Azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi naxçivan böLMƏSİ ƏBÜLFƏz quliyev - səhifə 5\nKay. Kay etnonimi də qədim türk yazılı abidələrində bir dəfə — uyğur abidəsi olan Terxin kitabəsində (k 3) işlənmişdir. Bu leksik vahidi abidəni tədqiq edən S.Q.Klyaştornı Kaybaş şəklində antroponim olaraq təqdim edir. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, şəxs adı mətnin məzmunu ilə məntiqi cəhətdən uyğun gəlmir. Bunu nəzərə alan Tələt Tekin mövcud hərfi işarələri kay və aba şəklində oxumağı qərara almış, onları etnonim olaraq təqdim etmişdir. Mahmud Kaşqarlı da XI əsrdə bu adda bir türk boyu haqqında məlumat verir (MK. 1, 28). Böyük alim bu etnonimi basmıl, yabaku, tatar və kırğız boylarının əhatəsində göstərir. Müəllif kay boyu ilə oğuzların kayığ boyunu fərqləndirir (MK, I, 55). Y.Nemetin fikrincə, kay etnoniminin apelyativi güclü mənasını ifadə edir (105, s. 87).\nAba. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, aba etnonimi qədim türk yazılı abidələrində bir dəfə uyğur Terxin abidəsində işlənmişdir (k 3). Buradakı aba baş etnonimi Tələt Tekinin fikrincə Mahmud Kaşqarlının divanında rast gəldiyimiz oquz boylarından olan ava/yava/ıva/yıvalarla eynidir. Müəllifin bu fikri bizcə, həqiqətə uyğundur. Bəllidir ki, Mahmud Kaşqarlı əsas və geniş yayılmış məşhur oğuz boylarını qeyd etmişdir. Onların təşəkkülü, mövcud olma tarixi isə XI əsrlə məhdudlaşa bilməzdi. Ona görə igdir boyu kimi ıva/abaların adlarına da VIII əsr abidəsində rast gəlinməsi təsadüfi ola bilməz. Aba etnoniminin apelyativi ehtimal ki, yab sözü ilə bağlıdır. Yab sözü V.Radlovun fikrincə yad, özgə, yadelli, yağı mənasını ifadə edir (121, s. 289).\nİgdir. Bu türk etnonimi Terxin abidəsində işlənmişdir (cənub 3). S.Q.Klyaştornı bu sözü iqder şəklində oxuyur. T.Tekin isə bizim anladığımıza görə İgdir Bülük şəklində etnoantroponim kimi oxumuşdur. Mətndən igdir boyunun başçısı Bülüyün Moyun çorun əsas düşmənlərindən olduğu anlaşılır. Bu etnonim ehtimal ki, iki hissədən: ig və dir komponentlərindən ibarətdir. A.N.Kononova görə ig kök, əsas (64, s. 93), J.Nemetə görə isə igdir məşhur, tanınmış, alicənab mənasını bildirir (105, s. 281). İgdir etnoniminin Terxin abidəsində işlənməsi onu göstərir ki, oğuz boylarının tarixi çox qədimdir və onların qəbilə bölgüsü Mahmud Kaşqarlının yaşadığı dövrdə deyil, daha qədim dövrlərdə olmuşdur.\nBu boy adı müasir dövrdə Türkiyə Cumhuriyyəti ərazisində bir neçə yaşayış məntəqəsinin (İğdır və Kastamonu vilayətləində) adında öz varlığını saxlamaqdadır.\nKasar. Bu etnonim Terxin, Tes və Şine-Usu abidələrində dörd dəfə işlənmişdir: Kadır kasar Bedi bersil... (Terx. 17); Bedi Bersil Kadır kasar anta barmış (Tes 10): Kasar koruğ kontı, çıt tikdi, örgin yaratdı (Tes 19); Ol yıl Ötüken kedin uçınta Tez başınta Kasar kordan örgin anta ititdim, çıt anta tokıtdım (Şine-Usu 7).\nYeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, Şine-Usu abidəsi 1974— 1975-ci illərdə yenidən gözdən keçirilərkən, abidənin bəzi zədələnmiş sətirləri yeni tapılmış abidələrə əsasən bərpa edilmiş, bir sıra hərfi işarələrin oxunuşu dəqiqləşdirilmişdir (58, s. 85). Belə ki, abidənin VII-sətrində Q.İ.Ramstedtin aksırak ordu şəklində oxuduğu hərf kompleksini S.Q.Klyaştornı əsaslandırılmış şəkildə kasar kordan olaraq oxumuşdur. Bu mətndəki kasar leksik vahidini o etnonim olaraq gözdən keçirir. Abidədəki izahdan bəlli olur ki, Uyğur dövlətinin hökmdarı Eletmiş bilge kağan 751-ci ildə Kasarın qərbində (bu eyni zamanda Tuvada Tez çayının da qərbinə düşür) qərargah qurdurmuşdur.\nTerxin və Tes abidələrində isə uyğur dövlətçiliyinin tarixindən bəhs edilərkən məlumat verilir, Kadır və Kasar qəbilə başçılarının fəaliyyəti qiymətləndirilir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu abidələrdə öz əksini tapmış məlumatlardan aydın olur ki, tarixdə yaşamış güclü xəzər xaqanlığının qurucusu olan qəbilə vaxtilə (VI əsrə qədər) göy türk xaqanlığının tərkibində uyğur federasiyasına daxil olmuşdur. Yeri gəlmişkən, Nuh əfsanəsinə görə Yafəsin 8 oğlundan biri də Xəzərdir (112, s. 376). Çin qaynaqları Türküt dövlətinin qərb ucundakı xəzərlər (kasar) haqqında məlumat verir (165, s. 812).\nOnu da qeyd etmək lazımdır ki, son dövrlərdə xəzərlərin türkmənşəli olması, uyğur federasiyasına daxil olması haqqında bəzi mübahisəli fikirlər ortaya atılmışdır (140, s. 10-14).\nXəzərlər ağ və qara olmaqla iki yerə ayrılırdı. Mənbələr eyni zamanda xəzərlərin göy tanrı dininə etiqad göstərdiyini də yazır. Xəzər dənizinin adı da xəzər etnosu ilə bağlıdır. Yuxarıda bəhs etdiyimiz abidələrdə kasarların (xəzər) VII əsrdə tokuz oğuzların tərkibində göy türklərə qarşı vuruşduqlarına da işarə edilir. Yeri gəlmişkən onu da xatırlamaq yerinə düşər ki, uyğur xaqanlarından biri Kasar kağan 824-832-ci illərdə hökmdar olmuşdur. Təəssüf ki, Karabalqasun abidəsinin Çin mətnində ancaq Kasar kağana qədərki uyğur xaqanları haqqında məlumat verilməkdədir. S.Gömeç Kasar kağan haqqında belə yazır: "Kasar tiginin adından iki netice çıkarmak mümkündür: Birincisi, ağabeyi Küçlüg Bilge de olmak üzre Kasar tigin tokuz uyğur boyundan kasarlara (hazar) mensupdur. İkincisi, Küçlüg Bilge kardeşlerinden birini kasarlar üzerine göndermiş olduğundan dolayı kardeşi de bu adı almış ola bilir. Ancak kasar tiginden sonra iktidar mevkiine keçecek olan Hu tiginin de hulardan ola bileceyi ihtimali çok kuvvetli olduğu için birinci görüşün doğru olması aşağı yukarı kesindir” (111, s. 54).\nXəzərlər VI—X əsrlərdə Volqa ilə Krım arasında qüdrətli bir dövlət qurmuşlar. Dövləti idarə edən xəzər qəbilə birliyi on əsas qəbilədən təşkil olunmuşdu. Bu birliyə uyğur, türqiş, xəzər, bulqar, sabir və başqa boylar daxil idi (İA, V,I, s. 397). Xəzərlər Türküt (tukyu) dövləti zamanında isə qərbi göy türklərə tabe idi. L.Rasonyi sabirləri xəzərlərin xələfi adlandırır və xəzər sözünün sərbəst dolaşan mənasını bildirdiyini göstərir (128, s. 114). Xəzər sözünün mənşəyindən bəhs edən tədqiqatçılar bu etnonimi kazax etnonimi ilə qarşılaşdırır, kökündə kaz/kas ünsürünün mövcudluğunu, kaspinin də bununla bağlı olduğunu göstərirlər (30e, s. 59).\nBulak. Bu etnonim qədim türk abidələrindən ancaq uyğur Şine-Usu kitabəsində iki dəfə toponim kimi işlənmişdir. I. Örünq beqiq Kara bulukiğ Anı olurmış (ŞU 220). Bir yegirminç ay yeqirmike Kara buluk öndin Sokak yolı... (ŞU 35). Onu qeyd etmək lazımdır ki, bu nümunələrdən birincisi bizcə, etnotoponimdir. İkinci nümunə isə, bizim fikrimizcə, daha çox etnonim kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu etnonim açıqca buluk şəklində yazılsa da bəzi tədqiqatçılar onu bulak şəklində oxumaqdadır (38, s. 20). Onu da qeyd edək ki, H.Orkun bu leksik vahidi sual işarəsi ilə olsa da etnonim kimi oxumağa meylli olmuşdur (ETY, I, s. 172). Kara buluk toponiminin Abakanın ətrafında olduğunu güman etmək olar. 752-ci ildə tokuz oğuzlar və kırğızlar bir ittifaq yaradıb Kara buluk və Ürünq beqdə yerləşərkən kırqızlara elçi göndərmişlər.\nBu etnonim ehtimal ki, sonralar bulak şəklinə düşmüşdür, çünki bu fonetik əvəzlənmə türk dillərinin fonetik quruluşu üçün xarakterik xüsusiyyətdir. Məs.: konuk - konak; boğuz - boğaz və s. Buradakı kara sözü güclü mənasındadır.\nBulak qəbiləsinin adına daha sonra X əsr ərəb müəllifinin "Hüdud-ül-aləm" əsərində təsadüf edilir. Burada bulakların yağmalardan olub tokuz oğuzlarla qarışıq yaşadığı göstərilir (153, s. 72). Daha sonra bulaklar haqqında Mahmud Kaşqarlı məlumat verir. Müəllif bulakların bir türk boyu olduğunu, bir ara qıpçaqlara dustaq olduqlarını, bu səbəbdən elke bulak adlandıqlarını qeyd edir (MK, 1, 379).\nBulak etnonimi bulğamaq felindən törəmişdir. Bulğamaq feli Tonyukuk abidəsində də işlənmişdir.\nBersil. Bersil etnonimi Terxin (17) və Tes (10) abidələrində tokuz oğuz xaqanlığının VII əsrin ikinci yarısında göy türklərlə savaşda məğlub olması epizodu ilə əlaqədar xatırlanır. Bu etnonim həmin abidələrdə kadır, kasar etnonimləri ilə yanaşı qeyd edilir. Mənbələrdə bersillər bulqar, xəzər türklərinin bir boyu olaraq göstərilir. Bersillərin adına Bizans tarixçisi Feofilakt Simokattanın əsərində (VI əsr) barselt şəklində təsadüf edirik. Bəzi ehtimallara görə VI əsrdən başlayaraq barsillər Dərbəndin şimalında, Sulak və Terek çaylarının Xəzər dənizinə töküldüyü yerdə məskunlaşmışdılar. Markvarta görə balıq ovu ilə məşğul olan bu boy hun dövründə türkləşmişdir. IX əsrdən etibarən barsillərin adına tarixi qaynaqlarda təsadüf edilmir (172, s. 292). Uyğur abidələrinin verdiyi məlumatlara əsaslanaraq S.Q.Klyaştornının ardınca biz güman edirik ki, barsil və kasarlar boz ok qəbilə birliyinə və VI əsrdəki uyğur dövlətinə daxil olmuş, xəzər və bulqar xanədanlarının təşəkkülü zamanı uyğurlardan ayrılaraq bu xaqanlıqların əsasını təşkil etmişdir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, barsillərin boz ok ittifaqına daxil olmasını inandırıcı hesab etməyən tədqiqatçılar da vardır. Məsələn, bu məsələ ilə əlaqədar tarixçi S.Gömeç bunları yazır: “... Barsil adı ayrıca Tibete seyahat eden beş uygur elçisinin raporlarında Pars-il şeklinde geçmektedir. Bizim araştırmalarımıza göre şimdiye kadar Barsil ve Bersil şeklinde transkripsion edilen bu teknik adın Barsil veya Bars-el şeklinde okunması daha doğru olacaktır. Çünkü biliyoruz ki, bars ve ya pars Türk kültüründe önemli bir yere sahiptir ve şahıs adı ola bildiği gibi boy adı olması da çok mühtemeldir” (37, s. 19).\nYeri gəlmişkən, Tes abidəsində (9) oğuzların bozok qəbilə birliyinin adına da təsadüf edilir. Burada bozokların başçısının da Bedi Bersil və Kadır Kasarla bərabər dövlətə xəyanət etdiyi və bunun nəticəsində tokuz oğuz xaqanlığının göy türklərə məğlub olması vurğulanır. Bəllidir ki, bozok etnonimi sonralar "Oğuznamə" abidəsində də işlənmişdir. Bəzi tədqiqatçıların bozok və üçok ayrımının ancaq X əsrdən etibarən meydana çıxa biləcəyini iddia etməsinə baxmayaraq (37, s. 19), bizcə, VIII əsrdəki türk etnik tarixində artıq oğuzların bu boy bölgüsü meydana çıxmışdı. On ox və başqa birliklərə analogiya olaraq bozok və üç ok bölgüsünün də qədim olduğunu düşünə bilərik.\nYatız. Uyğurların Terxin abidəsində təsadüf etdiyimiz etnonimlərdən biri də yatız/yataz) etnonimidir (şerq 2). Türkologiyanın bugünkü səviyyəsi yatız boyunun kimliyi haqqında tam məlumat əldə etməyə imkan vermir. Ona görə də T.Tekin bunun Çin mənbələrində adı çəkilən ye-tis boyu ilə eyni ola biləcəyini ehtimal şəklində irəli sürür (165, s. 835). S.Q.Klyaştornı eyni etnonimi aytaz (?) şəklində transkripsiya edərək şöhrətli (proslavlenniy?) biçimində sual işarəsi ilə tərcümə edir. Transkripsiyada ytz hərfi işarələrini də mətnə əlavə etməsindən bəlli olur ki, bu etnonimin aytaz şəklində oxunmasına özü də şübhə ilə yanaşır (58, s. 91, 93). S. Gömeç də bu barədə: Burada adını tesbit edemediyimiz bir de yatız adı geçmektedir” - deyə yazmışdır (37, s. 19).\nRunik əlifba ilə yazılmış uyğur abidələrində fonetik dialektizmlərin əks olunmasına əsaslanıb (məs.: şad yerinə çad yazılmışdır) yatız formasının ediz etnoniminin təhrif olunmuş şəkli olduğunu güman edirik. Mətndə yatız sözündən sonra oğuz etnoniminin gəlməsi də bu fikri qüvvətləndirir. Bəllidir ki, tölöslərin bir qrupu altı bağ bodun adı altında VII əsrin əvvəllərində bir siyasi ittifaq əmələ gətirmişdi. Altı bağ bodun bir az sonra edizlər də daxil olmaqla tokuz oğuzlarla birləşdi. Tokuz oğuz federasiyası aşağıdakı boylardan təşkil olunmuşdu: 1. Buğu. 2. Bayırku. 3. Hun. 4. Tonqra. 5. Eskel. 6. Ediz. 7. Apa isi. 8. Ku- lun-wu-ku. 9. Ki-pi (37, s. 17).\n687-ci ildə göy türklərlə tokuz oğuzlar arasında baş vermiş qanlı müharibəyə bir neçə abidədə işarə edilir. Terxin abidəsində də yatız (ediz) etnonimi bu çərçivədə işlənmişdir. Ona görə də bizcə, bu faktlar da təsdiq edir ki, yatız forması ediz etnoniminin təhrif edilmiş variantıdır.\nYağlakar boyu. Yağlakar etnonimi bəhs etdiyimiz uyğur abidələrində üç dəfə, həm də antroponimlərin tərkibində təsadüf edilir. Yağlakar onomastik vahidi burada antroponimlərin tərkibində işlənsə də Çin mənbələrindən bəllidir ki, bu xaqan boyu on uyğur qəbilə birləşməsinə daxil idi, uyğur xaqanlarının bir çoxu da məhz bu boydan çıxmışdı. Ona görə də tədqiqatçılar müəyyən etmişlər ki, Sevrey abidəsinin türkcə mətnində işlənən İnqi Yağlakar uyğur hökmdarı Bögü kağanın (759-779) adlarından biridir. Mani mətnlərində (Mahrnamaq) Yağlakar ınal antroponimi (M6) işlənmişdir. Süci abidəsində də Yağlakar kan onomastik vahidinə təsadüf edilir. Bu onomastik vahidin tərcüməsi, anlaşılması haqqında müxtəlif fikirlər vardır. Bernştam Yaqlakar xanı qırğız xanı hesab edir. Buna S.Y.Malov vaxtilə ətraflı və tutarlı dəlillərlə cavab vermiş, onun doğru olmadığını göstərmişdir. Abidənin 840-cı ildən sonra qoyulmasını nəzərə alaraq son dövrlərdə Süci abidəsinin birinci sətrindəki "Uyğur yerinte Yağlakar kan ata keltim" cümləsini Uyğur ölkəsindən Yağlakar xanı ataraq gəldim şəklində tərcümə edirlər (142, s. 255).\nTURFAN UYĞURLARININ AD SİSTEMİ\nTURFAN UYĞUR ABİDƏLƏRİNDƏ ANTROPONİMLƏR\nBəlli olduğu kimi, 840-cı ildə uyğur xaqanlığı yıxıldıqdan sonra uyğurların böyük bir qismi Şərqi Türküstana axın etmiş və Turfan-Beşbalık ətrafında məskunlaşmışdır. Buradakı uyğurlar demək olar ki, tamamilə oturaq həyat tərzinə keçmiş, şəhər məişətini mənimsəmişlər. Bu uyğurlar müxtəlif dinlərə etiqad göstərmişlər. Eyni zamanda uyğurlar bu bölgədə yeni mədəniyyət çevrəsinə daxil olmuş, Çin, soğd, toxar, Höten, Hind xalqları ilə ictimai-siyasi və mədəni əlaqə saxlamışlar. Antroponimlər sırf mədəniyyət faktoru olduğuna görə bu həyat tərzi uyğurların adlarında da əks olunmuşdur. Bu adlarda uyğurların zövqü, dünyabaxışı, mədəni səviyyəsi, inancları, həyat tərzi və s. geniş şəkildə öz əksini tapmışdır. Eyni zamanda bu adlarda qədim türk antroponimik sistemi, advermə ənənələrinin əsas prinsipləri davam etdirilmişdir. Turfan uyğurlarının ad sistemi Ötüken türklərinin, o cümlədən də Ötüken uyğurlarının ad sistemlərindən kifayət qədər fərqləndiyindən buna ayrıca fəsil ayırmağı qərara aldıq. Bu fəsildə IX-XIII əsrlərdəki kolofonlarda, hüquq sənədlərində işlənmiş şəxs adlаrı, eyni zamanda manixey və buddizm məzmunlu uyğur abidələrindəki şəхs аdları tədqiqata cəlb olunur.\nBurada bir məsələni xüsusi olaraq qeyd etmək istəyirik. Göytürk və uyğur xaqanlıqları dövründəki yazılı abidələrdə qadın adları çox az işlənmişdir. Qədim türk cəmiyyətində qadının cəmiyyətdə özünəməxsus rolu olmasına baxmayaraq, bu abidələrin xarakteri ilə əlaqədar olaraq burada qadın adları çox az gözə çarpır. Eyni vəziyyət Mahmud Kaşqarlının sözlüyündə də müşahidə edilir. Bu abidədə 7-8 qadın adına təsadüf edirik. Amma uyğur Koçu dövlətinin zamanına aid olan uyğur abidələrində belə adların sayı yüzdən artıqdır.\n3.1.1. Аntrоpоnimlərin lеksik-sеmаntik qruplаrı. Türkologiyada türk antroponimlərini əmələgəlmə yollarına, yaranma üsullarına və leksik-semantik xüsusiyyətlərinə görə aşağıdakı şəkildə təsnif edirlər:\n1. Totemistik adlar;\n2. Məqsədli adlar;\n3. Təsadüfi adlar;\n4. Teofer adlar;\n5. Valideynlərin arzusuna görə verilən adlar;\n6. Şəxslərlə bağlı olaraq verilmiş adlar;\n7. Rütbə və titul bildirən sözlərlə düzələn adlar(125,s.143-144) .\nBu bölgü əsasında biz Turfan uyğurlarının ad sistemini tədqiq edirik.\nI. Rütbə, titul əsasında əmələ gələn şəxs adları. Bu yolla düzələn şəxs adları, bəlli olduğu kimi, qədim türk yazılı abidələrində çoxluq təşkil edir. Ümumiyyətlə, qədim türk antroponimik sistemində titulların mühüm rolu olmuşdur. Buna görə də burada, hətta titulun bəzən birbaşa şəxs adı yerində çıxış etdiyini də müşahidə edirik. Bəhs etdiyimiz abidələrdə kişi adı bildirən antroponimlərin tərkibində аşаğıdаkı titul və rütbə bildirən leksik vahidlər işlənmişdir: kan, san,un/sen,ön, beg, ınal, tarkan, tutuk, tutun, çor, tigin, elig, toyın, açari, seli və s. Qadın adlarında isə, əsasən, tenrim, katun, kunçuy və ağa titulları işlənmişdir.\nOnu da qeyd etmək lazımdır ki, bu abidələrdəki rütbə və titul bildirən sözlərin bəzisi Orxon-Yenisey abidələrində də şəxs adlarının tərkibində fəal iştirak etmişdir.\nYeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, uyğur Koço dövlətinin özünəməxsus titul sistemi diqqəti cəlb edir. Turfan uyğurlarının hökmdarları bir qayda olaraq Arslan bilge Tenqri ilig İdukut titulunu daşıyırdılar. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, idukut titulu, onun mənşəyi haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur (15, V, 334; 8, 493-503). Turfan bəyliyinin hökmdarları öncə kağan, sonralar isə kan, eliq kan, tenqriken və ən sonda ıdukut titulunu daşımışlar. Bəyliyə daxil olan qəbilələrin başçıları eltebər, şahzadələr tiqin, vergi toplayanlar isə tarkan titulu ilə tanınırdılar. Beg burada sadəcə vəzifə adı və titul kimi işlənirdi. Halbuki bəg göytürklərdə yüksək vəzifə sahiblərinə, aristokrat təbəqəsinin nümayəndələrinə verilən ad və ya titul idi. Bundan əlavə, Turfan bəyliyində eş, ayğuçı və toyın titullarından da istifadə edilmişdir (10,s. 69).\nİndi də titul və rütbə bildirən sözlərlə formalaşan şəxs adlarını gözdən keçirək:\n1.Ağa titulu. Bu titulla aşağıdakı antroponimlər düzəlir: Tokluğ Kutluğ ağa (Arat 227) Kurçığan ağa (Arat 227). Bu titulla düzələn qadın adlarına sonrakı dövrlərdə daha çox təsadüf edilir. Məsələn, XIX əsrdə Naxçıvan xanının qızının adı Gövhər ağa idi.\n2. Beg titulu. Koço dövləti dövrünə aid kolofonlardakı antroponimlərin tərkibindəki beg titulunun işlənməsinə az rast gəlirik. Bu abidələrin özünəməxsus cəhəti ondan ibarətdir ki, burada qadın adlarının tərkibində də beg titulu işlənir. Məs.: Nirmalaşri beg (Arat, 223). Bu antroponimdəki Nirmalaşri sanskrit dilindən alınmış sözdür; mənası “çirksiz, təmiz” deməkdir. Tanyaşri beq (Arat 223). R.Arat bu antroponimin sanskritcə olduğunu qeyd edir, onu bu dildəki Triratna buddizm termini ilə əlaqələndirir (8, 418). İrinçin beq (Arat, 223). Bu antroponim də türkcə deyil, sanskrit dilindən alınmışdır, Buyan Kaya Kalın qızının adıdır. Buyan Kaya Kalının qardaşı qızının adının Ima beg olduğunu ehtimal etmək olar. Bu antroponimin fonetik cəhətdən ahəng qanununа tabe olmaması göstərir ki, bu antroponimin də apelyativi sanskrit mənşəlidir (8,s. 418). Çalır tutuk beg (Arat, 218), Beg buka (Zieme, II, 92), Kaya onq, tutuk beg (Zieme, II, 87). Bu sonuncu şəxs adında Kaya komponentinin apelyativi bəllidir. Buradakı onq, tutuk titulu haqqında bəhs edərkən ilk öncə xatırlatmaq lazımdır ki, bəzi tədqiqatçılar оnu antroponim hesab etsələr də, KTş31-dəki “Tabğaç onq tutuk bis tümen sü kelti” cümləsindəki Onq, tutuk da elə hərbi rütbə, çin, tituldur, şəxs adı deyildir. Doğrudur, ola bilər ki, bu titul Köl tigin abidəsində antroponim funksiyasını yerinə yetirmişdir. Yuxarıdakı beg titulu ilə işlənən bəzi antropоnimlərin qadın adı olması təəccüblü deyildir. Çünki ağa titulu kimi beg titulunun da türk antroponimiyası tarixində bəzən qadın adlarının tərkibində işlənməsinə sonrakı dövrlərdə də təsadüf edilir. Məsələn, İlhanlı hökmdarlarından Olcaytunun qızının adı da Satı beg idi.