Din fəlsəfəsinin əsasları - Vikikitab\nDin fəlsəfəsinin əsasları\nDin fəlsəfəsinin əsasları.\nBu kitab Din fəlsəfəsinin əsasları haqqındadır.\n2 Din, fəlsəfə və din fəlsəfəsi anlayışları\n2.1 Din fəlsəfəsi, dini fəlsəfə və dinin fəlsəfəsi anlayışlarının izahı\n2.2 Fəlsəfənin lüğət və terminologiyada izahı\n2.3 Fəlsəfə və dinin funksional münasibətləri\n2.4 Dinə verilən ən az üç tərifin izahı\n2.5 Lüdviq Vitgenşteynin ailəvi oxşarlıqlar nəzəriyyəsi\n2.6 Qərb fəlsəfəsi tarixinin dörd mərhələsi\n2.7 İslam fəlsəfəsi cərəyanları\n2.8 İmmanuel Kant fəlsəfəsində idrak prosesi\n2.9 Teizm və deism anlayışlarının izahı\n2.10 Din fəlsəfəsinin tərifi və xüsusiyyətləri\n2.11 Din fəlsəfəsinin ilahiyyatın və yaxud fəlsəfənin tərkib hissəsi olduğuna dair yanaşmalar\n3 Ağıl və İman münasibətləri\n3.1 Din fəlsəfəsinə görə ağlın lüğəvi və terminoloji mənası\n3.2 Din fəlsəfəsinə görə imanın tərifi və növləri\n3.3 Ağıl və iman münasibətlərində fideizm nəzəriyyəsi\n3.4 Ağıl və iman münasibətlərində qatı fideizm nəzəriyyəsi\n3.5 Ağıl və iman münasibətlərində mötədil fideizm nəzəriyyəsi\n3.6 Ağıl və iman münasibətlərində fideizm nəzəriyyəsinin tənqidi\n3.7 Ağıl və iman münasibətlərində qatı rasionalizm nəzəriyyəsi\n3.8 Ağıl və iman münasibətlərində qatı rasionalizm nəzəriyyəsinin tənqidi\n3.9 Ağıl və iman münasibətlərində mötədil rasionalizm nəzəriyyəsi\n4 Dinin mənşəyi\n4.1 Din və dindar konteksində dinin qaynağı məsələsi\n4.2 Dinin mənşəyi barədə Ogüst Kontun nəzəriyyəsi\n4.3 Ogüst Konta görə bəşər tarixinin mərhələləri\n4.4 Dinin mənşəyi barədə Ogüst Kontun nəzəriyyəsinin tənqidi\n4.5 Dinin mənşəyi barədə Emil Dürkheymin nəzəriyyəsi\n4.6 Dinin mənşəyi barədə Emil Dürkheymin nəzəriyyəsinin tənqidi\n4.7 Emil Dürkheymin totemizm nəzəriyyəsi\n4.8 Ziqmund Freydin Libido və dinin qaynağı nəzəriyyəsi\n4.9 Ziqmund Freydin Libido nəzəriyyəsinin tənqidi\n4.10 Alvin Plantinqanın dinin mənşəyi barədə nəzəriyyəsi\n4.11 Alvin Plantinqanın dinin mənşəyi barədə nəzəriyyəsinin tənqidi\n4.12 Andre Lonqun dinin mənşəyi haqqında nəzəriyyəsi\n4.13 Andre Lonqun dinin mənşəyi haqqında nəzəriyyəsinin tənqidi\n5 Dini plüralizm\n5.1 Dini eksklüzivizm nəzəriyyəsi\n5.2 Dini eksklüzivizm nəzəriyyəsinin tənqidi\n5.3 Dini inklüzivizm nəzəriyyəsi\n5.4 Dini inklüzivizm nəzəriyyəsinin tənqidi\n5.5 Dini plüralizmin banisi və arqumentləri\n5.6 Dini plüralizm və tolerantizmin oxşar və fərqli cəhətləri\n5.7 Con Hikin dini plüralizmə dair iki əsas bənzətməsi\n5.8 İmmanuel Kant fəlsəfəsində nomen və fenomen anlayışları\n5.9 Con Hikə görə dinin mahiyyətinin plüralizmlə əlaqəsi\n5.10 Dini plüalizmin tənqidi\n6 Din və əxlaq münasibətləri\n6.1 Din və əxlaq mövzusunun tarixi aspektləri\n6.2 Din və əxlaq münasibətləri kontekstində əxlaqın növləri\n6.3 Deskreptiv və Normativ əxlaq\n6.4 Din və əxlaq münasibətlərində əxlaqın mövzusunun predmeti\n6.5 Din və əxlaq münasibətlərində antik fəlsəfəyə əsaslanan nəzəriyyə\n6.6 Din və əxlaq münasibətlərində İmmanuel Kantın nəzəriyyəsi\n6.7 Din və əxlaq münasibətlərində Sorn Kyerkeqor və Karl Marksın nəzəriyyəsi\n6.8 Din və əxlaq münasibətlərinə dair Əşərilərin nəzəriyyəsi\n6.9 Ədalət konsepsiyasını əsas alan cərəyanların din və əxlaq münasibətlərinə dair nəzəriyyələri\n7 Vəhy məsələsi\n7.1 Vəhyin tərifi və növləri\n7.2 Kyerkeqor və XVII əsrdən sonra xristian dünyasında vəhy anlayışı\n7.3 Vəhyə sekulyar yanaşmanın səbəbləri\n7.4 Rudolf Ottonun vəhy nəzəriyyəsi\n7.5 Volter Strofun vəhyin keyfiyyətinə dair nəzəriyyəsi\n7.6 Müasir müsəlman alimlərin fikrində vəhy konsepsiyası\n7.7 İslam dinində vəhyin nazil olması məsələsi\n8 Ölüm yaxud əbədiyyət\n8.1 İnsanın mahiyyəti\n8.2 İnsanın mahiyyətinə dair dualizm nəzəriyyəsi\n8.3 Platonun ruhun varlığına dair arqumentləri\n8.4 Rene Dekartın ruhun varlığına dair arqumentləri\n8.5 İslam filosoflarının ruhun varlığına dair arqumentləri\n8.6 İnsanın mahiyyətinə dair fizikalizm nəzəriyyəsi\nDin, fəlsəfə və din fəlsəfəsi anlayışları[redaktə]\nDin fəlsəfəsi, dini fəlsəfə və dinin fəlsəfəsi anlayışlarının izahı[redaktə]\nBir çox hallarda üç kateqoriyanı: “din fəlsəfəsi”, “dini fəlsəfə” və “dinin fəlsəfəsi” anlayışlarını səhvən eyniləşdirilirlər.\n“Din fəlsəfəsi” termini fəlsəfənin dinə münasibətini aydınlaşdırmağı nəzərdə tutur. Yəni burada qarşıya çıxan əsas sual budur: Fəlsəfə dini təsdiq edir, ya onun əleyhinədir? Əlbəttə, müxtəlif fəlsəfi sistemlər baxımından bu sualın cavabı da fərqlidir. “Din fəlsəfəsi” dini ideyalar, inanclar və dəlilləri araşdırmaqla məşğul olur. Yəni bu sahə fəlsəfənin “din haqqında” təməl arqumentlərini tədqiq etmək şəklində başa düşülməlidir. Din fəlsəfəsi dinin nəzəri cəhətdən fəlsəfi əsaslarla təhlil və tənqidindən ibarətdir. Dinlə fəlsəfənin münasibətindən ərsəyə gələn “din fəlsəfəsi” müxtəlif aspektlərdə formalaşır. Burada din fəlsəfəsinin vəzifələri aşağıdakılardır: “Din fəlsəfəsi” fəlsəfənin qollarından biridir. “Din fəlsəfəsi” fəlsəfənin digər qolları (hüquq fəlsəfəsi, əxlaq fəlsəfəsi, elm fəlsəfəsi və s.) kimi, dini baxışların fəlsəfi cəhətdən araşdırılması deməkdir. “Din fəlsəfəsi” dini öyrənmək vasitəsi deyil. Əslində ona, dini mövqedən yanaşmağa da eytiyac yoxdur. Ateistlər və din-darlar eyni şəkildə “din fəlsəfəsi” ilə məşğul ola bilərlər. “Din fəlsəfəsi” dinin əsas mahiyyət və anlayışlarını, dini təcrübənin başlıca təzahürlərini və ibadət mərasimlərini araşdırır.\n“Dini fəlsəfə” nədir? “Dini fəlsəfə” dedikdə varlıq və insanın mahiyyəti haqqında müddəaların dində qeyd edilən formasını əsas götürülərək, meydana çıxır. “Dini fəlsəfə” isə dinin daxilində meydana gəlmiş fəlsəfəyə deyilir. Yəni həmin təlimlər toplusu dində əhəmiyyət daşıyan mövzuları düşüncə sistemi əsasında təhlil edir. Hərçənd bəzi məsələlərdə dini mövzularla fəlsəfi anlayışlar arasında paradoks yaranır. Belə hallarda dini fəlsəfə ilə məşğul olan mütəfəkkir onları təhlil edir və həmin ziddiyyətlərin həlli üçün yollar axtarır. Lakin “dinin fəlsəfəsi” dini ehkamların səbəblərinə deyilir. Yəni “Dinin fəlsəfəsi” din daxilində olan ehkam və şəriət hökmlərinin səbəblərini açıqlayır. Din alimləri bu sahədə kitablar yazmış və bir sıra dini ayin və əməllərin fəlsəfələrini və səbəblərini açıqlamışlar.\nFəlsəfənin lüğət və terminologiyada izahı[redaktə]\nFəlsəfə yunan mənşəli sözdür. Bu söz “filo” (“phileo”) — sevirəm, “sofiya” (“sophia”) – müdriklik sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. «Fəlsəfə»nin müxtəlif təriflərə malik olması danılmazdır. Qədim yunan sivilizasiyasında fəlsəfi məktəb yaratmış Platon və Aristotelin fəlsəfəyə baxışı XX əsrdə yayılmış «Existansializm - ekzistansializm» fəlsəfəsindəki baxışla eyni deyil. Buna baxmayaraq bəzi tədqiqatçılar fəlsəfəyə də ümumi bir tərif vermək istəmişlər. Misal olaraq fəlsəfəni təfəkkürün varlığa və şüurun materiyaya münasibəti problemlərini araşdıran bir elm kimi təqdim etmişlər. Və yaxud, varlığı varlıq baxımından araşdıran elmi fəlsəfə adlandırmışlar. Fəlsəfənin müxtəlif sistemlərə ayrılmasına nəzər salarkən bu elmə vahid tərif vermək fikrindən daşınırıq. Bütövlükdə deyə bilərik ki, fəlsəfə dedikdə varlığın və insan həyatındakı problemlərin ağıl və təfəkkür müstəvisində həlli yada düşür. Burada fəlsəfədən məqsəd müstəqil bir elm deyil, yalnız problemin ağıl mənzərəsindən çözülməsidir. Göründüyü kimi fəlsəfənin tarixi, insanın özü qədər qədimdir. Çünki insan yaranandan bəri, daim özünün varlığı, həyat problemləri və digər düşünüləsi məsələlər barədə düşüncələrə dalmışdır. Bu isə insanın «ağıl» qüvvəsinə malik olmasından irəli gəlir. Qeyd etdiyimiz kimi, fəlsəfə elmi varlığın izahı və bu varlığın əsas obyekti olan insanın təməl problemlərinin həllində çalışan elm kimi tanınmışdır. Beləliklə, filosof cəmiyyətin əsas düşünən beyini, varlığın müxtəlif gizli məqamlarını aşkara çıxaran şəxs olmuşdur. Fəlsəfənin mütaliə və tədqiq dairəsi geniş olduğundan bu elm özünün həyat tarixində çox fərqli və hətta bir-biri ilə ziddiyyətli ideyalara malik məktəb və sistemləri təcrübə etmişdir. Fəlsəfənin müstəqil bir elm olaraq təşəkkül tapıb formalaşmasının izahına gəldikdə isə, qərb və şərq fəlsəfəsi cərəyanlarını bir-birindən ayırmaq məcburiyyətindəyik. Şübhəsiz, bu barədə geniş mütaliə oxucunun öz üzərinə düşür. Lakin əziz oxucularımızın fəlsəfə və Şərq-Qərb fəlsəfi cərəyanlarından ümumi anlayış əldə etmələri üçün bu cərəyanların indiyə qədərki tarixinə qısa baxışı zəruri bilirəm. Fəlsəfə tarixçiləri qərb fəlsəfəsinin üç mərhələdən ibarət olduğunu vurğulamışlar. Bunlar antik fəlsəfə, orta əsrlər fəlsəfəsi və yeni fəlsəfədir. Fəlsəfənin qədim dövrlərə aid mərhələsi, əsasən Yunanıstanda, ərsəyə gəlib formalaşdığı üçün bu dövrə “yunan fəlsəfəsi” dövrü də deyilir. Şərq fəlsəfəsi tarixinə nəzər salarkən bu fəlsəfənin üç müxtəlif sistemə ayrılmasının şahidiyik. Bunlar Peripatetizm (Məşşaizm), neoPlatonizm (İşraqilik) və Transsendental Teosofiya (Hikməti–mütaliyə) adı ilə məşhur olan fəlsəfi cərəyanlardır.\nFəlsəfə və dinin funksional münasibətləri[redaktə]\nFəlsəfənin dinə münasibətdə rolu və funksiyası barədə müxtəlif baxışlar mövcuddur. Onlardan ən mühümləri aşağıdakılardır:\nFəlsəfə dinin əleyhinədir və onu rədd edir; bu mənada ki, ağıl dini baxışların yanlışlığını aşkara çıxarır. Dinin psixoloji və ya sosial köklərini göstərməklə, dini görüşlərin metafizik, yaxud elmi baxımdan inkarına cəhd Freyd və Marks tərəfindən həyata keçirilmişdir.\nFəlsəfə dini inkar edə bilməz və uzaq başı dini baxışlarda istifadə olunan anlayışlari təhlil edə bilər. Bu mövqe Karl Bartın əsərlərində öz əksini tapmışdır.\nFəlsəfə dini ideyaları əsaslandıra bilməz, amma dinə zəmin yaradan vasitə kimi istifadə oluna bilər. Yəni mümkündür ki, ağlın məhdudluğu və axtarış zərurəti insanın həyat sualına cavab vermək üçün başqa bir yer göstərsin. Bu fikir Paskal, Kyerkeqor və Bruner kimi filosoflar tərəfindən irəli sürülmüşdür. Həmin baxışın başla bir variantına Kantın əsərlərində rast gəlirik. O, etikanı fəlsəfənin çıxış nöqtəsi kimi götürmüş və bu nəticəyə gəlmişdir ki, tanrının varlığı etikanın ilkin prinsipləri sırasına daxildir.\nFəlsəfə apologetika yolu ilə dini etiqadı əsaslandıra bilər. Xristian, islam və yəhudi fəlsəfəsində bu mövqe geniş yayılmışdır. Anselm, Foma Akvinski, İbn Rüşd, İbn Sina və İbn Meymun dinə bu cür fəlsəfi yanaşmanın parlaq nümayəndələridir.\nFəlsəfə etiqadın başqa formasıdır. Yəni fəlsəfə də dinin irəli sürdüyü ideyaları ifadə edir, fərq burasındadır ki, həmin ideyalar dində emosional bir biçimdə, fəlsəfədə isə dəqiq rasonal formada çatdırılır. Bu fikir Hegelin əsərlərində əksini tapmışdır.\nDinə verilən ən az üç tərifin izahı[redaktə]\nÜmumi bir bölümdə din iki qismə bölünür: İlahi və bəşəri dinlər. Tanrı və vəhyə əsaslanan dinlərə ilahi dinlər deyilir. Bu növ dinlərin əsas və mənşəyi ilahi göstərişlər və qeybə inanmaqdır. Bu növ dinlərdə insan dinin qurucusu deyil, əksinə ilahi göstərişi alan və onu öz fərdi və ictimai rəftar və davranışında əks etdirəndir. Adından göründüyü kimi bəşəri dinlərin qurucusu insanının özüdür. Bəşər özünün bəzi fərdi və ümumi ehtiyaclarını ödəmək üçün bəzi inanclara varır. Sonra onları öz rəftarında göstərir. Bu növ dinlərə insandan mənşələndiyi üçün bəşəri dinlər deyilir. Alimlər “Din nədir?” dedikdə ona kamil tərif vermək istəyirlər. Lakin din mahiyyət tipli olmadığına görə ona kamil tərif vermək mümkün deyil. Bildiyimiz kimi ancaq mahiyyət cinsli predmetlərə kamil tərif vermək olar. Çünki hər bir predmetin tərifi onun mahiyyət və zatının açıqlanması deməkdir. Digər tərəfdən dinin kateqoriyaları arasında həqiqi vahidliyin mövcud olmadığına görə onun həqiqi varlığı da yoxdur. Məntiqdə qeyd olunduğu kimi həqiqi varlığı olmayan mövcudun mahiyyəti də yoxdur. Mahiyyəti olmayan predmetlərə isə dəqiq, kamil və həqiqi tərif vermək qeyri mümkündür. Buna əsasən yalnız mahiyyət cinsli predmetlərə həqiqi tərif vermək mümkündür. Nəticə etibarı ilə deyə bilərik din mahiyyət cinsli olmadığına görə ona aydın və dəqiq tərif vermək olmaz. Deməli din anlayış və məzmun cinsli olduğu üçün, ona yalnız nominal tərif vermək mümkündür. Bildiyimiz kimi dinin həqiqi tərifi haqqında bir çox fikirlər söylənilib. Onların hər biri özünə məxsus fəlsəfi düşüncələrə bağlıdır. Hazırda din barəsində 80-dən artıq tərif mövcuddur. Buna səbəb dinə müxtəlif aspektlərdən yanaşmaqdır. Nümunə üçün: Uilyam Cems (William James) dini psixoloji baxımdan belə tərif edir: “Din insanların tənha olduqları anlarda hissləri, əməlləri və təcrübələridir. O anlarda özlərini Allah adlandırdıqları mövcudun qarşısında tapmaqlarından ibarətdir”. T. Pasons (T.Parsons) dini sosiyoloji baxımdan belə tərif edir: “Din müxtəlif cəmiyyətlərdə müvcud olan bəşər əməllərinin, inanclarının, adət-ənənələrinin və qurluşunun toplusudur”. Ümumiyyətlə dinə müxtəlif nəzərlərdən tərif verilib: Matyo Arnould (Mathew Arnold): “Din həmin əxlaqdır, lakin hiss və mehribanlıq ona istilik, aydınlıq və ucalıq bağışlamışdır”. Hətta din barəsində dini təriflərədə rast gəlirik: S. Raynax (Salomon Reinach): “Din insanların Allahın dəvətinə cavabıdır”. Və ya Herbert Espenser (Herbert Spencer 1820-1903): “Din insanların mərifət və elm dairəsindən daha geniş olan varlıqların və gözəgörünməz qüvvələrin nəzarətində olması həqiqətinə etiraf etməkdir”. Bu təriflərin hamısı dində mövcud olan bir mənanı tutaraq onu tərif etmişlər. Bildiyimiz kimi bu təriflərin hər biri dinin yalnız bir xüsusiyyətini qeyd edir. Bu nəzəriyyə həqiqətə və reallığa daha uyğun olar ki, dini hamının qəbul edəcəyi vahid bir mənaya tərif etmək mümkün deyil. Başqa sözlə desək, din hamının qəbul edəcəyi vahid bir mənaya malik deyil.