08/09/2017 - 13:23\nHakim Ə. Hacıyev Ə.Bünyadovun səhhətinə görə məhkəmə iclasında iştirak edə bilmədiyindən və cinayət işi materiallarında onun səhhəti ilə bağlı ekspertiza rəyi olduğundan, o, hər hansı bir istintaq hərəkətləri aparıldığında iştirak edə bilmədiyindən onun barəsində tibbi ekspertizanın keçirilməsini təklif eləyib.\nVəkil Fariz Namazlı və dövlət ittihamçısı buna etiraz edərək, bunun əlavə vaxt itkisi olduğunu, digər təqsirləndirilən şəxs Elxan İsgəndərovun hüquqlarının pozulması və rəy gələnə kimi onun bir iki ay gözləməli olacağını bildiriblər.\nVəkil Fariz Namazlı bildirdi ki,işin içərisində də Əbülfəz Bünyadovun bədənin iflic vəziyyətində olması və hərəkət edə bilməməsi qeyd olunub. Hakim qərar qəbul edilməsi üçün müşavirəyə gedib və müşavirədən sonra məhkəmə Bünyadov barəsində əlavə tibbi ekspertizanın keçirilməsini qəbul edib və həmin rəy alınana qədər məhkəmə iclası qeyri -müəyyən vaxta qədər təxirə salınıb.\nXatırladaq ki, E.İsgəndərova Cinayət Məcəlləsinin 28, 214.2.1, 28, 214.2.3, 214-2, 220.2, 228.3, 228.4, 233, 278, 279.1, 281.2, 283.2.3 və 315.2-ci maddələri ilə ittiham elan edilir. O, 5 noyabr 2015-ci ildə Sabunçu Rayon Polis İdarəsinin qarşısında keçirilən aksiyadan sonra həbs edilib.\nO, 15 gün müddətinə inzibati həbs olunub. Daha sonra Sabunçu Rayon prokurorunun protesti əsasında Bakı Apellyasiya Məhkəməsinin qərarı ilə Sabunçu Rayon Məhkəməsinin qərarı ləğv olunaraq, onun əməllərində cinayət tərkibinin olub-olmamasını müəyyənləşdirmək məqsədi ilə iş Sabunçu Rayon Prokurorluğuna göndərilib.\nHazırda Ə.Bünyatovun səhhətində problem olduğuna görə, o, polisin nəzarəti altına verilib. Həbsdə olan Ə.Bünyatov bir müddət azadlığa çıxıb.


Deputatın oğlu direktoru şagirdlərin gözü önündə vəhşicəsinə döydü\nBakıdakı uşaq tədris mərkəzlərinin birində xoşagəlməz hadisə yaşanıb.\nSfera.az-ın xəbərinə görə bu haqda mərkəzdə məşğul olan uşaqlardan birinin valideyni məlumat verib. Bildirilir ki, mərkəzə gələn İlmir İsmayılov adlı şəxs sözügedən mərkəzin rəhbəri, iki uşaq anası olan həyat yoldaşını hamının gözü qarşısında təhqir edərək döyüb.\nBu azmış kimi Mərkəzin işçilərini də hədə-qorxu gələrək təhqir edib. Başından ağır zərbələr alan qadın dərhal Təcili Tibbi Yardımın vasitəsilə 1 saylı Kliniki Tibbi Mərkəzə aparılıb. Bu haqda sosial şəbəkədə də məlumatlar verilib.\nValideynlərdən birinin sosial şəbəkədə yazdıqlarına görə, övladını götürməyə gələn Ə.İ. adlı qadın və övladı bundan sarsıntı keçirib: “Elə bil ki, Tədris Mərkəsində yox, hansısa serialdaydıq. İ.İsmayılov həyat yoldaşı olan direktoru uşaqların gözü önündə təpikləyir, saçlarını yolur, başına yumruqlar vurur və etik çərçivələrə sığmayan ifadələrlə təhqir edirdi. Buna təpki göstərən valideynləri də təhqir etdi. Ürəyi soyumadı, valideynlərin hadisə yerinə çağırdığı sahə müvəkkilini də saya salmadı. Sahə müvəkkili belə İ.İsmayılovu sakitləşdirə bilmədi. Elə polisin yanındaca hədə-qorxularını, təhqir və söyüşlərini davam etdirdi. Elə hey deyirdi ki, mənim kim olduğumu biləcəksiniz. Gör başınıza nə oyun açacam”.\nBakPost.az xatırladır ki, İlkin İsmayılov ötən ilin yanvarında Qubada yerləşən “Retro” istirahət mərkəzində baş vermiş səs-küylü qətl işiylə bağlı gündəmə gəlmişdi. Həmin vaxt mətbuat öldürülən Könül Zalovanın deputat oğluyla əlaqələrindən yazır, qətldə onun adı hallanırırdı.\n← Bakıda “Yehova şahidləri” təriqətinin üzvləri aşkarlandı\nJurnalisti vəhşicəsinə döydülər – Rəisi söydüyünə görə →