\n3. Çor titulu: Borluk çor (Zieme II). Bu antroponimin tərkibindəki borluk komponentinin apelyativi qədim türk abidələrində də “üzümçü, şərаbçı” mənasını bildirmişdir. Yeri gəlmişkən, bu sözlə qohum olan bor, borlukçı leksik vahidlərinə də abidələrdə rast gəlirik. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, digər qədim uyğur abidələrində, məsələn, “Maytrısimit” abidəsində Manqçor, “Kalyanamkara və Papamkara” abidəsinin kolofonunda Kösen çor işlənmişdir. Bundan əlavə, uyğur hüquq sənədlərində (USp.18) Borlukçı antroponiminə də təsadüf edilir.\n4. Katun titulu. Baçaq katun (Zieme III), Lala katun (Zieme III), Turmış katun tenqrim: Erdeni katun tenqrim (USp26), Ana katun (Tuquş I, 20)\nBu antroponimlərin tərkibindəki baçağ xristian və manixeylərdə “oruc tutmaq”, “pəhriz saxlamaq” mənasını bildirir. Erdeni sanskrit dilindən alınmış sözdür, mənası “xəzinə, qiymətli metal” deməkdir. Lala antroponiminin apelyativi fars dilindən alınmış lalə sözüdür, Turmış isə tur/dur- feli ilə bağlıdır.\n5. Inal titulu. Bu titul Orxon-Yenisey abidələrində də (Inal öge-Y49) işlənmişdir. Bəzi tədqiqatçılar bu titulun incə variantını da təhlil edirlər. Bu variant daha çox Mahmud Kaşqarlı “Divanı”nda (İnel öz-MK I, 361) və ona yaxın dövrün abidələrində gözə çarpır. Mahmud Kaşqarlı bu tituldan bəhs edərkən onun tigin ilə tarkan arasında bir vəzifə dərəcəsi bildirdiyini qeyd edir. Onun fikrincə, inel anası xanədandan, atası da xalqdan olan bütün gənclərə verilən bir tituldur (MK, I, 122).\nÜmumiyyətlə, şəxs adlarından əvvəl gələn bu titul bildirən sözün apelyativi, çox ehtimal ki, “inanmaq, güvənmək, etibar etmək, əmanət etmək” mənasını bildirmişdir. Bəhs etdiyimiz qədim uyğur abidələrində aşağıdakı şəxs adlarının tərkibində bu titul bildirən sözün işlənməsinə təsadüf etdik: Ödöş ınal (Tuquş I, 21), Adak tutuk ınal (Tuguş I, 21), Taqay ınal (Tuquş I, 14), Yaşkan ınal (Zieme, III, 268), Busardu ınal (Zieme III, 268), Kakaç ınal (Zieme, I, 73), Toyın kulı ınal (Zieme, I, 74), Tolun Toğrıl ınal (Zieme, I, 74), Kara ınal (Zieme, II, 91), It kaya ınal (Zieme, II, 91), Ara kaya ınal (Zieme, II, 91), Ukmış ınal (BTT II), Kösen ınal (Zieme III), Silakay ınal (Zieme, II, 89).\nYeri gəlmişkən onu da qeyd edək ki, “İki qardaş hekayəti”nin kolofonunda gözə çarpan şəxs adlarında bu titul əvvəldə gəlir: Inal taş, Inal toğmış (43, 51-53).\nYuxarıdakı antroponimlərdən Kakaç ınal şəxs adında kakaç komponentinin apelyativi “palçıq, çirk, rütubət” deməkdir. Həmin söz bu mənada Mahmud Kaşqarlının “Divanı”nda da işlənmişdir, qadın adı kimi çıxış edir.\nTaqay ınal antroponimində taqay sözü qədim türk dilində “dayı” mənasını ifadə edir. It kaya ınal antroponimi qədim dövrlərdə uyğurlar arasında itə sayqı göstərilməsinin izi kimi özünü göstərir. Türk onomastikasında it, köpək kultu haqqında prof. Əhməd Cəfəroğlunun bir məqaləsində ayrıca olaraq bəhs edilmişdir (257, 10). Onu da qeyd etmək lazımdır ki, USp. 26-da it sözü vasitəsilə It saman və It tarkan antroponimləri də işlənmişdir. Toyın kulı ınal antroponimindəki toyın onomastik vahidinin apelyativi “buddizm dininin rahibi” mənasını bildirən Çin mənşəli sözdür. Bu onomastik vahid başqa qədim uyğur antroponimlərinin tərkibində də gözə çarpır: Toyın çok (USp73), Toyın kulı şila (USp84), İdege toyın (AY 137) və s.\n6. Kunçuy titulu. Tərkibində kunçuy komponenti olan qadın adları: Tüzün bilqe kunçuy və Tüzün silik kunçuy (M 14, 35). Bu antroponimlərin tərkibindəki tüzün “bütün, əsl”, silik isə “bakirə” deməkdir. Bilqə apelyativi isə “müdrik” mənasını ifadə edir. Esen kunçuy (Zieme III). Buradakı esen “sağ, salamat” mənasını ifadə edir. Bu antroponim (esen) kumanlarda da gözə çarpır (Ziеmе, I, 82).\n7. Tarkan titulu: Kaş kaya tarkan (Zieme, II, 87) antroponimi qədim türk dilindəki kaş, kaya və tarkan apelyativi məlum olan komponentlərdən ibarətdir. İş ayğuçı avluç tarkan (Zwei Pfh.), Kenç turmış tarkan, It tarkan (Zwei Pfh.). Bundan başqa bu titula Huang Wenbinin nəşr etdirdiyi mətnlərdə Ked toğmış tarkan, Oğul Arslan tarkan və manixey monastr mətnində Taş Svit Bars tarkan və Kumar Bars tarkan antroponimlərində də təsadüf edilir (Zieme II, 88).\n8. Tenqri titulu. Bu titul I şəxsin təkində tenqrim şəklində, demək olar ki, daha çox qədim uyğur abidələrində təsadüf edilir. Bu abidələrdə tenqrim titulu şahzadələrə, kübar dairədən olan xanımlara verilir. Məs.: Oğul aşunmuş tenqrim (Zieme III), Artuk tenqrim (Zieme, III), Oğul umdu tenqrim (Zieme III). Bu şəxs adlarının tərkibindəki aşunmış komponenti aş- felindən törəmişdir. Bu fel “aşmaq, yüksəlmək, ucalmaq” mənasını bildirirdi. Artuk antroponiminin apelyativi “artıq” leksik vahidindən gəlir. Türk dövlətinin bəyliklər dövründəki Artuk oğulları sülaləsini yada salmaq kifayətdir. Bundan başqa bu antroponim kumanlarda (126,s.82), türkmənlərdə (148, s. 181) də gözə çarpır. Umdu komponenti “ümid, etibar” mənasındadır.\nL.Y.Tuquşevanın nəşr etdirdiyi iki kolofonda da çok sayda qadın adı işlənmişdir. Müəllif məqaləsinin izahat hissəsində göstərir ki, bu kolofonda kişilərin bir çoxu ınal titulu ilə, qadınların çoxu isə tenqrim titulu ilə çıxış edir (173,s. 252). Amma nədənsə tərcümədə qadın adlarındakı tenqrim titulu buraxılmışdır. Hər iki kolofonda tərkibində tenqrim titulu işlənən qadın adlarına təsadüf edilir. Bunlar aşağıdakı antroponimlərdən ibarətdir: İçkelmiş tenqrim (I, 9), Basana tenqrim (I, 10), Sumak tenqrim (I, 12), İlalmış tenqrim (I, 14), Kutuk tenqrim (I, 18), Oğul yitmiş tenqrim (I, 19), Sevinç tenqrim (I, 20), Usdek tenqrim (I, 20), Ana katun tenqrim (I, 20), Arığ kunçuy tenqrim (I, 21), Tez kön tenqrim (I, 21), Buyançuk tenqrim (I, 22), Tarım kunçuy tenqrim (I, 22), Tadarçın tenqrim (I, 22), Yığmış tenqrim (I, 24), Kesik tenqrim (I, 24), Il ornatmış tenqrim (II, 1), Sevik tenqrim (II, 2), Kızturmış tenqrim (II, 5), Il tını tenqrim (II, 9), Yarıçuk tenqrim (II, 7), Kutaçuk tenqrim (II, 9), Ornaçuk tenqrim (II, 10) və s.\nYeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, P.Zieme doğru olaraq Östek antroponimini Östen şəklində oxuyur (Ziеmе, III, 275). Bu antroponimin apelyativi “östön, gözəl” mənasını ifadə edir. Arığ kunçuy tenqrim antroponimində arığ komponentinin apelyativi “təmiz, günahsız”, kunçuy “şahzadə xanım” deməkdir. Tadarçın tenqrim antroponiminin birinci komponentini P.Zieme L.Tuquşevadan fərqli olaraq Taytarçın şəklində oxumaqdadır (Zieme III, 280). Bu onomastik vahidin mənası tam şəkildə aydın deyil. Onu uyğur abidələrində rast gəldiyimiz Tatar tenqrim antroponimi ilə müqayisə etmək olar. Sumak tenqrim antroponimindəki Sumak onomastik vahidi kumanlarda da təsadüf edilir (Ziеmе, I, 126). Bu antroponimin apelyativi “meşindən düzəldilmiş su qabı” deməkdir (159,s. 487).\nBəhs etdiyimiz abidədə bir neçə antroponimin tərkibində İl komponenti çıxış edir: İlalmış, İl ornatmış, İlkelmiş. Bu xüsusiyyətə, ümumiyyətlə, digər uyğur antroponimlərinin də tərkibində təsadüf edirik: İl tözmiş, İl körmiş, İl karışur, İl evirmiş, İl tirmiş. Onu da qeyd edək ki, qədim uyğurlarda kişi adlarında da İl komponentindən istifadə edilməsinə təsadüf edilir: İl tеmür, İl bars, İl Arslan tiqin (Zieme, II, 82).\nTenqrim titulu ilə P.Ziemenin nəşr etdirdiyi qədim uyğur mətnlərində aşağıdakı antroponimlər işlənmişdir: Balak tenqrim - Balak onomastik vahidi digər türklərdə yer və şəxs adı kimi də çıxış edir. Məsələn, Macarıstan kumanlarında XIV əsrdə Balak adlı bir məntəqə qeydə alınmışdır (126, 85). P.Zieme bu antroponimin xristian tatarlarda və sabirlərdə təsadüf edildiyinə diqqəti cəlb edir (Ziеmе, I, 79).\nKüseyük tenqrim. Birinci komponentin küse formasının apelyativ mənası qədim uyğur dilində “arzu etmək” anlayışını bildirir. Bu mətndə bununla eyni kökdən olan Küsüş antroponimi də işlənmişdir. Baçak kur... tenqrim. Burada yarısı pozulmuş kur komponentini P.Zieme kurtğa şəklində bərpa edir (Ziеmе, I, 82). Kurtğa “qoca, yaşlı” mənasını ifadə edir. Baçаk komponenti uyğur hüquq sənədlərində də təsadüf edilir. Xristian və manixeylərdə “oruc tutmaq, pəhriz saxlamaq” mənasını bildirir.\n9. Tigin titulu. Kutluğ tigin kız (Arat 223), Sılığ tigin (Arat 239), Külüg tonqa tigin (BTTV, 728), Turmış tigin (Arat, 223), Çın tigin kelin tenqrim (Arat 223), Tilik tigin kız tenqrim (Arat 223). Göründüyü kimi, bu abidələrdə Orxon-Yenisey abidələrindən fərqli olaraq tigin titulu qadınlara aid şəxs adlarının tərkibində də çıxış etməkdədir. Yuxarıdakı Sılığ tigin antroponiminin tərkibindəki sılığ komponenti “yüksək, gözəl” mənasını ifadə edir.\n10. Sanqun/senqün titulu. Bu titul Çin mənşəli olub “general” deməkdir. Orxon-Yenisey abidələrində normal tezliklə çıxış edən bu titul bildirən söz qədim uyğur abidələrində də ara-sıra gözə çarpır. Məsələn: Kol Arslan sanqun (BTTV), Külüg ınanç saçu sanqun (Zwei pfahl), Id kikedmiş sanqun (Zwei pfahl), Yegen külüg sanqun (Zwei pfahl 15), Sarığ baş tarkan yanqa sanqun (Zwei pfahl 16), Tanq Arslan sanqun (Zwei pfahl17), İl almş sanqun (Zwei pfahl 18), Edgü yegen sanqun (Zwei pfahl 19), Yegen ağısız sanqun (Zwei pfahl 19).\nGöründüyü kimi, sanqun/senqün titulu daha çox “Zwei pfahlinschriften aus den Turfanfunden (Die uigurische inschrift auf dem pfahle)” mətnində gözə çarpır. çünki bu abidə F.K.Müllerin mülahizəsinə görə, X əsrə, Böqü Kül bilqə kağan (899-947) dövrünə aiddir.\n11. Toyın titulu. Qədim uyğur antroponimlərinin tərkibində təsadüf etdiyimiz bu titul bildirən söz buddizm dini ilə əlaqədardır. Çin dilindən alınmış bu titulun mənası “rahib” deməkdir. Bir neçə qədim uyğur antroponiminin tərkibində gözə çarpır. Bunlar aşağıdakı antroponimlərdən ibarətdir: Sarığ toyın (Tuquş I, 14). Toyın kulı ınal (Zieme, I).\nP.Zieme qədim uyğur mətnlərində bu antroponimik model əsasında düzəlmiş Nom kulı, Burkan kulı, Kuvrağ kulı antroponimlərini də bununla müqayisə edir.\n12. Tutuk titulu. Tədqiqatçılar tutuk titulunun Çin dilindən alındığını və totok şəklində transkripsiya edilməsinin vacibliyini iddia edirlər. “Hərbi komendant” mənasını ifadə edən tutuk titul adı Orxon-Yenisey abidələrində çox fəal olmuşdur. Orta əsrlərdə bu leksik vahidin işlənmə dairəsi xeyli məhdudlaşmışdı. Ona görə də Mahmud Kaşqarlı artıq onun bu dövrdə ancaq antroponim kimi işləndiyini qeyd edir (MK, I, 380). Koço dövlətinin idarəetmə sistemində də tutuk titulu mövcud idi. Bu məsələdən bəhs edərkən tarixçi K. Makkeras belə yazır: “Adı çəkilən titul tutuk istər uyğurlarda, istərsə də VIII əsr çincəsində dəyişik mənaları bildirir. Tan dövlətində du-du öndə gələn məmur idi. Uyğurlarda isə tutuk “boy rəisi” deməkdir. Bunlar iki idi: konfederasiyаnın təməlini təşkil edən doqquz boy ilə karluk və basmıllar... bunlar bir də dövlət xəzinəsi üçün vergi toplayırdı. Doqquz boyun rəisi olaraq uyğurlardakı tutuk хaqanın yaхın qоhumu idi, amma хaqanın özü deyildi” (80,s. 433).\nQədim uyğur kolofonlarında aşağıdakı antroponimlərin tərkibində tutuk sözünə təsadüf edilir: Adak tutuk (Tuquş, I, 21), Kedik tutuk (Tuquş I, 12), Sınq kur tutuk (Tuquş I, 17), İsik edqu tutuk ər tonqa (Zwei pfahl), Çalır tutuk beq (Arat ETŞ, 218), Kolımdu tutuk (Zieme II), Kaya onq, tutuk beg (Zieme, II, 87).\n13. Tutunq titulu. Bu titul bildirən söz ehtimal ki, Orxon-Yenisey abidələrindəki tudun (Tudun Yamtar) titulu ilə müəyyən qohumluq əlaqəsinə malikdir. Mahmud Kaşqarlı isə bu titulu “kənddə su və arx işlərini tənzimləyən şəxs” mənasında izah edir (MK, I, 400). Qədim uyğurlarda isə Çin mənşəli tutunq sözü “vilayətin hakimi, vali” mənasını bildirən vəzifə adıdır. Haqqında bəhs etdiyimiz abidələrdə aşağıdakı şəxs adlarının tərkibində işlənmişdir: Biiqui tutunq. Bu bir rahib adıdır. Antroponimin hər iki komponenti Çin dilindən alınmışdır. Biiqui onomastik vahidinin apelyativi “təəssüf” deməkdir (Ziеmе I, 279). Suuza edgü tutunq antropnimi də Çin mənşəlidir (Zieme, II, 93). Buradakı türkmənşəli edgü sözü “yaxşı” mənasını ifadə edir, Kıytso tutunq, antroponimi də Çin mənşəlidir; bunun Kıntso variantı da bəhs etdiyimiz abidələrdə gözə çarpır (Zieme, III, 273). Burkan kulı tutunq (Zieme, III, 268) antroponimində Burkan kulı onomastik komponenti “Buddanın qulu, qulluqçusu” mənasını ifadə edir. Ata tutunq (Zieme II, 91) və Altmış tutunq (Arat ETŞ 218) antroponimlərinin komponentlerinin mənası aydındır. Toğrıl tutunq (Tuquş II, 6) adındakı birinci komponent türk sözü olub, bir quşun adıdır. Çısuya tutunq (Arat, ETŞ, 125) antroponimi uyğurlarda qədim dövr şairlərindən birinin adıdır. Vapşintu tutunq, antroponimində birinci komponent Çin mənşəlidir, “müəllim, mürəbbi” mənasını ifadə edir.\nII. Tоtеmistik аdlаr. Qədim uyğur kolofonlarında antroponimlərin tərkibində totemistik heyvan adları da çıxış edir. Bunlar arslan, bars, buka, toğrıl, laçın, yanqa (BTT V, 181), toğan, tonqa lеksеmlərindən ibаrətdir, məsələn: Tolun Toğrıl (Zieme, I, 74). Bu şəxs adındakı tolun komponentinin apelyativi dolmaq felindən törəmiş tolun sözüdür, “bədirlənmiş” (ay) deməkdir. Tolun ay ifadəsi klassik türk ədəbiyyatında geniş yayılmışdır. Eyni zamanda Tülünoğulları sülaləsindən Əhməd bin Tülün tarixdən bəllidir (Zieme, I, 82). Toğrul/toğrıl quşu (şahin, yırtıcı quş) türklərdə ənənəvi olaraq müqəddəs hesab edilmiş, ona görə də Orxon-Yenisey və digər türk abidələrində şəxs adlarının tərkibində çıxış etmişdir. Edgü toğrıl (Tuquşeva I, 8). Bu antroponimin tərkibindəki edgü komponentinin apelyativi qədim türk dilində “yaxşı” mənasını vermişdir. Toğrıl tutunq (Tuquş II, 6a). Burada tutunq, komponenti qədim uyğurlarda titul bildirən söz olaraq çıxış edirdi.\nBeg buka (Zieme, II, 92), Bay buka (Zieme, II, 92), Bolat buka (Tuqus II, 11a), İl buka (Zieme, II, 92), Kara buka (Hamilton 52). Bu antroponimlərin tərkibində gözə çarpan bay komponenti müasir türk dillərinin antroponim sistemlərində də geniş yayılmış bir leksik vahiddir. Qədim türk yazılı abidələrində bu komponent antroponimin həm əvvəlində, həm də sonunda işlənir. İl komponenti isə qədim uyğur abidələrində, həm də el fonetik variantı ilə çıxış edir. Bu antropokomponent eyni zamanda qədim rus abidələrində El bek, El buka, İlturmış kimi antroponimlərin tərkibində gözə çarpır (18,s. 34).\nTotemistik görüşlərlə bağlı olan, müqəddəs heyvan hesab edilən arslan qədim uyğur abidələrində geniş şəkildə işlənmişdir. Məsələn: It Arslan (Hamilton 52), Kol Arslan sanqun (BTT V, 739), Yegen Arslan (BTTV 707), Alp Arslan (Zieme, 11, 92), Tanq Arslan (Zwei pfahl 17), Beq Arslan (Zwei pfahl 19), Arslan Bilqe tenqri ilig Künçük Iduk-kut (Arat 220). Bu sonuncu antroponim üzərində xüsusi dayanmaq istəyirik. “Eski türk şiiri” kitabında bu uyğur hökmdarının adı ilə bağlı (XIV əsrin əvvəllərində yaşamış) “Xatimə duası” adlı uyğur mətnini ilk dəfə görkəmli türkoloq, uyğur abidələrinin ən tanınmış tədqiqatçısı Rəşid Arat tədqiq, aşkar və nəşr etdirmişdir. Müəllif bir az sonrakı səhifələrində haqqında bəhs etdiyimiz uyğur hökmdarının atasının adını müəyyən etməsindən söz açır: Bu mətni bilavasitə hökmdar özü yazdırmışdır. Ona görə də özünü bu şəkildə təqdim edir:\nArslan Bilge Tenqri iliq\nAtam Kireşiz Iduk-kut\nAnam Tokluğ Kutluğ ağa birle\nançulayu Kurğıçan ağa yime\nAbita burkan uluşınta\nantırnısız toğup belgöröp\nArtukrak terk ödön\nAdırtlığ burkan kutın bulzunlar (Arat 226)\nО, uyğur hökmdarının ıduk-kut titulundan bəhs edərkən “Arslan bilqe tenri iliq”in onun adı, “Iduk-kut”un isə həmin hökmdarın titulu olduğunu göstərərək yazır: “Mərkəzləri Koço və ya daha sonrakı adı ilə Idıkut şəhəri olan uyğur hökmdarlarının daşıdıqları titulun tam şəklində görülən Arslan Bilge tenqri, mərkəzləri Ötüken olan uyğur хаqаnlarının daşıdıqları tituldаn bilаvаsitə Arslan kəlməsinin mövcud оlması ilə ayrılmaqdadır. İkincilərin istifаdə еtdikləri kağan yerinə, birincilərin, ümumiyyətlə iliq titulu uyğun gəlir. Bu mətləblərin göz önündə tutulması ilə bu dövrdən qalma sənədlərin aidiyyətinin təsbiti аsаnlаşаcаqdır” (8, s.501). Deməli, Arslan komponenti Koço dövləti hökmdarlarının antroponimlərini Ötüken uyğur dövləti uyğur hökmdar antroponimlərindən fərqləndirən əsas amil kimi çıxış etmişdir.\nIII. Uşaq üçün xoş dilək, arzu əsasında yaranan qadın adları. Tərkibində kut, kutluğ, ögrünc sözləri olan qadın adları aşağıdakılardır: Kutluğ kız (M 15), Kut katun (M 15), Kutluğ (USp. 21, 23), Ögrünç tenqrim (TTVII 40), Sevinç (Tuquş I, 19), Kutadmış tenqrim (USp. 26).\nBu antroponimlərdəki kut, kutluğ “bəxt, səadət, xoşbəxt” mənasını bildirir. Ögrünç antroponiminin apelyativi də ög/öy feli ilə bağlıdır.\nIV. Kosmoqonik məfhumlardan əmələ gələn şəxs adları. Tolun (M 39). Bu antroponimin apelyativi “dolu ay” mənasını bildirir. Аykunçuy (USp26). Ay beg (Zieme I). Sоnuncu antroponim “Oğuz kağan” dastanında da Ay kağan şəklində işlənir (LOK 8). Nəsturi xristian abidələrində: Aymenqü, Aytak kişi adı kimi çıxış edir (Cumaqulov 67).\nV. Ata-ananın duyğularını ifadə edən qadın adları. Ay çeçek tenqrim (USp26). Bu antroponimdən digər türk abidələrində də istifadə olunmuşdur: Ay çeçek (Manas dastanı), Mah çeçek (Babur sarayında istifadə edilmiş qadın adlarından) (127,s. 85).\nVI. Etnoantroponimlərdən ibarət olan qadın adları: Kırkız tenqrim (Zieme, II, 93), Kıtay tenqrim (Zieme, III, 275), Tatar (Arat, 218). Türk onomastikasında bu üsulla antroponim yaratmaq geniş şəkildə yayılmışdır.\nVII. Uyğur hüquq sənədlərində kollofonlarda olduğu kimi bəzi qadın adlarına təsadüf edirik. Burada da kutluğ leksemi antroponim yerində çıxış edir. Məs.: Manqa Tedimilig Kara buka ikedöke karçlığ bolup Kutluğ atlığ kadın kişini satıp Kutluğ temürtin yüz elig kalın böz aldımız (Usp 26). “Mənə Tedimilike və Kara bukaya ikimizə xərclik lazım olduğu üçün Kutluğ adlı qadını satıb Kutluğ təmürdən yüz əlli qalın bez aldıq.” Kutluq antroponiminin apelyativi “xoşbəxt” mənasını ifadə edir. Aysılığ (USp.73). Bu qadın adının işləndiyi mətn belədir: Utuznunq Baltur atlığ temirçi karabaş Toyınçoknın, Aysılığ atlığ ebçi karabaş bözçi bu ikegü beglerinqe ayıtmatın er ebçi bolmışlar. “Utuzun Baltur adlı dəmirçi köləsi ilə Toyınçokun Аysılığ adlı toxucu qadın köləsi — bu ikisi bəylərindən izin almadan ər-arvad olmuşlar”.\nBəllidir ki, türk antroponim sistemində Ay leksemi geniş şəkildə işlənir. Buradakı sılığ komponentinin apelyativi qədim türkcədə rast gəldiyimiz “təmiz, bakirə” mənasını ifadə edən söz olmuşdur. Türk antroponimiyası tarixində silig, Silig terken, Silig tigin kimi şəxs adları, qadın adlarının X əsrə aid olan Böqü kan kitabəsində (USp 26) işlənməsinə təsadüf edirik. Eyni zamanda Orxon abidələrindən Köl tigin kitabəsində Yegin Silig bəg şəxs adı da (KTş33) işlənmişdir. Bundan əlavə, “Mahranamaq”da Tözön silik kunçuy (M 14, 35), qaraçaylarda Sılıhan, Sıylıkız, Radlovda Payan sulu (W.Radlof. Proben. III, 269, IV, 12) kimi qadın adları da məlumdur (127, s.79, 86). Müasir qazax və tatar dillərində sılu/sulı “gözəl, göyçək” leksik vahidi bu gön də işlənməkdədir (159a, s.495).\nBunlardan başqa uyğur hüquq sənədlərində Kimzun (İzgi 143), Sılan, (USp.78) və Kız turmış (USp.61) qadın adları da çıxış etmişdir. Sonuncu şəхs adının tərkibindəki kız leksemi monqol istilası dövründəki şəxs adlarının tərkibində “şahzadə” mənasını da ifadə etmişdir. Antroponimlərdəki oğul, oğlan sözləri isə yenə “oğul, şahzadə” çalarını bildirir (153,s. 310).


