць: “Я зрабіў усё, што мне трэба было. Мала таго, я пасьпеў яшчэ зьбегаць дадому і вярнуцца назад”.\n16. Столкі. Гэты назоўнік іменны ставіцца толькі ў множным ліку, напр.:\nЗлажы хустку ў две столкі! Папера зложана была ў чатыры столкі. Зложана ў пяць столак.\n(Лёсік Я. 1921 – 1930. Збор твораў. – Мінск, 2003. – С. 148 – 156)\nЦэтлікі: дапаўненні, прыназоўнікі, прыслоўі\nБеларуская мова гісторыя мовы гiсторыя беларускай мовы арфаграфія фразеалагізм фразеалагізмы тэонімы стылістыка глотагенез паэзiя фразеалогія мовы света лексіка слоўнік пунктуацыя


Рэгістрацыя на ЦТ пачнецца 2 мая | zviazda.by\nРэгістрацыя на цэнтралізаванае тэсціраванне ў гэтым годзе стартуе 2 мая і завершыцца 1 чэрвеня. Аб гэтым паведаміў сёння начальнік галоўнага ўпраўлення прафесійнай адукацыі Міністэрства адукацыі Сяргей Каспяровіч на прэс-канферэнцыі ў прэс-цэнтры БелТА.\nУ Беларусі ўступная кампанія 2021 года істотна не зменіцца. «Фактычна прыёмная кампанія пачнецца зусім хутка, стартам можна назваць пачатак рэгістрацыі на цэнтралізаванае тэсціраванне — 2 мая, — расказаў Сяргей Каспяровіч. — Рэгістрацыя завершыцца 1 чэрвеня. Прайсці яе можна ў адной з устаноў адукацыі, якія вызначаны пунктамі рэгістрацыі. Як правіла, гэта і пункты правядзення ЦТ. Магу сказаць, што рэгістрацыя для праходжання ЦТ у рэзервовыя дні, калі абітурыент па ўважлівай прычыне не змог прайсці яго ў асноўныя дні, будзе праходзіць з 2 чэрвеня па 9 чэрвеня».\nПры рэгістрацыі падаецца заява на адной з дзяржаўных моў — беларускай або рускай. Зрабіць гэта можна ў пісьмовай форме асабіста, а можна і падаць заяўку праз электронную форму на сайце РІКВ. Пасля аплаты за прыём і афармленне дакументаў абітурыенту абавязкова трэба падысці ў прапанаваны пункт рэгістрацыі і асабіста забраць пропуск (або пропускі) на ЦТ па выбраных прадметах — не пазней за 1 чэрвеня.\nЦТ пачынаецца 16 чэрвеня з беларускай мовы. Далей 18 і 19 чэрвеня — тэсты па рускай мове, 21-га — па грамадазнаўстве, 23 і 24 чэрвеня — па матэматыцы. Астатнія прадметы — біялогія, замежная мова, хімія, фізіка, гісторыя Беларусі, геаграфія, сусветная гісторыя — стартуюць з 26 чэрвеня і праходзяць праз дзень.\nПа два дні адводзіцца на рускую мову і матэматыку, каб выканаць санітарна-эпідэмічны рэжым — як правіла, жадаючых здаць ЦТ па гэтых прадметах больш за ўсё. Ва ўсіх пунктах ЦТ запланавана дастатковая колькасць месцаў для абітурыентаў. Павялічваецца колькасць аўдыторый для правядзення ЦТ, забяспечаны і іншыя меры бяспекі. Абітурыентам рэкамендавана мець ахоўныя маскі.\nУсяго будзе працаваць 41 пункт рэгістрацыі на ЦТ: у Брэсцкай вобласці гэта 4 ВНУ, у Віцебскай — 3 ВНУ і адзін каледж, Гомельскай — 5 ВНУ і каледж, Гродзенскай — 2 ВНУ і 2 каледжы, Мінскай — 3 каледжы, Магілёўскай — 4 ВНУ і 3 каледжы, у Мінску — 13 ВНУ. Пунктамі рэгістрацыі на ЦТ у рэзервовыя дні і яго правядзення выбраны 6 устаноў: БДУ, Беларуска-расійскі ўніверсітэт у Магілёве, Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт, Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт, Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П.Сухога, Гродзенскі дзяржуніверсітэт імя Я.Купалы.\nПрыём дакументаў на ўзроўні вышэйшай адукацыі стартуе з 20 ліпеня, на бюджэт ён прадоўжыцца да 26 ліпеня, на платную форму — 9 жніўня. Унутраныя ўступныя іспыты ў ВНУ па асобных спецыяльнасцях (спартыўныя, творчыя, інтэграваныя) — з 27 ліпеня па 4 жніўня. Адпаведна залічэнне будзе праводзіцца на бюджэт 5 жніўня, на платную форму — 11 жніўня.\nНа ўзроўні сярэдняй спецыяльнай адукацыі ўступная кампанія пройдзе з 20 ліпеня па 18 жніўня. Прыём дакументаў на аснове агульнай базавай адукацыі — з 20 ліпеня па 3 жніўня (за кошт сродкаў бюджэту), з 20 ліпеня па 14 жніўня (на платнай аснове). Тыя, хто будзе здаваць уступныя іспыты (з 4 па 8 жніўня), павінны падаць дакументы да 3 жніўня. Залічэнне адпаведна на бюджэт — па 10 жніўня, на платнай аснове — па 16 жніўня.\nНа базе 11 класаў прыём дакументаў за кошт сродкаў бюджэту будзе ажыццяўляцца з 20 ліпеня: на бюджэт — па 12 жніўня, на платнай аснове — па 17 жніўня. Для тых, хто здае іспыты (з 13 па 17 жніўня), — па 12 жніўня. Залічэнне на бюджэт — па 16 жніўня, на платную форму — па 18 жніўня.\nНа ўзроўні прафтэхадукацыі прыём пачынаецца з 15 чэрвеня і завяршаецца 25 жніўня. Прыём дакументаў — па 20 жніўня, па 25 жніўня — залічэнне. Унутраныя уступныя іспыты праводзяцца па 24 жніўня.\n2512 Прэзідэнт: сцяг і герб Беларусі адлюстроўваюць нацыянальную ідэю народа — імкненне да незалежнага і мірнага жыцця\n2088 Круіз па-беларуску. На Аўгустоўскім канале катаюцца на цеплаходзе, лодках і... роварах\n2038 Як засцерагчы сябе ад крадзяжу грошай з карткі?\n1975 Аляксандр Лукашэнка: Чым далей сыходзяць у гісторыю падзеі ВАВ, тым больш велічным паўстае перад намі подзвіг нашых дзядоў\n1960 Як правялі Радаўніцу землякі Народнага паэта Аркадзя Куляшова\n1762 У Беларусі даследуюць вакцыну супраць раку\n1735 «Нам патрэбны тэхнічныя эрудыты, у якіх пры размове пра воблачныя тэхналогіі вочы гараць»*\n1611 Спытайце пра радзіннае. Як раней адзначалі Радаўніцу?\n1440 Экалагічна і эканамічна: як жыць па прынцыпе «Нуль адходаў»?\n1360 Больш за палову аўтамабільнага рынку планеты стане электрычным ужо праз пяць гадоў


Улады вырашыліся на прыватызацыю «Гомсельмаша», «Гарызонта» і яшчэ 11-ці прадпрыемстваў\nУлады вырашыліся на прыватызацыю «Гомсельмаша», «Гарызонта» і яшчэ 11-ці прадпрыемстваў – belsat.eu\nДзяржкамітэт па маёмасці Беларусі абвесціў аб правядзенні працаў па продажы на аўкцыёнах і па конкурсе акцыяў 13 ААТ, што належаць дзяржаве.\nАдпаведны пералік сфармаваны на падставе прапановаў галіновых органаў дзяржкіравання, паведамляе сайт ведамства.\nАкцыі васьмі таварыстваў са спісу мяркуецца прадаваць па конкурсе. Пяць прадпрыемстваў будуць прапанаваны для продажу з аўкцыёну.\nУ спіс прадпрыемстваў трапіў беларускі вытворца сельгастэхнікі ААТ «Гомсельмаш» (100% акцыяў належыць дзяржаве), а таксама вытворца бытавой электратэхнікі ААТ «Кіроўная кампанія холдынгу» «ГАРЫЗОНТ» (99,9% акцыяў належыць дзяржаве).\nДзяржкамітэт па маёмасці таксама паведамляе, што да продажу на конкурснай аснове прапануецца 49,9% акцый ААТ «Гомсельмаш» з захаваннем у дзяржуласнасці пакета акцый у памеры 50% + 1 акцыя. Кошт пакета акцый не называецца. Але адзначаецца, што пры ўмове выгадных прапановаў з боку інвестара магчымае прыняцце рашэння аб продажы пакета акцыяў да 75% «мінус» 1 акцыя.\nУмовы прыватызацыі холдынгу «Гарызонт» прадугледжваюць продаж інвестару цэлага дзяржпакету акцый – 99,9% статутнага фонду. Цана продажу не паведамляецца, але аб’ём інвестыцыяў у асноўны капітал павінен скласці не менш як $ 30 млн.\nТаксама дзяржава гатовая прадаць акцыі ААТ «Баранавіцкі завод станкапрыладаў» (увесь дзяржпакет 76,63%), гомельскае ААТ «Карал» (увесь дзяржпакет 100%), ААТ «ПрамЛінкс» (увесь дзяржпакет 97,22%), ААТ «Менскі Прамтранспраект» (увесь дзяржпакет 17,41%), ААТ «МенскСортСемГародніна» (увесь дзяржпакет 5,17%), ААТ «Завод Прамбурвод» (увесь дзяржпакет 15%), ААТ «Менскі эксперыментальна-фурнітурны завод» (увесь дзяржпакет 49,98%), ААТ «Купалінка» (увесь дзяржпакет 84,46%), ААТ «Беллёгпрампраект» (увесь дзяржпакет 5,67%), ААТ «Бабруйскі гарбарны камбінат» (увесь дзяржпакет 17,05%), ААТ «Менскпраектмэбля» (увесь дзяржпакет 93,79%).\nРаней паведамлялася, што дзяржава гатовая прадаць толькі тры буйныя прадпрыемствы.\nТэгі: акцыі Гомсельмаш інвестары продаж заводаў прыватызацыя


У 2020-ым універсітэт Гілевіча адчыніць свае дзверы | БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ\nУ 2020-ым універсітэт Гілевіча адчыніць свае дзверы\nПрыватны ўніверсітэт імя Ніла Гілевіча пачне паўнавартасную працу ў 2020 годзе. Ініцыятары стварэння гэтага беларускага ўніверсітэта сустрэліся з гарадзенскай публікай у творчай прасторы „Цэнтр гарадскога жыцця”. Алег Трусаў і Павел Церашковіч пазнаёмілі з ідэяй гэтай навучальнай установы, а таксама расказалі пра яго гадавую гісторыю і планы на найбліжэйшы час. Пра інавацыі ўніверсітэта, які не будзе калькай дзяржаўных устаноў, сказаў Павел Церашковіч.\n– Гэтыя праграмы, што мы выбіраем, адпавядаюць часу. Па-другое, мы ўзялі за правіла, што ўсе нашы студэнты будуць вывучаць дзве замежныя мовы. І гэта абавязкова. Дарэчы, сёння гэта патрабаванне Сарбонскай дэкларацыі, якая патрабуе ад усіх універсітэтаў Еўропы, што знаходзяцца ў Балонскім працэсе, каб усе студэнты вывучалі дзве замежныя мовы. Другі прынцып – блок дысцыплін «Уводзіны ў прадпрымальніцтва».\nСюды ўвойдуць таксама „Уводзіны ў менеджмент”, „Уводзіны ў маркетынг”, „Уводзіны ў бухгалтарскі ўлік”. Патрэба ў такіх прадметах, на думку Паўла Церашковіча, выклікана звужэннем рынку працы з прычыны развіцця новых тэхналогіяў. І такія ўменні дадуць магчымасць выпускніку ўніверсітэта стварыць сабе месца працы.\nУ Полацку прайшла сустрэча з кіраўніцтвам універсітэта імя Гілевіча\nХутка пабачыць свет “Гісторыя Расеі” Алега Трусава\nУ Беларусі дагэтуль не зарэгістраванае Таварыства беларускіх краязнаўцаў\nБХД рыхтуе кампанію па змене заканадаўства аб будаўніцтве\nМарына Золатава не будзе абскарджваць вынесены ёй прысуд


У Баранавічах створаны новы беларускі клас | БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ\nУ Баранавічах створаны новы беларускі клас у гімназіі нумар чатыры. Але ў ім будуць займацца толькі 5 чалавек.\nЗдавалася б, пасля жнівеньскіх падзей 2020 года, калі вырасла нацыянальная самасвядомасць, якая аб’яднала людзей, беларусы павінны былі зразумець, што мова – гэта паказчык нацыі. На жаль, вынікі такія як ёсць, кажа маці дзвюх дзяўчынак з Баранавіч, якія вучыліся і вучацца ў беларускіх класах, Таццяна Малашчанка:\n– Бацькі звярнуліся ў ТБМ за год, можна сказаць, да пачатку навучальнага года. Мы, камісія па навучанні і па выхаванні, таксама напісалі ліст у гарадскі аддзел адукацыі, далучылі туды зварот бацькоў. Вельмі хутка прыйшоў адказ: будзе адкрыты клас там, дзе пададуць заявы бацькі. У гэтым адказе было напісана, што на сайце будзе аб’ява пра тое, што набіраецца беларускі клас. Гэтага нічога не было.