Fransız qadınları yalnız eczaneden satın alan kosmetik - Gözəllik - 2020\nFransız qadınlarının üslub və geyinmək bacarığı yalnız qibtə ola bilər - hər kəs Fransanın sakinlərinin uzun zamandır və zərif qarderobuna uzun müddət diqqət yetirib. Eyni zamanda, Fransız qadınların gözəllik mərasimləri az diqqət tələb edir.\nQarderobla olduğu kimi, Fransız və kosmetika da sadəliyi və son təsirini üstün tutur. Dərinin təmiz və gənc saxlanılmasına kömək edən bir neçə əlverişli marka və saç baxımı məhsulları istifadə edir, saçlarını və xərcləri olmadan sağlam edir.\nEyni şeyi istəyirsiniz? Unutmayın ki, fərdiyyəyə gedən, Fransız qadınlar tərəfindən satın alınan kosmetik məhsullar.\nMicellar suyu Sensibio H2O, Bioderma\nFransız qadınları həssas dəri üçün ideal olan super yumşaq, vitamin E-zəngin formullu bu məşhur makiyaj təmizləyicisi ilə kollektiv bir şəkildə təmkinli olur.\nNəmləndirici süd kremi Lait Krem Konsentratı, Embryolisse\nAloe vera və şi yağı, məsamələri tıkanmadan dəridə nəm saxlayan bu inanılmaz yüngül nəmləndiricinin iki əsas maddəsidir.\nNutri-Repair Ayaq Kremi, Akileine\nQuru və çatmış qabıq və ayaq üçün bu nəmləndirici krem şi yağı, lipo-amin turşuları və A vitamini ehtiva edən qidalandırıcı, anti-iltihablı formulalıdır.\nTermal su Avène\nFransız qadınlar bu səliqəli və sakitləşdirici dəri təsiri üçün bu vasitəni sevirlər. Təmizləmə addımından (nəmləndirmədən əvvəl) sonra və ya gün ərzində istənilən vaxt yeniləyir və dərini nəmləndirir.\nToleriane Həssas Zəngin Güclü Nəmləndirici, La Roche-Posay\nLa Roche-Posay əczaçılıq dəriyə qulluq markası, hər hansı bir Fransız qadının arsenalında, xüsusilə gözəllik gurusunda tapıla bilər. Bu ultra nəmləndirici gündüz kremi ən parisiyalıların əsas gözəllik rituallarından biridir.\nUniversal neft Nuxe Huile Prodigieuse\nBitki yağlarının və E vitamininin universal birləşməsi üz, bədən və ya saçda qidalandırıcı, yeniləyici bir vasitə kimi istifadə edilə bilər. Yalnız onun qoxusu bir vasitə satın almaq lazımdır.\nŞampun və kondisioner, Desert Date, Klorane\nBu duet super güclü saç təmin edir. Şampun saçları zərifcə təmizləyir və kondisioner quru və zədələnmiş ipləri bərpa edir, onları yumşaq və güclü edir.\nÜz üçün ultra yüngül günəşdən qoruyucu Anthelios XL SPF 50 +, La Roche-Posay\nƏczabənzər üzdə ağ izlər buraxmayan aşağı yağlı günəş kremi tapmaq olduqca çətindir - bu səbəbdən bu yüngül, qoxusuz, non-comedogenic formula fransız qadınlar arasında sevimlidır.\nÜz səthində çox pul sərf etməyinizə ehtiyac yoxdur - bu dermatoloji cəhətdən təsdiqlənmiş formula dəriinizi təmiz, parlaq və sızanaq saxlamaq üçün həm fiziki və kimyəvi aşındırıcılığı istifadə edir.\nCopyright 2020 \_ none \_ Fransız qadınları yalnız eczaneden satın alan kosmetik