Mixail Saakaşvili-Seçkilərin ikinci turunda iştirak etməkdə məna görmürəm – Marneuli FM\nCümə axşamı 30 İyun 2022 / 13:27\nGürcüstanın eks prezidenti Saakaşvili Milli Vahid Hərəkat partiyasının üzvlərinin ikinci tur seçkilərdə iştirak etmələrində məna görmədiyini bildirib.\n“Bu situasiyada düşünürəm ki, ikinci turda heçnə deyişməyəcək çünki İvanişvili ikinci turdan əvvəl bildirir, ki onun namizedləri hər bir məntəqədə qalib gələcəklər. Bu günki seçki sistemində bu belədə olacaq. Bu na görədə mən bir dəyişiklik görmürəm amma bu hər bir namizədin öz şəxsi qərarıdır. Ancaq oda aydındır ki, bu müddətdə çox çətin başa çatacaq”.-deyə Saakşvili bildirib.


Bir ayda artıq çəkidən azad olun\nMəlumata görə 25-dən çox ölkədə metabolik balans proqramı tətbiq olunur.\nBu proqram vasitəsi ilə vahid sağlamlığa qovuşmaq artıq xəyal olmayacaq.\nQalıcı çəkiyə və daha gənc görünüşlü dəriyə sahib olmaq və təxminən bir aya kimi qısa bir müddətdə artıq çəkidən azad olmaq asan ola bilər.\nTürkiyənin estetik sağlamlıq sahəsində fəaliyyət göstərdiyi bildirilən Dr. Əmrə bəy metabolik balans proqramı ilə həm də qalıcı çəkiyə malik olmağın mümkünlüyündən bəhs edib.\nYazın gəlməsi ilə əlaqədar artıq çəkidən xilas olmaq üçün bəzi insanlar şüurlu və ya şüursuz pəhriz proqramlarının tətbiqinə başlayır.\nOnlardan gələn şikayətlərə görə itirilən çəkilər qısa müddətdə geri dönür. Bu dövr isə həm sağlamlığa həm də psixologiyaya mənfi təsir edə bilər.\nBu baxımdan həmin balans proqramı əhəmiyyətli hesab olunur.\nSözü gedən balans proqramında maddələr mübadiləsinin normal və sağlam işləməsi əsas götürülür. Məlumatda həmçinin bildirilir ki, insandan alınan qan nümunələrinin analiz edilməsi və Almaniyada metabolik balans laboratoriyasının qiymətləndirmə nəticələri sonda insanın metabolik xəritəsini çıxarıb.\nUyğun bir qidalanma proqramının hazırlandığını ifadə edən Dr. Əmrə bəy isə bu proqramda xüsusilə adamın sağlam bir immunitet sisteminə qovuşmasını təmin edəcək qidaların nələr olduğu, bədənin ehtiyac duyduğu enerjinin hansı yeməklərdən alınacağını izah edib.\nBu detallar göz önünə alınaraq hər adama xas olan bir proqram tətbiqi də faydalıdır.\nBu proqram sözün əsl mənasında lazımi proseduraları gözlənilməklə vaxtında və düzgün qəbul olunarsa artıq çəki probleminin həllini qısa müddətdə reallaşdıra bilər.\nTarix: 08.01.2015 / 12:46 Müəllif: Aziza Baxılıb: 29\tBölmə: Saglamliq\nMəhsuldar bir tətil öz əlinizdədir\nAz yuxu orqanizmə zərərlidir\nDırnaqlarda olan ağ ləkələrə diqqət!\nXərçəng yaradan məhsullar müəyyən edildi\nBu yağ insan orqanizminə təsirlidir\nUzuyum Çobanyastığı 128 reqemin menasi DƏRİ Nigar Bir Kalpte Iki Awk Yaşıl eynəkli adam film 1987 Yollar Bərə Vilhelm Baslayiram Nikahdan Fındıq yağının dərimizə faydaları Yuxuda Dam örtüyü görmək Woferi Atdim ZƏKATI Bextiyaram Men Orqanizmə faydalı Meyvələr Temel Ile Dursun iusagim olmur oglan usagi isteyirem Palıd ağacı esli ve kerem ramazan ayinda sac kesmek olarmi SERLER bakire qizlar Bilirsizmi kişilərin ürəyindən nələr eşitmək keçir yuxuda qonwu gormek Receb Ilahə Mawini Zaparojets SEVGİ ROMANİ 13 Bolum spermada uze maska encil nece qurutmalı AyRiLiQ StATuSLaRi Əsədov qiz burcu Kolxoz Ağıllı cavab Damla Yel çıxması barəsində şəkk edirəm nə edim Yarım saata gözellik aşiqi məsafə Fikirləşirəm deməli yaşayıram Radyo qiz nomresi Ben Hep Platonik Kaldim sebnem tovuzlu mahnlari YATAQDA QADININ UTANCAQLIGI