На мытні затрымалі кнігі Бенуа і Вермана пачатку мінулага стагоддзя - Hrodna.life\nНа мытні затрымалі кнігі Бенуа і Вермана пачатку мінулага стагоддзя\n16 студзеня 2019, 15:46\nСпробу незаконна вывезці кнігі па мастацтве і жывапісе, якія уяўляюць культурную каштоўнасць, спыніла гарадзенская мытня. Кнігі былі ў багажніку аўтамабіля, на якім грамадзянін Казахстана ехаў праз пункт пропуску “Каменны Лог” у Літву.\nКіроўца выбраў для праходжання мытнага кантролю «зялёны» калідор і пацвердзіў, што не мае тавараў, што падлягаюць да абавязковага дэкларавання. Аднак пры аглядзе ў кардонавай каробцы, ў багажніку, мытнікі выявілі сем кніг па мастацтве і жывапісу пачатку XX стагоддзя, паведамляе гродзенская мытня.\nАўтар трохтамовіка «Гісторыя мастацтва ўсіх часоў і народаў» – нямецкі мастацтвазнаўца Карл Верман, чатыры тамы «Гісторыі жывапісу ўсіх часоў і народаў» належаць пяру рускага мастака і гісторыка Аляксандра Бенуа.\nПаводле высновы эксперта Мытнай лабараторыі працы на мастацтве і жывапісе выдадзены ў Санкт-Пецярбургу ў 1903, 1913-1916 гг. і з’яўляюцца культурнай каштоўнасцю. Агульны кошт рарытэтаў складае парадку сямі тыс. долараў ЗША.\nНезаконна перамешчаныя культурныя каштоўнасці канфіскавалі, па факце недэкларавання тавару распачалі адміністрацыйны працэс.


Будзьма беларусамі! » Як я перастаў быць прынцыпова беларускамоўным\n19.01.2015 | Беларуская мова\nЯк я перастаў быць прынцыпова беларускамоўным\nЗвычайна бывае наадварот: людзі расказваюць, як вывучылі беларускую і пачалі размаўляць на ёй штодня. Для герояў гэтага матэрыялу беларускамоўнасць да пэўнага ўзросту была прынцыпам і важнай часткай жыцця. Але з часам сітуацыя змянілася, і цяпер у іх штодзённасці прэвалюе руская мова. Мы вырашылі разабрацца, што стала прычынай — змена асяродку, працы, рускамоўныя муж ці жонка, расчараванне ў ідэі ці нешта яшчэ.\nАлена Скарабагатава, журналістка:\n«Заняткі для цяжарных — па руску, новыя знаёмыя — рускамоўныя»\nРэч у тым, што прынцыповая беларускамоўнасць — гэта не зусім мой выпадак. Я са школы добра ведаю мову і менавіта ў школе пачала размаўляць па-беларуску не толькі на ўроках. Гэтаму паспрыялі мае дадатковыя заняткі перад уступнымі экзаменамі і тое, што з’явілася шмат беларускамоўных сяброў — можна было размаўляць па-беларуску і не адчуваць няўтульнасці і няўпэўненасці ў сабе.\nНішто не адбывалася ў адзін момант. Але менш я пачала карыстацца беларускай мовай, калі пайшла працаваць па размеркаванні — у цалкам рускамоўны калектыў, дзе даводзілася працаваць з расійскімі партнёрамі. Затым быў дэкрэтны адпачынак, і кола знаёмых яшчэ больш звузілася — само сабой. Заняткі для цяжарных — па-руску, новыя знаёмыя — рускамоўныя.\nКалі нарадзіўся сын, мы не сталі ставіць мэтай, каб ён ад першага слова размаўляў па-беларуску. Цяпер ён ходзіць у беларускамоўны дзіцячы садок і арыентуецца ў беларускай мове, але недасканала. Цікава, што сын часта задае пытанні кшталту: а чаму мы жывем у Беларусі, а мова ў нас — руская? Калі просіць знайсці на Youtube мультфільм і не хоча глядзець яго па-ангельску, то просіць — давай па-беларуску.\nЦяпер абставіны такія, як на запраўках А100 — з любым беларускамоўным суразмоўцам я пераходжу на беларускую, але па жыцці карыстаюся рускай мовай. Для мяне гэта так і не стала прынцыповым. Проста я не адчуваю ўпэўненасці ў сабе, каб перайсці на адваротны ад большасці бок.\nСяргей Сянкевіч, маркетолаг-аналітык:\n«Сярод калег з новага атачэння беларускамоўных няма»\nДумаю, не прынцып знік, а абставіны ці, можна нават сказаць, наваколле змяніліся. Зусім іншы кшталт знаёмых, з якімі падтрымліваю шчыльныя стасункі. Безумоўна, калі быў студэнтам БДУ, затым працаваў журналістам, то і ў коле знаёмых было шмат тых, хто мог размаўляць па-беларуску.\nПасля я пакінуў журналістыку, пачаў займацца маркетынгавым аналізам і даследаваннямі рынку. Сярод калег з новага атачэння стала нашмат менш беларускамоўных. Нават не памылюся, калі скажу, што іх зусім няма. Сярод кліентаў (контрагентаў) таксама. Тым больш што многія з кліентаў увогуле па-за межамі Беларусі. Ну, пра тое, што самі працы-справаздачы ніводзін з кліентаў не замаўляў на беларускай мове, можна нават і не казаць.\nАле я не перастаў быць беларусам. Калі перасякаемся часам мы, прадстаўнікі старой тусоўкі, дык бачна, што ніхто на мову не забыўся. Магу нават сказаць, што дачка ў мяне расце падкрэслена беларускамоўная, хоць навучаецца ў рускамоўнай гімназіі і, зразумела, не ўвесь час па-беларуску размаўляе. І адзначу, што я яе так ужо моцна сваім прыкладам да гэтага не заахвочваў — хутчэй гэта выключна яе выснова, яе выбар.\nУздзеянне часу таксама выключаць не трэба. Напрыклад, на 90-я прыпаў пік нацыянальнай самасвядомасці, і не дзіўна, што беларускамоўных было больш. Цяпер зноў расце грамадская зацікаўленасць да нацыянальнага, у тым ліку ў бізнес-асяродку. Напрыклад, кампанія, у якой я працую, рэгулярна робіць рынкавую аналітыку для вольнага азнаямлення калег і партнёраў. Сёлета прынялі рашэнне, што рэпарты нашыя за мінулы год будуць на сайце выкладзеныя ў беларускамоўнай версіі. Так што ўсё да лепшага! Будзьма аптымістамі! Жыве Беларусь!\nПадрыхтавала Аляксандра Дорская, budzma.by


У Пакістане вызваленыя амэрыканскія закладнікі, якіх трымалі 5 гадоў\n13 кастрычнік 2017, 09:53\nАмэрыканка Кайтлан Колман, яе муж, грамадзянін Канады Джошуа Бойл, і іх дзеці, Архіўнае фота 2016 году\nАмэрыканка Кайтлан Колман, яе муж, грамадзянін Канады Джошуа Бойл, і іх дзеці, якіх утрымлівалі ў закладніках баевікі групоўкі «Хагані» ў Аўганістане, у мінулую сераду былі вызваленыя і цяпер знаходзяцца на шляху ў ЗША.\nКайтлан і Джошуа зьніклі ў кастрычніку 2012 году. Пара падарожнічала па Расеі і краінах Цэнтральнай Азіі і ў сярэдзіне восені перасекла мяжу Аўганістану. На той момант Колман знаходзілася на сёмым месяцы цяжарнасьці, паведамляе «Голас Амэрыкі».\nУ сьнежні мінулага году ў сетцы YouTube невядомымі было разьмешчана відэа, на якім муж і жонка прасілі ўрады ЗША і Канады зрабіць усё для іх вызваленьня. Разам зь імі на відэакадрах фігуравалі і трое дзяцей, якія нарадзіліся ўжо пасьля зьнікненьня пары.\nПаводле дадзеных амэрыканскіх СМІ, спэцслужбам ЗША атрымалася высьветліць, што муж і жонка былі захопленыя баевікамі руху «Хагані» і потым перапраўленыя ў Пакістан.\nПакуль не вядома, як менавіта былі вызваленыя Колман і Бойл.\n«Апэрацыя, праведзеная пакістанскімі сіламі на падставе выведнай інфармацыі, атрыманай ад амэрыканскіх уладаў, была пасьпяховай. Усе закладнікі жывыя, здаровыя і знаходзяцца на шляху дадому», — гаворыцца ў афіцыйнай заяве, распаўсюджанай Ісламабадам.\nУ заяўцы ад імя прэзыдэнта ЗША Дональда Трампа асабліва падкрэсьліваецца, што вызваленьне закладнікаў можа спрыяць паляпшэньню амэрыканска-пакістанскіх адносінаў.\n«Сёньня яны вольныя. Гэта пазытыўны момант для нашых адносінаў з Пакістанам», — заявіў прэзыдэнт ЗША.