\nLüdviq Vitgenşteynin ailəvi oxşarlıqlar nəzəriyyəsi[redaktə]\nLüdviq Vitqenşteyn (Ludwig Wittgenstein) özü analitik fəlsəfənin korifeylərindən biridir. Onun nəzəriyyəsi əsasında belə qənaətə gəlmək olar ki, din adı altında bir çox mövzular toplanır. Vitqenşteyn onları bir-biri ilə sıx əlaqədə olan “Ailəvi oxşarlığa” (Family Resemblance) bənzədir. O, həmişə oyunu misal vurur. Oyun elə bir maraqlı faktdır ki, ondan ləzzət alırıq və ya oyun elə həmin rəqabətdir deyə onu tərif edə bilmərik. Çünki bəzən, oyundan mənfəət güdürük və bəzən bəzi oyunlar tək fərd tərəfindən icra edilir. Həqiqətdə bu xüsusiyyətlərdən heç biri təklikdə oyunun tam məzmununu ehtiva etmir. Məntiq ifadəsi ilə desək, fərdlərinin bütününə şamil olmur. Vitqenşteynin oyun mövzusunda nəzərə aldığı məsələdən din terminalogiyasında da, onu tərif etmək üçün istifadə edə bilərik. Belə qənaətə gəlmək olar ki, müxtəlif varlıqların arasından xass bir xüsusiyyətə din adı vermək düzgün sayılmaz. Daha yaxşı olar ki, “Ailəvi oxşarlıqlar” toplusuna inanaq. Çünki təkcə bir cəhətdən dinə tərif vermək onun barəsində dolğun fikir söylənilməsinə dəlalət etmir. Nümunə üçün: bir çox monoteist dinlərdə Allaha pərəstiş və sitayiş məsələsi var. Bəzilərində isə bu mövzu ön plandadır. Amma Theravada Buddismdə (Therevada Buddhism) yoxdur. Din çox vaxt insanlarda daxili duyğuların və uyğunluqların meydana gəlməsi üçün bir vasitədir. Bunu nəzərə alaraq dini gətirən böyük insanların bir çoxu öz zamanlarında qeyri-adi, dəli və s... hesab ediliblər. “Ailəvi oxşarlıqlar” modeli bu növ fərqlərə yaxşı cavab verir. Bu model həmçinin bizə bu imkanı verir ki, rəsmi dinlər ilə qeyri-dini ideologiyaların oxşar və fərqli cəhətlərini dərindən tədqiq edək. Məsələn: Marksizmin, gələcəyin təbəqəsiz cəmiyyəti, kimi özünə uyğun son armanı var. Burada aydınlaşdırırıq ki, marksizm bəzi xüsusiyyətlərdə böyük dinlər ailəsinə şərikdir. Bir halda ki digər xüsisiyyətlərdə daha dəqiq desək, onlarda olan əsas xüsusiyyətlərdə onlardan fərqlənir. Amma bu böyük toplunun daxilində, yəni ailəvi oxşarlıqların içində bir xüsusiyyət daha çox önəmlidir. Bu xüsusiyyət səadət və nicat məsələsidir. Dünyanın kamilləşmiş və bütün böyük dinlərində səadət və nicata bir növ inam və əqidə vardır. Yəni ümumiyyətlə mövcud olan çirkin və günahlı həyatdan tam şəkildə ümidvar və daha yaxşı həyatə köçmək inancı var. Bütün dinlərdə müxtəlif üsullarla, bəşəriyyətin yaşadığı mövcud dünyanın aldadıcılığından, azdırıcılığından və təhrif ediciliyindən söz açılır. Ümumiyyətlə, hər bir son hədəfin etibarı onun məqsədinin həqiqi və real olmasına bağlıdır. Bu dinlərdən hər biri özünün nicatşünaslıq (Soteriology) praqramı əsasında, mütləq varlığa qovuşmaq üçün müxtəlif vasitələr irəli sürürlər. Bəziləri imanı, digərləri Allahın zatında fənaya çatmağı, başqaları isə ruhi çirkinliklərdən uzaqlaşmağı və əxlaqi sərvətlərə malik olmağı məsləhət görürlər. Bu dini cərəyanların hər birində səadət və nicat yeni bir keyfiyyətə malik olur. Bunlar yalnız özündən keçib, Allaha doğru hərəkət etdikdə hasil olur. Yəni xudbinlik yox, əksinə xudabinlik əmələ gəldiyi təqdirdə insan səadət və nicatı əldə edir .Bu qısa araşdırmadan aydın olur ki, dinə vahid tərif vermək çətin və mürəkkəb işdir. Əlbəttə unutmamalıyıq ki, din hadisə və ya mövzu (Subject) deyil, əksinə sirrdir (Secret).\nQərb fəlsəfəsi tarixinin dörd mərhələsi[redaktə]\nİslam fəlsəfəsi cərəyanları[redaktə]\n1.Məşşa fəlsəfəsi. Ən məşhur nümayəndəsi İbn Sinadır. 2.İşraq fəlsəfəsi. Bu cəryanın banisi azərbaycanlı filosof Şihabəddin Sührəverdidir. 3.İsfəhan məktəbi və mütəaliyə fəlsəfəsi. Sədrəddin Şirazi bu fəlsəfi cəryanın banisi hesab olunur. Mütaliyə fəlsəfəsinin bir çox müsəlman ölkələrində tanınmış davamçıları var.\nİmmanuel Kant fəlsəfəsində idrak prosesi[redaktə]\nXVII əsrdə məşhur Alman filosofu İmmanuel Kant mahiyyəti iki hissəyə nomen və fenomen. Kanta görə həqiqətin bizə görünən və insanlar tərəfindən dərk edilən tərəfi fenomen, insanın hiss orqanları tərəfindən qavranmayan tərəfi nomendir. Ona görə də insanlar həmişə fenomenlə qarşılıqlı əlaqə yaradırlar.\nTeizm və deism anlayışlarının izahı[redaktə]\nTeizm (tanrı): Zəkaya və iradəyə malik, bütün maddi və mənəvi proseslərə möcüzəli təsir göstərən fövqəltəbii varlıq kimi Allahın mövcudluğunu qəbul edən dini-fəlsəfi təlim. Daha dəqiq, kainatla Tanrı arasındakı əlaqəni aydınlaşdıran, mövcud kainatın yaranması və idarəsinə cavabdeh olan bir Tanrı anlayışını özündə əks etdirən, bu Tanrının müxtəlif yollarla din göndərdiyi fikrini müdafiə edən əqidədir. Bu yanaşmaya görə, Tanrı daima insanlarla əlaqə halındadır. Bu baxışları mənimsəmiş insanlara Teist deyilir. Aləmdə baş verən şeyləri teizm çox vaxt Allah qayəsinin həyata keçirlməsi kimi nəzərdən keçirir. Təbii qanunauyğunluq teizmdə Allah qayəsindən asılı şəkildə götürülür. Deizmdən fərqli olaraq teizm Allahın bütün dünya hadisələrində bilavasitə iştirakını qəbul edir, panteizmdən fərqli olaraq allahın dünyadan kənarda və dünya üzərində mövcudluğunu müdafiə edir. Teizm klerikalizmin, teologiyanın və fideizmin ideoloji əsası olmaqla elmə və elmi dünyagörüşə ziddir. Teizmin növləri: 1. Monoteizm yalnız bir tanrının olduğu inancıdır. Bəzi müasir monoteist dinlər də vardır ki, bunlar Bəhailik, İslam, Xristianlıq, Yəhudilik, Siqhizm və Hinduizmin bəzi formalarıdır. 2. Politeizm birden artıq tanrının olduğu inancıdır. Eyni zamanda xüsusi panteonların olduğu inancıdır.\nDEİZM (Deisme): Latın sözündən götürülən “deus” “Allah” mənasına gəlir. Deizm təliminə görə, Tanrı kainatın əzəli səbəbkarı olsa da, təbiət və cəmiyyətə müdaxilə etmir, inkişafına qarışmır. Deizmin rüşeyimləri orta əsrlər fəlsəfəsində müşahidə edilir. Kilsənin mənəvi diktaturası dövründə deist təlimlər, yəni təbiətin tanrı iradəsindən asılı olmaması, insanın fəallığı, onun dünyanı dərk etməsinin qeyri-məhdud imkanları haqqında ateist ideyalar ifadəsi təşəkkül tapmışdır. Deizm fəlsəfi cərəyan kimi XVII əsrdə formalaşmışdır. Onun ilk banisi Çerberi hesab olunur. Ümumiyyətlə, deizm fəlsəfi müstəvidə yekcins cərəyan olmamışdır. Həm materialistlər, həm maarifçilər (məs.: Toland, Kollinz, Lokk, Volter, Russo, Lessinq, Lomonosov, Radişşev) bu cərəyana qoşulmuşlar. Deistlər ənənəvi dini rədd edir, təbii “Zəka dini”ni ona qarşı qoyurlar. Əsas düşüncə sistemlərindən biri budur: “Allah mövcuddur, O yüksək varlığa inanırıq, lakin dinlər cəfəngiyatdır”. Onlar ilahi vəhyi, nəticə etibarilə peyğəmbərləri, onların göstərişlərini və dini ayinləri inkar edirlər. Deistlərin əsl hədəfi elm və fəlsəfəni kilsənin təsirindən və zəkanı inancdan azad etməkdir. Materialistlər dindən yaxa qurtarmaq üçün deizmdən əlverişli vasitə kimi istifadə etmişlər.\nTeizm Allahı dinlərdə olduğu kimi, Deizm isə Allahı şəxsin özü başa düşdüyü şəkildə qəbul etməyə deyilir.\nDin fəlsəfəsinin tərifi və xüsusiyyətləri[redaktə]\nDin fəlsəfəsi (Philosophy of Religion) din barəsındə fəlsəfi düşüncə deməkdir. Yəni etiqad və inancları fəlsəfi şəkildə araşdırma, başqa sözlə, din fəlsəfəsi rasional ilahiyyatın davamçısıdır. Yəni din fəlsəfəsi vəhyə əsaslanan ilahiyyatdan fərqli olaraq dinə əqli baxışdan yanaşır. Və öz yüksək rolunu bəşəriyyətə töhfə edir. Əqlə əsaslanan ilahiyyatın məqsədi əqli sübutlarla Allahın vücudunu sübut etməkdir. Elə bu məsələ vəhy iddiaları üçün spesifik bir xüsusiyyətə malikdir. Lakin belə düşünülməməlidir ki, din fəlsəfəsinin vəzifəsi yalnız əqli sübutlarla Allahın vücudunu isbat etməkdir. Dini inancları da fəlsəfi şəkildə araşdırmaq onun vəzifəsidir. Hansısa əqidəni mənalı və ağıla uyğun olub-olmamasını araşdırmaq fəlsəfi məsələ hesab edilir . Bu tərifə əsasən din fəlsəfəsi dini öyrənmək üçün bir vəsilə deyil, əksinə dini nöqteyi nəzərdən ona yanaşmağın heç bir lüzumu və zərurəti yoxdur. Din fəlsəfəsinin araşdırdığı məsələyə münasibəti ya mənfidir, ya müsbət. Ateistlər və dindarlar eyni şəkildə din barəsində fəlsəfi araşdırmalar apara bilərlər. Həqiqətdə həmin işi də edirlər və inkişafa doğru irəliləyirlər. Din fəlsəfəsi din və fəlsəfənin inteqrasiyasından meydana çıxır. Beləliklə aydın olur ki, din fəlsəfəsi ilahiyyatdan ayrılan bir fakultə və ya elm deyil, əksinə fəlsəfədən ayrılan bir elmdir. Din fəlsəfəsi dini əqidə sistemləri, dini məfhumları, dini təcrübələri, ibadət mərasimlərini və bu kimi əqidəvi sistemlərin əsasında dayanan düşüncə və təfəkkürləri tədqiq edir. Dünyanın mötəbər universitetlərində dini əqli baxımdan tədqiq edən elmə din fəlsəfəsi deyilir. Din Fəlsəfəsi vasitəli bilik növüdür və özünün tədqiq etdiyi mövzudan tam şəkildə müstəqildir. Din fəlsəfəsi aşağıda qeyd edəcəyimiz elmlər kimi, yəni barəsində bəhs edən mövzular dairəsindən bir hissə deyil. Elm fəlsəfəsi (Philosophy of Science), Hüquq fəlsəfəsi (Philosophy of law), Hünər fəlsəfəsi (Philosophy of Art), Tarix fəlsəfəsi (Philosophy of History), Məntiq fəlsəfəsi (Philosophy of Logic) və s... kimi bir elmdir. Bu cəhətə əsasən, elm fəlsəfəsi məxsus bir elmə aid edilmədiyi kimi, din fəlsəfəsi də konkret dinə və ya məxsus teoloji məktəbə aid edilmir. Amma eyni zamanda hər dinin barəsində onunla uzlaşan formada o dinin mövzularına nəzər salır. Yəni din fəlsəfəsində həm bütün dinlərə aid olan ümumi məsələlərə və həmçinin konkret dinə aid olan mövzulara toxunulur. Məs: bütün dinlərə aid olan ümumi məsələlərdən biri, adi dil ilə müqayisədə dinin dilinin mahiyyətidir. Məxsus dinə aid olan məsələlər daha çoxdur: Yəhudilikdə Yəhvə, Xristianlarda üçlükdə təcəlli edən Tanrı, İslamda Tövhid, ədalət və ya əbədi həyat, Buddismdə nirvanaya qovuşmaq, Konfutsizmdə sədaqət və ya alicənablıq və s... . Föründüyü kimi din fəlsəfəsi məxsus dinə aid olan mövzuların arxasında dayanan təfəkkür və sübutları araşdırır. Nəzərə almaq lazımdır ki, din fəlsəfəsində dinin mahiyyətindən bəhs etdikdə müxtəlif dinlərə ayrılıqda və bir-birindən tam müstəqil şəkildə diqqət yetirilir. Din fəlsəfəsində vahid dünya nəzəriyyəsindən sonra yaranan çox mübahisəli məsələlər, müxtəlif dinlərin ardıcılları tərəfindən etiraza səbəb olan, bütün dinlərin həqiqətə, səadətə və nicata vara biləcəyi fərziyyəsi (Religious Pluralism) araşdırılır.\nDin fəlsəfəsinin ilahiyyatın və yaxud fəlsəfənin tərkib hissəsi olduğuna dair yanaşmalar[redaktə]\nAğıl və İman münasibətləri[redaktə]\nDin fəlsəfəsinə görə ağlın lüğəvi və terminoloji mənası[redaktə]\nDin fəlsəfəsinə görə imanın tərifi və növləri[redaktə]\nAğıl və iman münasibətlərində fideizm nəzəriyyəsi[redaktə]\nFideizm Latın sözü olub, “fides” inam və etiqad mənasınadır.Fideistlər dini inancların izah və təhlilində ağıl və zəkanın yararsız hesab edirlər. Onların qənaətinə görə dini inancların qiymətləndirilməsi, yoxlanılması və həqiqətə uyğun olub-olmamasını rasional və elmi yollarla müəyyənləşdirmək mümkün deyildir. Onlara görə Allahın varlığına və onun insanlara sevgisinə inanan şəxs əsl həqiqətdə bu inancın hər növ fakt və arqumentlərdən asılı olmamasını qəbul etmiş sayılır və nəticə etibarilə Allahın insanlara sevgisini isbat yaxud inkar etmək üçün hər növ rasional arqumenti rədd etmiş hesab edilir.