Dünya həyatının beynimizdəki əksi İlə təmasda olduğumuz texniki həqiqətdir - Elmi Mövzular\nAldığımız təlqinlə hər zaman bədənimizin xaricindəki parçaya toxunduğumuzu, bizdən 30 sm-lik məsafədəki kitabı oxuduğumuzu, metrlərlə uzaqlıqdakı cökə ağaclarının qoxusunu aldığımızı, çox yüksəkliklərdəki yarpaqların xışıltısını eşitdiyimizi zənn edirik. Əslində isə, bu sadaladıqlarımızın hamısı bizim içimizdə baş verən hadisələrdir. Kitabın görüntüsündən yarpaqların xışıltısına qədər hər şey içimizdə, beynimizdə əmələ gəlir. Burada daha təəccüblü həqiqətlə də qarşılaşırıq: beynimizdə, əslində, nə rəng, nə səs, nə də görüntü var. Beynimizdə ancaq elektrik siqnalları var. Bu, fəlsəfi düşüncə deyil, duyğularımızın funksiyası ilə bağlı elmi izahdır. “Zehnin xəritəsini çıxarmaq” adlı kitabında yazıçı Rita Karter dünyanı necə qavradığımızı belə açıqlayır:\nHər bir duyğu orqanı özünə uyğun olan xəbərdarlığa cavab verəcək şəkildə yaradılmışdır. Bu xəbərdarlıqlar isə molekullar, dalğalar və ya titrəmələr şəklindədir. Bütün bu müxtəlifliyə baxmayaraq, duyğu orqanları, əslində, eyni vəzifəni yerinə yetirirlər: özlərinə aid olan xəbərdarlığı elektrik siqnallarına çevirirlər.Xəbərdarlıq isə sadəcə xəbərdarlıqdır. Qırmızı rəng deyil və ya Bethovenin beşinci simfoniyasının ilk notu deyil, sadəcə elektrik enerjisidir. Əslində, hər hansı bir hissi digərlərindən fərqləndirmək əvəzinə duyğu orqanları hamısını eyni şeyə, yəni elektrik siqnalına çevirirlər.\nElə isə bütün hisslərə aid olan xəbərdarlıqlar eyni qaydada beyinə elektrik axınları şəklində daxil olur və buradakı sinir hüceyrələrinə xəbərdarlıq edirlər. Bütün proses budur. Bu elektrik siqnallarını yenidən işıq dalğalarına və ya molekullara çevirən geri qayıtma sistemi yoxdur. Hər hansı bir elektrik siqnalının görüntüyə, digərinin qoxuya çevrilməsi isə bu elektrik siqnalının hansı sinir hüceyrələrinə təsir etməsinə bağlıdır.


WILEY KOLLECINƏ QƏBUL TƏLƏBLƏRI - SAT / ACT PREP ONLINE TƏLIMATLARI VƏ MƏSLƏHƏTLƏRI\nWiley Kollecinin qəbul tələbləri nələrdir? Kollec ərizəsinə daxil olan bir çox əsər olsa da, yalnız bir neçə vacib məsələyə diqqət yetirməlisiniz:\nBu təlimatda Wiley Kollecinə daxil olmaq və güclü bir tətbiq qurmaq üçün lazım olanları əhatə edəcəyik.\nMəktəb yeri: Marshall, TX\nbuğa nə deməkdir\nQəbul Oranı: 39.5%\nWiley Kollecində qəbul nisbəti 39.5% -dir . Hər 100 müraciət edəndən 40 -ı qəbul olunur.\nBu o deməkdir ki, məktəbdir çox seçici . Wiley College -in GPA, SAT/ACT skorları və tətbiqin digər komponentləri üçün tələblərinə cavab verirsinizsə, daxil olmaq üçün əla bir şansınız var. Ancaq GPA və ya SAT/ACT puanlarınızdan aşağı düşsəniz, çox digər qəbul tələblərinə cavab versəniz də qəbul olma şansı azdır.\nWiley College GPA Tələbləri\nOrta GPA: 2.53\nThe orta GPA Wiley Kollecindədir 2.53 .\nGPA 2.53 ilə, Wiley College, ortalamadan aşağı GPA olan tələbələri qəbul edir . Lisey qeydlərinizdə B və C qarışığı ola bilər. D və F -lərdən qaçmaq ən yaxşısıdır, çünki tətbiq oxucuları sizin təhsilinizə bağlılığınızı və kollecdə uğur qazanma qabiliyyətinizi şübhə altına ala bilər.\nHal -hazırda kiçik və ya böyüksənsə, GPA -nı kollec müraciətləri üçün vaxtında dəyişdirmək çətindir. GPA -nız 2.53 orta məktəb səviyyəsində və ya daha aşağıdırsa, kompensasiya etmək üçün daha yüksək SAT və ya ACT balına ehtiyacınız olacaq . Bu, sizdən daha yüksək GPA -ya malik olan digər abituriyentlərlə səmərəli rəqabət aparmağa kömək edəcək.