Чэрвеньскі раённы выканаўчы камітэт - Жанчыны на вайне: жыхарка вёскі Рудня Чэрвеньскага раёна Лідзія Васільеўна Ракузава была медсястрой палявога эвакшпiталя\nГалоўная | Навіны | Навіны раёна | XVIII Рэспубліканская выстава навукова-метадычнай літаратуры, педагагічнага вопыту і творчасці навучэнскай моладзі\nЖанчыны на вайне: жыхарка вёскі Рудня Чэрвеньскага раёна Лідзія Васільеўна Ракузава была медсястрой палявога эвакшпiталя\nГаворачы аб салдатах і ваеначальніках, працаўніках тылу, мы часам забываемся пра тых, хто падчас Вялікай Айчыннай вайны на перадавой выносіў на сваіх плячах параненых, пра тых, чыімі намаганнямі былі вернутыя ў строй дзясяткі тысяч воінаў, пра тых, хто набліжаў перамогу - пра медсясцёр…\nСёння Лідзіі Васільеўне ідзе 93-й год, але яе памяць надзейна захоўвае тыя жудасныя месяцы работы ў шпіталі. Сямнаццацігадовай дзяўчынай трапіла яна туды разам з двума сяброўкамі...\nПасля вызвалення роднай вёскі Юшкі Мсціслаўскага раёна прыехаў ваенны, капітан, набіраць дзяўчат. У лютым 1944 года Лідзія Ракузава (у той час Палугодкава) пасля кароткай вучобы ўжо ў красавіку трапіла ў шпіталь, які стаяў у 12 кіламетрах у Мсціслава ў вёсцы Курманава.\n- Параненыя былі размеркаваны па хатах, - распавядае Лідзія Васільеўна. - Не паспелі яшчэ як след разабрацца, што да чаго, паступіў загад, згортвацца. Згарнуліся і падаліся на станцыю «Цёмны лес», адтуль да Крычава і далей на вёску Прусiна. Тут недалёка праходзіла лінія фронту. Пачалі паступаць параненыя. Іх таксама размяркоўвалі па хатах... Раптам наляцелі самалёты нямецкія, як пачалі бамбіць... Зноў згортваць... Так і ішлі за фронтам...\nКалі ў чэрвені 1944 гады пачалася аперацыя «Баграціён», параненых станавілася ўсё больш. Пад Наваградкам у нашым шпіталі іх было больш за тысячу. Спякота невыносная. У шпіталі было ўжо пяць аддзяленняў. Я трапіла ў хірургічнае. Гэта самае цяжкае аддзяленне. Салдацікі з чэрапнымі раненнямі, іх стрыгчы трэба тэрмінова, апераваць. Кроў, бруд - адмываць. А як яны трывалі такія страшныя болі?! Шкада іх было - не перадаць... Цырульнік быў у нас толькі адзін. Далі мне загад - за тры дні навучыцца стрыгчы. Як ўстала я ў перавязачнай ля стала, плачу, а лязо то не рэжа, тупое... Дзень і ноч апрацоўвалі параненых, пакуль самі не падалі ад стомленасці...\nКолькі іх, салдацікаў, падрыхтавала да аперацый! Іншы раз косткі тырчаць, параненыя плачуць і мы разам з імі. А колькі іх абгарэлых! Аднаго зусім маладзенькага танкіста не магу забыць да гэтага часу. Увесь быў абгарэлы ... Як жа яны пакутавалі, гаротныя... Сяджу аднойчы ў салдаціка з чэрапных раненнем, задрамала сама ад стомы, адкрываю вочы, а ён ужо не жывы...\nНе баяліся мы нічога: ні крыві, ні смерці. Нехта ж павінен быў рабіць гэтую працу ...\nПаціху рухаліся ўслед за фронтам. Пайшлі далей на Польшчу. Там размясціўся наш шпіталь у мястэчку Хойнікі, потым далей накіраваліся ва Ўсходнюю Прусію. Ехалі начамі - баяліся бамбёжак. Пад Кенігсбергам быў апошнi прыпынак нашага шпіталя. Харчаванне для параненых было добрае. Пад канец вайны іх станавілася ўсё менш. Там і канца яе дачакаліся. Такая радасць! Трэба ж адзначыць. Упершыню тую чарку ў руку ўзяла...\nНекаторых з нас дэмабілізавалі, а некаторых пакінулі яшчэ працаваць да кастрычніка 1945 года, у тым ліку і мяне. Заставаліся ў лякарні толькі лёгка параненыя...\nПадчас вайны медыкі працавалі суткі напралёт. Пасля хірургічных аперацый менавіта медсёстры выходжвалі параненых. Іх прафесіяналізм і сардэчная падтрымка завяршалі справа рук лекараў.\nМедыцынскія сёстры ў рэдкія вольныя хвіліны гутарылі з салдатамі, пісалі за іх лісты родным, нават чыталі вершы і спявалі... Былі сярод сястрычак і загінулыя: маладыя, поўныя сіл дзяўчыны, работніцы самой мірнай і высакароднай прафесіі на зямлі. Працу медсясцёр палявых шпіталяў можна параўнаць з перадавой... Менавіта дзякуючы іх самаадданай працы, эвакашпіталь станавіўся паўнавартаснай прыфрантавой лячэбнай і рэабілітацыйнай установай, дзе не толькі своечасова аперавалі, але і выходжвалі параненых і рыхтавалі іх да працягу ваеннай службы або працы ў тыле...\nВярнулася Лідзія Васільеўна дадому. А хаты - няма. У зямлянцы - маці і трое дзяцей. Голад, холад...\n- Айца і старэйшага брата забралі на фронт, - кажа далей Лідзія Васільеўна. - Айцу давялося ваяваць нядоўга: неўзабаве загінуў. Ляжыць у брацкай магіле ў Шклоўскім раёне. А брат загінуў 23 красавіка 1945 гады ў Германіі. Там і пахаваны. Мы ведаем дзе: у брацкай магіле пад Берлінам. Там усё дагледжана. Унучка праз Інтэрнэт знайшла. Ад брата атрымлівала лісты. Апошнi захаваўся:\n«Дарагая сястра Ліда! Знаходжуся на тэрыторыі Германіі, на першым украінскім фронце. Працягваем біць фрыцаў. Асаблівых навінаў тут няма. З дому атрымаў ліст, мама піша, што забілі Косціка Кушарава, Піліпа Церашкова і Пецьку Бондзiкава. Больш пісаць няма чаго. Застаюся жывы і здаровы, твой брат Іосіф... Вельмі чакаю адказу...»\n- Трэба было жыць далей, - працягвае жанчына. Скончыла паўтарагадовы курсы медсясцёр у Мсціславе. Накіравалі мяне на Гарадзеншчыну ў Свіслацкі раён. А там калектывізацыя ішла. Страшна было. Забівалі актывістаў: настаўнікаў, прадстаўнікоў улады...\nЛёс захоўваў Лідзію ад бяды: ні куля, ні бомба падчас вайны не нашкодзілі дзяўчыне. А тут аднойчы падчас дзяжурства заляцела ў акно шаравая маланка. Застыла Лідзія са страхам... А тая, праляцеўшы міма, трапіла ў суседні пакой. Там і выбухнула. Загінула іншая медсястра...\nЗбегла адтуль дзяўчына на сваю Мсціслаўшчыну. А там ужо сястра купіла дом ў вёсцы, суседняй з роднай. Паехала да яе. Паставілі акушэркай на Пячонкаўскi ФАП.\n- А я - медсястра. Ну што ты будзеш рабіць? - працягвае Лідзія Васільеўна. - Узялася за працу: і роды прымала, і дзяцей малых патраніравала. Аднойчы парадзіху-цыганку везла ў Мсціслаў на санях. А зіма, мароз, завіруха! А ў той роды пачаліся, прама ў санях. А жанчына - першародка. Але нарадзіла дзіця хутка. Пагналі каня да бліжэйшай вёскі, папрасіліся ў дом. Абагрэлі нас і мы вярнуліся дадому. Дзякуй Богу, усё абышлося. Чатыры гады працавала на ФАПе. Людзей было шмат, дапамогі ніякай. Неўзабаве знайшоўся фельчар з адукацыяй адпаведнай. Мяне перавялі ў Курманава, у стацыянар медсястрой працаваць...\nЗа самаадданую працу ў шпіталі Лідзія Васільеўна была прадстаўлена да ўзнагароды - медаля «За баявыя заслугі». Праўда, гэты медаль доўга шукаў сваю ўладальніцу, ды так і не знайшоў: згубіўся недзе. А вось сведчанне жанчыне ўручылі: ваеннаслужачай радавога складу. Яно выпісаныя 9 верасня 1953 года.\nВыйшла жанчына замуж. Муж - інвалід, атрымаў траўму падчас ваеннай службы, потым захварэў на сухоты. Шмат давялося ёй працаваць: за дваіх. З медыцыны сышла ў сельскую гаспадарку: так распарадзіўся лёс. Працавала на палявых працах. І дома гаспадарка была. Усюды паспявала. Мужнасць, зацятасць, працаздольнасць і аптымізм гэтай маленькай цікавай жанчыны заўсёды дапамагалі справіцца з усімі цяжкасцямі. Нарадзіліся ў сям'і дзве дачкі. Муж даўно пайшоў з жыцця, амаль дваццаць гадоў таму.\nУсе гэтыя гады жыве Лідзія Васільеўна разам з дачкой Таццянай і зяцем Станіславам, акружаная любоўю і клопатам. Дапамагла ім ўнукаў гадаваць. Можа хто і не паверыць - жанчына сама чытае газеты, у тым ліку і «раёнку», цікавіцца ўсім: што адбываецца ў краіне, у раёне. А потым абмяркоўвае ўсё гэта з зяцем, прычым, на ўсе мае свой пункт гледжання...\nПерад святкаваннем Дня Незалежнасці і 75-годдзем з дня вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў работнікі райваенкамата ўручылі Лідзіі Васільеўне юбілейны медаль «75 гадоў вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў».\nФота аўтара і з архіва Лідзіі Ракузавай. На здымку брат Лідзіі Васільеўны - Іосіф злева.\n42 разоў (а)


Парадыйныя Порнагульні: Лепшыя Пірацкія Сэкс-Гульні Бясплатна\nГуляць Онлайн 252+ Parody Порна Гульні\nКалі вы не занадта знаёмыя з канцэпцыяй парадыйных порнагульняў: дазвольце мне растлумачыць. Па сутнасці, гэта сегмент сайта, дзе мы размяшчаем любы рэліз, заснаваны на папярэдняй асноўнай франшызе, у першую чаргу на відэагульнях, фільмах і анімэ-серыялах. Гэта сапраўдная змяшаная куча арыгінальных крыніц, але калі ваш кантэнт прысвечаны чаго-тое, з чым вы, магчыма, ужо знаёмыя, у вас не ўзнікне ніякіх праблем. Што такога выдатнага ў парадыйным матэрыяле, дык гэта тое, што калі вы знойдзеце сэксуальнага персанажа, якога вы б цалкам трахнулі ў рэальнасці (Юффи з FFVII, хто-небудзь?,), вы можаце зрабіць менавіта гэта ў гульнях, якія вы знойдзеце тут. Існуе вялікая колькасць парадыйных сэксуальных гульняў, таму што давайце будзем сумленныя: адпрацоўка чужых носьбітаў даволі простая і дае вам імгненны попыт на загрузку. Наша задача тут складаецца ў тым, каб аддзяліць смецце ад вялікага, каб вы маглі азнаёміцца толькі з самымі гарачымі выпускамі пародый без якіх-небудзь іншых праблем або праблем. Мы лічым, што гэта лепшы крок наперад і выдатны спосаб для вас атрымаць асалоду ад самым дзікім эратычным матэрыялам, вядомым чалавеку. О, і ўсё гэта таксама інтэрактыўна – што можа быць лепш гэтага?\nКалі ласка, звярніце ўвагу, што ва ўсе гэтыя гульні можна гуляць непасрэдна праз ваш браўзэр: вам не прыйдзецца нічога спампоўваць на свой кампутар, і вам не прыйдзецца плаціць за доступ! Чорт вазьмі, вам нават не патрэбна уліковы запіс для гэтых парадыйных рэлізаў, і так, мы лічым, што гэта па-чартоўску крута. Справа ў тым, што калі вы сапраўды настроены на сэкс-гульні сусветнага класа з лепшымі магчымымі рэлізамі, мы ведаем, як даставіць вам гэта, а затым і некаторыя іншыя. Так што дзякуй, што прыйшлі, і, калі ласка, не забывайце час ад часу зазіраць сюды, каб даведацца больш пра выдатных сродках масавай інфармацыі, якія ў нас ёсць тут., Свету, любові і шчаслівага шляху ў нашу калекцыю пародый!