Rusiyanın daha dörd şəhərindən Bakıya uçuşlar bərpa olunur | marja.az\nRusiyanın "Nordwind"aviaşirkəti may ayının sonunadək dörd şəhərdən Bakıya uçuşları bərpa etmək niyyətindədir.\nAviaşirkətin rəsmi məlumatına görə, mayın 18-dən etibarən (çərşənbə axşamı) Sankt-Peterburq-Bakı aviareysi üzrə uçuşlara başlanılacaq. Sonradan sözügedən marşrut üzrə uçuşlar həftənin cümə günləri yerinə yetiriləcək.\nMayın 19-dan etibarən "Nordwind"Nijni Novqorod-Bakı (çərşənbə, daha sonra cümə axşamı günləri) və Kazan-Bakı (çərşənbə, daha sonra bazar ertəsi günləri), mayın 20-dən isə Rostov-Bakı aviareysi üzrə birbaşa uşulara başlayır.\n"Epidemioloji vəziyyət dəyişdikdə və beynəlxalq hava əlaqəsi bərpa olunduqca, Azərbaycanın paytaxtına uçuşların tezliyi artırıla bilər", - aviaşirkətin məlumatında deyilir.\n1500 MANAT KREDİT 49 MANAT ÖDƏNİŞLƏ!


SABAH qruplarında müəllim işləmək istəyənlərin nəzərinə!\nTəhsil Nazirliyinin SABAH qruplarında 2021-2022-ci tədris ilinin payız semestrində müxtəlif fənlərin tədrisini aparmaq məqsədilə professor-müəllim heyəti və mütəxəssislərin işə qəbulu ilə əlaqədar yenidən müsabiqə elan edilib.\nMüsabiqədə magistr dərəcəsi, yüksək səviyyədə İKT və sahə bilikləri olan, innovativ tədris metodlarından istifadə edə bilən, eyni zamanda müasir pedaqoji yanaşmalara malik, dinamik, pozitiv və ünsiyyətcil namizədlər iştirak edə bilərlər. Qeyd edilən tələblərə cavab verən namizədlər 21 avqust saat 00:00-dək müraciət edə bilərlər. Müraciət etmək üçün "Müraciət forması"nı bölmələr üzrə tam doldurmağınız tələb olunur.\nHər bir namizəd ən çoxu 2 fənn üzrə müraciət edə bilər. Vakant fənlərin siyahısına "Fənlər" bölməsindən baxa bilərsiniz.\nQeyd edək ki, seçim zamanı elmi dərəcə, müvafiq sahə üzrə iş və ya ali təhsil müəssisəsində tədris təcrübəsi və xaricdə təhsilin olmasına üstünlük veriləcək.\nMüsabiqə barədə ətraflı məlumatı bu linkə http://sabah.edu.az/az/azerbaycan-respublikasi-tehsil-nazirliyinin-sabah-qruplari-bakalavr-layihesinde-20212022ci-tedris-ilinin-payiz-semestri-uzre-asagidaki-fenlerin-tedrisini-aparmaq-meqsedile-yeniden-vakant-yerler-ucun-professor-muellim-heyeti-ve-mutexessisler-saathesabi-qay daxil olaraq əldə edə bilərsiniz. Qeydiyyat ilə bağlı sual yarandıqda teacher@sabah.edu.az ünvanına müraciət edə bilərsiniz.


VTB — VTB (Azərbaycan) III Beynəlxalq bank forumunun tərəfdaşı olub\nBank VTB (Azərbaycan) “Nağdsız iqtisadiyyat: ənənəvi bankçılıqdan rəqəmsal bankçılığa keçid” adlı III Beynəlxalq bank forumunun tərəfdaşı olub. Forumun iştirakçıları iqtisadiyyatın nağdsızlaşdırılması ilə bağlı təşəbbüsləri, rəqəmsallaşmanı, maliyyə texnologiyaları sahəsində cari vəziyyəti və bazardakı son trendləri müzakirə edib.\nBank VTB (Azərbaycan)-ın İdarə heyətinin sədri Evgeniy Kirin “Bank transformasiyası” panelində forum iştirakçıları ilə gələcək ödəniş texnologiyalarını, innovasiyaların bank əməliyyat proqramlarına tətbiqini, eləcə də bu sahədə qəbul olunmuş dövlət proqramlarını müzakirə edib.\n“Rəqəmsal bankçılığa keçid dövlətin strateji məqsədlərindən biridir. Bu, vergi inzibatçılığının sadələşdirilməsinə, iqtisadiyyatın şəffaflaşmasına, eləcə də əhalinin keyfiyyətli və müasir texnologiyalarına çıxışına yardım edir. Bank VTB (Azərbaycan) həm bizim biznesin, həm də ümumilikdə bütün bank sektorunun inkişafına təkan verən bu proseslərin daha da sürətlə irəlləməsində maraqlıdır” - deyə VTB (Azərbaycan)-ın İdarə heyətinin sədri Evgeniy Kirin jurnalistlərə müsahibəsi zamanı qeyd edib.\nForumun sonunda bank VTB (Azərbaycan) III Beynəlxalq Bankçılıq Forumuna göstərdiyi dəstəyə görə Azərbaycan Banklar Assosiasiyası tərəfindən “Bank Tərəfdaşı” nominasiyasında diplom ilə mükafatlandırılıb.


Sərnişin təyyarəsi səhvən ABŞ-ın hərbi bazasına endi - AzEuroNews\nTexnologiya “Samsung Galaxy S8” nə vaxt təqdim olunacaq? İnternet “Android”in müəllifi “Apple”ə rəqib yaradır Texnologiya “Google” nəhəng layihəsini dayandırdı Texnologiya “Apple erası bitdi” – “PayPal”ın yaradıcısı Ana Səhifə İqtisadiyyat Sərnişin təyyarəsi səhvən ABŞ-ın hərbi bazasına endi\nSərnişin təyyarəsi səhvən ABŞ-ın hərbi bazasına endi\ntweet “Delta Airlines” aviaşirkətinə məxsus A320 sərnişin təyyarəsi səhvən ABŞ-ın Cənubi Dakota ştatının “Elsuort” hərbi bazasında yerə enib.\nVirtualaz.org xəbər verir ki, bu barədə ABC məlumat yayıb.\nMəlumata görə, Nəqliyyatda Təhlükəsizlik üzrə Milli Agentlik hadisə ilə bağlı araşdırma aparır.\nABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus bazada yerə enən layner əslində həmin yerdən 10 mil məsafədə (təxminən 16 kilometr) yerləşən “Rapid Siti” hava limanında yerə enməli idi.\nUğursuz eniş etmiş hava gəmisinin sərnişinlərinin sözlərinə görə, təyyarə yerə enəndən sonra onlar təxminən 2,5 saat salonda gözləməli olublar. Həmin müddətdə hərbçilər təyyarəni yoxlayıblar.\nEtiketlərABŞDelta Airlineshərbi baza Paylaş\ntweet Əvvəlki yazıNATO Əfqanıstanda 12 minə yaxın hərbçi saxlayacaqNövbəti məqaləRusiyalı turistlər Türkiyədə gül-çiçəklə qarşılanıb AzEuronewshttp://AzEuronews.com\tƏlaqədar yazılarRedaktorun seçimi