\nAğıl və iman münasibətlərində qatı fideizm nəzəriyyəsi[redaktə]\nQatı fideistlərə görə dini inanclar rasional hökm və qanunlara ziddir. Bu səbəbdən inanclı şəxsin rasional arumentlərə əsaslanması və arxalanması qeyri mümkündür. Rasional düşüncə din sahəsində öz qanunları ilə tətbiq oluna bilməz. Bu nəzəriyyənin görkəmli nümayəndəsi məşhur Ekzistensialist filosof Sören Kyerkeqordur. Onun dünya görüşündə iman insanın əldə edə biləcəyi ən yüksək fəzilətdir. İnsanın zatı onun iman inamı üzərində qurulmuşdur. Çünki iman bəşəriyyətin ən dərin arzu və ümiddir. Ona görə imanın əqli yollarla sübutu mümkünsüzdür. Çünki iman öz həqiqətini ağıl vasitəsilə doğruldarsa artıq biz həqiqi iman sorağında olmamalıyıq. O təqdirdə biz imana yox ağıla sitayiş etmiş oluruq. İmanın mahiyyətində həyacan və ləzzət var. Bu isə rasional düşüncənin tam əksidir o qeyd edir ki, iman rasional- fəlsəfi arqumentlərə möhtac deyildir. Doğrudur iman rasional düşüncəni özünə düşmən saymır, əksinə ona ehtiyac duymur. Lakin, iman özündəki həyəcanı itirərsə rasional düşüncəyə mühtac olur. Onun vasitəsilə imansızlar qarşısında öz hörmətini və nüfuzunu saxlamağa çalışır. Kiyerkeqor imanı risk və tanrıya sarılmaq kimi tərif edir. Nəticədə, ona görə tanrının varlığını qəti dəlillərlə sübut edərikdsə daha mömin sayılmarıq. İman risk və təhlükəsdə qazanılar. Allah qəti şəkildə sübut edilərsə kimsə mömin ola bilməz. Buna qadir olmadığım üçün iman gətirməliyəm. Bu iman rasional düşüncənin fövqündə durur. Nümun üçün Hz. İbrahimi göstərmək olar. O tövhid qəhrəmanı öz oğlunun qurban verilməsi ilə bağlı ilahi əmri dərhal icra etməyə başlayır. Amma insanın öz oğlunu qətlə yetirməsi heç bir rasional düşüncəyə sığmır. İbrahim isə bu əmrə tabe olur çünki onun imanı rasional düşüncəyə əsalanmamışdır.\nAğıl və iman münasibətlərində mötədil fideizm nəzəriyyəsi[redaktə]\nMötədil fideistlərə görə dini inanc rasional qanunlara zidd deyildir lakin rasional əsaslandırma inanclı şəxsin inancına yad və biganədir. Bu nəzəriyyənin ən görkəmli nümayəndəsi və müdafiəçisi analtik filosof Lüdviq Vitgenşteyndir.\nAğıl və iman münasibətlərində fideizm nəzəriyyəsinin tənqidi[redaktə]\n1.Kiyerkeqora görə İsanın Tanrı sayılması və onun tarix boyu insanların günahlarına qurban getməsi kimi paradoksal məqamlar dini inanc kimi izah edilərsə dini məsələlərin rasional düşüncə tərəfindən rədd edildiyi məqbul sayıla bilməz. Müasir xristian filosof Robert Adams qeyd edir ki, əgər iman həyəcan dolu bir qərardırsa, mömin olmaq isətəyən şəxs hansı yolu seçməlidir? Müxtəlif dinlərdə təbliğ olunan Tanrıların hansı birini əsas götürməli və bu seçimdə meyar nə olmalıdır? 2.Rasional düşüncə və zəkaya bağlı meyardan əl çəksək tam xurafat və mövhümat məzmunlu dinləri belə inkar edə bilmərik. 3.Bundan başqa, həqiqi imanınrasional düşüncədə təcrid olunması zərurətidə mənasızdır. Hansı səbəbə rasional arqumentlərdən sonra həqiqi iman hissi formalaşa bilməz? 4.Mötədil fideizmdə tanrıya inam tam subyektiv bir anlayış kimi qələmə verilir onun xaricdə obyektiv və real həqiqətə malik olmadığı bildirilirş bu isə kökündən yandlışdır. Çünki bu nəzəriyyədə dini gerçəkliklər mövcud qanunlardan tam ayrılır və elmi-fəlsəfi qanunların tətbiq obyekti hesab edilmir. Dini inancların gerçəkliyi əks etdirən varlıq kimi qəbul edilməməsi nə deməkdir. Bu dini anlayışları dindarın zehnindəki təsəvür və təxəyyül saymaqdan başqa bir şey deyildir. Nəticədə, imanı bu formada müdafiə etmək problem yaradır və ilahi varlığın tam mənasız olduğunu sübut edir. Bir haldaki, Bütün dinlər özlərini real olduqlarını vurğulayırlar. Allah vardır deyərkən gerçək bir varlıq nəzərdə tutulur.\nAğıl və iman münasibətlərində qatı rasionalizm nəzəriyyəsi[redaktə]\nAğıl və iman münasibətlərində qatı rasionalizm nəzəriyyəsinin tənqidi[redaktə]\nAğıl və iman münasibətlərində mötədil rasionalizm nəzəriyyəsi[redaktə]\nDin və dindar konteksində dinin qaynağı məsələsi[redaktə]\nDinin qaynağında iki yanaşma var: 1.Dinin yaranma səbəbi. 2.Dindarlığın yaranma səbəbi. Dinin yaranma səbəbində iki nəzəriyyə var: 1. Dinlərin bu günə qədər təkamül prosesi keçirdiyini bildirirlər. 2.Dinlərin mənşəyini ilahi varlıqda görürlər.\nDinin mənşəyi barədə Ogüst Kontun nəzəriyyəsi[redaktə]\nOgüst Konta görə bəşər tarixi üç nəzəriyyə bölünür: 1.Teoloji. 2.Metafiziki. 3.Pozivitizm. Dinin yaranma mərhələsi teoloji mərhələsidir.(cahilik dövrü) O.Konta görə hər bir cəmiyyətdə ictimai birliyin üorunması üçün üç amil mövcudur. Din, dil, iş rejiminin düzgün təyini. Hər bir hökümət özü ilə vətəndaşlar arasındakı əlaqələri tənzimləmək üçün dinə möhtacdır.\nOgüst Konta görə bəşər tarixinin mərhələləri[redaktə]\nDinin mənşəyi barədə Ogüst Kontun nəzəriyyəsinin tənqidi[redaktə]\n1.Kontun bir nəzəriyyəsi ilə başqa bir nəzəriyyəsi üst-üstə düşmür. 2. Bəzi mütəfəkkirlərin fikrincə elmin dinə zid olması aksiomadır. Bir haldakı bu aksiomanın isbata ehtiyacı var. 3. Kontun üç mərhəli formulu bir çox hallar da özünü doğrutmur, müasir dövrümüzdə bir çox alimlər yeni biliklərə yiyələnməklə yanaşı yeni inancları təqib edib elmləri mane hesab etmirdilər. 4. Kontun üç mərhələli formulundakı ardıcılıq heçdə tarixi gerçəkliklə üst-üstə düşmür Kont hansı əsasla dünyanı elm tarixini avropa tarixi ilə ölçür və bu formulu bütün bəşəriyyətə şamil edir.5. Kont bütpərəstliyi insanların sitayiş etdiyi ilin ibtidai din sayır lakin bu nəzəriyyə çoxlu din təqdiqatçıları tərəfindən rədd edilir. Andrilonq insanların inanc bəslədiyi ilk sini vəhydən qaynaqlandığını isbat edir.\nDinin mənşəyi barədə Emil Dürkheymin nəzəriyyəsi[redaktə]\nDin mənasız bir şeydir. Dürkheym varlığı iki qisimə müqəddəs və qeyri-müqəddəs dinin cövhəri fövqal təbii varlığa inanc deyil çünki bəzi dinlərdə fövqaltəbii varlıq yoxdur. Qədim insanlar bütün hadisələri möcüzə və fövqaltəbii adlandırırdılar, insanlar varlığı müqədəs və qeyri-müqəddəs olaraq bir-birindən ayrırdılar. İbtidai insanlar dinin başlanğıc nöqtəsini belə hesab edirdilər ki, hər qəbilələrin müqədəs sayaraq sitayiş etdiyi bir totemi var idi. Totem heyvan, bitki və başqa bir şey ola bilərdi həmin insanlar üç dənə qısa nəticə: 1.Totemizm dininin ən qədim formasıdır. 2.İbtidai qəbilələrin müqədəs heyvanlara (totemə) ibadətin görünən hissəsidir məsələnin batinin tam başqadır. 3.Totemə ibadət təkcə Avistirayliyanın ibtidai insanlarına yox bütün qədim insanlarına aiddir.\nDinin mənşəyi barədə Emil Dürkheymin nəzəriyyəsinin tənqidi[redaktə]\n1.Dürkheym dini onun ictimai cəhətlərini nəzərə alaraq təhlil edir. O, dinin ictimai xarakter qazanmasına şübhə etmir. Lakin burada din və cəmiyyət arasındakı əlaqənin hansı müstəvidə olması əsas müzakirə obyektivinə çevririlir.Din təkcə sosial xarakterə malikdir, yoxsa rael fəlsəfi mahiyyət daşıyır. 2. Dürkheym Avstraliyanın ibtidai qəbilələri ilə bağlı araşdırmaları onun həmkarı R.Qaston tərəfindən rədd edilmişdir. Qaston göstərir ki, Dürkheymin bu qəbilələr haqqında tədqiqatları dəqiq faktlara söykənmir. 3.Dürkheymin baxışları bütün dinlərdə təbliğ olunan və əsas götürülən cahanşimul əxlaqi qanunlarla bir araya sığmır. Müxtəlif dinlərdə əsas müddəalardan biri Allahın insanları sevməsi və onları bir-birləri ilə mehriban olmağa dəvət etməsidir.Dürkheymin dinin mahiyyəti ilə bağlı təqdimatında din yalnız müəyyən bir qrupun ictimai mənafeyinə xidmət edir. Bu isə dinin cajanşümulluğuna tam ziddir. 4.Dürkheymin qənaətincə, cəmiyyət öz fərdlərinin ictimai münasibətlərinə nəzarət üçün Tanrı məfhumunu onlara təlqin edir.Tanrı da dindarları bəzi işlərə vadar edir və bu yolla onlara təsir göstərir. Yəni Allah və cəmiyyət insanlardan tələb edir ki, onlara tabe olsunlar. Amma Dürkheymin bu iddiası qəbul oluna bilməz. Çünki iki həüiqətin ortaq xüsusiyyətlərə malik olması onların bir həqiqət olduğunu göstərmir.\nEmil Dürkheymin totemizm nəzəriyyəsi[redaktə]\nZiqmund Freydin Libido və dinin qaynağı nəzəriyyəsi[redaktə]\nZiqmund Freydin Libido nəzəriyyəsinin tənqidi[redaktə]\n1.Freyd öz iddialarında öz təxəyyülündən xeyli faydalanmışdır. 2.Onun tək Allahlı dinlərin tarixi barədə mülahizələri tarixi faktlarla uzlaşmır. 3.Onun dinə psixoanaltik baxışları bir çox məqamlarda məntiqsizdir. 4.Ona ilk etiraz edən və tənüid yönəldən psixoloqlar olmuşdur. (Karl Yunq). 5.Onun din anlayışı barədə dəçilləri düzgün olsa belə aldığı nəticələr qəbul olunmazdı, çünki o deyirdi Tanrı anlayışı sırf xəyaldır. 6.Onun dini ata, oğul münasibətləri üzərində təhlil etməsi ilk baxışda xristiyan dininə uyğun gəlsədıə yəhudilikdə, islamda uzlaşmır. 7.Freydin dinin mənşəyi haqqında nəzəriyyəsi bu suala cavab verməkdən acizdir. İnsanların öz xəyallarında təsəvvür etdikləri tanrı məfhumu nə üçün onların cinsi narahatlıqlarının məsubiyyətini öz üzəri götürülməlidir.\nAlvin Plantinqanın dinin mənşəyi barədə nəzəriyyəsi[redaktə]\nİnandığımız bir neçə həqiqəti götürürük onları analız edirik bu həqiqətlərə nə üçün inanırıq bu həqiqətlərə inam başqa həqiqətlərə inamdan qaynaqlanır yoxsa heç bir başqa köməksiz etiqata çevrilir. Əgər başqa bir şeyə arxalanmırsa bu vaxt həmin əqidəni bünövrə əqidə hesab etmək olar. Bünövrə əqidələr hissi idrak orqanı ilə qavranan həqiqət (orta it var). Hafizə qüvvəsinə söykənən həqiqət (Samir acdır) . Başqaların hisslərinə aid həqiqət (Əli danışanda Vəli əsəbləşir) və digər həqiqətlər ola bilər. Nə üçünTanrı var həqiqətinə inanc bünövrə əqidə hesab edilə bilməz cavabında əslində bu da bönövrə həqiqət hesab edilə bilər.\nAlvin Plantinqanın dinin mənşəyi barədə nəzəriyyəsinin tənqidi[redaktə]\n1.Hər hansı bir əqidənin bünövrə əqidə olması həmin əqidənin həqiqətə uyğun olmasına zəmanət vermir. 2.Müasir din təqdiqatçısı Qari Qutun edib. Tənqidi mömin şəxs sübut göstərmədən öz dini etiqatını necə izah edə bilər?. Sağlam bir düşüncə tələb etmir ki, müəyyən bir məsələdə fikir ayrıldığı varsa hər iki tərəf öz fikirlərini sübuta yetirməyə çalışmalıdır. 3.Əgər dindar bir şəxs öz dini əidəsini bünövrə və əqidə hesab edirsə və onu sübut etməyə lüzum bilmirsə bəs başqa insanlar əfsanəyə bənzər əqidələrini nə üçün bünövrə əqidə hesab edə bilməzlər.\nAndre Lonqun dinin mənşəyi haqqında nəzəriyyəsi[redaktə]\nİnsanlar arsında yayılmış ilkin din tək Allahlı dindir. Hər bir insanın təfəkküründə səbəbiyyət anlayışı vardır. İnsanlar bu səbəbiyyət qanunu əsas götürərk ilahi varlığa etiqad edərək inanmağa başlamışdılar. İnsanlar müşahidə etdikləri əşiyalrı onlar tərəfindən yaradılmamışsa deməli onları yaradan bir həqiqət var etiqatına inanırdılar.\nAndre Lonqun dinin mənşəyi haqqında nəzəriyyəsinin tənqidi[redaktə]\n1.Nəzəriyyə sırf xristiyanlıq rəngi alıb ona görə Tanrı mehriban ata timsalındadır. 2. Necə sübut etmək olar ki, bu nəzəriyyənin özünə əfsanənin məhsulu deyil. 3.İbtidai insanlar tanrı həqiqətini səbəbiyyət qanunu vaistəsi ilə dərk etmişlərsə bu düşüncə yalnız Tanrının həmdə mehriban ata olması isə səbəbiyyəti qanuna əsaslanır.\nDini eksklüzivizm nəzəriyyəsi[redaktə]\nDini inanca eksklüzivizm (inhisarçı) mövqeyindən çıxış edənlərin fikrincə xoşbəxtlik, qurtuluş, kamala çatmaq və yaxud dinin nəhayət amalı hesab olunan hər hansı bir zirvə yalnız bir dinin vasitəsi ilə əldə oluna bilər. Başqa dinlər hər hansı biri müəyyən miqdarda həqiqətə malik olsalar da təkcə bir din səadət yolunu bizə göstərə bilər. Beləliklə digər dinlərin pərəstişkarları etika baxımından doğru yolda olsalar da öz dinləri onları xoşbəxtliyə çatdıra bilməz. Biz insanlara nicat yolu açmaq üçün yeganə səadət yolunu onlara təqdim etməliyik. Məhz bu inanca görədir ki, insanlar mənsub olduqları dini yüksək maraqla təbliğ edirlər. İnhisarçılar öz əqidələrini sübut etməyə çalışırlar onlardan bir çoxunun fikrincə səadət və xoşbəxtlik yalnız Allahın insanlara qarşı mərhəmətindən asılıdır. Bu səbəbdən Allahın mərhəmətinin harada təzahür etməsini bilməliyik. Bizə qurtuluş bəxş edən İlahi mərhəmətin hansı dində zühur etməsini bildikdən sonra səadət dalınca başqa dinlərin sorağında olmaq mənasız görünür. Protestant ilahiyyatçısı Karl Bart (1886 - 1968) inhisarçı fikirlərlə çıxış edən ilahiyyatçılardan biridir. Onun bu haqda verdiyi sübutlar tamamilə xristian ilahiyyatına əsaslanır. Bart bildirir ki, şəriət və «ilahi təzahür» bir - birinə zidd olan iki məfhumdur. Şəriət günahkar insanın əməlidir ilahi təzahur isə Allaha məxsusdur. Şəriət vasitəsilə insan lovğalıq hissi keçirərək qeyri mümkün bir istəyə çatmaq niyyətindədir. O Allahı öz günahkar baxışları ilə tanımaq istəyir. Bunun mümkünsüzlüyü ondan irəli gəlir ki, insan nə qədər Allah barəsində düzgün təsəvvürə layiq olmağa çalışsada öz zehnində təsəvvür etdiyi Allahı sitayiş edir. Bundan əlavə o bilməlidir ki, insanla Allahın qovuşması təkcə Allah tərəfindən mümkündür. O deyir: «Biz şəriəti insanın ilahi təzahürə uyğun çalışması hesab edə bilmərik. Şəriət Allahın tam təzahürünün nəticəsi deyil çünki şəriətə uyğun yaşayan insan özünün təsəvvürlərini Allahla əvəz edir. Bununlada Allahın öncədən ona bəxş etdiyi nemətlərin bir çoxundan məhrum olur. Nəticədə ilahi təzahürü müşahidə edə bilmir». K.Bart hesab edir ki, Allah yalnız təzahür etməsi ilə özünü bizə təqdim edir. Bu isə İsa məsihin vücudunda cilvələnmişdir. Biz İsa məsih olmadan Allah və insanın mənəvi əlaqələrindən varlıqdan danışa bilmərik. Bart başqa dinlərdəki müəyyən həqiqətləri və onlara etiqad edən insanların səadətini danmır lakin bununla belə həqiqi səadət yolunu xristian dininə münhəsir olmasına təkid edir. Hətta Bart xristian dinin də öz - özlüyündə haqq olmasına inanmır. O bildirir ki, xristian dini İsa məsihin varlığı ilə həqiqət dini olmuşdur. İnsan yalnız İsanın vasitəsilə Allaha qovuşa bilər.