Вы задумваліся калі-небудзь пра тое, што з поліэтыленавых пакетаў, якія мы вельмі часта адпраўляем у сметніцу і засмечваюць тым самым навакольнае асяроддзе, можна ствараць вельмі прыгожыя дызайнерскія штучкі. Напрыклад, кілімкі, чахлы на мэблю, дэкаратыўныя кошыкі для ўпрыгожвання інтэр'еру, а таксама сумкі, берэты, тэпцікі і шмат усяго іншага, што можа прыйсці ў галаву вынаходлівай майстрыхі. Прадметы з поліэтыленавай ніткі добра трымаюць форму, але пры гэтым мяккія, эластычныя і шаўкавістыя, трывалыя, арыгінальныя, і калі пастарацца, то могуць быць вельмі прыгожымі. Для рукадзелля прыдатныя любыя пакеты - тонкія або шчыльныя, аднакаляровыя, з малюнкам або рознымі лагатыпамі. Адзінае патрабаванне - яны павінны быць матавымі, а не празрыстымі. Вязанне з поліэтыленавых пакетаў, якія былі ва ўжыванні, можна пачаць з кілімка для ваннай або пярэднім пакоі, а пасля асваення тэхнікі і атрымання пэўных навыкаў перайсці да больш складаным прадметах - бярэ, кайстраў, кошыках.\nВязанне з поліэтыленавых пакетаў. Падрыхтоўка да працы\nУ пачатку працы рыхтуем матэрыял, г.зн. поліэтыленавыя ніткі для вязання. Для гэтага бяруць пакет, абразаюць дно і ручкі, пакінуўшы роўны «рукаў», складаюць яго ў 4 разы і пазначаюць лінейкай і ручкай вузкія палоскі, 2 - 2,5 сантыметра шырынёй. Затым нажніцамі гэтыя палоскі наразаюць. Шырыня палос залежыць ад таўшчыні кручка, таўшчыні пакета і шчыльнасці вязанай палатна. Так, для кручка таўшчынёй 4 мм, шырыня палос можа быць 2-2,5 сантыметра, калі кручок больш тонкі, адпаведна, ужо павінны быць паласы. Больш шчыльныя пакеты наразаюць на больш вузкія палоскі, а тонкія - на больш шырокія. Вызначыць неабходную шырыню палос, а таксама разлiчыць таўшчыню гапліка і колькасць завес, патрэбнае для пачатку працы, дапаможа папярэдне звязаны рапарт ўзору. Вязаць ўзор рэкамендуецца заўсёды, гэта дапамагае адчуць матэрыял, падабраць памер кручка і вызначыць патрэбную колькасць завес для набору, а таксама ацаніць прыгажосць абранага ўзору.\nТакім чынам, пакеты нарэзаныя на палоскі. Атрымалася шмат вузкіх замкнёных палос, якія трэба злучыць паміж сабой у нітку. Для гэтага бяруць дзве паласы, канец адной забэрзваюць ў іншую, затым у ўтварылася пяцельку працягваюць супрацьлеглы канец палоскі і зацягваюць атрыманы вузел. Паслядоўна злучаюць усе палоскі ў адну доўгую нітку. Падрыхтаваныя поліэтыленавыя ніткі скручваюць ў клубкі, розныя па колеры. Матэрыял для вязання гатовы.\nВязанне з поліэтыленавых пакетаў сумак\nШырокую прастору для фантазіі адкрываецца пры стварэнні сумак з пакетаў. Гэта можа быць вячэрні клатч з чорных лакавых пакетаў, упрыгожаны шклярусам і бісерам, летнія сумкі розных расфарбовак, аздобленыя аплікацыямі і кветкамі, звязанымі з тых жа пакетаў, пэндзлямі, буйнымі пластмасавымі гузікамі і г.д. Вялікія гаспадарчыя сумкі таксама атрымаюцца пышна, бо поліэтыленавае вязанае палатно вельмі трывалае, лёгкае і добра мыецца. Вязанне сумак з пакетаў - займальнае і вельмі карысны занятак.\nДля вырабу сапраўды дызайнерскай і прыгожай рэчы лепш выкарыстоўваць вязанне з смеццевых пакетаў, набытых у краме спецыяльна для гэтай мэты. З пакетаў розных расфарбовак вяжуць паласатыя сумкі або з узорам (напрыклад, шахматка). Адзін савет: вельмі прыгожае палатно атрымліваецца, калі выкарыстаць не гладкае вязанне, скажам, проста з слупкоў без накида або з накидом, а рэльефны, напрыклад, пры вывязвання тых жа слупкоў, захопліваць слупкі папярэдняга шэрагу ня цалкам, а толькі за заднюю сценку, тады на асабовай паверхні вязання будуць утварацца рэльефныя палосы. Вельмі прыгожа глядзіцца ўзор з пяцельку. Ён выконваецца чаргаваннем шэрагу слупкоў з накидом і шэрагу слупкоў без накида з піка з паветраных завес (піка - гэта пяцелька з 3 паветраных завес, якую вывязывают на кожным другім слупку без накида). Пры вывязвання наступнага шэрагу слупкоў з накидом піка адгінаюць ўніз. Так, на паверхні палатна атрымліваюцца пяцельку. Робяць іх у шахматным парадку.\nНа гатовую сумку прышываюць ручкі, якія вяжуць таксама з поліэтыленавай ніткі. Для ручак можна выкарыстоўваць драўляныя вышывальная пяльцы. Можна зрабіць ручкі з падвязаных шторных колцаў, якія збіраюць у ланцужок, альбо з буйной, моцнай металічнай ланцужкі. Словам тут прастор для фантазіі таксама бязмежны.\nАсвоіць вязанне з поліэтыленавых пакетаў можна хутка, а вынікі працы атрымліваюцца гэтак прывабнымі, што хочацца ствараць усё новыя і новыя "шэдэўры".\nАрыгінальная падарункавая скрыначка з паперы сваімі рукамі\nГрэцкія арэхавыя перагародкі, іх карысныя якасці і ўласцівасці\nGreta - газавая пліта за невялікія грошы\nЧаму ўзнікаюць болі ў страўніку пасля прыёму ежы.\nЭнтэравірусную менінгіты: прычыны, сімптомы і метады лячэння\nНюансы адукацыі і лячэнне пахвіннай кілы ў мужчын\nАналіз эпілогу "Злачынствы і пакаранні". Сэнс і роля эпілогу


Праверка абароненага злучэння з серверам асабістага кабінета індывідуальнага прадпрымальніка - www.amigoplus.ru\n04 верасня 2018 Дзмітрый памылкі\nАнтивирус – причина ошибки «Проверка защищенного соединения» 1 Антывірус - прычына памылкі «Праверка абароненага злучэння»\nНастроить браузер для устранения ошибки «Проверки защищенного соединения» 2 Наладзіць браўзэр для ліквідацыі памылкі «Праверкі абароненага злучэння»\nДругие методы устранения дисфункции 3 Іншыя метады ліквідацыі дысфункцыі\nАнтывірус - прычына памылкі «Праверка абароненага злучэння»\nПамылка ўзнікае пры наведванні сайтаў для аплаты падаткаў, а таксама пры рэгістрацыі на іх. З гэтым пытаннем карыстальнікі часта звяртаюцца ў тэхнічную падтрымку сэрвісу. У першую чаргу ў падтрымцы раяць адключыць на час антывіруснае праграмнае забеспячэнне. Гэта можна зрабіць на панэлі хуткага доступу ўнізе экрана Windows. Пры ўсталёўцы антывіруса ў браўзэр, які выкарыстоўваецца па змаўчанні, дадаецца спецыяльнае пашырэнне. Яно служыць для блакавання падазроных сайтаў, а таксама тых сайтаў, якія занесены ў базу дадзеных антывіруса.\nАдключэнне пашырэньні антывіруса ў браўзэры\nПашырэнне адключаецца дастаткова проста, неабходна зайсці ў наладкі браўзэра, знайсці пункт з пашырэннем і насупраць ўсталяваць статус «Выключана». Пасля гэтага паспрабаваць зноў зайсці на сайт, дзе ўзнікала памылка «Праверка абароненага злучэння асабістага кабінета ІП». Сайт, на які вы спрабуеце зайсці, павінен быць унесены ў надзейныя вузлы браўзэра. Гэта таксама можна зрабіць у наладах. Калі памылка ўзнікае пры спробе зайсці ў ЛК на nalog.ru, неабходна:\nдазволіць выкарыстанне ActiveX-кампанентаў;\nўсталяваць убудову КриптоПро ЭП browser plug-in;\nўсталяваць усе каранёвыя сертыфікаты УЦ ФНС і асабістыя сертыфікаты.\nДля тых, хто выкарыстоўвае антывірус ESET, неабходна зрабіць яшчэ сёе-тое:\nадкрыць пункт «Дадатковыя налады";\nвыбраць тут «Інтэрнэт і email»;\nзайсці ў раздзел «Абарона доступу»;\nвыбраць пункт "Вэб-пратаколы»;\nзатым у «Наладах модуля" прыбраць галачку з «Актываваць праверку HTTPS».\nПры праверцы дэкларацыі можа узнікаць памылкі 0000000002 і 0400300003 .\nНаладзіць браўзэр для ліквідацыі памылкі «Праверкі абароненага злучэння»\nКаб ліквідаваць памылку «Праверка абароненага злучэння з серверам асабістага кабінета юрыдычнай асобы», неабходна вырабіць некаторыя налады браўзэра і аперацыйнай сістэмы.\nЗапусціце антывірус і зрабіце поўную праверку сістэмы на вірусы.\nАдкрыйце браўзэр, якім карыстаецеся і выдаліце ўсе часовыя файлы, гісторыю і файлы cookie, кэш. Скіньце налады да значэння па змаўчанні.\nДля такіх сайтаў, як nalog.ru лепш за ўсё выкарыстоўваць сістэмны браўзэр Internet Explorer або Edge. Гэта знізіць верагоднасць з'яўлення памылак у далейшым.\nПасля праверкі сістэмы на вірусы дэактывуе на час антывірус, а таксама выключыце абаронца Windows і іншыя фаервол.\nТрэба выдаліць актуальную версію КриптоПро і ўсталяваць яе нанова. Ўсталёўваць лепш пасля ўсіх праведзеных рэкамендацый і чысткі сістэмы.\nМожна скарыстацца браўзэрам Safari замест IE. Таксама, можна выкарыстоўвацца больш новую версію КриптоПро 4.0. Спампаваць яе трэба толькі з афіцыйнага сайта. Дэма-версіяй вы зможаце карыстацца 3 месяцы без уводу ліцэнзійнага ключа.\nІншыя метады ліквідацыі дысфункцыі\nНярэдка, памылка ўзнікае не толькі пры злучэнні з серверам асабістага кабінета індывідуальнага прадпрымальніка, але і з серверам асабістага кабінета юрыдычнай асобы. Прычынай памылкі «Праверка абароненага злучэння» могуць з'яўляцца налады КриптоПро. Тут трэба зайсці на ўкладку «Настройкі TLS» і прыбраць сцяжок з чэк-Поінт «Не выкарыстоўваць састарэлыя cipher suite».\nНастройка праграмы КриптоПро\nПасля гэтага трэба перазагрузіць кампутар. Можна паспрабаваць ўсталяваць уручную сертыфікат, для гэтага:\nзапусціце КриптоПро CSP;\nва ўкладцы «Сэрвіс» выберыце «Праглядзець сертыфікат»;\nдалей выберыце «Агляд», пры гэтым праграма павінна даць магчымасць выбраць кантэйнер;\nВыбар кантэйнера пры ручной сертыфікацыі\nпасля выбару адкрыецца сертыфікат закрытага ключа. Выберыце «Усталяваць»;\nпасля завяршэння працэсу ўстаноўкі націсніце «Ок».\nПрытрымлівання вышэйапісаным рэкамендацый у большасці выпадкаў дапамогуць вырашыць памылку «Праверка абароненага злучэння з асабістым кабінетам на сайце».\n” 4 Каментары "Праверка абароненага злучэння з серверам асабістага кабінета індывідуальнага прадпрымальніка"\n20 студзеня 11.119 у 03:03\nасабісты вопыт. дапамагло толькі што знесены 3.6 і 3.9 csp ўтылітка клинер і ўстаноўка 4.0 + убудова 2.0\n25 студзеня 11.119 у 12:22\nДзякуй пра наводку пра убудова. Мне дапамагло выдаленне 3.6, ўстаноўка 4.0 і абнаўленне ўбудовы да апошняй версіі. Клинером ён не карыстаўся.\n31 студзеня 11.119 у 09:38\nМне дапамагло поўнае адключэнне і выхад з Касперскага\n09 лютага 11.119 у 10:51\nВаша артыкул была вельмі карысная !!!\nУсе рашэнні былі ў кропку !!!\n2147221164 (0x80040154): Класс не зарэгістраваны - што рабіць