Akademik Tofiq Hacıyevin ədəbi irsi tükənməz bir xəzinədir - AZƏRTAC – Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi\nAzərbaycandilli satirik şeirə akademik baxış\nVətənini ürəkdən sevən, yurduna qəlbən bağlı olan şəxsiyyətlər tarixdə öz yaradıcılıqları və özlərindən sonra qoyub getdikləri ilə seçilir, fərqlənir və yaşayırlar. Onlar öz fərdi istəklərindən uzaqlaşıb, Tanrının ona yurd seçdiyi Vətənin, el-obanın, dərd-sərini özlərinin dərdinə çevirib bu dərdlərin aradan qaldırılması yolunda mücahidə çevrilirlər. Belə insanlar cəmiyyətin hansı təbəqəsinə mənsubiyyətindən asılı olmayaraq çalışıb-vuruşur və son anda bu yolda heç zaman silinməyən tarix yazırlar, onların ömrü əsərlərinin xalq arasında yaşaması ilə ölçülür. Müqəddəs Qarabağ torpağının azadlığı uğrunda döyüşüb qələbə sədaları altında ona həyat verən, öz qoynunda böyüdən torpağına qovuşan Qarabağ qəhrəmanları kimi.\nÖz ana dilinin, bu dildə yazılan ədəbiyyatın, bu ədəbiyyatı yaradan şəxsiyyətlərin özlərindən sonra gələnlərə tanıdılması üçün ömürlərini şama çevirənlər çox olub. Onlardan biri də bütün həyatını öz ana dilinin və ədəbiyyatının tədqiqinə, öyrənilməsinə, qaranlıq qalan səhifələrin işıqlandırılmasına həsr edən, bu günlərdə 85 illiyi qeyd olunmuş, qədim Qarabağ torpağının yetişdirdiyi görkəmli şəxsiyyət, akademik, Əməkdar elm xadimi, “Şöhrət” ordenli, Türkiyə Cümhuriyyətinin “Ləyaqət nişanı”, “Türk dünyasına xidmət” medalları ilə təltif olunmuş Tofiq İsmayıl oğlu Hacıyevdir. Təəssüf ki, böyük insan, görkəmli türkoloq bizim yaşadığımız bu günü, Qarabağın, o cümlədən doğma yurdu Cəbrayılın azad olunması xəbərini eşitmədi. Azad olunan torpaqlarda qürur, fərəh hissi ilə gəzib dolanmadı. Lakin o, Qarabağın azad oluncağına öz varlığına inandığı qədər inanırdı.\nBu fikirlər filologiya üzrə elmlər doktoru Sərdar Zeynalın “Akademik Tofiq Hacıyevin ədəbi irsi tükənməz bir xəzinədir” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.\nİndi ruhunun o torpaqlarda olduğunu düşünür, təsəlli axtarırıq. Amma bu cür təsəlli Tofiq Hacıyevin türkün əvəzsiz dilinə, qələbə dolu tarixinə həsr etdiyi yaradıcılığına uyuşmur.\nAkademiki təkcə yaşadığı ölkənin bu günü deyil, dünəni və gələcəyi daha çox maraqlandırırdı. Buna görə də o, xalqın, vətənin, yaşadığı mühitin dərdlərini öz dərdinə çevirən Azərbaycanın bütün dəyərli şəxsiyyətlərinin yaradıcılığına müraciət edib, onları dəyərləndirib, xalqın düçar olduğu bəlalardan qurtarmağın yollarını onların öz əsərlərindən gətirdiyi nümunələrlə təsdiq etməyə çalışırdı.\nBöyük alim Azərbaycan xalqının işıqlı gələcəyi, inkişafı və maariflənməsi yolunda qorxmadan, çəkinmədən mübarizə aparan Mirzə Fətəli Axundzadə, Cəlil Məmmədquluzadə, Həsən bəy Zərdabi, Mirzə Ələkbər Sabir və digər mütəfəkkirlər haqqında onlarca sanballı məqalə, monoqrafiya və əsər yazıb cap etdirmisdi.\nBu yanaşma akademik Tofiq Hacıyevin M.Ə.Sabirin yaradıcılığına münasibətində daha qabarıq şəkildə görünür. O, aspiranturada oxuduğu illərdən bu məsələlərə yaxından diqqət göstərmiş, öz xalqının savadlanması və imzasının imzalar içində olmasına çalışan Sabir haqqında yeddi jurnal, 6 qəzet məqaləsi və iki kitab yazıb çap etdirmişdi. Onun şairin anadan olmasının 100 illiyinə həsr etdiyi “Sabirin fırçası” məqaləsi “Azərbaycan” jurnalında dərc edilib. Bu məqalədən sonra Tofiq Hacıyevin bir neçə məqaləsi müxtəlif məcmuə və elmi jurnallarda işıq üzü görüb. Alimin satirik əsərlərlə bağlı yazdığı əksər məqalələrdə Sabirin yaradıcılığına müraciət olunur. Bu məqalələrdə Sabirin özündən əvvəl yazıb-yaradan şairlərlə ideya bağlılığı, haqsızlığa nifrət, zəhmətkeş insanlara məhəbbət kimi əxlaqi fikirlər öz əksini tapıb.\nİlk məqalədən sonra Tofiq Hacıyevin “Füzuli və Sabir” seriyası, “M.Ə.Sabir üslubunda “Molla Nəsrəddin” formaları, “Satirik nitqdə jarqonun xüsusiyyətləri”, “Dilimin satirik gücü”, “İnqilabi-satirik üslubda xüsusi isimlərin işlənmə xüsusiyyətləri” məqalələrini jurnal səhifələrində dərc etdirib, yenə də Sabir yaradıcılığına həsr edilmiş “Sabir satiraları dini xurafatla mübarizədə”, “Sabirin uşaq şeirləri haqqında”, “Sabirin elmi düşüncələri” adlı məqalələri qəzet səhifələrində işıq üzü görüb.\nBu jurnal və qəzet məqalələrindən başqa Tofiq Hacıyev Sabirin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı kitab da nəşr etdirib. Kitablardan biri 1975-ci ildə ADU nəşriyyatında çap edilən “Satira dili” əsəri, digəri isə 1980-ci ildə “Yazıçı” nəşriyyatında işıq üzü görmüş “Sabir: qaynaqlar və sələflər” əsəridir. “Satira dili” əsəri bütünlüklə M.Ə.Sabirə həsr olunmasa da, “Sabir: qaynaqlar və sələflər” əsəri tamamilə Sabirin yaradıcılığına həsr edilib. Kitabda şairin Füzuli yaradıcılığından bəhrələnməsi, onun yaradıcılığına şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin təsiri, Sabir yaradıcılığının Mirzə Fətəli Axundzadə yaradıcılığı ilə bağlılığı, Sabir yaradıcılığında “Molla Nəsrəddin”in rolu və Sabir yaradıcılığında C.Məmmədquluzadənin bir şəxsiyyət kimi rolu və sair məsələlər öz əksini tapıb. Bundan əlavə, Sabirin əsərlərinin Cəfər Cabbarlı yaradıcılığına təsiri və sair məsələlər qələmə alınıb, bu böyük şəxsiyyətlərin hər birinin yaradıcılığının bir məktəb vəzifəsini yerinə yetirdiyi müqayisəli faktlarla konkretləşdirilib.\nAkademik Tofiq Hacıyev “Sabir: qaynaqlar və sələflər” kitabının müqəddiməsi hesab olunan “Daha dərin köklər” bölməsində yazır: “Azərbaycandilli satirik şeir Mirzə Ələkbər Sabirlə kamala çatır: zarafatdan, məzhəkədən yüksəlib, masqaradan, həcvçilikdən çıxıb, mükəmməl ictimai-estetik vüsət qazanır; ötəri, əyləndirici gülüşdən sarsıdıcı gülüşə, yumşaq yumordan sərt satiraya keçir”.\nSatirik əsərlərin, o cümlədən bu sahədə öz quruluş və axıcılığı ilə seçilən Sabir satiralarının bu qədər diqqətçəkən, təsirli və qaynar olması həmin dövrün eybəcərliklərinin çoxluğunun təsirindən ortaya çıxmışdır. Əgər həyatda baş verən haqsızlıqlar, eybəcərliklər, mənəm-mənəmliklər, başqalarının qismətinə göz dikmək, zavallıları əzmək, mənfiliklər kütləvi hal olmasaydı, onda bu satirik əsərlər yarana bilməzdi. Yəqin ki, onda heç satirik şeir növü də inkişaf edə bilməzdi.\nElə bu səbəbdən də kitab müəllifi yazır: “Xalq ən qədim dövrlərdən haqsızlığa, qəbahətə, mənfiliklərə nifrət bəsləmiş, qəzəblənmiş və bu satirik janrlarda nifrətini, qəzəbini ifadə etmişdir”.\nKitabın ikinci, eyni zamanda, ən geniş bölməsi “M.Füzuli və M.Ə.Sabir” adlanır. Kitab müəllifi hansı məqsədlə bir-birindən 350 illik bir məsafədə yaşayıb-yaratmış bu iki söz cəngavərinin yaradıcılıqlarını müqayisə edir?! Kitabı oxuduqca bir-birindən 350 illik məsafədə yaşayan bu insanların eyni dərdlə yaşadıqları, eyni ağrıları yaşadıqları gecə qaranlığında parıldayan şimşək kimi göz qamaşdırır.\nBu iki həmdərdi tarixlərin uzaq keşməkeşləri ayırsa da, onları eyni dərd, eyni əqidə, eyni məslək birləşdirir. Bu birlik, bu eynilik haradan və nədən qaynaqlanıb?!\nMən fikirləşmədən deyərdim ki, böyük satirikin dahi türk oğlu, qələmini bir çox sahələrdə sınayan, öz “Leyli və Məcnun”u ilə türk dilinə əbədi və möhtəşəm abidə ucaldan Füzuliyə, onun yaradıcılığına tükənməz sevgisindən irəli gəlib.\nAkademik kitabda Füzuli yaradıcılığı ilə Sabir yaradıcılığı arasında paralellər aparır və bu qənaətə gəlir ki, Sabir uzun müddət Füzuli yaradıcılığından bəhrələnsə də, ilk əvvəllər şairin Füzuli şeirlərinin təsiri ilə yaratdığı şeirlər çox sönük görünür və Füzuli səviyyəsinə qalxa bilmir. Bunu nəzərə alan Tofiq Hacıyev yazır: “Sabir yaradıcılığı Füzuli yaradıcılığından qidalansa da, onların yaradıcılıqları arasındakı fərq aradan qaldırılmamış, Sabir bu xətti heç zaman keçib gedə bilməmişdir”. Tofiq Hacıyev göstərir ki, Füzuli zirvəsinə nəinki Sabir, heç onun müəllimi S.Ə.Şirvani də ucala bilməyib.\nBunu nəzərdə tutaraq akademik yazır: “Sabir görürdü ki, Füzuli məktəbinin ən istedadlı nümayəndəsi olan öz müəllimi Seyid Əzim belə onun bərabərinə çata bilməmiş və Füzuli üslubunda təxminən yeni heç bir şey deməmişdir.”\nMüəllif nümunələrlə göstərir ki, Sabir uzun müddət Füzulinin cazibə qüvvəsində qalsa da, sonradan o bu tilsimindən çətin də olsa, uzaqlaşa bilir, özünü poeziya üfüqlərində daimi yaşadan yeni bir yola qədəm qoyur və bu yol onu Füzuliyə pərəstişkarlığından kənarlaşmağa kömək edir.\nSabirin Füzuli yardıcılığından ayrılıb özü üçün yeni bir bənzərsiz cığır açması və bu cığırdan keçdikdən sonra əlçatmaz uğurlar əldə etməsi kitabın dördüncü, “Müstəqil üslub yollarında” bölməsində öz əksini tapıb.\nVerilən nümunə və aparılan təhlillərdən belə məlum olur ki, Sabir təkcə Füzuli yaradıcılığından deyil, öz dünyagörüşünə, ideyalarına uyğun gələn digər mütəfəkkirlərin də yaradıcılığından qidalanıb. Bu yaxınlıq təkcə insan sənətkarlığına olan vurğunluqdan, sənətkarlıq xüsusiyyətlərinin hesabına deyil, sənətkarlığı ilə digərlərindən kəskin surətdə fərqlənməklə, onların qarşılarına qoyduqları məqsəddən, amaldan da asılı idi.\nSabirin şəxsiyyətinə və tutduğu poetik yola hörmət bəslədiyi görkəmli sənətkarlardan biri də Azərbaycan dramaturgiyasının banisi, hamının savadlanması üçün yeni əlifba uğrunda mübarizə aparan şair, publisist, dövlət adamı, eyni zamanda, yurddaşlarının savadlanması üçün əlindən gələni əsirgəməyən M.F.Axundzadə idi.\nMüəllif qeyd edir ki, Sabir təkcə Füzuli yaradıcılığını sevib, ondan qidalanmır, bu vurğunluq onun M.F.Axundzadə yaradıcılığına olan münasibətində də özünü göstərir.\nKitabın “Eyni səviyyə” bölməsində müəllif Sabirin M.F.Axundzadəyə, onun yaradıcılığına, yazdığı əsərlərdəki personajlara olan vurğunluğunu nəzərə alaraq yazır: “Müəllim seçmək məsələsi qarşısında dursa idi, Sabir bunu heç də problemə çevirmədən bütün sələflərindən öyrənməkdən imtina etmədən, şübhəsiz, M.F.Axundzadəni, həmişəlik özünə müəllim seçərdi. Yeganə müəllimdən dərs almağı heç kəs qanun zoruna qəbul etdirə bilməz. Sabir də həm Axundzadədən, həm də Füzulidən dərs alırdı”.\nKitabda Sabirin M.F.Axundzadəyə münasibətindən bəhs edən bölmələri oxuyanda duyursan ki, insan kamilliyi birtərəfli, kiminsə əsərləri-yaradıcılığı ilə tanış olmaqla başa gəlmir. Kamil, yaradıcı insan tarixdə qalmaq, yaddaşlara yazılmaq, tarixdən silinməmək üçün mütləq geniş elmi dünyagörüşünə, fasiləsiz mütaliəyə sahib olmalıdır. Elə bunu nəzərə alaraq kitabda yazılır: “Sabir Axundzadə ideyalarını məhz Füzulidən öyrəndiyi, mənimsədiyi sənətkarlığın gücü ilə öz yaradıcılığındakı məlum zirvəyə qaldırır”.\nMüəllif Sabirin M.F.Axundzadə irsi ilə tanışlığı haqqında əldə heç bir rəsmi sənədin olmadığını qeyd edir. Lakin tutduğu yol, gördüyü işlər, qarşısına qoyduğu həlli tələb olunan məsələlər isə Sabirin Axundzadə yaradıcılığından qidanlandığını göstərən faktlar kimi ortaya qoyulur.\nBununla bağlı Tofiq Hacıyev yazır: “Böyük satirikin M.F.Axundzadə irsi ilə bilavasitə tanışlığı haqqında hələlik heç bir tarixi sənəd yoxdur. Lakin bu sənədsizlik iki sənətkarın üslub yaxınlığı kimi böyük faktın qarşısında gücsüzləşir”.\nTofiq Hacıyev Sabirlə M.F.Axundzadəni müqayisə edəndə onların hər ikisinin yaradıcılığının xalq mənafeyinə xidmət etdiyini, xalqın dərdini öz dərdi hesab edib, onu aradan qaldırmağın yollarını axtardıqlarını xüsusi olaraq qeyd edir. Bunu nəzərə alaraq yazır: “Ədəbiyyatımızın tarixindəki inqilabi çevriliş cəsarətinə görə M.Ə.Sabiri nə Q.B.Zakirlə, nə S.Ə.Şirvani ilə yox, məhz və yalnız M.F.Axundzadə ilə müqayisə etmək olar, ona bərabər tutmaq olar”. Tofiq Hacıyevin Sabiri Mirzə Fətəli ilə müqayisə etməsi onların yaşadıqları dövrlərin ictimai-siyasi atmosferinin müqayisəsindən irəli gəlir. Onların yaradacılığında öz əksini tapan inqilabi çevriliş ideyalarını dilə gətirib qələmə almaq müxtəlif formalarda qarşılanırdı ki, bu cür fikirləri irəli sürmək Axundzadə zamanında çox çətin və məsuliyyətli idi.\nProfessor Tofiq Hacıyev yazır: “Sabir də ədəbi formalara Mirzə Fətəli tələbləri ilə yanaşırdı. O dövrün tələbinə, “millətin işinə yarayan” formaya müraciət etdi, inqilabi satiranın bünövrəsini qoydu. Axundzadə ilə Sabirin yaxınlığı təkcə ideya, məslək birliyində, estetik baxış uyğunluğunda deyildir. M.F.Axundzadənin komediyaları ilə M.Ə.Sabir satiraları arasında ciddi üslubi təmas vardır”.\nMüəllif Axundzadə və Sabir yaradıcılığında qarşıya qoyulan məqsəd, tənqid hədəfləri, həyata baxış və həlli vacib olan məsələlərdə bir yaxınlıq görür və bu yaxınlığı belə ifadə edir: “Həm M.F.Axundzadənin, həm də M.Ə.Sabirin üslubunda tənqid başlıca yer tuturdu: onlar ictimai qüsurları amansızcasına ifşa edirdilər. Axundzadə də, Sabir də mənəvi eybəcərliyin, əxlaqi şikəstliyin, ictimai xəstəliklərin səbəbini mövcud ictimai quruluşda görürdülər”.\nM.Ə.Sabirin “Molla Nəsrəddin” jurnalında ilk dəfə çıxan şeiri haqqında müxtəlif fikirlər söylənilir. Bu məsələ ilə bağlı C.Məmmədquluzadə haqqında nəşr olunan məqalələr toplusunda geniş məlumat verilib.\nMüəllif “Molla Nəsrəddin” və M.Ə.Sabir haqqında danışmağa başlayanda yazır: “Molla Nəsrəddin” və M.Ə.Sabir. Bir qədər qəribə səslənir: məgər “Molla Nəsrəddin”lə M.Ə.Sabiri ayrılıqda təsəvvür etmək mümkündür”?!\n“Molla Nəsrəddin”in yaradıcısı Cəlil Məmmədquluzadə və onun dostu Mirzə Ələkbər Sabir bu ədəbi məktəbin iki ən böyük feilidir. “Molla Nəsrəddin”i yığcamlaşdırıb şərti olaraq bir cümlə şəklində təsəvvür etsək, bu isim və bu feil onun baş üzvləridir”.\nM.Ə.Sabir ilk şeiri “Molla Nəsrəddin”də dərc olunandan başlayaraq sona qədər jurnalla əməkdaşlıq etmiş, digər qəzet və jurnallarda çap olunmaqla yanaşı, ömrünün sonuna qədər dost olduğu C.Məmmədquluzadə ilə əlaqəsini kəsməmişdir. Şamaxıda jurnalın ilk nömrəsini alıb oxuyan Sabir sanki yeni bir aləmlə qarşılaşır. Jurnalın “Sizi deyib gəlmişəm” sərlövhəli məqaləsi ilə tanış olub “Gər qeyriləri cəmdəyinə vursala, dinmə” misrası ilə başlanan şeiri oxuyandan sonra sanki yeni bir aləmə düşür. “Molla Nəsrəddin”in köməyinə çatmağa çalışır. Jurnalın tutduğu yolu, qarşısına qoyduğu məqsədi və üslubunu nəzərə alıb. “Millət necə tarac olur, olsun, nə işim var?!” şeirini yazıb redaksiyaya çatdırır. Bu andan da başlayaraq Sabirin jurnalla sıx əlaqələri başlayır.\nSabirin jurnalla əlaqəsinin yaranmasına işarə edən Tofiq Hacıyev yazır: “Beləliklə də, “Molla Nəsrəddin” nadir istedad sahibi olan öz Sabirini tapmışdı. Həm də gözlədiyindən də tez, gözlədiyindən də yaxşı”.\nMüəllif “Molla Nəsrəddin”də nəşr olunan Sabir şeirlərinin adi şeirlər olmadığını söyləyir və qeyd edir ki, “Sabirin məqsədi bu sözlərlə döymək, zərbə vurmaqdır. Bunun üçün də onun satiralarında heç bir söz orta çəkidə çıxış etmir; onda hər söz öz ağırlığının ən yüksək dərəcəsindədir. Sabir şeiri üçün sözü maksimum ağırlığı səciyyəvidir.”\nKitabda əvvəldən axıra qədər Sabir yaradıcılığının qidalandığı mənbələr, lap sonra isə Sabir yaradıcılığından qidalanan C.Cabbarlının böyük satirikə olan məhəbbət və vurğunluğundan ola söhbət açılır.\nKonkret faktlarla qeyd olunur ki, Sabir özündən əvvəl yaşayıb-yaratmış Füzuli, Axundzadə, “Molla Nəsrəddin”dən necə qidalanmışdırsa, C.Cabbarlı da Sabir yaradıcılığından o dərəcədə qidalanıb. Sabir yaradıcılığının C.Cabbarlıya təsiri C.Cabbarlı əsərlərində Sabir tiplərinin izləri ayrıca bir tədqiqat əsərinin mövzusudur. Biz ona görə də bu məsələdən geniş şəkildə danışmadıq və yazmadıq.\nAkademik Tofiq Hacıyev bu kitabda təkcə satiraya, bu janrda yazan görkəmli sənətkarlara deyil, eyni zamanda, bu kitabda diqqət mərkəzinə gətirilən məsələlərin hərtərəfli tədqiqata ehtiyacı olan məsələlər olduğunu göstərib.\nBu kitabda akademik dörd elmi iş mövzusunun, o cümlədən “Sabir və Füzuli”, “Sabir və Axundov”, “Sabir və C.Məmmədquluzadə” və nəhayət, “C.Cabbarlı və Sabir” mövzularının işlənməsi vacibliyini diqqətə çatdırıb, bu məsələlərin həllini özündən sonra gələn elm adamlarının öhdəsinə buraxıb.\n“Son söz yerinə” başlıqlı bölmədə akademik Tofiq Hacıyev Sabir haqqında olan fikirlərinə sanki yekun vuraraq yazır: “Poeziyamızın tarixində, nəhayət, Füzuli “tilsimi” tamam qırıldı. Onu Sabir dağıtdı. Lakin o özü poeziyada yeni bir tilsim yaratdı, Sabir tilsimi!”\nAkademik Tofiq Hacıyevin əsərlərində bu və bu kimi, cəsarətli, yeni, yalnız onun özünə məxsus olan dərin siqlətli fikirlər, əbədi-bədii müzakirələr çoxdur. Yəqin ki, gələcək nəsillər Tofiq müəllimin zəngin irsindən həmişə bəhrələnəcəklər...\nAZERTAG.AZ :Akademik Tofiq Hacıyevin ədəbi irsi tükənməz bir xəzinədir