\nDini eksklüzivizm nəzəriyyəsinin tənqidi[redaktə]\nEksklüzivistlərin xüsusilə Karl Bartın mülahizələrini diqqətlə seyr edərkən bəzi suallar yaranır: Əvvəla K.Bartın irəli sürdüyü fikirlər tam dindaxili sübutlar adlanır yəni xristian dinini qəbul etmiş insan bu fikirləri təsdiq edə bilər lakin başqa dinlərə sitayiş edənlər üçün bu nəzəriyyədə tutarlı dəlil müşahidə olunmur. Deyə bilərik ki, Bartın sübutları onun iddiaları ilə bərabərdir. Nə üçün Allah Taala İsa məsihin vücudunda cilvələnmişdir? Tükənməz qüdrətə, elmə, varlığa malik olan Allah özünü müəyyən şəxsdə xülasə edə bilərmi? Nə səbəbə müxtəlif din və etnik mədəniyyətə mənsub olan insanlar öz düşüncə tərzləri səviyyəsində İlahi varlıqla təmasda ola bilməzlər. Bart öncədən və heç bir dəlil və sübut təqdim etmədən İlahi təzahürün təkcə İsa məsihdə olmasını iddia edir halbuki bu iddianı sübuta yetirə bilmir. Ən azı Bart bunu sübut etməyə lüzum bilir. Bundan əlavə bütün dinlərdə inhisarçı baxışlar mövcuddur yəni hər bir dinə etiqad edən şəxs yalnız həmin dinin haqq olmasına inanır və başqa dinləri batil hesab edir. Belə olan halda dindaxili dəlillərin onları bşqa bir dinə dəvət etməyə səlahiyyəti çatırmı? Burada ancaq dini inancdan fövqdə olan tam rasional subutlar ortaya qoyulmaldıır bu isə Bartın sözlərindən müşahidə olunmur. Bartin görüşləri digər bir məsələni həll edə bilmir İsa məsihi Allaha qovuşmağa və bu yolla səadətə nail olmağa yeganə vasitə olmasından xəbərsiz olan sadiq fədakar və xeyirxah bir şəxsin xoşbəxtlik hüququndan məhrum olması mehriban Rəbbimizin mərhəmətli varlığı ilə bir araya sığırmı? Şübhəsiz Allahın rəhməti belə bir şəxsin bədbəxt olacağına razı olmaz. Nəticə alırıq dinə bu formada, inhisarçı baxışla baxmaq heç bir əqli meyarla izah oluna bilməz.\nDini inklüzivizm nəzəriyyəsi[redaktə]\nCon Hik din çoxluğuna aid digər nəzəriyyəni inkluzivizm adlandırır. İnkluzivizmi qlobal və ya şumullu baxış kimi də izah etmək olar. Dini etiqada qlobal çərçivəsindən baxanlar iki əsas suala cavab vermək əzmindədirlər. Onlar öncə mütləq və vahid həqiqətin olmasını araşdırır sonra isə vahid həqiqətin və dinin olduğu təqdirdə digər dinlərə sitayiş edənlərin səadətə çatmaq ehtimalını təyin etmək istəyirdilər. Qlobal baxışlı filosoflar inhisarçılar kimi səadət yolunun yalnız bir dində xülasə olduğunu bildirirlər. Lakin inhisarçılardan fərqli olaraq bu baxışlar digər dinlərə mənsub olanlar öz dinlərindəki qanunlara sadiq olsalar səadətə çata bilərlər. Digər tərəfdən qlobal nəzəriyyəsinin daşıyıcıları plüralistlərin görüşlərinə uyğun olaraq ilahi rəhmətin müxtəlif dinlərdə cilvələnməsinə inanırlar. Deməli şumul baxışı inhisarçılardan fövqdə dayanır. Çünki yeganə dinin haqq din olmasına təkid etsə də digər dinlərin səadətli pərəstişkarlarının xoşbəxt olmasını istisna etmir. Karl Rayner (1904-1984) katolik ilahiyyatçısıdır. O inanırdı ki, insanlar təkcə müəyyən bir inancın nəticəsində xoşbəxt ola bilərlər. Xristianlıq vahid dindir və başqa bir dinə bağlanmaqla səadətə nail olmaq imkansızdır. Düzdür Allah Taala bütün insanların xoşbəxt olmasına meyllidir. Bu səbəbdən Allah Taala tarixi baxımdan xristianlıqdan kənarda yaşayanları da ilahi varlıqla təmas yaratnmağa dəvət etmiş və onlara xoşbəxtlik imkanını yaratmışdır. Məsələnin bunu təmsil şəkildə izah etmək olar. Bir şəhərdə bir neçə yoxsul insan yaşayır. Onlar öz gəlirləri ilə borclarını ödəyə bilmirlər. Başqa bir şəhərdə varlı bir qadın onların acınacaqlı vəziyyətindən xəbərdar olur və onların bank hesabına külli miqdarda pul göndərir. Bu şərtlə ki, verələn pullar yalnız yoxsul insanların ödənişində xərclənsin. Yoxsullar borclarını öz gücləri ilə ödəyə bilmədiklərindən səxavətli qadının köməyi onların ağır həyatının yaxşılaşmasında çox vacib amildir. Eyni halda həmin xeyrxah qadını tanımaq onları bu vəziyyətdən qurtarmasında heç bir rolu yoxdur. Onlar xeyrxah şəxsi tanımırlar lakin həmin səxavətlinin büdcəsi ilə borclarını ödəyir və həyat səviyyələrini yaxşılaşdırırlar. K.Rayner deyir: tarixi baxımdan xristianlıq dini İsa məsihlə başlasada xristianlıqdan əvvəlki dövrdə yaşayan isanlar yəni yəhudilər və başqa dinlərə sitayiş edənlər öz əqidələrinə sadiq qaldıqları üçün nicat əhli hesab olunurlar. Xristianlıqdan öncə yaşayan dindarlar səadət əhli hesab olunurlarsa xristianlıqdan sonraki dini təriqətlərində səaədət yolunda olması məntiqə uyğundur. Əgər Allah insanları xoşbəxt etməyə tələbkardırsa bütün dinlərə sitayiş edən həqiqi möminlərin ilahi xoşbəxtliyə çatacağı məntiqli görünür. Rayner belə dindarları «Abırsız xristianlar» adlandırır çünki zahirdə xristian dininə mənsub olmasalar da Allaha həqiqətən sitayiş edir və iman bəsləyirlər. Xristianlıq xalis və həqiqi din kimi qəbul edildiyi halda digər dinlərə aid olan insanları da nicat əhli hesab etsək bu vaxt qeyri xristianlar öz dinlərində qalmağa haqlıdırlarmı? Rayner cavab verir: Dini etiqad və iman təkcə daxili proses deyil bundan əlavə dini əqidənin ictimai təzahürü var. Hər bir dinin ictimai cəhəti onun şəriət qanunlarında ciləvələnmişdir. Müxtəlif dinlərin hər birinin həqiqəti müəyyən miqdarda əks etdirdiyi kimi bu dinlərin hər biri özünəməxsus şəriət qanunlarına malikdir. Həmin dinlərin ictimai qanunlarına riayət edən insanlar da ilahi mərhəmətə çatacaqlar hərçənd bu mərhəmətin kamil dərəcəsi xristian dinində təzahür etmişdir. Burada digər bir sual bizi düşünməyə vadar edir. Raynerin əqidəsinə görə digər dinlərə etiqad edən insanlar səadət imkanını qazansanlar da ilahi mərhəmətin tam forması yalnız xristian dinində olanlara aid olacaqdır. Belə olan halda başqa dinlərə mövcud olanlar da bu əqidə ilə çıxış edə bilərlər. Məsələn müsəlman olan mütəfəkkir yalnız İslam dininə iman gətirən şəxsin kamillik dərəcəsinə çatmasına inanar və digər dinlərin sadiq insanlarını adsız müsəlman adlandırar. Bu zaman müxtəlif dinlərdən birinin seçimi qarşısında dayanan şəxs nə etməli və hansı meyarla öz dinini doğru hesab edib ona etiqad bəsləməlidir? Deməli Raynerin təklif etdiyi yol problemi həll etmir onu yalnız bir addım geriyə çəkir. Rayner digər dinlərdə olan insanları bədbəxt qələmə verməsədə nəhayətdə xristian dinini kamil din hesab edir. Biz isə onunla birgə geriyə çəkilir və yenidən məsələni müzakirəyə çıxarırıq. Nə üçün yalnız xristian dini İlahi varlığın təzahürüdür? Bu suala müxtəlif cavablar təklif olunmuşdur. Bəzi tədqiqatçılar bu həqiqətə çatmaq üçün müxtəlif dinlərdəki din qabaqcılının yəni həmin dini gətirənin həyat tarixini mütaliyə edib araşdırmağı lazım hesab edirlər. Lakin bu təklif ilk baxımdan çox çətin və mümkünsüz görünür. Hər bir dinin ərsəyə gəlməsindən bir neçə əsr keçir. Uzun müddətli həyat yolu keçən dinlərin gətiriciləri haqda araşdırma aparmaq tarixi sübutları tam diqqətlə yoxlamaq sonra bu yolla dinlər barədə nəzər vermək olduqca çox çətin bir işdir. Deyə bilərik bu təklifin icrası imkan daxilində deyil. Digər mütəfəkkirlər hesab edirlər ki, hər hansı bir din kamil dərəcədə olmasını müəyyənləşdirmək üçün həmin din təlimləri nəticəsində yaranan və formalaşan sivilizasiyanı nəzərdən keçirmək lazımdır. Yəni tədqiq etdiyimiz dinin əsrlər boyu ərsəyə gətirdiyi mədəniyyət toplusu düzgün istiqamətdədirsə bu din əsl həqiqi dindir əks təqdirdə həmin dinin yanlış din olduğu aşkar olacaq. Amma bu təklifi də qəbul etmək çətindir. Çünki hər bir dinin cərəyan etdiyi cəmiyyətdə bu dini zəiflədən və əksinə qüvvəyə mindirən hadisələr və amillər olmuşdur. Dinin ona sitayiş edən insan cəmiyyətindəki hadisələrlə haqq olub- olmamasını yoxlamaq rasional düşüncəyə uyğun gəlmir. Bəs nə etməli? Bizim qənaətimizə görə din seçimi məsələsində yalnız bir yolumuz var. Biz hər bir dinin əsasını və onun ictimai qanunlarını ehtiva edən təlimlərini bir araya toplamalı və onların hər birini tam əqli və rasional şəkildə araşdırmalıyıq. Baxmalıyıq ki, hər din əqidə və ayinlərdən təşkil olunmuşdur. İslam dini də bu iki təlimə əsaslanır. Biz əvvəlcə əqidəyə aid məsələləri tam əqli fəlsəfi üsullarla təklif etməli sonra isə etiqad məsələlərinə söykənən şəriət qanunlarına əqli baxışdan mütaliə etməliyik. Biz inanırıq ki, dinlərin bu istiqamətdə təhlili səbəb olacaq ki, biz İslam dinini ən üstün və məntiqli hesab edək. Araşdırmalar göstərir ki, heç bir din İslam qədər əqli və tarixi sübutlara əsaslanmır. Buna əsas səbəb İslam dininin dəqiq və yazılmış tarixidir. İslamın mühüm tarixli hadisələri də belə tarixi sənədlərdə mövcuddur. Heç bir din İslam tək dəqiq və təhrif olunmamış müqəddəs kitaba malik deyil. İndisə digər bir suala cavab verməliyik. Bizim indi təklif etdiyimiz baxış inhisarçıların görüşləri ilə fərqlənirmi? İlk baxışda bu fərq gözə dəymir. Dinə ekskluziv mövqedən baxanlar da yalnız bir dini qəbul və digər dinləri rədd edirdilər. Biz də burada təkcə İslam dininə həqiqi meyarlara uyğun hesab etdik. Belədirsə görüşlərini tənqid etdiyimiz inhisarçılarla hansı əqidədə fərqlənirik? Qeyd etmək lazımdır ki, müqəddəs İslam dini, dini inanc məsələsində kifayət qədər tolerantlıq ünsürlərinə malikdir. Diqqət edin insanların əbədi səadəti sadə və əhəmiyyətsiz bir məsələ deyil. İnsanın ağlı və normal düşüncəli şəxslər çox mərhəmətli Allahın yalnız insanların az bir hissəsini səadətə çatdırmasını, cənnətə daxil etməsini və yerdə qalan və çoxluq təşkil edənlərin isə cəhənnəm odunda yanmasını qəbul edə bilmir. Digər tərəfdən insanlar müxtəlif həyat şəraitlərində dünyaya göz açır təlim və tərbiyə alır və öz cəmiyyətinin adət- ənənəsini və bütövlükdə mədəniyyətinin varisi olur. Bəzən insanlar həqiqətə çatmaq və həqiqi yolu tanımaq imkanından məhrum olurlar. Bu vaxt hansı əqli meyara uyğun olar ki, mehiriban Allah onların hətta tanıya bilmədiyi dinə etiqad etməyi onlara məcbur etsin. Hər bir insanın vəzifəsi onun elmi bacarığı və ixtiyari miqdarında təyin olur. Bu üç anlayış insan həyatının necə müəyyənləşməsində mühüm rol oynayır. İslam diyarında müsəlman ata-anadan doğulan və dini şəraitdə böyüyən, öz ixtiyarı ilə dini seçən insan və bu yolla yüksək mənəi zirvələri fəth edən şəxs dini mədəniyyətdən uzaqda dünyaya gələn və belə bir mühitdə yaşayan insanla bir tərəziyə qoyula bilərmi? Belə insanlar həqiqətən Allahın kamil dinindən- İslamdan- xəbərsiz yaşamışlarsa da, lakin vicdanın, ağlın və saf daxili mənəvi dünyanın qanunlarına sədaqətli olamuşlarsa, xoşbəxt həyata qovuşmaları istisna edilmir. Deməli bir növ qlobal baxışı qəbul etmək olar. Belə ki, doğru yol birdir insanlar bu yola vəfalı olduqları qədər səadət dünyasına qovuşa bilər. Şübhəsiz həqiqət yolunu tanıyan və onun qanunlarını icra edən şəxslər ən yüksək səadətə nail olacaqlar. 1. İnklusivistlər iki sualı cavablandırırlar: birincisi, mütləq haqq olan bir din var, ya yox? İkincisi, belə bir dinin olmasına ehtimal versək, həmin dinin xaricində qurtuluş yolu varmı? 2. İnklusivizmin müxtəlif modelləri var. Bir modeli iddia edir ki, yalnız bir din mütləq haqq dindir, digər dinlər azğınlıqda olsalar da, onların sadiq yolçuları ilahi əfvə şamil olacaqlar. Məsələn, müəyyən zamanda həqiqətə iman gətirəcəklər. 3. İkinci modelə görə, yalnız bir din mütləq haqdır, digər dinlərin də həqiqətdən payları var; haqq dinlə müştərək olduqları qədər qurtuluş tapma haqqına sahibdirlər. 4. Üçüncü modeldə Karl Raner kimiləri deyir ki, yalnız bir din haqdır və hidayətin başlıca yolu da budur. Başqa heç bir yolla qurtuluşa varmaq mümkün deyil, lakin Tanrı hamının hidayətinə meyilli olduğu üçün, İsa (ə) elə bir kəffarə ödədi ki, bərəkəti hamıya çatdı. 5. Dördüncü modeldə, aləmdəki dinlər, xüsusi ilə tarix boyu uzun müddətli olanlar haqdan nəsibsiz deyillər. Mütləq haqdan mütləq puçluğa kimi uzun məsafə var. Dinlər arasındakı münasibət mütləq haqq və mütləq batil nisbəti yox, haqq və daha haqq nisbətidir. Dinin əsas qayəsini öz ardıcıllarında daha çox icad edən dinin haqdan bəhrəsi də çoxdur.