У наш час навейшых інфармацыйных тэхналогій, шоу-бізнэса і высокай моды ў моладзі самыя розныя заняткі і цікавасці. Часцей за ўсё яны фарміруюцца пад уплывам мас-медыя. У вучаніцы 11 “А” класа СШ № 4 Ірыны АДАМОВІЧ зусім іншыя прыярытэты. Яна прагне да ведаў, таму з самага пачатку вучыцца на выдатна.\n– Імкнуся развівацца ва ўсіх напрамках. У апошні час асаблівую ўвагу надаю біялогіі, хіміі і рускай мове. Мару стаць урачом і рыхтуюся да цэнтралізаванага тэсціравання. Пашанцавала, што ўвесь клас дастаткова моцны, таму няма зайдрасці, спаборніцтва, спрэчак.\nА яшчэ дзяўчына прафесійна займалася танцамі: 5 год – бальнымі і 3 – эстраднымі. Захапляецца спортам, асабліва валейболам, наведвае мноства гурткоў. Аб іх цяпер нагадваюць мяккія цацкі, якія пашыла сама. За актыўнае дзяцінства ўдзячна матулі, бо менавіта яна дапамагала дачцэ пашыраць кругагляд. Ад школьных мерапрыемстваў таксама не адставала – удзельнічала ў раённых алімпіядах па гісторыі і грамадазнаўству, нават прызавыя месцы займала. Увогуле на рахунку Ірыны дастаткова знамянальных падзей. У 2008 годзе ўвайшла ў дзесятку пераможцаў конкурса “Пяро бусляняці”. У якасці прыза была паездка ў лагер “Галактыка”, дзе сустрэліся з журналістамі і мелі магчымасць узяць інтэрв’ю ў зорак спорту. У мінулым годзе пакарыла сваёй прыгажосцю – стала міс Лунінец. Самым важным дасягненнем лічыць навукова-даследчую работу “Хоку – таямніца сусветнага прыцягнення”, якую разам з навуковым кіраўніком Галінай Анатольеўнай Бут-Гусаім выставілі ў педагагічным універсітэце імя М. Танка. Цяпер можна пахваліцца дыпломам другой ступені.\nНягледзячы на ўсё, дзяўчына знаходзіць яшчэ і вольны час:\n– У выхадныя дні люблю прайціся і падыхаць свежым паветрам, абстрагавацца ад усіх заняткаў і праблем.\nСпадзяюся, што такі таленавіты чалавек дасягне пэўных высот, вывучыцца на доктара і будзе дарыць людзям здароўе і радасць.\nГАЛОЎНЫЯ ЛЮДЗІ НА ЗЯМЛІ


Васіль Быкаў (№30)\nУ тую вясну. Няскончаны рукапіс апавяданьня\nня мае назвы.\nНазва дадзеная рэдакцыяй\nпа першым радку тэксту.\nУ тую вясну мне здорава не пашэнціла – прастудзіўся ў камандзіроўцы, як на ветраным прыпынку чакаў аўтобусу, і захварэў на запаленьне лёгкіх. Два тыдні праляжаў у бальніцы, а як выпісаўся, яшчэ колькі часу ня мог давесьці да ладу здароўе, і наш мясцком, зважаючы на маю хваробу, выбіў у аблсаўпрофе пуцёўку ў адзін з менскіх беларускіх санаторыяў. Зрэшты, лепшым ён хіба лічыўся ў бюракратычных колах, асаблівага там не было нічога. Апроч хіба будынку – новага, няблага ўсталяванага з адна- і двухпакаёвымі нумарамі. Месца яго таксама было ўдала, з клопатам падабранае – у хваёвым лесе, непадалёк ад чыстай неспрастанай рачулкі; горад таксама быў недалёка. У выходныя некаторыя езьдзілі туды на рэйсавым аўтобусе. I ўсё ж тое было для мяне ўдачай – ня кожны з маіх калегаў меў такую магчымасьць. Тым больш, што кантынгент пацыентаў-кліентаў там таксама быў не абы-які. Наменклатура рэспубліканскага, ну, ня менш, абласнога маштабу. Некаторых там я пазнаваў – з Гарадзенскага выканкаму двое, з міністэрства сельскай гаспадаркі загадчык аддзелу – грузны, укормлены мужчына, надта, аднак, порсткі і вясёлы для сваіх мусіць перадпенсійных гадоў. Але каб добрых знаёмых ці калегаў-журналістаў, дык там я ня бачыў нікога, таму пачуваўся крыху самотна, хадзіў рэгулярна ў сталоўку ды на некаторыя працэдуры, што былі мне прапісаныя. На лячэбную гімнастыку, якая мне хутка апрыкла, бо карысьці з яе я не адчуваў ніякай. Але і перапыніць яе не хапала сьмеласьці, дактары звычайна папракалі: чаму кінуў? Асабліва калі была персьпектыва зноў з тым жа самым да іх зьвярнуцца.\nТак я і хадзіў у той працэдурны кабінет на першым паверсе, дзе маладая, даволі сімпатычная сястрычка валявым чынам ставіла маё дыханьне, прымушаючы прысядаць, нагінацца, хэкаць і хакаць. Аднойчы я прыйшоў можа крыху раней, давялося пачакаць у калідоры. Каб не было сумна чакаць, чаго я не выносіў асабліва ў лякарнях, я прыхапіў з сабой пару газетаў. Якраз уранку прыязджала з Гародні жонка, прывезла прысмакаў і – некалькі газетаў за мінулы тыдзень. I сярод іх, канешне, – «Гродзенскую праўду». Цікава было даведацца, што там адбывалася ў вобласьці за той час, як я тут хэкаў і хакаў.\nАсаблівага, аднак, нічога не адбывалася – газета была ўсё тая ж, што год і дзесяць таму, нарада ў абкаме партыі, пастанова аблвыканкаму наконт падрыхтоўкі да ўборкі... Аднак на чацьвёртай старонцы быў зьмешчаны даволі вялікі матэрыял развагаў і ўспамінаў нашага гарадзенскага пісьменьніка Аляксея Карпюка, якога я трохі ведаў. Ня так, каб сябраваў, але пры сустрэчах на вуліцах мы віталіся. Тым больш, што, як я чуў, ён таксама некалі працаваў у абласным друку, здаецца, у той жа газеце. А пасьля яго выключалі з партыі, зьнімалі з работы. Цяпер – гэты яго матэрыял, даволі крытычны, як я зразумеў, прабегшы першыя абзацы.\nУ той момант у ціхім гэтым калідорным тупічку паявіўся і яшчэ адзін пацыент — немалады ўжо чалавек з тросткай, у трэніровачных з лампасамі штанах, але ў шэрым пінжаку, на борце якога стракацеў, як у нас казалі, іканастас; радоў восем ордэнскіх планак. Чыста паголены твар чалавека выглядаў, аднак, ня надта маладым, нават хваравітым, сівыя валасы на галаве здорава парадзелі і на лобе трымалася толькі некалькі рэдзенькіх пасмачак, закінутых назад. Але бровы! Бровы былі, мусіць, як у маладога – чорныя, густыя, нават навіслыя над можа калісь і грознымі, але цяпер ужо надта паблеклымі вачмі. Увогуле нічога асаблівага, нейкі адстаўны пенсіянер, мабыць, вайсковец, падумаў я, наўкось зірнуўшы на чалавека. Не павітаўшыся, той сеў побач у крэсла, трохі аддыхаўся і затым з увагай агледзеў мяне, зірнуў на газету.\n– Гродзенскую газету чытаеце? – густым басам запытаў ён.\n– «Гродзенскую праўду» – сказаў я.\n– Ну і што яна піша? – пасьля нядоўгай паўзы папытаўся чалавек.\n– Старая газета. Колішні нарыс Аляксея Карпюка чытаю.\n– Карпюка? – перапытаў чалавек з зацікаўленьнем. – I пра што ён?\n– Ды во яшчэ не дачытаў, – сказаў я, ня надта хочучы цяпер з ім гаварыць. Тое, што пісаў Карпюк, сапраўды было цікава – гаворка ішла пра пасьляваенныя метады калектывізацыі на Гарадзеншчыне. Як кажуць, тыя яшчэ метады.\nАднак тут якраз расчыніліся дзьверы кабінету і маладзенькая сястрычка ў белым кіўнула – маўляў, заходзьце. Я ўстаў, складваючы газету. Ды мой сусед выпрастаў руку:\n– Калі можна, пакуль вы там...\n– Калі ласка, – сказаў я, аддаючы газету.\nМожа хвілінаў дваццаць я там у каторы раз хэкаў і хакаў, а як – выйшаў, прыйшла чарга майго адстаўніка, і ён нетаропка і акуратна склаў газету.\n– Панятна, – сказаў толькі. – Прачытаў. Дзякуй.\nЯ сеў недалёка на лаўку і дачытаў нарыс. Увогуле нічога асаблівага – хто цяпер ня чуў і ня ведаў, як тады калектывізавалі заходнебеларускае сялянства. У цэнтральным друку, асабліва расейскім пра тыя часы пішуць і не такое, перабудова, здаецца, абудзіла памяць, а можа і сумленьне нават. Ня ўсіх, вядома. Тыя, у каго гэта сумленьне спала ў мінулыя гады, узялі, мабыць, за лепшае, каб яно спала і цяпер, так было зручней ва ўсіх адносінах. Але не ў Карпюка. Грамадскае сумленьне гэтага чалавека, як я разумеў, было надта ж чуйнае, і далікатнае. Можа нават балючае. Гэта, вядома, добра, нават выдатна для пісьменьніка ўсіх часоў, тым болей такіх, што перажывалі мы.\nНекалькі наступных дзён я з гэтым чалавекам ня бачыўся. Праўда, аднойчы згледзеў яго ў сталоўцы, той сядзеў сьпіной да дзьвярэй, канчаў абед, ужо піў кампот. Я толькі прыйшоў, а як паабедаў, яго ў сталоўцы ўжо не было. Дзе, на якім паверсе ён жыў, таксама ня ведаў. Ды й наогул ён мяне мала цікавіў, – хіба тады, у калідоры, трохі зачапіў, і ўсё. Але праз тыдзень, ці, можа, дзён дзесяць, ён сам спыніў мяне на лесавой дарожцы, куды я выйшаў перад вячэрай прагуляцца. Мой знаёмец стаяў пасярод дарожкі і нешта пільна ўзіраўся ўгору ў вецьце хвой.\n– Цікава, – сказаў ён, як я падышоў. – Цікава.\n– А што цікава?\n– Вунь бачыш?.. Вунь ля той высокай хвоі. Варона бурыць грачынае гняздо...\nБурыць ці не, здалёку цяжка было вызначыць, проста ў нейкім гнязьдзе з гальля масьцілася варона, падобна нават на тое – падкладвала ці папраўляла галінкі. Так я і сказаў чалавеку.\n– Не, бурыць, – цьвёрда зазначыў ён. – Птушка ў чужое гняздо ня сядзе. Толькі пабурыўшы.\n– А вы чыталі [пра] кнігі таго Карпюка?\n– А ўсё там жа. У «Гродзенскай праўдзе». Аказваецца, ветэраны ўсё ж далі яму прыкурыць.\n– Ну. Прыедзем, дам вам пачытаць. Мне сьпецыяльна прыслалі. Па маёй просьбе, праўда. Як былому кадраваму супрацоўніку вобласьці.\n– Во як! А дзе вы там супрацоўнічалі?\n– У Камітэце дзяржаўнай бясьпекі, – ціха, з затоеным гонарам мовіў мой знаёмец. – Уся тая гісторыя з Карпюком – і ня толькі з ім – прайшла ў мяне во дзе, – ткнуў ён сябе вялікім пальцам у грудзі і ўважліва паўзіраўся ў мяне.\n– Во як! – толькі разгублена сказаў я.\n– Во так. А ты ня сябра Карпюка?