Dünyada Ərdoğan kimi siyasətçi azdır - Peskov » Xebertv.az\n03 Nis 2022, 21:12\nMüasir dünyada Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan kimi öz qərarlarını verməkdə müstəqil olan siyasətçi azdır.\nXEBERTV.AZ xəbər verir ki, bunu Kremlin mətbuat katibi Dmitri Peskov deyib.\n“Sözsüz ki, hamı amerikalıların dəhşətli təzyiqi altındadır. Həm də heç də bütün ölkələr öz suveren mövqelərini aydın şəkildə müəyyən etməyə güc tapmırlar. Və bu baxımdan müasir siyasi Olimpdə Ərdoğan kimi çox az adam var”, - Peskov bildirib.\n15 Ara 2021, 21:07 0\nUEFA qitə çempionlarının üz-üzə gələcəyi tarixi açıqlayıb\n“Onları elə qovduq ki, dabanlarına tüpürüb qaçdılar” - Prezident 19 Eki 2020, 23:05\nBakıda yaşayış binasında yanğın olub 27 Ara 2020, 23:47\n“Qarabağsellə Qarabağdan səsimiz gəlsin”!-Anar Nağıyev 15 Ağu 2021, 18:38


Patrik Süskind “Parfümer” » Qadin.Net ~ İlk milli qadın portalı... Azərbaycan xanımlarına...\nAlman mətbuatı onu “əyləncəli alman ədəbiyyatının kabusu” adlandırır. Haliyədə gizli şəkildə gah Münhendə, gah Fransada, gah da Mansardanda yaşayan alman əsilli Züskind özünün gizli həyat tərzi ilə sanki elə “Parfümer”in Qrenuyusunun həyatını yaşamaq istəyir.\n26 mart 1949-cı ildə Ambaxtda Ştarnberq gölünün yaxınlığında dünyaya gələn Züskind orta məktəbi və ordunu başa vurduqdan sonra öz biliklərini fransız dili və mədəniyyətinin öyrənilməsinə sərf edib. Elə dünyaca məşhur “Parfümer” romanını da fransızca yazıb. Züskind “Parfümer”i 1985-ci ildə yazıb və bu əsər dünyanın 35 dilinə tərcümə olunaraq yazıçıya dünya şöhrəti qazandırıb.\nTam fərqli və qeyri-adi ideya ilə qələmə alınan, bir qatilin tarixçəsindən bəhs edən bu roman triller janrının ən gözəl nümunəsidir. XVIII əsr fransasının bir çox mətləblərini göz önünə qoyan yazıçı qəhrəmanın fiziki şikəstliyi fonunda bu mətləbləri çox gözəl şəkildə təsvir edibdi. Hansı ki, o zaman Fransada qeyri-qanuni şəkildə doğulan uşaqları Qrenuyun taleyi kimi acı tale gözlüyürdü, onlar elə ağır fiziki şəraitdə işlədilirdi ki, bu təzyiqlər altında ölüb getsəydilər də heç bir qul sahibi nə cəzalandırılırdı nə də kiməsə cavab verməli olurdu, çünki bu uşaqların sahibi yox idi.\n1738-ci il 17 iyulda taleyi o zamankı fransalı uşaqların taleyindən fərqli olmayan, amma fiziki cəhətdən (və bəlkədə psixoloji) tam fərqli olan Jan-Batist Qrenuy dünyaya gəldi. Krallığın ən üfunətli məkanında doğulan Qrenuy xüsusi istedada malik idi. O bütün qoxuları bir birindən ayırır, hətda kilometrlərlə uzaqda o qoxuları hiss edir. Özünün qoxusunun olmadığını anlayan gün o qatilə çevrilir. İstədiyi qoxunu əldə etmək üçün ətir hazırlamaq sevdasına düşən Qrenuy Qrasda 24 ən gözəl yeniyetmə qızın qatili olur. Amma istədiyi qoxunu alması üçün bir qız qalır ki, o da Laura adlı şəhərin ən gözəl qızı olur. Atası onu nə qədər qorumağa çalışsa da, Qrenuydan qurtara bilmir. (Əsərdə bir məqam da var ki, Lauranın atası da Qrenuyu anlayır müəyyən baxımdan). Qrenuy nəhayətki, 25 qızın qoxusundan ətir düzəldir. Ətir hazır olur sonra isə qatil tapılır və onu edam kürsüsünə çıxarırlar, hansı ki, o özü də doğulan gün ağlayıb səs edən zaman anasının övlad qatili olmasını sanki hər kəsə car çəkmək istəmişdi və anasının edam kürsüsünə çıxarılmasına səbəb olmuşdu. Amma Qrenuy edam olunmadı. Niyə?\nBax bunu əsəri oxuyanda özünüz biləcəksiniz ;)\nSiz niyə edam olunmamasının səbəbini bilməklə yanaşı həm də bütün qoxuları hiss edəcəksiniz, gördüyünüz hər obyektin qoxusunu duymağa çalışacaqsınız.\nÇox oxucunun yarımçıq qoyduğu, çox oxucunun qəhrəmanı “başdan xarab” adlandırdığı, çox oxucunun isə şedevr adlandırdığı bu əsəri məndə öz oxucu prizmamdan rəy verib deyə bilərəm ki, “çox gözəl əsərdi”.\nƏsərdə belə bir cümlə var “Ətir-nəfəsin qardaşıdır.” Sizdə əsəri oxuduqdan sonra o qardaşı hər zaman yanınızda hiss edəcəksiniz.\nƏsərin sonuncu cümləsi isə sizə əsərin bütün mahiyyətini açacaqdı. “Onlar hədsiz qürur duyurdular, ömürlərində ilk dəfəydi ki, nəyisə məhəbbətlə etmişdilər”.\n1985-ci ildə yazılan bu əsər film kimi ekranlara 2006-cı ildə çıxdı. Rejissoru Tom Tykwer olan bu filmin büdcəsi 63.700.000 dollar təşkil etsədə gətirdiyi gəlir 135.039.9743 dolları ötdü.\nƏsərin Azərbaycan dilinə tərcüməsi isə o qədər də uğurlu alınmayıb.


Bir xilafçı qurupundan olduğumu gördüm. Sanki başqa bir qurupun yerinə saldırıb pullarını talamaq istəyirdik. Pılan beləydi (qabaqcadan bunu görürdüm kimi!): yaşıl bir jiyanla yerlərinə girib qapıçıya qondarma tanıdım kartı göstərib, ikinci axtaranı güllələyərək pulları talayıb qaçacaq idik. Pılanı gerçəkləşdirmə çağı çatır; qapıçıya kartları göstərdikdən sonra ikinci axtaranla üzləşib onu güllələdik\nSonra əsl yerlərinə (başçıları olan yerə sarı) sürdüb başçılarıyla bir-iki nəfər adamlarını gördük. Yanımdakı onlara bomba atdı, biləsinə bomba açılmasa da bacaraq deyə onları güllələməsini istədiyimdə onları gülləyə bağladı. Biz qaçarkən bomba da partladı\nQayıtdıq öz yerimizə; elə bil şəhərin eşiyində ətrafı ağaclıq olan bir ambarın həyətində yoldaşlarımızla görüşəcək idik. Mən maşından təzə yenmişkən Lili dal sandıqdan hələ maşından yenməmiş yoldaşımızı güllələdi! O birisi yoldaşı da öldürüncə qurupumuzdan onunla mən qaldıq\nLili ilə mən bir hoteldəydik. Təzə oğurladığımız pulları o götürüb, ancaq hamam-ayaqyoluda bir sandıq içində bir çox pul da mənə qalır. Lili qaçmağa yığışır. Oğurladığımız pulların yoro olduğu üçün Liliyə sandıqdan dolar verdim; şübhə yaradıb tutuqlanmasın deyə (sanki onları daha öncə Lili mənə vermiş idi). Qapıdan eşiyə baxırıq. Oynayan bir qız görürəm. Oynayaraq geri çəkilirdi\nHotelin müdürüylə nəm-neçə nəfər otağımıza gəlirlər. Birisi seşvar axtaran koxa bir qadındır; pul sandığının bağlı olduğunu yoxlayıram. Bir kişi də ayrı bir ayaqyoluya giribdir. Hala döndüyümdə playstation dəzgahı qurduqlarını görürəm. "Ədə bə indiyəçən niyə deməmişdiz", "What is wrong whith you" deyə onlara və hotel adamlarından olan bir qoca kişiyə söyləyirəm. Uç nəfərlik driver1 oynayırlar, şuluq bir caddədədir oyun. Atam da oynayanlardandır, ancaq dəstəsi işləmir


10:41 23.11.2015 (Yenilənib 10:44 23.11.2015)\nEkspert: “Əslində İslam adı altında terror törədənlərin özləri daha çox xrinsian Qərbdən qaynaqlanan insanlardır...”\nNoyabrın 13-də Parisdə törədilən terror aktları nəticəsində müsəlmanlar da zərər çəkib. May ayında Avropa Birliyi ölkələrində aparılan sorğuda məlum olmuşdu ki, Avropa Birliyi ölkələri arasında müsəlmanlara ən xoş münasibət Fransada olub. Lakin indi, vəziyyət kəskin dəyişib.\nHadisələrdən sonra, Parisdəki “Azərbaycan Evi”nin sədri Mirvari Fətəliyeva bildirmişdi ki, Paris küçələrində adam azdır, şəhərin müsəlman əhalisi isə xüsusilə narahatdır, onlara qarşı münasibətin dəyişdiyi hiss olunur.\nAzərbaycan Mətbuat Şurasının üzvü Azər Həsrət də Fransada müsəlmanlara qarşı münasibətin dəyişdiyini bildirib:\n“Əslinə qalanda, bu hadisənin baş verməsi İslam düşmənçiliyini bir qədər də qızışdırdı. Çünki terror hadisəsini törədənlərin onu İslam adına etdiyi haqda xəbərlər dolaşır. Təbiidir ki, həmən xəbərlərə əsaslanaraq ictimai rəydə İslamın yenə də bir terrorçu din olması ilə müsəlmanların terrora meyilli olması fikirləri tirajlanır.\nMən indi hazırda Fransadayam və biz burda da hiss edirik ki, İslam terroru adı altında müsəlmanlara qarşı hardasa münasibət bir qədər dəyişir. Hətta mən o gün müşahidə etdim, CNN televiziyasında belə canlı efirdə ifadə işlədildi ki, İslam demək — terror deməkdir. Görürsüz ki, bu ideolojı bir savaşın görüntüsüdür və CNN kimi bir televiziyada belə bunu açıq şəkildə deyə bilirlər”\nLakin bu neqativ vəziyyət tək Fransada baş vermir, dünyanın bir çox ölkələrində müsəlmanlara qarşı münasibət pisləşib. Belə ki, ABŞ prezidentliyinə namizəd milyarder Donald Tramp ölkədə yaşayan müsəlmanlara xüsusi şəxsiyyət vəsiqələrinin verilməsini təklif edib. Bu barədə o, “Yahoo News”a müsahibəsində bildirib.\n“Biz əvvəl atmadığımız addımlar atmalıyıq. Bu qərar bəzilərinin qanını qaraldacaq, lakin mən düşünürəm ki, hamı təhlükəsizliyin öz şərtlərini diktə edəcəyini anlayır”, deyə Tramp bildirib.\nPrezidentliyə namizəd ölkədəki müsəlmanların xüsusi məlumat bazasının yaradılmasını, onlara dini mənsubiyyəti ilə bağlı qeydin olacağı xüsusi şəxsiyyət vəsiqəsinin verilməsini istisna etməyib. Bundan əvvəl isə Tramp Parisdəki terror aktlarına cavab olaraq ABŞ-dakı bütün məscidləri bağlamağı təklif edib.\nBəs İslamafobiyanı artıran, İslamı dünyaya terrorçu dini kimi tanıtmağa çalışanlar kimlərdir? Azər Həsrət hesab edir ki, bunun ideolojı və siyasi səbəbləri var:\n“Burda həm ideolojı, həm də siyasi səbəblər var. Əslində İslam adı altında terroru törədənlərin özləri daha çox elə xrinsian Qərbdən qaynaqlanan insanlardır. Yəni o təşkilatların məəxəzinə gedib çıxanda görürük ki, onları maliyyələşdirən, arxalarında duran, formalaşdıran və dəstək verən qurumlar Qərbin özündədir”.\nTəəssüflə qəbul etməliyik ki, İslama qarşı olanlar öz istəklərinə çatırlar. Qərb cəmiyyətində irqçi və radikal millətçi dairələrin səyi nəticəsində İslamafobiya hər ötən gün daha da güclənir. Nümunə üçün bildirək ki, Çexiyada bir çoxları müsəlman miqrantların axını ilə terror hədələrini eyniləşdirirlər. Bir müddət əvvəl bu ölkənin prezidenti Milos Zeman “İslama Qarşı Blok” adlanan təşkilatın etiraz mitinqindəki çıxışında İslam fundamentalizmindən doğan təhlükələri pisləyib. Prezidentin çıxışı alqışlarla müşayiət olunub.