\nDini inklüzivizm nəzəriyyəsinin tənqidi[redaktə]\nBu modelə uyğun olaraq, demək olar ki, islam kimi bir dinin insanları nəfsə bəndəlikdən xilas etmək potensialı var. Digər din ardıcıllları da bu ruha sahib olduqları qədər qurtuluş əhlidirlər. Əgər ayrı-ayrı dinlər belə bir iddiada olsalar, vəzifəmiz nədir? Burada müxtəlif çıxış yolları təqdim edilir. Bir tərəfdən hər bir dinin etiqadi prinsiplərini rasional dəyərləndirmək, digər tərəfdən də tarixi araşdırmalar aparmaqla mövcud sənədlərin düzgünlük və etibarlılığını yoxlamaq, nəticədə, ən sağlamlarına istinad etmək lazımdır. Keys Yendl dini paradiqmaların rasional dəyərləndirilməsinə dair bir neçə təklif irəli sürüb: 1. Dinin fundamental müddəalarının uyğunluğu; 2. Paradiqmanın düzgünlüyü ilə paradiqmanın düzgünlüyünün şərtinin uyğunluğu; 3. Vədə verdiyi xüsusi problemin həlli bacarığı və bu qəbildən olanlar. Nəticə etibarilə, dinin əsas cövhəri insan vücudunda inqilab etmək, özünü əsas görməkdən Allahı əsas götürməyə doğru dəyişməkdir. Odur ki, digər dinlərin də həqiqətə yaxın olması mümkündür. Burada inklusivizm plüralizmdən ayrılır. Eyni zamanda bir dinin spesifik düşüncə və rəftarları insanların haqqmərkəzli olması səbəbilə əhəmiyyət kəsb edir. Həmçinin, dinə dəvət məsələsi də burada məna tapır.\nDini plüralizmin banisi və arqumentləri[redaktə]\nBəşər həyatının müxtəlif sahələrindəki və çoxluğu və müxtəlifliyi təbliğ edən və eyni zamanda onların hamısını eyni vaxtda təsdiq edən cərəyan «Plüralizm» adlanır. Plüralizm latın dilində plüralist sözündən götürülmüş və çoxlu mənasını ifadə edir. Plüralizmin din sahəsindəki cərəyanı və bu cərəyanın digər dini baxışlarla fərqini araşdırmaq bizim əsas məqsədimizdir. Dini plüralizm yeni İlahiyyatın və din fəlsəfəsinin mühüm mövzularından biri sayılır. Əslində bütün dinlərin haqq olmasına təkid edən bu cərəyanın banisi keşiş və filosof Con Hikdir. O iyirminci əsrin ortalarında bu məsələni din fəlsəfəsində müzakirə etməyə başladı. Onun plüralist görüşlərlə çıxış etməsinin əsas səbəbi bir çox dinlərlə mənsub olan insanlarla həmkarlıq etməsi idi. Bu əlaqələr onu müxtəlif dinlər barədə düşünməyə vadar etdi və nəhayət Hik özünün xristianlıqla bağlı inhisarçı əqidələrindən daşınaraq bütün dinlərə sitayiş edən insanların səadətə çatacağına inandığını bildirdi. Con Hikin dini plüralizm haqda fikirlərinin izahına keçməzdən öncə deməliyik ki, din fəlsəfəsinin ən aktual mövzularından birinə çevrilən dini plüralizm mövzusu etika və ya sosiologiya mənzərəsindən tədqiq olunmur. Burada ortaya qoyulan suallar sırf rasional müstəviyə aid olurlar. Yəni dini çoxluğu təsdiq etməkdə məqsəd müxtəlif dinlərə etiqad edən şəxslərin bir - biri ilə tolerantlıq şəraitində yaşaması deyil. Çünki dini plüralizmi rədd edənlər də belə, başqa dinlərə mənsub olan insanlar da sülh şəraitində yaşamalıdırlar. Bildiyimiz kimi, “Dini Plüralizm” din fəlsəfəsində yeni qərb düşüncəsinin ərsəyə gətirdiyi anlayışdır. Onun kökü skeptisizm və nisbiyyət nəzəriyyələri əsasında təşəkkül tapmışdır.\nDini plüralizm və tolerantizmin oxşar və fərqli cəhətləri[redaktə]\nTolerantlıq azadlıq, müstəqillikdir. Plüalizm nəzəri tolerantlıq isə praktikidir. Con Hik tolerantlığı əldə etmək üçün bir nəzəriyyə gətirdi və o nəzəriyyənin nəticəsi toleralizmi gətirdi.\nCon Hikin dini plüralizmə dair iki əsas bənzətməsi[redaktə]\nC.Hik öz əqidəsini tam aydınlaşdırmaq üçün iki bənzətmədən istifadə edir: 1. Fil və kor kişilər misalı: Həyatı boyu ev heyvanı ilə üzləşməyən bir neçə kor kişinin yanına bir neçə fil gətirirlər. Onlardan biri əlini filin ayağına çəkdi və dedi: Bu canlı bir sütundur. Başqası əlini onun xortumuna çəkdi və filin böyük bir ilan olduğunu bildirdi və... Doğrudur onlar öz fikirlərində yanılmamışdılar sadəcə olaraq onların hər biri vahid həqiqətin bir tərəfini nəzərə alır və fikir bildirirdilər. Hik hesab edir ki, bu misalda fili tam müşahidə edən olsada insanlar arasında dini olduğu kimi görən bir şəxs yoxdur çünki biz insanlar hamımız həmin kor kişilər timsalındayıq. Bəzi filosoflar hesab edirlər ki, insanlar öz xüsusiyyətlərini bir araya toplayaraq onları ülviləşdirilmiş və dini məfhumları icad etmişlər. Hik bu fikirlə müvafiqdir. Amma bununla razılaşmır ki, bu fikirlə dini mənasız bir həqiqət kimi qələmə verək. İnsanların din barədə bu səyi onların ilahi varlığı dərk etmək uğrunda düzgün çalışmalarıdır. 2. Allahın insanlara qarşı hədsiz sevgisi: Plüralistlərin fikirlərincə Allahın insanlara qarşı həqiqi istəkləri və onlara doğru yol göstərmək lüzumunu nəzərə alsaq, tək bir dinə sitayiş edən bir qrup insanların xoşbəxt, qalanlarının isə bədbəxt olacağını inana bilərik. Bu prinsipə əsasən Allahın mərhəmət sifəti nəyi bildirir? Burada Allahın insanlara qarşı mərhəmətli olmasına önəm verilir. Hik deyir: “Allahın öz bəndələrini (insanları) sevməsi inkarolunmaz bir həqiqətdir. Əgər Allah bizə qarşı çox mehribandırsa və bizi sevirsə, mütləq doğru yola hidayət etməlidir. Allah elə xüsusiyyətlər tələb edir ki, bütün dinlərə sitayiş edənlər səadət və nicat əhli olsun. Təkcə bir dinə pərəstiş edən insanları xoşbəxt saymaq Allahın insanlara qarşı hədsiz sevgi ilə bir araya sığmır. Başqa sözlə, dini çoxluq məsələsində ənənəvi dini nəzəriyyənin (inhisarçı baxışı) qəbul etsək, dindaxili paradoksla üzləşəcəyik.”\nİmmanuel Kant fəlsəfəsində nomen və fenomen anlayışları[redaktə]\nXVIII əsrdə məşhur alman filosofu İmmanuel Kant mahiyyəti iki hissəyə yəni nomen və fenomenə ayırmaqla nəzəri fəlsəfədə yeni iz buraxmışdır. Kanta görə həqiqətin bizə görünən və insanlar tərəfindən dərk edilə bilən tərəfi fenomen insanın hiss orqanları tərəfindən qavranmayan tərəfi isə nomen adlanır. Kant bildirirdi ki, insanlar həmişə fenomenlərlə qarşılıqlı əlaqə yarada bilirlər.\nCon Hikə görə dinin mahiyyətinin plüralizmlə əlaqəsi[redaktə]\nCon Hikə görə dinin mahiyyətini onun cövhəri təşkil edir. Onun cövhəri isə bəşəriyyətin daxili aləmini, mənəviyyatını və şəxsiyyətini düzgün şəkildə formalaşdırmaqdan ibarətdir. Bu səbəbdən fərqli dinlərdə icra olunan dini ayinlər dinin əsl cövhəri hesab oluna bilməz. Müxtəlif mədəniyyətlərə mənsub insanlar qarşılaşdığı həqiqətlər qarşısında fərqli mövqelər tutduqları kimi, dinlərdə həqiqət barədə fərqli forma, təlim və ayinlərdən yararlanmışlar.\nDigər tərəfdən Tanrının insanlara qarşı mərhəmətli olması dinin əsas mahiyyətinin göstəricisidir. Tanrının öz qullarını sevməsi inkarolunmaz bir həqiqətdir. Əgər Tanrı insanlara qarşı çox mehribandırsa və sevirsə, mütləq doğru yola hidayət etməlidir. Təbii ki, Tanrı elə xüsusiyyətlər tələb edir ki, Bütün dinlərə sitayiş edənlər səadət və nicat əhli olsun. Təkcə bir dinə pərəstiş edən insanları xoşbəxt saymaq Tanrının bəşəriyyətə qarşı hədsiz sevgisi ilə bir araya sığmır. Yəni ənənəvi dini nəzəriyyəni qəbul etsək, dindaxili bir paradoksla qarşılaşacağıq.\nNəticədə Tanrının insanlara qarşı mehribanlığını və bəşəriyyəti doğru yola yönəltmək zərurətini nəzərə alsaq, tək bir dinə sitayiş edən bir dəstə insanların xoşbəxt, digərlərinin isə bədbəxt olacağını müşahidə edəcəyik. Belə olmadığı üçün dinin mahiyyəti birbaşa plüralizm nəzəriyyəsini tələb və təsdiq edir.\nDini plüalizmin tənqidi[redaktə]\nDin və əxlaq münasibətləri[redaktə]\nDin və əxlaq mövzusunun tarixi aspektləri[redaktə]\nDin və əxlaq mövzusunundüzgün araşdırılması və doğru qərar çıxarılması üçün bu iki termini ayrıca izah vermək lazımdır. Lakin dinin lüğət və terminologiyada tərifi haqqında öncəki mövzularda geniş müzakirə aparıldığını nəzərə alaraq, burada əxlaq anlayışının məna və tərifini nəzərdən keçirəcəyik:\nƏxlaq ərəb sözüdür. Bu ifadə ərəb dilində "xülq" sözünün cəm formasıdır. Lüğətdə elə bir daxili xarakter və xüsusiyyətə deyilir ki, insan onunla fikirləşmədən bəzi işləri həyata keçirir. Əxlaq iki növə bölünür: yaxşı əxlaq və pis əxlaq. Əxlaqın terminoloji tərifində deyilir ki, ictimai şüur formalarından biri olaraq, sosial həyatın bütün sahələrində insanların davranışını tənzimləmək funksiyasını yerinə yetirən sosial dəyərlər toplusudur.\nİngilis dilində "ethics" ifadəsi burada istifadə edilən əxlaq mənasını ehtiva edir. Qərb fəlsəfəsi tarixində etikanın fəlsəfədə xüsusi bölmə kimi verildiyini müşahidə edirik. Aristotelin "Nikomaxus əxlaqı", B.Spinozanın "Etika" əsəri qeyd edilənləri təsdiqləyir.\nDin və əxlaq mövzusunun qarşılıqlı əlaqələrini araşdırmaq, onların hər birinin müstəqil və obyektiv izahını vermək və onlar arasında münasibəti müəyyənləşdirmək din fəlsəfəsində "din və əxlaq" bölməsinin əsas obyektlərindən biridir. Burada əsas suallar aşağıdakılardan ibarətdir:\nDin və əxlaq müstəqil həqiqətlərdirmi?\nOnların bir-birindən asılı olduğu müəyyənləşərsə, hansı biri üstün təsir gücünə malikdir?\nDindən təcrid edilmiş əxlaqi dəyərlər hansı meyarlara əsaslanırlar?\nSekulyar əxlaqın dini əxlaqla vəhdət təşkil edən normaları varmı?\nDin və əxlaq müstəqil həqiqət hesab edilərsə, onların müddəaları arasında ziddiyyət olacaqmı?\nDin fəlsəfəsində müzakirə olunan əxlaq deskriptiv yox, normativ əxlaqdır. Bu səbəbdən mövzunun tarixi aspektlərini diqqət mərkəzində saxlayarkən onların təhlili əsas götürülür. Bir sıra insanlar əxlaqa həyatın bütün sahələrini əhatə edən dəyərlər toplusu kimi inanmırlar. Bir çox insanlar isə məhz bu aspektdən əxlaqın roluna inanırlar. Lakin burada əsas sorğu bundan ibarətdir ki, etik qanunların mənşəyi nədir? və doğru hesab edilən əxlaqi qanunların son məqsədi nədir?\nEtikada təsbit olunan davranış qanunları yalnız rasional düşüncənin məhsuludurmu? Yoxsa bu normaları Allah müəyyənləşdirir? Bəlkə, onların başqa amilləri var? Və ya əxlaq dindən tam olaraq ayrıdır? Şərq və Qərb fəlsəfi cərəyanlarında problemin həlli üçün müxtəlif yollar göstərilmişdir.\nDin və əxlaq münasibətləri kontekstində əxlaqın növləri[redaktə]\nDeskreptiv və Normativ əxlaq[redaktə]\nDin və əxlaq münasibətlərində əxlaqın mövzusunun predmeti[redaktə]\nDin və əxlaq münasibətlərində antik fəlsəfəyə əsaslanan nəzəriyyə[redaktə]\nDin və əxlaq münasibətlərində İmmanuel Kantın nəzəriyyəsi[redaktə]\nDin və əxlaq münasibətlərində Sorn Kyerkeqor və Karl Marksın nəzəriyyəsi[redaktə]\nDin və əxlaq münasibətlərinə dair Əşərilərin nəzəriyyəsi[redaktə]\nƏdalət konsepsiyasını əsas alan cərəyanların din və əxlaq münasibətlərinə dair nəzəriyyələri[redaktə]\nVəhyin tərifi və növləri[redaktə]\nKyerkeqor və XVII əsrdən sonra xristian dünyasında vəhy anlayışı[redaktə]\nVəhyə sekulyar yanaşmanın səbəbləri[redaktə]\n1. Natural və rasional ilahiyyatın məğlubiyyəti 2. Xristiyan dünyasında elm və dinin bir birinə zid olma aksioması 3. Müqədəs kitabın tənqidi. Müqədəs mətn iki cür tənqid edilmişdir: 1.Mətnin tənqidi. 2.Məfmunların tənqidi. Xristiyanlıqda iki cəryan vardı ağıla qiymət verənlər və verməyənlər.\nRudolf Ottonun vəhy nəzəriyyəsi[redaktə]\nOtto hesab edir ki, dinlər iki ünsürdən təşəkkül tapmışdır. 1.Rasional və əqli çərçivələrə sığan qanunlar 2.Rasional çərçivəyə sığmayan qanunlar ona görə tarix boyu dinin birinci hissəsini araşdırmışlar amma ikinci hissəsi yaddan çıxmışdır. Ottoya görə dinin rasional hissəsi düşüncəyə onun qeyri rasional ünsür başa düşünüləndir. Qeyri rasional ünsür isə ağıl vaistəsi ilə dərk edilə bilmir. Otto dinin çövhərini onun qeyri rasional ünsürü hesab edir və buda əql mühakiməyə sığmayandır. ikinci bəndin varlığını seçmək və ya hansı sifətlərə malik olduğunu müəyyənləşdirmək bizim ağlımızın imkanlarından xaricdir onu yalnız mənəvi hallarla və batili dünyamızla hiss edib yaşaya bilərik. Otdonun göstərdiyi nümunələrdən aydın olur ki, peyğəmbərlər bu mənəvi təcrübəni yaşamışdılar nəticədə peyğəmbərlərdə təcrübə etmişdilər son olaraq bildirir li, vəhy dini təcrübə ilə eyniləşir.\nVolter Strofun vəhyin keyfiyyətinə dair nəzəriyyəsi[redaktə]\nVolter Strof ilahi dialoq kitabında vəhy haqqında ətraflı danışır. Allah danışır dedikdə onun məcazi yox həqiqi danışdığı nəzərdə tutulur. Volter Srof belə izah edir insan danışarkən iki iş görür . 1.Müəyyən sözlərdən təşkil olunmuş cümləni qarşısında olan şəxs deyir nümunə qapını ört. 2.Danışan şəxs qarşı tərəfdən nə isə tələb edir. Burada ikinci daha əhəmiyyətlidir. Cümləni ifadə edən şəxs həmin tələbi müxtəlif dillərdə və yaxud müxtəlif ifadələrlə izah edə bilər. Fərqli üsublar tələbin özünü dəyişdirmir vəhydə məqsəd Allahın peyğımbərlə danışmasıdır burada Allahın məqsədi müəyyən qanunları peyğəmbərə çatdırmaqdan ibarətdir. Tanrı müxtəlif üslublarla bunu həyata keçirə bilər. O maddi varlıq olmasa da danışa bilər. Danışıq təkcə maddi bədənlə gerçəkləşmir. Müqədəs kitab Allahın kəlamıdır. Lakin eyni ilə Allahdan gələn söz deyil amma müqədəs kitabin həqiqətləri əsas götürülməlidir.