\n– Не, – сказаў я ня надта рашуча, і ён, мабыць заўважыў тую маю нерашучасьць. – Трохі знаёмы.\n– Трохі знаёмы... Увогуле, я таксама, можна сказаць, трохі знаёмы. Выпіваць не даводзілася, сем’ямі не сябравалі...\nТое мяне заінтрыгавала, – па-першае, кадравы супрацоўнік органаў быў на той час фігураю, амаль экзатычнай, дзе я такога і калі мог сустрэць? Хіба па выкліку ў камітэце. Але да гэтага, як кажуць, Бог мілаваў, мяне туды ня клікалі. Зноў жа, адчуваў, штосьці яго падмывае распавесьці мне пра Карпюка, справа якога, падобна, пачала раскручвацца нанова. Але што ён мне можа паведаміць? Няўжо ён нешта сакрэтнае проста так, дзеля цікаўнасьці, можа даверыць малазнаёмаму, амаль выпадковаму чалавеку?\n– Але ж вы, мабыць, ягоныя аповесьці чыталі? – сказаў я. Можа, з гэтага і трэба было пачынаць размову.\n– Аповесьці я чытаў. Я іх ня толькі чытаў. Я іх амаль з алоўкам праштудзіраваў. Кожнае слова.\n– Во як! – зноў вырвалася ў мяне.\n– Сонца! Не люблю сонца. Ад яго ціск павышаецца...\n– У вас гіпертанія?\n– У мяне ня толькі гіпертанія, малады чалавек, – сказаў ён з непрыхаваным адчаем у голасе. – У мяне рак!\n– А ты думаў... Хочаш запытаць, чаму не лячу? Лячыў, ды што толку. Цяпер ужо ўсё адно... Усё роўна, ад чаго загібацца... Так што...\nКолькі часу ён памаўчаў, паволі ступаючы па асфальтаванай дарожцы. Я памаўчаў таксама, бо ня ведаў, пра што казаць. Ці, можа, трэба было суцяшаць чалавека, ці ўгаворваць яго лячыцца. Але мне цікава было чуць пра Карпюка.\n– Карпюк таксама штось занямог. Ляжаў у бальніцы.\n– Карпюка чорт ня возьме. Здаровы, як бык! А што – ня п’е, ня курыць... Ну, можа, трошкі з нервамі непарадак.\n– Яно ўсё можа быць. Хваробы не разьбіраюць: хто п’е, хто курыць.\n– Хваробы не разьбіраюць, а чалавек павінен разьбіраць. Кожны чалавек. Тым больш – савецкі.\nЯ ня ведаў, як далей працягваць размову, тым больш у гэткім, зададзеным ім, тоне. I сказаў, можа трошкі правакуючы:\n– Ну, Карпюк, здаецца, ужо савецкі чалавек. I партызан, і паранены. А што з партыі выключалі, дык аднавілі ж.\n– Аднавілі. Не было каму разьбірацца. Усё на хапок, абы для галачкі. Такое нашае партыйнае кіраўніцтва.\n– Хіба не разьбіраліся?\n– Разьбіраліся... Вось ты мне скажы, чаму гэта ён усё жыцьцё ішоў уніз. Можа па сьпіралі, але ўніз. А яму ж давяралі. Адразу пасьля інстытуту паслалі ў Сапоцкінскі раён загадваць райана. Вялікая пасада. Дарэчы, я таксама быў там. Ну, можа, крыху пазьней за Карпюка, як яго ўжо адтуль папрасілі.. Я прыехаў туды маленькім чалавекам, старшым сержантам, танкістам. Але я рабіў, я чэсна ваяваў з бандытамі. А Сапоцкінскі раён, учці, тады быў самы бандыцкі... А я там атрымаў першую афіцэрскую зорачку...\n– Чэкісцкую, да. Улетку мяне ўжо ўзялі ва ўпраўленьне. А ён здрадзіў. Ён пачаў скардзіцца, пісаць у Менск, і яго адкамандзіравалі дырэктарам школы ў Ваўкавыск.\n– Але няўжо здрадзіў? Ён жа пісаў, што ня мог пагадзіцца з метадамі калектывізацыі, – сказаў я. Па праўдзе, я ўжо пачаў шкадаваць, што ўлез з гэтым чалавекам у размову, якая, адчуваў, прынясе мне мала задавальненьня. Але не хацелася і прыпыняць размову, тым болей, што ў ім штось набалела і карцела вырвацца.\nМіж тым у сталоўку ўжо ішлі людзі – па адным і групкамі; мы таксама паціху шпацыравалі да яе ганку.\n– Пры чым тут метады! – пачаў прыкметна нерваваць чалавек. Метады, як і ўсюды. Як і раней, вядома, бальшавіцкія метады. Кулакам не спрыялі. З кулакамі паступалі жорстка – тое праўда. Але бедната была за нас. Вот тут сабака і зарыты – за каго быў Карпюк? Хаця ладна, калі хочаш – пасьля ужына пашпацыруем.\n– Добра. Пагуляем, – пагадзіўся я.\nПасьля вячэры, як я сышоў з ганку сталовай, ён ужо чакаў мяне трохі зводдаль ад уваходу. Надвор’е было цудоўнае, першыя цёплыя дні лета, сонца ўжо закацілася за бор, на бярозах паблізу не варухалася ніводнае лісьцейка, так было ціха. Некаторыя з санаторыя пабрылі па дарожцы ў бок шашы, а мы завярнулі па-над сьцяной бору да недалёкай рэчкі.\n– Толькі я хацеў папярэдзіць, – ціхмана зазначыў чалавек. – Тое, што я расказваю, не для перадачы. Ты разумееш?\n– Ды ўжо ж, – сказаў я.\n– Я назваў імя і прозьвішча, сказаў, што працую ў газеце. Чалавек паморшчыўся сваім даволі абвялым тварам.\n– Не люблю журналістых.\n– Ну што ж... Журналістыя таксама розныя.\n– Мяне можаш называць Мікалаем Іванавічам.\n– Добра, – пакорліва сказаў я, у душы, аднак, усумніўшыся, ці сапраўды ён той, кім назваўся. Але, можа, гэта ў іх так прынята, у чэкістаў. Як, скажам, у журналістаў – заведзена падпісвацца псеўданімам. Хаця мне ўсё роўна, хто ён – хай будзе Мікалай Іванавіч.\n– Дык вось Карпюк, – сказаў Мікалай Іванавіч і, прыпыніўшыся, азірнуўся. Ззаду за намі нікога блізка не было, і мы пайшлі далей. – Ён жа як трапіў у нашае поле зроку. Усё праз сваю дурасьць. Ужо будучы дырэктарам школы пад Ваўкавыскам, напісаў у ЦК КПСС пісьмо, што ў Беларусі няправільна праводзяцца нарыхтоўкі хлеба. Што дужа сьпяшаюцца з выкананьнем плану і ад таго страты.\n– Дык праўда ж, – сказаў я.\nМікалай Іванавіч аж прыпыніўся, акінуў мяне дакорлівым позіркам, але не сказаў нічога на маю заўвагу.\n– Ён думаў – адкрывае Амерыку. Быццам у Маскве, у ЦК невядома, ад чаго і чаму страты. Знайшоўся адзін такі разумны ў Беларусі – настаўнік Карпюк. Адтуль, відаць, накруцілі хваста Першаму ў Менску, і той выклікае Карпюка. А гэты дурань рады – думае, заслужыў падзяку ці нават павышэньне. Паехаў, прапусьцілі ў кабінет, ну ён і прэцца па дарожцы, выставіўшы руку. А Першы рукі за сьпіну, бровы ссунуў і адразу яму ва ўпор пытаньне: «Вы колькі год працуеце на англа-амерыканскі імперыялізм?». Во тут Карпюк і зьвяў. Забэкаў, замэкаў, а нічога растлумачыць ня можа. Не валодае тэмай... Так пасьля і адзначылі ў дакументах. А Карпюка – з дырэктарства прэч, хадзіў без работы, пасьля ўладкаваўся лабарантам у педінстытут. Во тады, мусіць, і пачаў пісаць сваю «Дануту». А што – часу багата, крыўда душу точыць, самы раз узяцца за пісацельства.\n– Але «Данута» не пра той час. Там – даваенная Польшча.\n– Гэта няважна, што Польшча. Але відаць скіраванасьць. Мы накіроўвалі да сьпецыялістаў – не тады, праўда, пасьля. Сьпецыялісты з Акадэміі навук далі заключэньне, што антысавецкасьць аўтара адчуваецца.\n– Так і напісалі? Сьпецыялісты? Літаратураведы? Цікава, а хто канкрэтна?\n– Так я табе і скажу, – прыжмурыў вочы Мікалай Іванавіч. – Ды я і сам ня ведаю. Падпісана – псеўданімам.\n“Бог ты мой, думаў я. Гэтая невялічкая аповесьць Карпюка, як я памятаў, была тады даволі цёпла сустрэтая ў пісьменьніцкім друку, яе хвалілі ў рэцэнзіях. Карпюка неўзабаве прынялі ў СП, можа ўпершыню ён адчуў сябе на кані і нават прыбіў на дзьвярах кватэры медную таблічку «Аляксей Карпюк, пісьменьнік». А гэтыя, глядзі ты – праводзілі сваю эксьпертызу. I дзе! У Інстытуце літаратуры Акадэміі навук... Ці, можа, у іх сваіх літаратураведаў у штацкім бракавала?”\n– I вось тут паявілася праблема: зьверху патрабуюць справаздачы, ну дадзеных, матэрыялы распрацоўкі, а у нас тых распрацовак – кот наплакаў. Уся справа, ведаеш, што гэты тып на адным месцы сядзеў нядоўга. Усё лётаў, лятун сапраўдны, чэснае слова. Толькі нашыя аператыўнікі яго абсадзяць, ну, агентамі, так сказаць, асьведамляльнікамі, а ён ужо зьехаў. Або звольніўся. Што ўжо само па сабе падазрона – чаго гэта?\n– Але ж яго звальнялі, – сказаў я. – Як жа было яму ня лётаць.\n– Не заўжды звальнялі. Ён і сам умеў звальняцца. З рэдакцыі, напрыклад. Толькі там харошага хлопца да яго падсадзілі, беларуса-заходніка, таксама пачынаў нешта пісаць – звольніўся. Паступіў у “Інтурыст”. Мы як даведаліся, аж млосна стала, начальнік вымову тром супрацоўнікам уляпіў.\n– Але завошта?\n– Як завошта? Гэта ж прамы шлях – за мяжу. Ён, знаеш, такі шлях і падбіраў, каб пісаць і свае пісакі туды перапраўляць прамым ходам. Ды яшчэ некаторых туды ўцягнуць. Тут ужо арганізацыяй запахла...\n– Да… – сказаў я, ня дужа, аднак, разумеючы логіку гэтага чалавека. Затое чалавек, мабыць, выдатна разумеў сваю логіку.\n– Во тут на Карпюка паявіўся яшчэ адзін пісака, во цяперашні народны Васіль Быкаў. Але пра гэта я раскажу пасьля. Вунь ідзе дзядок з кульбай, бачыш? Мне трэба з ім паздароўкацца. Наперадзе сапраўды паявіўся дзядок з кіёчкам, у цёмным гарнітуры пры галыштуку, ён, аднак, дробненька і жвава тупаў дарожкаю, – ужо згледзеўшы нас, пачаў пільней узірацца праз акуляры. Каб не замінаць ім, я павярнуў назад.\nНаступны дзень выдаўся дажджлівы, зраніцы ліў дождж, але пад абед перастаў, па небе плылі непрыемныя зусім асеньнія хмары. Я сядзеў адзін у сваёй двойцы і думаў над учарашняй размовай. Усё ж тое было ня толькі цікава, а і дужа важна, нічога падобнага мне чуць не даводзілася. I я думаў, ці не запісаць тое, можа б калі прыгадзілася, бо спадзявацца на памяць я ня дужа хацеў, мая памяць увогуле была дзіравая. Працуючы ў газеце, усё бывала браў у блакноцік. Калі гутарыў з калгаснымі кадрамі, было шмат лічбаў, прозьвішчаў – усё ў блакноцік. Тое здорава памагала заўжды, давала магчымасьць пазьбегнуць памылак. А неяк нават атрымаў апраўданьне праз суд – гэта калі адзін калгасны сьпецыяліст хацеў узяць на пушку. Сказаў, а пасьля адмовіўся. Але ў мяне ўсё было дакладна запісана.