“Natanzdakı mənfur hərəkətləri qınayırıq” - Sosium.Az\n“Natanzdakı mənfur hərəkətləri qınayırıq”\nİran Atom Enerjisi Agentliyinin prezidenti Əli Əkbər Salihi İsfahandakı Natanz Nüvə Zavodunda baş verən hadisə ilə bağlı açıqlama verib.\nSOSİUM.az xarici KİV-ə istinadən xəbər verir ki, o, “Natanz Nüvə Təsislərinə qarşı edilən əməliyyat, ölkənin sənaye və siyasi tərəqqisini istəməyənlərin və qəddar sanksiyaların qaldırılmasına qarşı çıxanların məğlubiyyətini göstərir” deyib.\nƏli Əkbər Salihi deyib ki, İran İslam Respublikası bu çirkin hərəkəti qınayarkən, beynəlxalq birliyin və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (MAQATE) nüvə terrorizmi ilə mübarizə aparmalı olduğuna inanır.\n“İran bu hadisəni planlaşdıranlara və icraçılarına cavab vermək hüququnu da özündə saxlayır. İran İslam Respublikası nüvə sənayesini genişləndirmək və bu cür çirkin əməlləri, amansız sanksiyaları ləğv etmək səylərini ciddi şəkildə davam etdirir”.\nİranın İsfahan şəhərindəki Natanz Nüvə Zavodunda dünən səhər elektrik paylanmasında yaşanan hadisə səbəbindən heç bir xəsarət olmadığı və çirklənmədiyi bildirilib.\nƏli Əkbər Salehi bazar günü Natanz kompleksində elektrik kəsilməsinə səbəb olan “terror aktı”nda kimin günahkar olduğunu açıqlamayıb.\nNarkotik becərən keçmiş məhkum saxlanılıb


Siyasət 12 Sentyabr 2007 14:38 (UTC+04:00)\nAzərbaycan,Bakı/ Trend , müxbir V.Şərifov/ AZERI LT FOB Ceyhan neftinin qiyməti sentyabrın 11-də $76,02/barr təşkil edib, bu isə ötən qiymətdən $0,72/barr çoxdur, çərşənbə günü Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətindən verilən məlumatda belə deyilir.\nAZERI LT CIF Augusta neftinin qiyməti sentyabrın 11-də $76,63/barr təşkil edib, bu isə ötən qiymətdən $0,72/barr çoxdur.\nAzeri Light növlü neft, işlənmə operatoru BP olan Azərbaycanın "Azəri-Çıraq-Günəşli" dəniz yataqları blokunda hasil olunur. Neft digər növlərlə qarışdırılmadan Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru kəməri ilə Türkiyənin Ceyhan limanına, Bakı-Supsa boru kəməri ilə Gürcüstanın Supsa limanına, dəmir yolu ilə Gürcüstanın Batumi limanına çatdırılır. Azeri Light neftinin APİ üzrə sıxlığı 34,8 dərəcə təşkil edir, tərkibindəki kükürdün miqdarı - 0,15%-dir.\nURAL (EX-NOVO) neftinin qiyməti sentyabrın 11-də $72,14/barr təşkil edib, bu isə ötən qiymətdən $1,50/barr çoxdur.\nSentyabrın 11-də Brent Dated neftinin qiyməti $76,32/barr təşkil edib, bu isə ötən qiymətdən $1,39/barr çoxdur. Brent Dated neftinin sıxlığı APİ üzrə 38,3 dərəcə təşkil edir, tərkibindəki kükürdün miqdarı - 0,36%-dir


İranda 5.9 bal gücündə zəlzələ – 75 yaralı – Yenicag.Az\nAna Səhifə Dünya İranda 5.9 bal gücündə zəlzələ – 75 yaralı\nİranda 5.9 bal gücündə zəlzələ - 75 yaralı\nYeni Çağ Media Qrupu – Fevral 23, 2020 - 15:29\nİranın qərbində 5.9 bal gücündə baş verən zəlzələ nəticəsində 25 nəfər xəsarət alıb.\nYenicag.az xəbər verir ki, bu barədə İranın Fövqəladə Hallar Təşkilatının sözçüsü Müctəba Xalidi açıqlamasında deyib.\nXalidi yaralıların xəstəxanalara yerləşdirildiyini bildirib.\nMəlumata görə, zəlzələ nəticəsində 40-a yaxın kəndə ciddi ziyan dəyib.\nQeyd edək ki, bu gün Türkiyə-İran sərhədində, Xoy şəhəri yaxınlığında 5.9 bal gücündə zəlzələ baş verib.\nZəlzələ Türkiyənin Van şəhərində də tələfat və dağıntılara səbəb olub. Son məlumata görə, Vanda 8 nəfər həlak olub, 21 nəfər yaralanıb.


Sızanaqlar üçün spirt | Kosmetologiya-dermatologiya.az\nƏsas səhifə » Dəri xəstəlikləri » Sızanaqlar üçün spirt\n09 Sentyabr 2020 Kateqoriya: Dəri xəstəlikləri Müəllif: Aygün Hüseynova\nOxuma vaxtı: 4 dəq Oxunma sayı: 10150\nSızanaq üçün spirt ev şəraitində səpgilərə qarşı istifadə olunan məşhur vasitədir. Əslində bu prosedurun müsbət və mənfi tərəfləri vardır. Gəlin onlarla tanış olaq.\nSızanaqlar üçün spirtin dəriyə faydası\nSpirt kosmetologiya və tibbdə geniş tətbiq edilir. Onun təsirindən zərərli mikroorqanizmlər məhv olur, iltihab azalır, səpgilər quruyur və itir. Həmçinin spirt ölmüş hüceyrələri yumşaldaraq, onlarla mübarizə aparır.\nSızanaqlar üçün spirtin dəriyə ziyanı\nSpirtin ən başlıca çatışmazlığı dərinin müdafiə qatını dağıtmasıdır. Belə dəri ultrabənövşəyi şüalara, temperatur dəyişikliyinə və digər təbii təsirlərə qarşı həssaslaşır.\nSpirt məhv olmuş hüceyrələrlə yanaşı, sağlamlara da təsir göstərir. Bu isə dərini həddindən çox qurudur.\nSızanaqlar üçün spirtin düzgün istifadə qaydası\nSpirt təmiz halda və ya kosmetikanın tərkibində hər gün istifadə edilməməlidir. Ən optimal variant: həftədə 2-3 dəfə.\nSızanaqlar üçün spirt yalnız yağlı dərilərə uyğundur. Quru və normal dərilər üçün spirtsiz, bitki tərkibli krem və losyonlar məsləhətdir.\nSpirt bütün üzə deyil, yalnız sızanaq olan hissələrə nöqtəvi şəkildə çəkilir. Onu qulaq çöpləri ilə çəkmək tövsiyə olunur. Bu üsul sızanağın ətrafındakı sağlam toxumaları zədələnmədən qoruyur.\nBaşlanğıcda 1%-li spirt istifadə olunur. Zamanla 2%-li formaya keçilir.\nProsedurdan sonra dərinin tez bir zamanda bərpası üçün qidalandırıcı krem çəkmək mümkündür.\nSızanaqlar üçün qarışqa spirti\nÜzü qarışqa spirti ilə silmək olar? Bu preparat həssas dərili insanlara uyğun deyil.\nSızanaqları yox etmək üçün spirt pambıqla problemli hissəyə çəkilir. Prosedurun sonunda dəriyə qidalandırıcı krem sürtülür. İstifadə müddəti sızanaq sayından asılı olaraq, 14-30 gündür.\nSızanaqlar üçün salisil spirti\nSpirt pambıq deyil, qulaq çöpü ilə çəkilir. Bu yolla yanıq ehtimalı minimuma enir. Spirt məhlulu 2%-dən çox olmamalıdır.\nOptimal variant spirtin axşam saatlarında istifadəsidir. Preparat yalnız yağlı dərilər üçündür. Qışda bu müalicə üsulu izacəli deyil. Yayda isə piqment ləkələrin yaranmaması üçün üzə spirt çəkib, küçəyə çıxmaq olmaz.\nSızanaqlar üçün kamfora spirti\nPreparat sızanaqlara qarşı effektiv vasitədir. Bununla belə onu digər preparatlarla kompleks şəkildə istifadə etmək məsləhətdir. Çünki spirt yalnız aknenin xarici əlamətlərini yox edir, onun yaranma səbəbinə təsir göstərmir.\nSpirtin əlavə təsirlərinə dərinin qıcıqlanması, quruması aiddir. Ona görə də həssas dərili insanlara tösviyə edilmir.\nSızanaqlar üçün etil spirti\nEtil spirti əksər kosmetik vasitələrin tərkibinə daxildir. Onu losyonun komponenti kimi istifadə etdikdə gözlənilən nəticə əldə olunur – dəri quruyur, sızanaqlar itir.\nOnu təmiz halda dəriyə çəkdikdə əks-təsir alınır. Yağlı dəri həddindən artıq quruduqda, piy vəziləri aktiv formada çalışır. Belə vəziyyətdə sızanaqların sayı azalmır, əksinə daha da artır. Bu səbəbdən etil spirti ancaq akne əleyhinə müalicəvi preparatların tərkibində faydalı hesab olunur.\nSızanaqların müalicəsi kompleks yanaşma tələb edir. «Üzü spirtlə silmək olar?» sualını araşdıraraq, belə bir nəticəyə gəldik: olar, lakin çox ehtiyatla və nöqtəvi şəkildə.\nİstifadədən öncə mütləq dermatoloqla məsləhətləşmək lazımdır. Çünki sadalanan vasitələrin heç biri sızanağın səbəbini aradan qaldırmır, sadəcə səpgiləri yox edir.\n3.4 / 5 ( 9 səs )\n10 İyul 2021 tarixində, saat 00:21\nİsdifade edirəm inşallah xeyri olar


SOCAR Rumıniyaya yatırılan investisiyaların həcmini açıqladı\n13.10.2014 13:53 1092\nNeft şirkəti bu ölkədə öz şəbəkəsini daha da genişləndirəcək.\nAzərbaycanın “SOCAR Petroleum SA” şirkəti bu ilin birinci rübündə Rumıniya iqtisadiyyatına 58,9 milyon avro yatırmaqla reytinqdə üçüncü yerdə qərarlaşıb.\nRumıniya Ticarət Qeydiyyat İdarəsinin (ONRC) məlumatına əsasən, bu ilin ilk 6 ayı ərzində Rumıniya şirkətləri vasitəsilə xarici sərmayə axını 1,5 milyard avro təşkil edib.\nBunun 1,16 milyard avrosunu 50 böyük xarici investor tərəfindən onların yerli (törəmə) şirkətlərinə yatırdığı sərmayə təşkil edir.\nÜmumilikdə bu ilin 6 ayı ərzində avtomobil, səhiyyə, yanacaq, tikinti, maliyyə və digər sahələrdə çalışan 40-a yaxın şirkət Rumıniya iqtisadiyyatında kapital qoyuluşunu 10 milyon avroya yaxın artırıb.\nRumıniya Ticarət Qeydiyyat İdarəsi tərəfindən sözügedən şirkətlərin siyahısı çap olunub. Siyahıda birinci və ikinci yerləri – 130,9 və 91,5 milyon avro ilə Rusiyanın Lukoil Energy & Gas Romania” və Rumıniyanın MKB Romexterra Bank SA” şirkətləri bölüşürlər.\nRumıniyada 28 yanacaqdoldurma məntəqəsinə sahib olan Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) Rumıniyada öz şəbəkəsini daha da genişləndirməklə yanacaq bazarının 10 faizinə yiyələnmək niyyətindədir.\n17.05.2022 07:06 62\n17.05.2022 06:03 100\n17.05.2022 05:10 101\n17.05.2022 04:08 128\n17.05.2022 03:04 144\n17.05.2022 03:03 142\n17.05.2022 02:05 157\n17.05.2022 01:09 171\n17.05.2022 00:55 313\n17.05.2022 00:27 581\n17.05.2022 00:13 265