\nMüasir müsəlman alimlərin fikrində vəhy konsepsiyası[redaktə]\nMüsəlman alimlər müasir dövrdə vəhyi mövzusunda əsasən Qurana istinad edirlər vəhy ərəb dilində surətli işarə mənasını bildirir işarə bəzən rəmzlə bəzən bədən üzvüləri ilə bəzəndə söz və əlamətlərlə ola bilər (Məryəm surəsi ayə 11) Quranda göstərirlirki Allah öz peyğəmbərləri ilə üç yolla danışa bilər (şüura 51) 1. Vaistəli 2. Vasitəsiz. 3. Qeyb pərdəsi arxasında. Quranın nazıl olması ixtilaflıdır bəziləri onu tədrici bəziləri Quran tfsirçilərinə görə ramazan ayında bütünlüklə bir dəfəyə sonradan 23 il ərzində tədricən nazil olmuşdur.\nİslam dinində vəhyin nazil olması məsələsi[redaktə]\nMüsəlman alimlər peyğəmbərin üç mərhələdə xətasız olmasını vurğulyıblar 1.Vəhyi alarkən 2.Vəhy aldığı kimi insanlara çatdırılmasında. 3.Həyatının heç bir dönəmində Allahın göstərişlərindən boyun qaçırmamalı və günah etməməlidir. Peyğəmbər Allah ilə insanlar arasında vaistədir. 1.Vəhyini alarkən izahı Peyğəmbər vəhyni alamalı və səhvə yol verməməli əks təqdirdə vəhyinin nazil olmasına ziddir. 2.İsnanlara çatdırarkən xətasız çatdırmalıdır yəni peyğəmbərin dili və nitqi təsih olmalıdır(tələfüz) 3.O Allahın qanunlarını söylərkən özü günahsız və səhvsiz olmalıdır ki, insanlar o şəxsdən qəbul etsinlər əgər belə olmazsa ülvi məqsədlərə kölgə düşər digər əsaslanma əgər özü əməl etməzsə digərləri onun sözlərini qəbul etməzlər əgər əməl etməzsə artıq nümunə ola bilməz.\nÖlüm yaxud əbədiyyət[redaktə]\nİnsanın mahiyyəti: Təkcə maddi bədəndən ibarətdir, yoxsa onun mahiyyətini təşkil edən başqa bir həqiqətdən var? 20-ci əsrin əvvəllərindən başlayaraq bu problemi araşdıran fəlsəfi sahə meydana gəldi bu sahənin adı phlosofi of mind adlandı (zehin fəlsəfəsi) zehin fəlsəfəsində insanın mahiyyəti ilə bağlı iki əsas fəlsəfi görüş mövcuddur: 1. Düalizm 2. Fzikalizm.\nİnsanın mahiyyətinə dair dualizm nəzəriyyəsi[redaktə]\nDualizm nəzəriyyəsinə əsasən insanı iki müstəqil və bir birindən aslı olmayan həqiqətin məcmusu hesab edir. 1. Bədən 2. Ruh fəlsəfə tarixində bəzi filosoflar bu nəzəriyyəni müdafiə etmişdilər.\nPlatonun ruhun varlığına dair arqumentləri[redaktə]\nPlaton ruhu insanın əsl mahiyyəti hesab edir. Onu maddi bədəndən daha çox dəyərləndirir. Ona görə ruh bədəndən aslı olmayaraq da yaşaya bilər. Fedon əsərində belə qeyd edir Sokrat Simmiyi ilə müzakirə edir. Simmiyi ruh həqiqətdə musiqi alətinin nəğməsi kimi bizim bədən üzvüləriimzin harmoniyasının nəticəsi ola bilər Sokrat bunu rədd edir və bildirir. Əgər ruh bədən üzvülərinin dəqiq harmoniyası kimi qəbul olunarsa bədənə hakim olub onu idarə edə bilməz çünki harmoniya təklikdə idarəedici qüvvə ola bilməz.\nRene Dekartın ruhun varlığına dair arqumentləri[redaktə]\nDekart: Düşünürəm deməli varanı tezisi ilə ruhun müstəqil subustansiya olduğunu göstərdi, arqument mən tam yəqinliklə öz varlığımı həmçinin düşünən varlıq olduğumu dərk edirəm digər tərəfdən heç bir şeyin mənə zəruri şəkildə bağlı olduğunu müşahidə etmirəm deməli mənim düşünən ruhum tamamilə bədənimdən fərqli və müstəqildir və öz varlığını bədənsizdə davam etdirə bilər. Dekar intibah dövrünün banisidir.\nİslam filosoflarının ruhun varlığına dair arqumentləri[redaktə]\nİslam filosofları ( İbn Sina) Bu nəzəriyyənin qəbul edirlər islam filosofları 1. Ruhun müstəqil həqiqət olmasına dair arqumentlər.2. Bəzən öz maddi bədənindən tam xəbərsiz olan insan öz varlığından xəbərdardır. Bu onu göstərin ki, insanda maddi bədəndən əlavə bir həqiqət də var. Bu onun öz ruhu və mücərəd mənliyidir.3. İnsanın bədən üzvüləri daim dəyişdiyi halda onun şəxsiyyəti dəyişmir. Dəyişkənlik və sabitlik bir birinə zid həqiqətlərdir və onları yaradan səbəblər fərqlidir. Dəyişkənliyin səbəbi cismani bədən sabitliyin səbəbinə isə onun ruhudur. 1.\tİslam həm özünü həmdə öz bədənini dırk edir: Lakin bu iki dərk etmə fərqlidir. İnsan hiss orqanları vaistəsi ilə öz maddi bədənini dərk edir . Amma özünü və nəfsini dərk etməsi isə tam başüa bir yolla həyata keçir. Nümunə: aclığım , susuzluğunu, sevincini, kədərini bunun kimi qeyri cismani təzahürləri, hiss orqanları isə yox daxili hissiyatı isə başa düşülür. Bu onu göstərir ki, insanın mahiyyətində bədəndən tam fərqli və canlı bir həqiqət var o da ruhdur.\nİnsanın mahiyyətinə dair fizikalizm nəzəriyyəsi[redaktə]\nQeyri-cismani adlandırdığımız insan orqanizmindəki hallar əsəb sisteminin müxtəlif fəaliyyətlərinin nəticəsi və təzahürüdür. Bu nəzəriyyəyə əsasən ruha dair bütün xüsusiyyətlər fiziki fəaliyyətlər eyniləşdirilir. İnsan zahirindəki vəziyyətlərini müşahidə edərək bu müşahidələrin onun daxilində yerləşən hiss orqanları ilə dərk edilməyən ruha aid etmək düzgün deyil.Nümunə üçün: saata nəzər salırıq saat hərəkətli hissələrdən yəni əqrəblərdən ibarət bir cihazdır. Saatın daxilindəki proseslər saatın tərifinə təsir etmir deməli saat sırf fiziki cihaz kimi araşdırılır. İnsan xaricində iki müxtəlif hal və xüsusiyyətə malikdir. Onlardan biri tam fiziki digəri isə qeyri fiziki reallığa malikdir. Fizikalistlərə görə qeyri fiziki xüsusiyyətlər beynin müəyyən fəaliyyətləri ilə yanaşı yaranır. Yəni beynin müəyyən vəziyyətləri qeyri cismani xüsusiyyətlərin yaranmasına səbəb olur. Nümunə: Bədəndə müşahidə edilən ağrılar si(ci) əsəb sisteminin fəaliyyəti ilə eynidir, deməli ağrı qeyri cismani hal olsada əslində tam fizki mənşəlidir.\nMənbə — "https://az.wikibooks.org/w/index.php?title=Din_fəlsəfəsinin_əsasları&oldid=36603"\nBu səhifə sonuncu dəfə 5 mart 2022 01:30 tarixində redaktə edilib.


Qazaxda oxla öldürülmüş 5 insan skeleti tapıldı - GÜNÜN TƏZADLARI | Online ictimai-siyasi qəzet\nTarix: 24.05.2019 | Saat: 19:15:00\nQazax rayonunda arxeoliji tədqiqatlar zamanı oxla öldürülmüş insan sümükləri tapıldı. Hafta.az yazır ki, "Report"un Qərb Mərkəzinin məlumatına görə, arxeoloji qazıntılar yeni inşa olunan Gəncə-Qazax-Gürcüstan magistralının Qazax rayonunun Qazaxbəyli kəndi ərazisindən keçən hissəsində aparılıb. Burada, son tunc erkən dəmir dövrünə aid çox sayda maddi mədəniyyət nümunələri və arxeoloji materiallar aşkarlanıb. Bundan başqa, ərazidə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı eramızdan əvvəl 2-ci minilliyin sonu, 1-ci minilliyin əvvəllərinə aid 5 qədim qəbir aşkarlanıb. Həmin qəbrlərdə olan sümüklər oxla öldürülmüş insanın sümükləridir. Əksər qəbirlərdə ox hələ də sümüyə sancılı vəziyyətdə qalıb. Ərazidən həmçinin daşdan hazırlanmış əmək alətləri, gil qablar, müxtəlif materiallardan olan muncuqlar, dəmir ucluqlu ox başlıqları, xəncərlər, nizə ucluqları da aşkar edilib. Qazıntı zamanı sümüklərin yerli əhaliyə aid olduğu məlum olub.\nArvadı iftara yemək bişirmədiyi üçün polisə şikayət etdi\nİşdən evə gəlib xanımının iftar üçün xörək bişirmədiyini görən küveytli kişi bununla bağlı şikayət ərizəsi verməklə polisləri şoka saldı. Hafta.az-ın xarici İslam saytlların istinadla verdiyi xəbərdə belə deyilir. Kişi arvadının onun əsas insani haqlarını pozduğunu iddia edib. O bildirib ki, xanımına uzunmüddətli işdən və orucdan sonra evdə yeməyə haqqı olduğunu xatırlatsa da, faydası olmayıb. Buna görə də polisə müraciət etmək qərarına gəlib. Bu cür şikayətlə ilk dəfə rastlaşan polislər başıbəlalı ərə arvadının əməlində cinayət tərkibi olmadığından onun ərizəsini qəbul edə bilməyəcəklərini başa salıblar.\nMəhəmməd Salah təyyarənin döşəməsində yatdı\nMüsəlman futbol ulduzu Məhəmməd Salah sosial şəbəkə istifadəçilərini əyləndirən növbəti davranışıyla diqqət mərkəzinə gəldi. Hafta.az Rusiya mediasına istinadla xəbər verir ki, komanda yoldaşı Aleks Oksleyd-Çemberleyn təyyarə ilə uçuş zamanı Salahın hava gəmisinin göyərtəsində mürgülədiyi kadrları lentə alaraq “Tvitter”də yerləşdirib. Başının altına yastıq qoyub odeyala bürünmüş futbolçu yoldaşlarının gülüş səsini eşitdikdə oyanır və gülümsəyir. “Lap körpə uşaq kimi yatıb” –deyə Aleks şərhində yazıb.\nSabirabadda kişi balıq tutarkən öldü\nSabirabad rayonunun Zəngənə kəndində su kanalının sahilində yerli sakin, 1970-ci il təvvəllüdlü Əliyev Elmir Əlim oğlu balıq tutarkən öldü. Hafta.az yazır ki, ONA-nın yerli bürosundan verilən məlumata görə, mərhumun meyiti rayon morquna gətirilib. Onun ölüm səbəbi barədə məlumat verilməyib. Hadisə ilə bağlı Sabirabad Rayon Prokurorluğunda araşdırma aparılır.\nPolis meteorit və yadplanetlilərlə bağlı paylaşım etdi\nCənubi Avstraliya polisi keçən həftə Mount Gambier şəhəri yaxınlığında düşən metereoitin təhlükəsizlik kamerasına yansıyan görüntülərini paylaşdı. Polis paylaşdığı görüntüyə "xalqım, yadplanetlilərə diqqət edin"- açıqlamasını verib. Hafta.az xəbər verir ki, bu haqda Metbuat.az məlumat yayıb. Cənubi Avstraliya polisi deyib ki, Gambier dağındakı təhlükəsizlik kameramız bu qeyri-adi atəş topunu çərşənbə axşam 22:46-da qeyd edib. Polis əhalini yadplanetlilərlə bağlı daha diqqətli olmağa çağırıb və hər hansı şübhəli məqama rast gəldiklərində polisə bildirmələri barədə xəbərdarlıq yayıb. Polisin bu paylaşımı bir çox sosial media izləyicisi tərəfindən komik hesab edilib.\nTəyyarədə dava salan adam öldü\nMoskva- Simferopol reysi ilə uçan və təyyarənin göyərtəsində dava salan 32 yaşlı kişiyə görə hava gəmisi “Domodedovo” hava limanına qayıtmalı oldu. Hafta.az Musavat.com-a istinadla xəbər verir ki, xuliqanlıq edən kişi təyyarədən endirilib. Yerə endirildikdən sonra həmin şəxs ölüb. Verilən məlumata görə, həmin şəxs təyyarədə özünü çox aqressiv aparıb, bağırıb, əşyaları yerə çırpıb, bunun nəticəsində dava düşüb və onun başını yarıblar. Bu səbəbdən də “Red Wings” şirkətinə məxsus təyyarə hava limanına qayıtmalı olub. Aeroportda təyyarəni tibb işçiləri və polislər qarşılayıb. Panika içərisində olan sərnişinə ilkin yardım göstərilib. Həkimlərin dediyinə görə, onun iki dəfə ürəyi dayanıb. Yardımlara baxmayaraq, həmin şəxsin həyatını xilas etmək mümkün olmayıb.\n“Minimum əməkhaqqının artırılması sosial islahatlar paketinin tərkib hissəsidir” – Elman Məmmədov\nOrta məktəblərdə daha çox ibtidai sinif müəllimliyi üzrə vakansiya olacaq - Nazirlik\n“KamAZ” yolu keçən piyadanı vurub öldürdü\nMxitaryan 3 dəfə Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərinə səfər edib - Səfirlik


20 Fevral 2019 20:00\nABŞ-ın “Patriot” zenit raket komplekslərini çatdırmaq şərtləri Türkiyəni qane etmir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp 2019-cu maliyyə ili üçün paket qanunu imzaladı. Vladimir Putin ABŞ-ın Avropada raket yerləşdirməsinin Rusiya və bütünlükdə dünyanın təhlükəsizliyinə fövqəladə təhdid yaradacağını bildirib. İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahu ilə Rusiya prezidenti arasındakı görüş təxirə salınıb.\nABŞ Nümayəndələr Palatası “son dərəcə həssas nüvə texnologiyalarının” Səudiyyə Ərəbistanına satılması planı ilə bağlı Ağ Evə qarşı təhqiqat başladıb. Nümayəndələr Palatası təhqiqat komitəsinin hazırladığı hesabata görə, Ağ Evin planına uyğun olaraq Səudiyyə Ərəbistanının müxtəlif bölgələrində yerləşdiriləcək ən müasir nüvə reaktorları Yaxın Şərq regionunda tarazlığı poza və nüvə silahlanmasını artıra bilər. Komitənin üzvləri vurğulayıblar ki, bir neçə reaktorun satılması gündəmdə olduğu üçün təhqiqat başladılmasına ehtiyac var.\nSəudiyyə Ərəbistanının nüvə texnologiyasını dinc məqsədlərlə deyil, silah istehsalı üçün istifadə edəcəyi ehtimalını nəzərə alan ABŞ Konqresi bu məsələyə ciddi yanaşır. İranın nüvə proqramı ilə əlaqədar narahatlığını ifadə edən Ər-Riyad isə bəyan edib ki, bu texnologiyalardan enerji mənbələrini şaxələndirmək məqsədilə istifadə edəcək.\nİsrail Baş naziri Benyamin Netanyahu ilə Rusiya Prezidenti VladimirPutin arasındakı görüş təxirə salınıb. Bu məlumatı “Newsru.co.il” saytı öz mənbələrinə istinadən yayıb. Görüşün kimin təşəbbüsü ilə təxirə salındığı açıqlanmayıb.\n“Yerusəlim Post” qəzeti isə Netanyahunun Moskvaya cümə axşamı üçün planlaşdırılan səfərinin ölkədəki daxili siyasi səbəblər ucbatından ləğv edildiyini açıqlayıb.\nQeyd edək ki, İsrail tərəfinin açıqlamasına Netanyahu ilə Putin arasında görüş fevralın 21-də baş tutmalı idi.\n“ABŞ Rusiyanın partnyoru deyil. Vaşinqtonla münasibətlərdə “strateji səbr” anlayışına sadiq qalmaq lazımdır”. Bunu Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Sergey Ryabkov deyib.\n“Beynəlxalq yaşam” dərgisinə müsahibə verən müavin ABŞ-Rusiya münasibətlərinin hazırkı vəziyyəti haqqında danışıb.\n“Bir zamanlar “strateji səbr” deyilən termin var idi. Gələcəkdə Vaşinqtonla münasibətlərdə tətbiq olunması lazım olan və olmayanları müəyyən edən yanaşma üçün uyğun qavrayışın bu olduğunu düşünürəm. İroniya məsələsinə gəlincə, zaman-zaman ehtiyac var. Ancaq hər şey ölçülü şəkildə olmalıdır. Ciddi mövzular yumor obyekti olmamalıdır. Ciddi şeylər ciddi danışılmalıdır” -, Ryabkov bildirib.\nRyabkov qeyd edib ki, iki ölkə arasındakı münasibətlər dalana dirənmiş durumdadır.