\nТой дзень зранку напарнік мой, таксама малады хлопец з Талачынскага выканкаму, зьехаў аўтобусам у горад, і я наважыўся. Прысеў ля стала і пачаў што-нішто накідваць у блакнот з пачутага ўчора пра Карпюка. Толькі напісаў паўстаронкі, у дзьверы ціха стукнулі два разы, і на парозе зьявіўся Мікалай Іванавіч. Ён быў у даўгой зялёнай афіцэрскай накідцы.\n– Што вы тут сядзіце, пойдзем пройдземся, – пачаў ён нейкім незадаволеным голасам. I мусіць, згледзеўшы мой блакнот у руках, ціха засьцярожліва мовіў: – Што пішаце? Можа, мой расповед запісваеце? Ні ў якім разе. Я забараняю.\n– Ды не, – сказаў я сумеўшыся. – Тут я па матэрыялах санаторыя...\n– Санаторыя? Мусіць, знайшлі недахопы? Ваш брат на гэта мастак. Хлебам яго не кармі – дай недахопы.\n– Што ж, тым кормімся, – працытаваў я класіка журналістыкі.\nМы выйшлі ў двор, дзе нас адразу падхапіў сьвежы напірысты вецер з-за вугла – увогуле надвор’е было не для пагулянак. Тым болей, што, сьпяшаючыся, я не надзеў нічога на свой новы пінжак.\n– Можа ў пакоі лепш? – сказаў я. – Я там адзін.\n– Не, – цьвёрда сказаў Мікалай Іванавіч. – У пакоі не гадзіцца.\nМы прайшлі ў хвоі, там стала трохі зацішней. Мой спадарожнік хмурыў нездаровы, з мяшкамі пад вачмі, твар.\n– Прыроды, пагоды ня трэба баяцца. Я, знаеце, як рабіў аператыўнікам, і намокнуў, і намёрзься. Усяго было. Асабліва ў барацьбе з бандытызмам... Прыходзілася адзін на адзін на лясной трапе. Хто раней стрэльне, той і пераможа. Цераз труп пераступіш і – далей. Во такая была наша служба.\n– А вы адкуль родам?\n– Ды я з дальніх краёў. Сібірак! – з гонарам мовіў Мікалай Іванавіч. Але як прыехаў у 44-м у Сапоцкін, так тут і застаўся. Уся чэкісцкая служба на Беларусі. Ну, ня лічачы, канешне, вучобы – школы, акадэміі... Да-а. Дык на чым я ўчора спыніўся?\n– Пра Быкава нешта пачалі, – успомніў я...\n– Пра Быкава, ага. Гэты Быкаў Вася таксама задаў нам клопату. Памятаю, я дзяжурным быў па ўпраўленьню, раніцой дакладваюць: невядомы грамадзянін захапіў сакрэтную явачную кватэру. Ну вы разумееце, якая гэта была кватэра? Што за грамадзянін? Адкуль? Далажыў начальніку, той выклікаў начальніка аддзелу – ніхто нічога ня ведае. Срочна снарадзілі афіцэра з Наружкі, выклікалі ўпраўдома, міліцыю. I высьвятляецца... Дэмабілізаваны афіцэр, прыехаў аднекуль з Далёкага Усходу, без дазволу, уначы ўламіўся ў нашую кватэру – з жонкай і малым дзіцём, і не адчыняе на патрабаваньні міліцыі... Як жа так можна? Ды яшчэ афіцэр! Далажылі начальніку другі раз, той аж счырванеў: ён жа яшчэ раскрые нашу мясцовую сетку, туды ж, ня ведаючы, пойдуць сексоты, а ён усіх іх засьвеціць. Вы разумееце, што можа атрымацца...\nАд публікатара. Тут ужо па праву героя сумнай гісторыі хачу ўзяць слова і зрабіць некаторыя заўвагі. Унесьці паразуменьне. Так, гэта быў я, Васіль Быкаў, публікатар гэтай дзіўнаватай працы. У час першага хрушчоўскага скарачэньня войска ў ліку іншых 500 000 я быў зволены з кадраў і прыехаў у Гародню, дзе некалі жыў пасьля вайны. Невялічкая аднапакаёўка тады дасталася жончынай сястры, маладой дзяўчыне: студэнтцы, якая, пакуль Быкаў мацаваў абарону далёкаўсходніх рубяжоў, натуральна. выйшла замуж, нарадзіла дачушку і жыла ў маленькай, прыстасаванай кватэры непадалёк ад рэстарану «Нёман».\nВось туды і прыехаў Быкаў. У адным пакоі паставілі другі ложак, сёстры неяк мірыліся з агульнай кухняй. Гаспадар працаваў у сумежнай з Мікалая Іванавіча сістэме. Праз нейкі нядоўгі час стала зразумела, што мне трэба некуды ісьці, дзесьці шукаць кватэру – кватэры ж ад гарадскіх уладаў не дачакаешся. Аднойчы мой гаспадар і кажа: чуў, вызвалілася кватэра блізка ад вуліцы Алега Кашавога, чалавека, які там жыў, перавялі на працу ў Воранава, ці што. Так што пакуль ня позна – займай! Што самавольна – ня дрэйф, цяпер усе так робяць. Толькі ўпрыся. Будуць выганяць – стой, як абаронца Брэсцкай крэпасьці.\nШто ж, угаворваць мяне не было патрэбы, так я і зрабіў. Увечары перанёс чамаданы. Ламаць дзьверы не спатрэбілася, у прабой быў уторкнуты іржавы замок без ключа. Але засоў знутры быў добры, моцны засоў. I я ім засунуў дзьверы.\nПраўда, бліжэй да поўначы пачалі стукаць. I ціха, нясьмела, і нахабна. Нехта нават падаваў голас, называў сябе. Я маўчаў, не адгукаўся. Але і ня спаў. I так да раніцы. Раніцай трошкі заснуў, але разбудзіў мяне такі стук, што і мёртвы прачнуўся б. Патрабавалі адчыніць – то была міліцыя. I я адчыніў. Праўда, уваліліся ў пакой не міліцыянеры, а двое ў драпавых паліто, з імі домаўпраў, якога я ўжо ведаў, як заходзіў у домакіраўніцтва наконт кватэры. Яны запатрабавалі дакументы. Я падаў дакументы. Агледзеўшы іх, запатрабавалі выкідвацца. «Куды?» «Это не наше дело. Квартира принадлежит горжилуправлению, она уже занята». Нешта ня надта ў тое верылася – у горжылупраўленьне.\nПасьля прыходзілі і яшчэ — і ўдзень, і ўначы... Стукалі, пагражалі. Стала зразумела, што мне тут ня ўседзець. Тады я пачаў шукаць прыватнае жыльлё, і пад Новы год зьехаў на Падгорную – у цесны катушок старой дамоўкі. Там ужо ад мяне адчапіліся.\nМы спыніліся на мокрай асфальтаванай дарожцы ў сасоньніку, мой спадарожнік, здаецца, нанова гатовы быў перажываць той даўні канфлікт з Быкавым. I яго я разумеў: па тым часе ўлезьці ў гэтую іх сакрэтную сетку – то, мабыць, было злачынства, якое, калі неяк абышлося дэмабілізаванаму Быкаву, дык то было шчасьце. Я ўжо ведаў, як гэтыя ўмелі помсьціць. Але пра тое – хай іншым разам.\n– I вось гэты Быкаў, перазімаваўшы, апынаецца, дзе думаеце? Зноў у той жа рэдакцыі, дзе працуе Карпюк. Мала нам было аднаго Карпюка, дык яшчэ і Быкаў. I, уяўляеце, таксама пачынае пісаць. Што-нішто паяўляецца ў абласной газеце, але і ў Менску таксама. Ну мы тут ужо паставілі пытаньне: або той, або другі. Але не абодва разам. I праўда, Карпюк неўзабаве звольніўся. Во тады ён і апынуўся ў «Інтурысьце». Адно за другое ня лепей. Але ўсё – партыйнае кіраўніцтва. Тады ж ужо органаў пазбавілі сілы – Хрушчоў гэны – усё стала вырашаць партыя. Мы сігналілі ў час, папярэджвалі. Ды там, ведаеце, дужа цяжкія былі на пад’ём людзі. Пакуль раіліся, узгаднялі з Менскам... А тут чорт ведае, што тварылася... Быкаў пачаў стругаць свае аповесьці пра вайну. Ну, увогуле пра вайну добра, патрыятызм, гераізм і так далей. Але і ў яго таксама падазроныя ноткі. Мы ўсё чыталі, аналізавалі, і – сігналілі куды трэба. Але ж падтрымкі нуль. А тыя тым часам ужо наладзілі сувязь з італьянцамі. Так, Карпюк там не драмаў. Карыстаючыся службовым становішчам, сваім кабінетам на вакзале (адвёў для «Інтурыста» кабінет начальнік вакзалу, уяўляеце, наладзіў там падазроныя сустрэчы. I во ўжо ў яго незаконна жыве адзін італьянскі разьведчык – цэлых тры дні. Уяўляеце?.. I яны з Быкавым кормяць яго ў рэстаране.\nАд публікатара. Тут зноў трэба ўзяць слова публікатару, каб растлумачыць простыя рэчы. Задача Карпюка, як начальніка Гарадзенскага агенства «Інтурыст», была ўсё ж садзеяньне заходняму турызму, тым болей, што гарадзенская станцыя тады (ды і цяпер) была прымежнай на ўчастку Ленінград-Варшава. I вось аднойчы пагранічнікі зьнялі з цягніка, у якім вярталася з Ленінграду група італьянскіх турыстаў, аднаго міланскага фельчара, у якога не аказалася пашпарту. Сказаў: згубіў. Што было рабіць начальніку турызму з турыстам, у якога ні дакументаў, ні грошай. Ён яго прывёў у свой кабінет і паведаміў у органы. Але тыя таксама ня ведалі, што рабіць. Мабыць, трэба было даць нейкі прытулак і – карміць. Але каму гэта хочацца? Ды мне трэба былі некаторыя італьянскія словы-фразы. Карпюк ведаў гэта. I ён мне аднойчы тэлефануе: «Прыходзь, пагаворым, – у мяне тут італьянец начуе.» Ну я і прыйшоў. I мы спусьціліся з гэтым італьянцам у рэстаран, павячэралі, трохі выпілі. Ён з большага гутарыў па-расейску, і я ад яго дазнаўся шмат пра якія італьянскія выразы, якімі надзяліў маю гераіню ў «Баладзе»*. Дні праз тры дакументы італьянца знайшліся – іх у яго, канешне ж, укралі ў горадзе на Няве, а пасьля выкінулі на Неўскім, і ён зьехаў з Гродна. Але я яго не праводзіў – праводзіў Карпюк. Тая гісторыя, аднак, мела яшчэ свой працяг.\n– Мы, канешне, трымалі ўсё пад кантролем. Усе іх ня дужа прыстойныя – скажам так – размовы. Увогуле, тых размоваў сабралася ў Карпюка нямала, хаця ён, хітрая бесьція, стараўся ў сьценах асабліва не балбатаць, не раскрывацца. Як што з тым жа Быкавым ці з кім іншым такога ж кшталту, дык ён – выйдзем, пагаворым. – Мабыць жа меў на тое падставу, – не ўтрымаўся я.\n– Канешне, меў. У тым і справа. Але чэсны чалавек з чэснымі размовамі ня будзе таіцца, аглядвацца. Іншая справа, калі разгаворчыкі яшчэ тыя. Ну але ў нас гэтая справа была адладжаная – за вуглом мы таксама ўмелі слухаць, хоць тое і было болей складана. Дык вось, я сказаў, мы сігналілі. Пасьля першых аповесьцяў Быкава нават пачалі настойваць. Ну ня тое, канешне, каб яго зарыштаваць – у той час арышты былі непапулярныя. Але каб хоць адлупцаваць як мае быць у друку. Ня даць яму набыць антысавецкі капітал, з якім ён у Еўропе – герой. Праўда, тады яму толькі адзін «ЛіМ» добра ўлупіў – доказна, абгрунтавана, з бальшавіцкіх пазіцыяў.\n– А, памятаю, – сказаў я. – Чытаў. Здаецца артыкул называўся «Героі ці ахвяры лёсу».\n– Во-во. Здаецца, так.\n– Дык гэта з вашай ініцыятывы? – не ўтрымаўся я, і Мікалай Іванавіч аж прыпыніўся.\n– Не пытайся, малады чалавек, болей, чым я кажу. Зразумела?\n– Ну, во. Я і без таго вам у рот кладу. А вам трэба, каб яшчэ і разжоўваў?\n– Ну не, канешне...