“Selfinaz”ı öyənlər və söyənlər – RƏY\nKulis.az Fərda Xudaverdiyevin “Selfinaz” stəndapı barədə yazarların fikirlərini təqdim edir.\nFərdanın “Selfinaz” stəndapına əslində kinoteatrda baxmalıydım. Sadəcə alınmadı. Vəd edilən kimi video Youtube-yə yerləşdirildi. Və bir anda gündəmi təyin etdi. Hamı birmənalı şəkildə Fərdanı tənqid edirdi.\nƏslində bu belə olmamalıydı. Fəda bizim istedadlı aktyorlarımızdan biridir. “Tək səbir”dən başlamış bir Fərdaya gülmüşük. Fərdanın çox gözəl yumor hissi var. Filmlərində də onun istedadı üzə çıxır. Bəli, tam şəkildə üzə çıxmayıb, düzdü. Amma Fərda adlı bir istedadlı aktyorumuz var və bunu inkar etmək də olmaz. Elə “Tək səbir”dəki “Avtobus” səhnəcəyini xatırlamaq kifayətdir. Bütün bunlar məlumdur. Lakin o da məlumdur ki, bu ötən illər ərzində Fərda öz istedadını parlaq şəkildə üzə çıxara bilmədi. Şou-biznes qəhrəmanı oldu, veriliş apardı, şənliklərə getdi, öz potensialını gerçəkləşdirə bilmədi. Bizim qısır mühitimiz buna mane oldu. Yalnız son illərdə kinematoqrafiya səhnəsində kövrək addımlar atılır. Bizdə belədi axı... İnsanı məhv edib, sonra da goruna and içirlər.\nFərdanın stəndap videosu Youtubedə 400-minə qədər baxılıb. Ölkəmizin əhalisini nəzərə aldıqda bu möhtəşəm rəqəmdir. Lakin bu qədər adamın cəmi 20 faizi bilet alsaydı... Fərda da ildə bir neçə stəndap etsəydi… Daha çox inkişaf edərdi. Öz işiylə daha çox məşğul olardı. Öz üzərində çalışardı. Daha gedib el şənliklərində istedadını xərcləməzdi. Daha gedib istedadını korşaldan şeylərlə məşğul olmazdı.\nOnun istedadını hamımız qəbul edirik. Elə Youtube-dəki baxış sayı da ona olan diqqətin təzahürüdür.\nOxşar məsələ “Pərdə” filmində də olmuşdu. Film nümayişə çıxanda yox, Youtubeyə qoyulanda reaksiya doğurdu. Məncə bütün bunlar Fərdanın yox, fərdin məsələsidir. Hər birimizin mədəni prosesə nə qədər diqqət, nə qədər pul ayırmağımızla bağlı məsələdir. Pulsuz filmə baxıb, pulsuz kitab oxuyub sonra müəllifi tənqid etməyə nə var ki? Hər bir insan öz məsuliyyətini gözəl başa düşməlidir.\nMən Fərdanı Azərbaycan reallıqları ölçüsündə xeyli ciddi sənət adamı hesab edirəm. Baxmayaraq ki, çoxlu çatışmazlıqları vardı və hələ də var. Niyə ciddi hesab edirəm? Ona görə ki, bizdə seçim imkanı yoxdur. Olanımız budur. Ancaq bu “yox”luq Fərdaya da əsas verməməlidir. O, bizim efir üçün çox işlər gördü. Standapın, demək olar, əsasını qoydu. Başına komanda yığıb balaca sketçlər təqdim etdi və sizə deyim, bunları heç də pis etmədi. Kifayət qədər uğur da qazanda. Sonra təbii olaraq komediya filmlərinə çəkildi, az-çox maraqlı obrazlar yaratdı. Lakin aktyor kimi, komediyaçı kimi özünü püxtələşdirməyə çaldışdısa da, intellektinin inkişafının qeydinə qalmadı. Əksər aktyorlarımız kimi ciddi kitablar oxumadı. Ona görə gəlib-gəlib yaşının ən məhsuldar çağında mütləq çoxluğun narazı qaldığı “Selfinaz”a çıxdı. İntellekt güc deməkdir. İntellektsizlik, nə qədər istedadlı olsan da, gücsüzlükdür. Gücsüzlük isə, şübhəsiz istedadlı adamı kiminsə, yaxud kimlərinsə imitasiyasına aparıb çıxaracaq. Sənət adamı nə etdiyini və niyə etdiyini əvvəlcədən bilməlidir. Bir də Azərbaycanda yaradıcılıq emalatxanalarının olmaması səbəbi var ortada. Bu da danılmaz faktdır. Kimdən məsləhət alsan? Harda təcrübə keçəsən? Kimə inanasan? Sənət eşqiylə yaşayıb-yaradan neçə adam var ölkədə? Suallar çoxdur, cavablar az. Hər halda inamımızı itirməyək...\nFərda Xudaverdiyev istedadlı aktyordur. Buna söz yox. Onu hələ o vaxtı İqtisad Universitetinin tərkibindəki KVN komandasından tanıyırdım. Sonralar da “Tək səbir” verilişində Fərda özünün orijinal yumoru ilə fərqlənməyi bacarmışdı. Üstəlik onu da deyim ki, “Oğlan evi” filmindəki rolu da uğurlu idi.\nBütün bunlardan sonra Fərdadan daha bir uğurlu layihə gözləyirdik. Lakin hələ “Selfinaz”ın treylerinə baxanda hiss olunurdu ki, yumşaq desək Fərda Cem Yılmazdan nələrisə götürüb. Amma fikirləşdim ki, səbrimizi basaq, görək bu layihənin tam variantı necədir?\n“Selfinaz”a baxanda isə bir daha əmin oldum ki, Fərdanın bu layihəsi Cem Yılmazın stəndaplarının kopyasıdır. Səhnə tərtibatından tutmuş, mövzuya qədər, Fərdanın geyiminə, danışıq tərzinə qədər bir çox şey Cem Yılmazdan götürülüb. Deyərdim ki, Fərda fasilə zamanı suyu da eynən Cem kimi içirdi. Açığını deyim, Fərdanın layihəsini bəyənmədim. Heç olmasa səhnə tərtibatını fərqli edərdi, heç olmasa Cem kimi səhnənin başında “smaylik” işarəsi asmazdı. Kimdənsə nəyisə mənimsəmək olar, amma bu qədər yox. Nə Fərdanı, nə Cem Yılmazı tanıyan istənilən adam bu iki layihəyə baxıb deyər ki, bunlar bir-birinin eynidir. Yəqin Fərda özü də bir müddət sonra soyuq başla “Selfinaz”a baxsa eyni oxşarlıqları görə biləcək. “Selfinaz”a baxıb yorulandan sonra təzədən Cemin stəndaplarına baxdım. Bəlkə hər birinə on dəfə baxmışam, amma bununla belə yenə güldürməyi bacarırdı. Amma Fərda... 45 dəqiqəlik tamaşa boyu cəmi iki, ya üç yerdə dodağım qaçdı, ya qaçmadı. Bizə belə Fərda lazım deyil, bizə özü olan, səhnədə öz obrazını yaradan Fərda lazımdır, Cem Yılmazın kopyası yox... Və inanıram ki, Fərda Xudaverdiyev bunu edə bilər!\nFərda “İnterpapa” filmində Fərda idi, bir də “Tək səbir”də. O zaman, elə indi də Fərdanın istedadına şübhəm yoxdur. Sadəcə uzun vaxtdan sonra Fərdanın yalnız dekorasiyası dəyişdi, içini zənginləşdirmədi. Dünya görüşü, mütaliəsi çox aşağılardadır. Bunu “Selfinaz” adlı stəndapında görəndə əvvəlki Fərdanın xiffətini çəkdim. O Fərda daha yaxşı idi, çünki özü idi. Bəlkə təcrübəsiz görünürdü, hələ püxtələşməyə ehtiyacı vardı. Ancaq o Fərda gerçək Fərda idi. Görünür, onun barıtı bu qədərmiş. Rus əsgəri kimi bir addım irəli, iki addım geri gedərək yerindəcə saydı. Son stəndapında isə özündən hündürə tullanmaq cəhdləri əvvəlki istedadlı Fərdanı pis kökə saldı. Görünür, Fərdanın baqajı bu cür stəndapa uyğun deyildi. Fərda guya intellektual, guya böyük sənətçi kimi görünmək istədi səhnədə. Guya biz Cem Yılmazı tanımırıq, guya belə bir şey görməmişik. Ancaq xalaların, gəlinlərin baxıb güləcəyi bir stəndap. Çoxdan gülünüb bitmiş söhbətlər. Mən onunla da razıyam ki, Fərda Cem Yılmaz kimi əjdahadan təsirlənə bilər. Burda qəbahət yoxdur. Ancaq bu dekonstruksiya deyildi. Fərdanın elədiyi əsl oğurluq idi. Yerişi-duruşu, baxışı, danışıq tərzi Cem Yılmazın “ta kendisi”. O illər əvvəl gördüyümüz Fərdanın yerinə bayağı bir Cem Yılmaz gəlmişdi. Sənət oğurluğu qəbul eləmir. Fərda özünü ifadə etmirdi. Cem Yılmaz roluna girmişdi. Özü də çox pis ifadə edirdi rolunu. Vallah, mən Fərdanın yerində olsam bəlkə də daha çox komik görünərdim. Zarafat bir yana, bu stəndap alınmadı. Fərda oğrudur. Bu oğurluq davam edəcəksə o zaman biz daha bir istedadlı aktyorumuzu itirdik. Allah rəhmət eləsin!\n2021-ci ildə itirdiklərimiz...\nQürbətdə yazılan vətən şeiri kimi – Güneydən şeirlər…\n"Qızıl Qlobus"da skandal - Mükafatdan imtina etdilər


2-10-2020, 09:18 410\nQarabağ hərb meydanında kritik dönüş; Ermənistan Azərbaycanla təkbətək qalmağın panikasını yaşayır; müharibə isə bir halda dayandırılacaq; rusiyalı politoloq: “Qışa kimi Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa edəcək...”\nPrezident İlham Əliyev Azərbaycan xalqının qətiyyətli iradəsini bir daha bəyan etdi. Erməni işğalçılarına qarşı cəza əməliyyatları yalnız bir halda dayandırılacaq: təcavüzkar son əsgərinədək ərazimizdən çıxsın. Bu barədə o, Mərkəzi Klinik Hospitalda yaralı hərbçilərlə görüşü zamanı bildirdi.\nŞübhə yox ki, bu, yalnızca söz xətrinə deyilməyib. Çünki Azərbaycan artıq əvvəlki deyil. Söhbət təkcə düşmən Ermənistan üzərində üstün hərbi, iqtisadi, demoqrafik gücdən getmir. Bunlar öz yerində. Söhbət həm də xalqımızın və dövlətimizin 27 illik səmərəsiz danışıqlar təcrübəsindən çıxış eləməsi və status-kvodan təngə gəlməsindən gedir. Bu mənada İlham Əliyevin yuxarıdakı sözlərini düşmənə son ultimatum da saymaq olar. Bu, eyni zamanda Ermənistanın havadarlarına işğalçını ağla gətirməyin vaxtı çatması haqda bir ismarışdır.\nÜçüncü yandan, Azərbaycan rəhbərliyi, onun Ali Baş Komandanı da anlayır ki, ciddi nəticələr olmadan, yaxud işğalçı tərəf ədalətli sülhə, ölkəmizin ərazi bütövlüyünü tanımağa hazır olduğunu bəyan etmədən yenə də əməliyyatları dayandırmaq xalqımızda ruh düşkünlüyü, xəyal qırıqlığı yaradar və onun sonucu yaxşı olmaz. Odur ki, türkiyəli bir hərbi ekspertin dediyi kimi, dayanmaq intihar demək olardı.\nNiyə də dayanaq, əgər üstəlik, informasiya-təbliğat savaşında da nə Ermənistan, nə də erməni lobbisi bir şey edə, dünyanı əvvəlki kimi öz yalanlarına inandıra bilmirsə. Gerçək belədir ki, işğalçı ölkəni özünə “kiçik bacı” sayan Fransadan başqa ortada Ermənistanın halına yanan ciddi bir dövlət yoxdur. Ən əsası, Rusiya tam neytraldır. Hətta Nikol Paşinyan da bunu etiraf elədi. Dedi ki, “Bəli, Rusiya bizim strateji müttəfiqimizdir, ancaq hazırda tam neytral mövqedədir”.\nAyrı necə ola bilər ki? Rusiya Ermənistanın strateji müttəfiqidir, Dağlıq Qarabağdakı oyuncaq rejimin yox. KTMT-nin (“Rusiya NATO-su”) da bəyanatları var ki, Dağlıq Qarabağ bu blokun məsuliyyət zonasına daxil deyil. Bir sözlə, Azərbaycan və Ermənistan tamamilə təkbətək qalıb. Elə isə nədən fürsətkən yağı düşmənin, işğalçının başını yaxşıca əzməyək? Ona heç vaxt unutmayacağı dərsi verməyək? Demirdik ki, Rusiya kənarda dursun. Hələ ki, o kənardadır. O zaman hərbi hədəfimizə çatmalıyıq və mütləq çatacağıq. Başqa yol yox!.\n“Ermənistan öz öhdəliklərinə əməl etməli və «Madrid prinsipləri»nə uyğun surətdə işğal altındakı bütün Azərbaycan torpaqlarını Bakının nəzarəti altına qaytarmalıdır. Əlbəttə ki, bu çoxdan edilməli idi. Ancaq indi də gec deyil. O zaman bir çox insanın həyatı xilas edilərdi”.\nBu barədə Axar.az-a açıqlamasında rusiyalı politoloq Vitali Arkov bildirib.\nOnun sözlərinə görə, İrəvan Bakının rayonlarını geri qaytarmağa və geri çəkilməyə hazır olduğunu elan edərsə, onda Moskva bu məsələdə vasitəçi rolunu oynayacaq və Azərbaycanı hərbi əməliyyatların dayandırılmasına inandırmaqla yanaşı, Ermənistan ordusuna əraziləri ən qısa zamanda azad etmək imkanı yaradacaq.\nPolitoloqa görə, Azərbaycan iqtisadiyyatının yüksək inkişaf səviyyəsi Bakıya daha müasir silah almağa, Azərbaycan Ordusunun Rusiya və Türkiyədən olan həmkarları ilə sıx əməkdaşlığı isə əsgər və zabitlərin hazırlığını keyfiyyətcə yüksək səviyyəyə qaldırmağa imkan verib: “Eyni zamanda Paşinyan hökuməti Kremllə münasibətləri ciddi şəkildə pozub. Rəsmi İrəvanın bu cür siyasətinin nəticəsi olaraq Kreml və KTMT yeni Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistana birbaşa hərbi yardım göstərməyəcək, münaqişənin hər iki tərəfinə danışıqlar masasına qayıtmaq çağırışları ilə kifayətlənəcək”.\nRusiyalı ekspert hesab edir ki, Bakıya mövcud siyasi vəziyyətə görə qısamüddətli “yaşıl işıq” yandırılıb: “Yəni Ermənistanın çoxdan boşaltmalı olduğu Azərbaycan torpaqlarını güc yolu ilə geri qaytarması mümkündür. Bu, İrəvan hakimiyyətinə İlham Əliyev və Vladimir Putin tərəfindən veriləcək cəza kimi də qiymətləndirilə bilər”.\nA.Arkovun dediyinə görə, Paşinyan hökuməti ara-sıra Rusiyanın silahları ilə öyünür, amma bu, bir faktdır ki, Moskvanın bir müddət öncə Ermənistana göndərdiyi müasir hərbi avadanlıq heç bir zaman Azərbaycana tərəf tuşlana bilməz: “O silah-sursat Ermənistan ordusuna deyil, Rusiyanın oradakı bazasının arsenalına göndərilib və tam başqa məqsədlər daşıyır. Kremlə yaxın olan hər bir kəs bunu bilir”.\n“Mən qışa kimi Azərbaycanın öz ərazisindəki bütün qanunsuz erməni silahlı birləşmələrini və işğalçı hakimiyyəti məhv edib öz ərazi bütövlüyünü tamamilə bərpa edəcəyinə şübhə etmirəm”.\n“Yeni Müsavat” xəbər verir ki, bu barədə rus tarixçi-alim və analitik Oleq Kuznetsov öz facebook səhifəsində yazıb.\nAzərbaycan Ordusunun hücum əməliyyatlarından danışan politoloq Rasim Musabəyova görə isə ordumuz bu gün erməniləri məcbur edir ki, onlar silah-sursatı istifadə edib qurtarsın (Teleqrad.com): “Nəzərə alın ki, onların hərbi təchizatı, ehtiyatda olan silah-sursatı bizdən qat-qat azdır. Düşmənin müqavimət gücünü sındırmaq üçün vacibdir ki, onların döyüşçülərini məhv edək, yaralayaq, habelə texnikalarını sıradan çıxaraq. Yəni onları sursatsız qoymaqla vadar edək ki, geriyə çəkilsinlər və sülh üçün Azərbaycana yalvarsınlar. Ordumuz hazırda bunu həyata keçirir. Uzunmüddətli müharibədə ermənilərin bizə qarşı şansı yoxdur”.\nPolitoloqun qənaətincə, əməliyyatlar illərlə sürməyəcək. “Düşünürəm ki, bu proses 10 gün, iki həftə, uzağı bir ay çəkə bilər. Hazırda bizim imkan və resurlarımız daha çoxdur, nəinki ermənilərin. Bizim əsas vəzifəmiz ondan ibarətdir ki, düşmənin canlı qüvvəsini və texnikasını zərərsizləşdirək. Bunu edə bilsək, onlar danışıqlara da gələcək, bu danışıqlarda özlərini adam kimi aparacaqlar. 2016-cı ildə onlar yalvardılar və Putin də məsələni yoluna qoydu. Sonra da bəyan etdilər ki, biz Azərbaycanı məhv edəcəkdik, amma ruslar imkan vermədi. İndi də Putin bunlara deyir ki, gəlib diz üstə mənə yalvarmayana qədər müdaxilə etməyəcəyəm. Bilmirəm, Putin-Ərdoğan arasında hansı danışıqlar ola bilər. Bütün hallarda bizim cavabımız birdir. Biz öz torpaqlarımızda işğalçı qüvvələrlə müharibə aparırıq. Bunu da prezident açıq bəyan etdi. Bütün yalan-palana bir cavabımız var. Biz işğalçı qüvvələri öz ərazimizdən çıxarmaqla məşğuluq. Zəhmət çəkib öz xoşları ilə ərazimizdən çıxsınlar və müharibə də dərhal dayansın”, - deyə o əlavə edib.\nHələ şansları var...