Deputatlar yumruq davasına çıxdılar – TÜRKİYƏDƏ - Azadliq Xeber\nDeputatlar yumruq davasına çıxdılar – TÜRKİYƏDƏ\nDeputatlar yumruq davasına çıxdılar - TÜRKİYƏDƏ\n12.01.2017 / 00:14 xeber –\nTürkiyə Böyük Millət Məclisində Konstitusiyaya dəyişikliklər layihəsinin müzakirəsi davam edir. 3-cü maddənin müzakirəsindən sonra səsvermə başlayıb. Millət vəkilləri səs vermək üçün xüsusi kabinlərə doğru gediblər. Bu vaxt hakim Ədalət və İnkişaf (AKP) və müxalif Cümhuriyyət Xalq Partiyasının (CHP) üzvləri arasında qarşıdurma yaranıb və daha sonra yumruq davasına çevrilib.\nDava üzündən səsvermə yarımçıq qalıb.


DAĞLIQ QARABAĞ – İCTİMAİ XƏBƏR\nSentyabr 3, 2018 Admin 0\nAzərbaycan Gənc Alim, Aspirant və Magistrlər Cəmiyyəti Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyə dəstəyi ilə “Münaqişə zonalarında humanitar fəlakət və tarixi-mədəni […]\nYanvar 24, 2018 Admin 0\nİNK-nın Şəhidlər Xiyabanına 20 Yanvar ziyarət-yürüşü… 20 yanvar 2018-ci il tarixində sıralarında 80-dən artıq ictimai qurum və təsissatları, KİV və İnternet portalını birləşdirən İNK rəhbərliyi, […]\nErməni hərbçilər aclıqdan hərbi hissələri tərk edirlər\nAvqust 9, 2017 Admin 0\nSon bir neçə ay ərzində Ermənistan ordusunda xidmətdən yayınma və döyüş mövqelərini özbaşına tərk etmə halları artıq kütləvi xarakter alıb. Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal […]\nAvropa İnsan Haqları Məhkəməsi kəlbəcərli girovlarla bağlı kommunikasiya başladı\nAvqust 2, 2017 Admin 0\nAvropa İnsan Haqları Məhkəməsi Firuzə Əsgərova və Albina Veysəlovanın Ermənistana qarşı iddiası üzrə kommunikasiya başlayıb. Vəkil Fariz Namazlının APA-ya verdiyi məlumata görə, bu şəxslər 2014-cü […]\nAprel döyüşləri ilə bağlı gizli məqamlar: Lələtəpə 40 dəqiqəyə azad edilib\nAprel 10, 2017 Admin 0\nGeneral-mayor Hikmət Həsənov isə bildirib ki, ötən il martın sonunda təmas xəttində yaranmış vəziyyəti dəyərləndirən müdafiə naziri general-polkovnik Zakir Həsənov cəbhə xəttinə sonuncu səfəri zamanı […]\nAzərbaycan Ordusunun aprel qələbələrindən bir il ötür.\nAprel 4, 2017 Admin 0\nBu gün Azərbaycan Ordusunun aprel qələbələrindən bir il ötür. Əslində erməni hərbi birləşmələrinin genişmiqyaslı əməliyyatı Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ABŞ-da Nüvə Sammitində olanda baş tutmalı idi. […]\nQarabağdan oğurlanıb Amerikada satılan bu xalçaların sahibi axtarılır – FOTO\nİndi sizə fotolarını təqdim etdiyimiz bu xalçalar Qarabağ bölgəsinə xas olan xalçalardır. Müharibə dövründə evləri talan edən ermənilər bu xalçaları Amerikaya aparıblar. Bu günlərdə […]\nAzərbaycan Ordusu vurdu, -Sarkisyan dilə gəldi\nRəsmi İrəvan müharibə istəmir. İctimaiXəbər.az 06.03.2017, Bakı. xəbər verir ki, bu sözləri Ermənistan Prezidenti Serj Sərkisyan Xarici İşlər Nazirliyində təşkil edilən toplantıda çıxışı zamanı deyib. […]\n“Ərazi itkilərimiz yoxdur” – Polkovnik Ramaldanov açıqladı\nFevral 27, 2017 Admin 0\n“Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücum cəhdinin qarşısı Azərbaycan ordusu tərəfindən alınıb, tərəfimizdən heç bir ərazi itkisi yoxdur”. İctimaiXəbər.az, 27.02.2017 məlumatına görə bunu virtualaz.org-a polkovnik Şair Ramaldanov deyib. Polkovnikin […]\n“Vəziyyət çox gərginləşəcək” – Generaldan müharibə anonsu\nFevral 24, 2017 Admin 0\n“Yaxın vaxtlarda Ermənistan-Azərbaycan qoşunlarnın təmas xəttində vəziyyət çox gərginləşəcək. Bu dəfə əməliyyatlar ötən ilin aprelində olduğundan daha genişmiqyaslı olacaq”. İctimaiXəbər.az xəbər verir ki, bu barədə Milli.Az-a […]


Bakıda evləri qarət edən dəstə tutuldu - VİDEO » Istintaq.Az\nBakıda evləri qarət edən dəstə tutuldu - VİDEO\nSuraxanı rayon Polis İdarəsi əməkdaşlarının keçirdiyi əməliyyat nəticəsində paytaxt sakini Raqif Nuriyev saxlanılıb.\nDaxili İşlər Nazirliyindən verilən məlumata görə, onun ayrı-ayrı vaxtlarda Hövsan və Binə qəsəbələrində yük maşınlarının ehtiyat hissələrini oğurladığı məlum olub. Raqif Nuriyevin zərərçəkənlərə ümumilikdə 1000 manata yaxın maddi ziyan vurduğu məlum olub.\nRayon Polis İdarəsi əməkdaşlarının keçirdiyi digər bir əməliyyat zamanı isə rayon ərazisində yeni tikilməkdə olan evlərdən silsilə oğurluqlar edən şəxslər saxlanılıblar. Əməliyyat zamanı Bakı şəhər sakinləri Mirağa Seyidov, Seymur Nağıyev Hüseyn İsmayılov və Həsən Gəncəliyev tutularaq istintaqa təqdim olunublar. Onların əsasən Hövsan qəsəbəsində yeni tikilməkdə olan 10-a yaxın evdən məişət və tikinti əşyaları oğurladıqları məlum olub. Bu şəxslərin ev sahiblərinə ümumilikdə 15 min manat yaxın maddi ziyan vurduqları məlum olub.\n26 30.04.21 19:30


Sonsuzluğa çarə olan ədviyyat » wWw.Qadinlar.Biz ~ Qadınlar Bir Incidir! Populyar Qadın Saytı\nTarix: 12-11-2014, 03:00\nBölmə: Faydalı bitkilər, Sonsuzluq və müalicəsi\nSəs ver: Dünyanın ən bahalı ədviyyatı zəfərandır. Ondan daha çox Yunanıstan və Asiya mətbəxində istifadə edilir. Bir çox yerdə ucuz zəfəran tapmaq mümkündür. Hətta marketlərdə də satılır. Ancaq həqiqi zəfəranın kilosunu 11 min dollardan ucuza almaq olmaz. Zəfəranın bu qədər dəyərli olması səbəbsiz deyil. Bu ədviyyat demək olar ki, bütün dərdlərin dərmanıdır. "Şərqin möcüzəsi” adlandırılan bu ədviyyat iştahanı açır. Təkcə qoxusu bədənin müqavimətini artırmağa qadirdir. Qoxusu həm də əsəbləri sakitləşdirici təsirə malikdir.\nBöyrək daşından xilas olmaq üçün 100 qram bala toz halına salınmış 50 qram zəfəran qarışdırılır. Bu məcundan axşam və ya səhər bir çay qaşığı qəbul etmək lazımdır. Bir çox bitki çaylarının inanılmaz faydalarını sizinlə bölüşmüşük. Ancaq zəfəran demək olar ki, bütün bitki çaylarından daha faydalıdır. Bu çaydan sadəcə sağlamlıq üçün deyil, həm də arıqlamaq üçün istifadə edə bilərsiniz.\nQeyd edək ki, bu çayı gündə 1 stəkandan artıq içmək olmaz. SEVGI DENIZIM


Bəzi insanlar lazım daha izahat üçün nə, bu, çox sadə informasiya hesab edir ki? Amma sual insanlar var "Daimi saxlama cihaz? Nə üçün istifadə olunur", Bu qeyri-adi deyil, belə ki, mən bu mövzu ilə bağlı aydınlıq bir az etmək istəyirəm.\nread-yalnız yaddaş nədir?\nDaimi yaddaş elektron formada məlumatları saxlamaq üçün istifadə olunur. adi istifadəçi sözləri daha aydın bir var. Daimi yaddaş elektron cihazlar istifadə olunur proqramları saxlamaq üçün istifadə olunur. Tez-tez heç bir gərginlik sabit tətbiq bir mühitdə məlumatların məhdud məbləği saxlama təmin edə bilər zəruri hardware, olan ərzində düzbucaqlı şəklində istehsal. Başqa sözlə, ROM müstəqil yaddaş hansı saxlanılır enerji və zəruri məlumatlar. Bir şəxs bu sözləri oxuyur, biz artıq müvafiq cihaz zövq kimi ROM istifadə edir ki, bağlaya bilər. Siz şəxsən cihaz görmək istəyirsinizsə, bunu etmək mümkündür. - bu devaysa asılıdır olan bu oxumaq. bir kompüter varsa, sistem vahid giriş panel aradan qaldırılması lazımdır və kompüter qarşısında oldu. Burada (mix deyil, indi əvəzinə laptop, kompüter sistemi vahid gedir qeyd) 20 * 10 * 4 sm və ya ölçüsü olduqca kiçik bir cihaz bilərsiniz. ROM dəmir plitələr ilə Bound tərəfdən qara plastik bir parça kimi görünür.\nBelə ki, biz bütün məlumat qeyd olunur ki, çünki yalnız yaddaş, bütün mümkün suallara cavab saxlamaq üçün istifadə olunur ki, demək olar, istifadəçi bilgisayarınızda saxlayır. Amma daha media sonra müzakirə olunacaq.\nROM iki növ ayırt edə bilərsiniz istifadə xüsusiyyətlərinə görə:\nPortable. Bu bir kompüter və ya elektrik cihaz hərəkət zaman istifadə etmək rahatdır o daimi storage cihaz daxildir. Bu elektron saxlama kitab, flash media və funksionallıq bir çox digər oxşar cihazlar daxildir.\nStasionar. onlar bir dəfə quracağıq və il zövq ki, bu cihazlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. kompüter yüklü ROM bu növ məxsusdur.\nread-yalnız xatirələr fərqlənir?\nSon vaxtlara qədər, iki arasında əsas və ən mühüm fərq yazıla bilər məlumat məbləği. floppies, yüzlərlə və ya kompüter sabit diskler daha kiçik dəfə minlərlə yaddaş idi - Belə ki, əsas daşıyıcıları maqnit lentləri və onların törəmələri var. Amma vaxt keçdi və yaddaş baxımından indi portativ ROM, stasionar aşağı bəzən kompüter sabit disk transfer redaktə olunur deyil. Lakin hətta indi, bu mühüm fərq qaldı:\nSize. Tipik olaraq, portativ cihazları hələ yaddaş kiçik bir məbləğ üçün nəzərdə tutulmuşdur, belə ki, təbiidir, onlar ölçüsü kiçik.\ndaxili və xarici (sistem vahid xaricində və daxilində): kompüter özü və birləşdirən oturacaq əlaqələri müxtəlif növləri.\nreaksiyanın sürəti. Bu yəqin ki, bir çox oxucu gördük. qovluq arasında faylları transfer kompüter saniyə çəkir, onda bir dəqiqə lazımdır kompüter yaddaşında bir xarici cihaz transfer.\nPortable storage cihazlar\nportativ storage cihazlar üçün belə elektronika daxil edilməlidir:\nKitabın elektron saxlama. Bu məlumatların böyük məbləğlər saxlamaq üçün istifadə yalnız yaddaş oxuyun. Belə ki, ölçüsü bu kitablar kağız adi kitab uyğun, lakin onların yerləşdirilə bilər data məbləği təsir: 10 terabayt qədər (məsələn, maddələr bu yazı kimi sərbəst bazar var).\nlazer texnologiyası (CD, DVD, və s.) əsasında Drives. Yəqin ki, bir çox oyun və ya film belə daşıyıcıları, kiçik bir kolleksiya tapa bilərsiniz, lakin bəzi internet və informasiya sərbəst girişi dövründə artıq ev toplanması üçün onları almaq.\nTape qurğular (indi demək olar istifadə olunmur floppy disk).\n"Flash" texnologiyası (insanlar onlar flash sürücüler kimi tanınır) istifadə edərək reusable elektron storage media. Kiçik bir neçə ədəd və ya gigabayt onlarla qədər veri istifadə yalnız yaddaş oxuyun.\nStasionar storage cihazlar\nkompüter quraşdırılıb Hard sürücü.\nBütün informasiya sistemləri data mərkəzlərinin böyük toplanması görülə bilər məlumat yaratmaq.\nTips ROM seçilməsi\nİndi, xatirələr yalnız oxunur bütün və ümumi, bilmədən, heç bir zərər seçmək üçün cihaz biləcəklər. Lakin xoşagəlməz məyusluq qarşısını almaq üçün, bir ilk məlumatları hesablanması sistemi anlamalıdır. Belə cihazları Bu, 1 gigabyte 1024 megabayt ki, baş verib sayı 1024. üçün vacibdir ikili sistemi fəaliyyət ki, 1 MB 1024 kilobayt, və s. D. (Bu başqa bir yazı üçün bir mövzu deyil). bəzən vicdansız və sayı 1000 yuvarlaqlaşdırma dəyəri əsas alaraq A daşıyıcısı istehsalçıları. Siz 16 000 megabayt bir flash-daşıyıcısı ala bilər, və bu 16 qiqabayt deyil ki, lakin əslində yalnız 14,9 GB olacaq. İndi məsləhət:\nsatın zaman, həmişə müəyyən məzhəb real vəziyyəti idarə etmək məsul olub-olmadığını yoxlamaq. quraşdırılmış mağaza kompüter yoxlamaq üçün diler soruşun. Müştərilərə yüksək qiymətləndiririk mağazaları, belə bir prosedur qaydaları təmin edilir, belə ki, narahat və xahiş çekinmeyin deyil.\ndaimi cihaz Inspect saxlama xarici zərər. kəsir əməliyyat yoxlayın №1 də faydalı olacaq.\nyuvalarının keyfiyyətini yoxlamaq. Siz zərər görürsünüzsə, digər maddələr seçin.\nVə həmişə xatırlayıram alıcı hüquqlarının aşağı keyfiyyətli mal satın halda.\nVə nəhayət, bizə deyirəm: nə üçün istifadə yalnız yaddaş oxumaq? elektron formada təqdim Data. Ümid edirəm ki, bu yazıyı sonra, hər hansı bir oxucu heç bir tərəddüd etmədən bu suala cavab olacaq.\nNecə kompüter ekranında telefon gətirmək üçün üç sadə həllər\nBir ana nədir?\nBuklet - tanıtımı üçün bir yoldur\n"Severodvinsk" sualtı. Rusiya çox nüvə sualtı\nAnna Axmatova: həyat və iş. Akhmatova: yaradıcılığının əsas mövzular


Yalnız Rusiya ilə münasibətləri yaxşılaşdıraraq, Gürcüstanın ərazi bütövlüyünü bərpa etmək olar – Eduard Şevardnadze\nSiyasət 6 Dekabr 2010 14:29 (UTC+04:00)\nGürcüstan, Tbilisi, 6 dekabr /Trend, müxbir N. Кirsxaliya/\nGürcüstanın eks-prezidenti Eduard Şevardnadze ölkənin hakim qüvvələrini Rusiya ilə "səmərəli" münasibətləri yoluna qoymağa çağırır. "Bu, Gürcüstanın ərazi bütövlüyünü bərpa etməyin yeganə yoludur", - bu barədə bu gün Gürcüstanın "Asaval-Dasavali" qəzetinə müsahibəsində eks-prezident bildirib.\n"Nə NATO, nə BMT, nə ATƏT öz qətnamələri ilə Gürcüstanın ərazi bötüvlüyünə bərpa edəcək, belə ki Rusiya bu qətnamələrə tabe olmur və öz oyununu oynayacaq. Onun böyük enerji, maliyyə və digər imkanları ilə bu, uzun müddət sürə bilər", - o, deyib.\nŞevardnadze, həmçinin hesab edir ki, Gürcüstan rəhbərliyi tez-tez beynəlxalq təşkilatların müxtəlif qətnamələrində "işğal" terminindən istifadə etməməlidir. "Bu heç nə verməyəcək. Mənim prezidentliyim dövründə BMT Gürcüstanın xeyrinə səkkiz qətnamə qəbul edib, lakin onların heç biri Rusiya tərəfindən yerinə yetirilməyib", - o, vurğulayıb.\nEks-prezident hesab edir ki, Rusiya ilə yaxşı münasibətlərin bərpası mümkündür, çünki Moskva Şərq və Qərbin strateji əlaqələr mərkəzi olan Gürcüstana nəzarət etmək niyyətindədir. "Münasibətlərin bərpası üçün müəyyən perspektivlər var, lakin bunun üçün düzgün və qərarlı addımlar atmaq lazımdır", - o, deyib.\nŞevardnadze vurğulayıb ki, hazırkı münaqişə xalqlar və dövlətlərin qarşıdurması deyil, yalnız iki ölkənin liderlərinin münaqişəsidir. "Mən inanmıram ki, Putin Gürcüstanın düşmənidir, axı mən onunla səmərəli işləmişəm", - o, vurğulayıb.