\nПадобна, ён аж зазлаваў, ці, можа, зрабіў такі выгляд. Мяне ён называў то на ты, то на вы – як калі. Я ж стараўся [абыходзіцца] з ім як мага болей ветліва. Мне было дужа цікава ўсё, што ён расказваў. Тым болей, што пра некаторыя справы ў Гародні я ўжо чуў, але болей з размоваў, чутак, з друку. А гэты сьведчыць з самых глыбіняў. Яшчэ тых глыбіняў-сутарэньняў.\n– Дык вось, я сказаў – пачатак быў добры. Звычайна было так, калі на пачатку творчасьці маладому даць добры ўрок, дык з яго выйдзе неблагі пісьменьнік. Так і рабілі, вопыт у гэтым сэнсе у нас быў багаты. А што – вазьміце С..., Ч..., П...** Мы іх добра направілі ў самы патрэбны час і – вось вынік. Выдатныя празаікі ва ўсіх адносінах; ідэйныя, партыйныя, народныя. А з Быкавым – дапусьцілі прамашку. Я ўжо не кажу пра Карпюка...\n«Але ж хто вы такі, – думаў я, – каб даваць гэткага кшталту ўрокі? Вы што – выдатны пісьменьнік, прафесар, акадэмік? Ці нават адказны работнік ЦК? Хто вам даў такое права? Тым болей заезжаму расейцу, чэкісту, што прыехаў сюды, каб змагацца з бандытызмам у Сапоцкінскім раёне. А дайшоў да таго, што ўзяў за абавязак выхоўваць беларускіх пісьменьнікаў».\n– Прабачце, а вы – таксама літаратар? – нясьмела папытаўся я.\n– Я не літаратар, – амаль прастадушна адказаў Мікалай Іванавіч. – Але я чэкіст. Зноў жа, я – кандыдат навук.\n– Якіх навук?\n– Ну, юрыдычных. Думаеш, гэта мала? Гэта вельмі нават нямала. Бо я працаваў і вучыўся. Партыя вучыла.\n– Зразумела, – сказаў я, каб спыніць гэты паваротак у размове, які яўна не падабаўся Мікалаю Іванавічу.\n– Учціце, я ў антысавецкай скіраванасьці гэтых іх аповесьцяў разьбіраўся лепш за некаторых рэдактараў, хоць бы і пісьменьнікаў. Я ўсё нутром адчуваў, бо нутро меў чэкісцкае. А тыя рэдактары па пяць разоў чыталі і нічога ня бачылі. Бо самі былі такія ж.\n– Нацыяналісты, во якія! Вазьміце тую ж гісторыю з аповесьцю Кулакоўскага. Партыя яго паставіла рэдактарам, каб ён правільна ацэньваў чужыя творы. Але як ён мог іх правільна ацэньваць, калі сам напісаў заганны, ачарніцельскі твор.\n– Гэта «Дабрасельцы»?\n– «Дабрасельцы», а што ж! Зганьбіў, збэсьціў усё на сьвеце. Усе планы і дасягненьні партыі ў галіне сельскай гаспадаркі. Як ужо разгарэўся скандал, тады яны да нас, што ёсьць па Кулакоўскаму? Каб прыняць меры. А ў нас па Кулакоўскаму нічога, не пасьпелі, не прадбачылі. Дык ужо па Карпюку ці Быкаву мы стараліся мець, што трэба, і што трэба прадбачыць.\nТак мы ў той дзень і хадзілі ўзад-уперад у хвойніку, ніхто нам не перашкаджаў, знаёмых Мікалая Іванавіча тут, здаецца, было няшмат. Даходзілі ў адзін канец – да будынку, спыняліся, трохі стаялі і паварочвалі назад. Мікалай Іванавіч, падобна, быў ахвочы паспавядацца. А я стараўся як мага больш запомніць, бо наважыўся пасьля ўсё запісаць.\n– Увогуле мы прадбачылі, шкада – да нас не заўжды прыслухоўваліся. Хаця мы рэгулярна сігналілі ў інстанцыі. Ды во ў Менску паявіўся яшчэ адзін разумнік, кандыдат навук Адамовіч. Гэты выступаў на пісьменьніцкім зьезьдзе і збэсьціў нашых лепшых пісьменьнікаў, на якіх было столькі надзей. Я маю на ўвазе Хадкевіча, Карпава, некаторых з маладых. А во Быкава ён ухваліў. Як у таго паявілася ягоная «Трэцяя ракета», Адамовіч прабіў яе на кінастудыю, там пачалі здымаць фільм. Фільм, праўда, ня ўдаўся, але ў пачаткоўца Быкава, здаецца, закружылася галава. Ён сабе ўвабразіў чорт ведае што. Тут, трэба сказаць, і ў нас адбыліся некаторыя зьмены, пайшоў на заслужаны адпачынак старшыня камітэту, вопытны, заслужаны чэкіст, з Менску прыслалі новага. Новая мятла, як вядома, па-новаму мяце, але не заўжды ў той бок. А тут яшчэ Хрушчоў, гэты Мікіта, пачаў таптаць органы пад выглядам барацьбы з незаконнымі рэпрэсіямі. Быкаў усё капаўся ў вайне, сучаснасьці не чапаў. Ну, мы трохі і супакоіліся. Пацяралі бдзіцельнасьць! Увогуле мудрыя партыйныя кіраўнікі даўно ставілі пытаньне, каб кантраляваць пісьменьніка на стадыі стварэньня твору, а не пасьля яго надрукаваньня. Мудрая мера! Колькі б яна прадухіліла няўдач, скандалаў, а то і прамога шкодніцтва. Але не, не паслухаліся таго, ну і атрымалі.\nУ 55-м* у «Маладосці» паявілася аповесьць Быкава «Мёртвым не баліць». Рэдактарам быў паэт Пімен Панчанка. Трэба сказаць, у нашых колах ён быў чалавек вельмі ненадзейны. І па часьці паэзіі, і як рэдактар. Мы ня раз ставілі пытаньне, каб яго замяніць. Але нам пярэчылі. У Маскве «Юность» узначальвае вопытны, аўтарытэтны рэдактар, а яна вунь што друкуе! Еўтушэнку друкуе. А Панчанка Еўтушэнку не друкуе – дык што, ён лепшы за таго маскоўскага? Дзіўная логіка, нічога ня скажаш. Мы, як прачыталі гэтую аповесьць Быкава, дык адразу схапіліся за галаву – да чаго дайшоў! Ужо замахнуўся на органы. Раней усё пляжыў, але радавых, ну, некаторых начальнікаў – малога рангу. А тут – асабіста, смершаўца! Хаця і хітра замаскаваў яго пад штабнога афіцэра. Мы ўсё прааналізавалі, аформілі, данесьлі па інстанцыі. Чакаем. I нічога. Ні з Менску, ні з Масквы. Думаем, ну, павінны ж адрэагаваць, пазьнімаць з работы – і рэдактараў, і ў ЦК, а, можа, і нашым некаторым дастанецца. Але ідзе час, мёртвая ціша. Аслупянелі яны там ці што? Аказваецца, не, не аслупянелі, але ніхто ня хоча браць на сябе адказнасьць.\nТак цягнулася аж да зімы, і во навіна – аказваецца, гэты з дазволу сказаць, твор, рыхтуецца да друку ў «Новом мире», які ўзначальвае хрушчоўскі любімчык Твардоўскі. Тут ужо запахла драмай на ўсю вуліцу, і мы ў Гродні вырашылі залегчы на дно. Хай! Мы сваё зрабілі, прасігналілі, нас не паслухалі, хай адказваюць.\nАд публікатара. Гэта, здаецца, праўда, на той час, як «Новый мир» узяўся рыхтаваць аповесьць і аж да яе поўнай публікацыі ў Беларусі ніякіх прыкметных рухаў супраць не адчувалася.\nАповесьць пераклаў Міхаіл Гарбачоў, маскоўскі перакладчык, сакратар Саюзу пісьменьнікаў СССР, наш зямляк – родам з Сеньненскага раёну. Да таго ён ужо перакладаў на расейскую мову «Трэцюю ракету», праз якую пасварыўся з Іванам Мележам, бо тым самым на пару месяцаў затрымаў пераклад ягонай эпапеі «Людзі на балоце». Патрабавальны Мележ забраў у яго раман і аддаў на пераклад іншаму перакладчыку – Д. Кавалёву. Сьпярша ў планах Гарбачова быў часопіс «Юность», дзе на той час друкаваліся самыя сьмелыя аўтары – В. Аксёнаў, А. Гладзілін і інш. Але «Юность» аповесьць не ўзяла – хітры Б. Палявой уцяміў, што тое значыць. Уцямілі, канешне, і у «Новом мире», але тое іх не спыніла, і аўтар атрымаў ад намесьніка галоўнага рэдактара А. Кандратовіча тэлеграму, што аповесьць будуць рыхтаваць да друку. Напачатку восені 1965 году я першы раз паехаў за мяжу на кангрэс «Комэса» у Рым, у групе савецкіх пісьменьнікаў быў і А. Твардоўскі, з якім я там пазнаёміўся. Ён сказаў, што ўжо прачытаў аповесьць, не з усім там згодны, але друкаваць будзе. Неўзабаве мяне паклікалі ў Маскву, дзе пасялілі ў цудоўным гатэлі «Савецкая», рэдакцыя прымацавала вопытнага рэдактара Асю Берзер, з якой я і пачаў працаваць. Працы было багата – і па стылі, і ня толькі па стылі. Пераклад, у якім захавалася нямала беларусізмаў, рэдакцыю не задаволіў, відаць, не задаволіла і асоба перакладчыка, што паставіла мяне ў далікатнае становішча перад ім. Загадчык аддзелу прама сказаў, што з Гарбачовым яны супрацоўнічаць ня будуць, будуць толькі проста з аўтарам. Гарбачоў, канешне, пакрыўдзіўся, але ўжо нічога зрабіць ня мог – рукапіс аповесьці ўжо быў у друкарні.\n– Вы не сьпяшаецеся? – запытаў Мікалай Іванавіч, як мы ў чарговы раз прыпыніліся на дарожцы. Час ужо набліжаўся да абеду, але мне было цікава, і я сказаў, што не.\n– Падзеі далей разьвіваліся так. Я сказаў бы, даволі драматычна. Зімой пачаў працаваць зьезд партыі, на якім выразна азначылася паваротка да новай палітыкі ў галіне ідэалогіі. Хрушчоў, як вядома, наламаў дроў, трэба было іх прыбіраць. Асабліва па лініі адносінаў да Сталіна і да органаў. Таго, што склалася пад канец яго цараваньня, нельга было трываць, лінію трэба было выпростваць. Але тут паўстала перашкода: група маскоўскіх інтэлігентаў напісала ў ЦК, Брэжневу, заяву, дзе пратэставала супраць быццам бы вяртаньня палітыкі да сталінізму. Трэба зазначыць, кіраўніцтва ЦК, Суслаў, а можа, і Брэжнеў не праявілі прынцыповасьці, прамарудзілі, пачалі вагацца. У такіх варунках ідзе зьезд. І тут паяўляецца першы нумар “Нового мира” з аповесьцю Быкава, у якой на матэрыяле вайны бэсьцяцца органы. Увогуле гэта быў акт сабатажу ў адносінах да палітыкі партыі – ня меней. Трэба ім аддаць належнае – у Маскве тое зразумелі адразу ж, і адразу прынялі меры. Найперш – публіцыстычныя. Газета Цэнтральнага Камітэту «Правда», якую, дарэчы, на той час рэдагаваў наш зямляк таварыш Зімянін, выступіла з артыкулам, у якім у пух і прах разграміла заганную аповесьць.\nАд публікатара. Наконт «пуха і праху» Мікалай Іванавіч дапускае перабольшаньне, на той час яны ўмелі тое рабіць зьнешне нават тактоўна, не патрабуючы вышэйшай меры для аўтара, як гэта было ў трыццатыя гады. Заганнасьць твору выяўлялася ў мастацка-ідэйнай няўдачы, у прыніжэньні прынцыпаў партыйнасьці і народнасьці. Напрыканцы артыкулу нават падносілася салодкая пілюля – прызнаньне таленту аўтара пры бесталанным творы. Адметна, што пры галоўным рэдактары «Правды» земляку Зімяніне аўтар таксама быў зямляк – беларус, слухач Акадэміі Грамадскіх навук В. Сеўрук, і гэтая рэцэнзія стала для яго першым прыступкам у яго затым бліскучай кар’еры на ніве ўдушэньня савецкай літаратуры і, асабіста, аўтара-земляка Быкава...\nНа гэтым рукапіс заканчваецца.