Nur-az.com - Moskvanın mərkəzində Ramazan çadırı qurulub\nMoskvanın mərkəzində Ramazan çadırı qurulub\nMübarək Ramazan ayı bütün dünyada olduğu kimi, 20 milyondan çox müsəlmanın yaşadığı Rusiyada da böyük coşgu ilə geyd olunur.\nXalqlar mozaikası sayılan Rusiyada Ramazan ayında müxtəlif millətlərin təmsilçilərinin iftar proqramlarında bir araya gəlməsi gözəl bir ənənəyə çevrilib. Artıq 9-cu ildir ki, Moskvanın Zəfər Parkı Məscidi yaxınlığında qurulan Ramazan çadırı bu ənənəni yaşadan başlıca mərkəz halına gəlib. Rus, tatar, özbək, qırğız, çeçen, azərbaycanlı, bir sözlə onlarla millətin nümayəndələrinin toplaşdığı Ramazan çadırında dini söhbətlər və ilahilər dinləyən müsəlmanlar bütün dünyaya qardaşlıq mesajı verirlər.\nRusiya müftisinin köməkçisi Ruşen Abyasovun sözlərinə görə, Ramazan ayı, savab işlər görmək, mənəvi zənginlik qazanmaq ayıdır: ”Burda qurduğumuz Ramazan çadırı isə müsəlmanlar arasında mənəvi birliyi daha da gücləndirir. Burda keçirilən milli günlər çərçivəsində isə azərbaycanlılar da daxil müxtəlif xalqlar burada öz mədəniyətlərini nümayiş etdirirlər”.\nRamazan çadırında toplaşanlar arasında həmyerlilərimiz də az deyil. Onların ən böyük arzularından biri isə Moskvada azərbaycanlılar üçün ayrı bir məscid inşa edilməsidir.\nHər gün minə yaxın müsəlman və qeyri-müsəlmanın böyük marağına səbəb olan iftar proqramları ilə davam edən Ramazan çadırı, Ramazan ayının sonunadək fəaliyyət göstərcək. Ramazan çadırında Azərbaycan günü də keçiriləcək./ans/


Şumlanan Sumqayıt… » SAVAŞ\nBəri başdan deyim ki, köhnə Sumqayıt sakinlərinin mütləq əsəriyyəti bu fikirdədir ki, gənclik şəhəri Sumqayıtın əvvəldən rəhbər cəhətdən bəxtı gətirməyib. Sumqayıt şəhərində ilk partiya komitəsinin rəhbəri Kamran Hüseynovdan sonra bu şəhərə 12-cü rəhbər Təvəkkül Məmmədov gəldi. İstər T. Məmmədov, istərsə də ondan sonra icra başçısı olan Vaqif Əliyev uzun illər işsizlikdən əziyyət çəkilən şəhər sakinləri üçün yeni iş yerləri açmaq əvəzinə, əksər həmkarları kimi bu sahədə heç bir iş görmədilər. Onlar, nəinki yeni iş yerləri açmadılar, hətta, şəxsi tamahları ucbatından yeni iş yerlərinin açılasının qarşısını aldılar. İndi bütün rayonlarda olduğu kimi ,Sumqayıt rəhbərliyi də şəhərin büdcəsini geninə- boluna çapıb taladı , səkiləri, boş yerlərdə qalan torpaqları , küçələri, parkları hərraca çıxartdı. Sizcə, bu işdə onlara ən çox kömək göstərən kim oldu?\nƏlbəttə ki, vaxtilə şəhər mənzil fonduna rəhbərlik edən, daşdan da pul çıxarmağı bacaran , Sumqayıt şəhər bələdiyyəsinin sədri Zakir Fərəcov. Bələdiyyə sədrinin iştahası o qədər böyük oldu ki, o, dövlət torpağı, şəxsi mülk bilmədən hər şeyi özü üçün pula çevirməyə başladı. Şəhərin köhnə sakinləri, elə indiki nəsl də Z.Fərəcovun şəhərdə indi yox, hələ bələdiyyə sədri olanda nələr törətdiyini, pul xatirinə hansı oyunlardan çıxdığını sübut edən saysız hesabsız misallar gətirə bilər. Biz isə , hələ ki, bunlardan ancaq bir neçəsini diqqətinizə çatdırırıq. Çünki, silsilə yazılarda yazılan və yazılmayan məsələlərə hüquqi qiymət vedilməsi ölkə rəhbərliyinin , hüquq mühafizə orqanlarının, məhkəmənin işi olacaqdır.\nBilənlər bilir, bilməyənlər də bilsin ki, Azərbaycan hökumətinin 1998-ci il tarixli qərarından sonra bütün torpaqlar yeni yaradılan bələdiyyələrə verildi. 2000-ci ildən başlayaraq Sumqayıt şəhərində də yüksüz torpaqlar bələdiyyələrin ixtiyarına verilmişdi. Hələ 1988-ci ildə təsdiq edilmiş Sumqayıt şəhərinin Baş inkişaf planına uyğun olaraq 21-ci mikrorayon salınması üçün nəzərdə tutulan yer Kommunal Təsərrüfatı İstehsalat Birliyinin balansından geri alınaraq Sumqayıt şəhər İcraiyyə Komitəsinin balansına verilmişdi. Hətta, bu ərazidə yolların və yeraltı kommunikasiyaların inşasına da başlanmışdı. Baş küçə boyu kanalizasiya xəttləri , yüksək gərginlikli enerji xətləri çəkilmiş, yarımstansiya tikilmişdi və s. Torpaqlar bələdiyyələrə verilən kimi Sumqayıtın rəhbərliyinin xeyir duası ilə bələdiyyə sədri Z.Fərəcov həmin torpaqların bazar qiymətini müəyyənləşdirdi və şəhərdə pulu olan adamlar arasında bölüşdürməyə başlandı. Yaşayış binalarının tikintisi üçün nəzərdə tutulmuş torpağın əsas hissəsi “zəbt edilmiş torpaqlar “ adı altında mənimsənildi. Bu tam qanunsuz əməliyyatlar nəticəsində mikrorayon tikilməsi məqsədi ilə ayrılmış 25 hektar torpaq ayrı-ayrı şəxslər arasında bölündü. İndi bu torpağın xeyli hissəsində Z.Fərəcova , yaxın qohumlarına məxsus xeyli sayda villalar ucaldılmışdır. Sözsüz ki, bu “qapazlama ” əməliyyatında şəhər rəhbərliyi yaxşı qazanc götürdü , hər bir bələdiyyə üzvü isə özünə bir neçə torpaq sahəsi qamarladı . Hətta, iş o yerə çatdı ki, bələdiyyə sədri Z.Fərəcovun birbaşa iştirakı ilə qanunsuz satılan eyni torpaqlar bəzən bir neşə nəfərin adına rəsmiləşdirildi . Beləliklə də, uzun illər işsizlikdən,evsizlikdən əziyyət çəkən Sumqayıt şəhər sakinləri dövlətdən yeni mənzillər , ən vacibi, yeni iş yerləri gözlədikləri bir vaxtda , 25 ha ərazisi olan mikrorayon torpaqları bələdiyyə sədri Z.Fərəcovun əsl qazanc mənbəyinə çevrildi. Sizin fikrinizcə , dövlət səviyyəsində həyata keçirilən bu zəpt etmə, fırıldaq necə baş verdi ? Çox sadə.\n“Zəbt edilmiş “ torpaqlar…\nƏslində , heç bir metri də zəbt edilməmiş ,əksinə, gələcək mikrorayonun torpaq sahəsində əvvəllər olmuş bəzi vətəndaşlara da başqa ərazilərdə torpaq sahəsi verilməsinə baxmayaraq, şəhər sakinlərinin böyük ümidlə gözlədiyi mikrorayon salınmamış, onun bütün torpaq sahəsi pay-püşk edilmişdi. Təkcə bu “sadə” əməliyyatdan, birbaşa dövlət təyinatlı torpaq sahəsinin satılmasından Z.Fəfəcov həm özü külli miqdarda qazanc götürmüş , həm də yuxarıları “bəs”deyənə qədər yedizdirmişdir. Hələ bu harasıdır ? Bundan sonra da maraqlı , qeyri-adi hadisələr baş vermişdir. Bu işin qeri-adiliyi də ondan idi ki, Z.Fərəcovun xüsusi pul qoparmaq bacarığını nəzərə alan yuxarıdakı havadarları onu daha yüksək vəzifəyə- Abşeron rayon İcra Hakimiyyətinə başçı təyin etdirə bilmişlər. Ondan sonra Sumqayıt şəhərinə bələdiyyə sədri gələn Əbülfəz Babayev də boş bekar oturmamışdır.\nƏ.Babayev ilk əvvəl ondan başlayıb ki, Z. Fərəcovun bir çox vətəndaşlara satdığı torpaqlar haqqında olan sərəncamları ləğv etmişdir. Sözsüz ki, yeni sədr də bu torpaqların bir hissəsini özü, qohum əqrabələri arasında bölüşdürmüşdür. Heç də bununla kifayətlənməyən yeni bələdiyyə sədri Z.Fərəcovun satdığı torpaqlarla bağlı materialları da Sumqayıt şəhər prokurorluğuna vermişdir. Ona da Z.Fərəcov deyərlər. O, nəinki, məsələni D. Zeynalovun rəhbərlik etdiyi Sunqayıt şəhər prokurorluğunda boğmuş, hətta , yenidən Sumqayıt şəhərinə icra başçısı gələndən sonra birinci işi- bələdiyyə sədri Ə.Babayevin materiallarını Baş prokuror yanında Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Baş idarəsini göndərmək olmuşdur . Bax belə.\n“ İstiqlal“ da belə getdi…\nİndi də Z.Fərəcov – V.Əliyev cütlüyünün törətdiyi daha bir qanunsuz əməl- cinayət haqqında yazmağın vaxtıdır. Sumqayıt sakinləri yaxşı bilirlər ki, vaxtilə 10-cu mikrorayonla 13- cü mikrorayon arasında, yolun kənarında 4 hektara yaxın torpaq sahəsi var idi. Sovetlər dönəmində bu sahədə ona görə heç bir əsaslı tikinti aparılmamışdı ki, bu torpağın altından iri ölçülü su boruları, komunikasiya xətləri keçirdi. Bələdiyyənin əli ilə Sumqayıtı metr-metr şumlayan o vaxtkı icra başçısı V.Əliyevin təyinatına qədər bu ərazi sakinlər üçün istirahət yeri kimi, daha dəqiqi “İstiqlal “ parkı kimi nəzərdə tutulmuşdu. Z.Fərəcov başqa yerlərdə olduğu kimi , çox keçmədi bu yerin də axırına çıxdı. Halbuki, lap əvvəldən bu yerin layihəsi hazırlanmış, ərazı çox da hündür olmayan hasara alınmış , xeyli miqdarda ağaclar da əkilmişdi. Sonrakı hadisələr bir daha göstərdi ki, Z.Fərəcova park yox, pul lazımdır. O, park kimi abadlaşdırılması nəzərdə tutulan 4 hektar yerin qanuni sənədlərini gizlədərək cüzi bir ödəmə ilə o yerin də fatihəsini verdi . Onun pul hərisliyinin nəticəsi olaraq qeyd edilən yer ev, iaşə obyektləri tikmək üçün küllü miqdarda pula satılmış, beləliklə də su boruları üstündə , yanında şadlıq evləri, yaşayış evləri, marketlər tikilmişdir. Yeri gəlmişkən, bir sıra mikrorayon sakinlərinin də dediyi kimi, yerin bir hissəsində , Sumqayıt şəhərində ən iri ticarət mərkəzi hesab olunan Hiper Market tikilmişdir ki, bu da Z.Fərəcova məxsusdur vəbu gün şəhəri talayan yaxın qohumlarının adına sənədləşdirilmişdir. Beləliklə, qaz vurub qazan dolduran bələdiyyə sədri Z.Fərəcov daha yüksək vəzifəyə, Abşeron rayonuna icra başçısı təyinatı aldı .\nSizcə, Z.Fərəcovun “zəbt “ planı hüquq mühafizə orqanlarının gözdən yayındımı? Əsla yox ! Əlbəttə, qanunlara qalsaydı, belə əməllərə görə onu, eləcə də ona xeyir dua verən icra başçısı V.Əliyevi böyük fəlakət gözləyərdi. Fəlakət gəldi də, lakin bu fəlakəti pulla ört basdır edildi.\nBu yerdə bir məsələni də vurğulamağı vacib hesab edirəm. Əlbəttə, uzun illər YAP hakimiyyətinin idarəçilik metodu hamıya bəllidir. Təm-təraqla vəzifəyə təyin edərlər, illərlə belə başa bəla başçılara, bələdiyyə sədrlərinə hər cür geniş imkanlar yaradarlar. Onlar da arxayın-arxayın sökər , yerləri satıb sovurar, min fırıldaqla insanların mallarını , mülklərini əllərindən alır, əlində 3-5 manat olan sahibkarların da anasını ağladarlar. Bu mənada Z.Fərəcovun da hüdudsuz səlahiyyətləri, xeyli sərvət toplaması, saysız hesabsız obyektlərə, mənzillərə sahib olması indiki şəraitdə elə də təəccüblü deyildir. Təəccüblü olan odur ki, nə qədər belə şəxslər çox yüksək vəzifədə- hakimiyyətdədir, onlara güldən ağır söz deyən olmur. Hətta, zamanında ən ağır cinayətlər törətsələr belə, özündən yuxarıda oturanlara, eləcə də, hüquq mühafizə orqanlarına müəyyən “hörmət “ müqabilində onlara “ gözün üstə qaşın var” deyən olmur. Halbu ki, bu şəxsin- Z.Fərəcovun istər bələdiyyə sədri olanda, istər Abşeron rayon icra hakimiyyətinin başçısı olanda, istərsə də indi Sumqayıt şəhər icra hakimiyyətinin başçısı olanda şəxsi mənafe naminə saysız hesabsız qanunsuz əməlləri hələ ki, cavabsız qalır. Bunlar azmış kimi, Z.Fərəcovun hələ beş ölüm hadisəsində də adı hallanır. Mən 100 faiz iddia etmirəm ki, bu qətl hadisələrində onun birbaşa əli vardır .Lakin, 100 faiz iddia edirəm ki, o, bu qətllərdən ətraflı məlumatı olan ən mühüm, hətta, ən birinci çəxslərdən biridir…\nLənkəranda müəmmalı yanğın, zəbt edilərək satılan torpaqlar və RİH başçısının bələdiyyə sədrləri ilə şərik olan köməkçisi


Sahibkarsan? Biznesin artıq - CİBindədir! - FED.az\nSon dövrdə, demək olar ki, əksər insanlar, xüsusilə bizneslə məşğul olanlar “CİB” brendi barədə tez-tez eşidirlər, həmçinin istifadə edirlər. Bəs, görəsən nədir “CİB Biznes”, məramı, mahiyyəti nədən ibarətdir, hansı məqsədlə yaradılıb? Bu və digər sualları sözügedən layihənin ideya müəllifi və rəhbəri Hacıağa Hacı cavablandırıb.\n“CİB Biznes” xidməti nədir?\nHansı xidmətlər və kanalların rəqəmsallaşmasından söhbət gedir?\nCİB Biznes”i yaratmaqla hansı problemləri həll etməyi düşünürsünüz?\nBelə çıxır ki, “CİB Biznes”in məqsədi elektron ticarətlə məşğul olmaq üçün bizneslərə platforma yaratmaqdır?\nSiz dediniz ki, KOB-ların bu prosesdə heç bir investisiya qoymağa ehtiyacı olmayacaq. Bəs sizin biznes model nədən ibarətdir?\nDünyada bunun analoqları varmı?\nBir qədər də elektron ticarət barədə danışaq. Bazarın potensialını necə dəyərləndirirsiniz?\nElektron ticarət sistemi deyərkən nəyi nəzərdə tutursunuz?\nSizin biznes müştəriləriniz nə cür elektron ticarətlə fəaliyyətə başlaya bilərlər?\nNə zamandan aktiv fəaliyyətə başlayacaqsınız?\nBu platformalarda kimlərlə əməkdaşlıq edəcəksiniz?\nQarşınızda böyük iş və hədəflər var. Bu hədəflərə çatmaq üçün işlərinizdə uğurlar arzulayırıq. Suallarımızı ətraflı cavablandırdığınız üçün də təşəkkür edirik!