\nWiley College, SAT və ya ACT almağı məsləhət görür. Bu, imtahanın isteğe bağlı ola biləcəyi anlamına gəlir, ancaq yaxşı bir SAT/ACT balı təqdim etmək, xüsusilə də digər tələbələrin çoxunun ballarını təqdim etməsi səbəbindən, müraciət şansınızı artıracaq.\nWiley College SAT Tələbləri\nOrta SAT: 830\nThe orta SAT balı Wiley College -də kompozit bir 830 1600 SAT miqyasında.\nBu nəticə Wiley College edir Yüngül Rəqabət SAT test balları üçün.\nWiley College SAT Skor Analizi (Yeni 1600 SAT)\n25 -ci faiz Yeni SAT balı 640, 75 -ci Yeni Yeni SAT balı isə 1020 -dir. Başqa sözlə, a Yeni SAT -da 640 sizi ortalamanın altına qoyur, 1020 isə sizi ortalamadan yuxarıya aparacaq .\nRiyaziyyat 420 330 500\nOxu + Yazı 410 310 520\nKompozit 830 640 1020\nWiley College ACT Tələbləri\nSAT -da olduğu kimi, Wiley Kollecində də çox güman ki, çətin bir ACT həddi yoxdur, amma çox aşağı bal toplasanız, tətbiqiniz zibil qutusuna atılacaq.\nThe orta ACT Wiley College -da skor 16 -dır. Bu nəticə Wiley College edir Rəqabətli ACT balları üçün.\n25 faiz ACT balı 0, 75 faiz ACT balı isə 0 -dır.\nWiley College, ehtimal ki, heç bir minimum ACT tələbi olmadığını söyləsə də, 0 və ya daha aşağı müraciət etsəniz, tətbiqinizdə çox təsir edici bir şeyiniz olmadığı təqdirdə daxil olmaq çox çətin olacaq. 16 və daha yuxarı bal toplayan çox sayda abituriyent var ki, 0 akademik cəhətdən zəif görünür.\nBu o deməkdir ki, ACT hesabınızı yaxşılaşdırmaq üçün düşündüyünüzdən daha çox şansınız var. Məktəbin ACT tələbinin 0 və daha yuxarı olmasını məqsəd qoymağa çalışmaq üçün ACT -ni bacardığınız qədər dəfələrlə almağa çalışmalısınız. Xoşbəxt olduğunuz son nəticə əldə etdikdə, bütün məktəblərinizə yalnız bu hesabı göndərə bilərsiniz.\nMəktəbin dəqiq ACT siyasətini tapa bilmədik, bu da çox güman ki, Superscore deyil. Asılı olmayaraq, Wiley Kollecinə göndərmək üçün ən yaxşı ACT balınızı seçə bilərsiniz, buna görə tövsiyə olunan ACT 0 balına çatana qədər hazırlaşmalısınız.\nWiley College, SAT Essay/ACT Writing mövzusunda mövqelərini bildirməyib, lakin çox güman ki, bunu isteğe bağlı hesab edirlər. Bu məktəb üçün Yazı mövzusunda çox narahat olmağınıza ehtiyac yoxdur, ancaq müraciət etdiyiniz digər məktəblər bunu tələb edə bilər.\nWiley Kollecinin SAT fənni testləri tələb etdiyinə dair məlumat tapa bilmədik və s çox güman ki, yoxdur . Müraciət etməzdən ən azı 6 ay əvvəl, əmin olmaq üçün yenə də iki dəfə yoxlamalısınız, belə ki, testi keçmək üçün kifayət qədər vaxtınız var.\nÇünki bu məktəbdir çox seçmə, güclü akademik ballar qəbul olma şansınızı artırmaq üçün çox vacibdir . 1020 SAT və ya 0 ACT və ya daha yüksək bal toplaya bilsəniz, daxil olmaq üçün çox güclü bir şansınız olacaq.\nWiley College kimi seçici bir məktəb üçün, ərizənizin qalan hissəsini yuvarlaqlaşdırmaq da kömək edəcək. Bu detalları daha sonra əhatə edəcəyik.\nAncaq 1020 SAT və ya 0 ACT -dən aşağı bir bal ilə müraciət etsəniz, təəssüf ki, daxil olma şansınız azdır. SAT/ACT balları yüksək olan və güclü tətbiqləri olan çox sayda müraciətçi var və onlarla rəqabət aparmalısınız. .\nWiley Kollecinə qəbul şansınız nə qədərdir? Bu ballarla qəbul olma şansı:\nHər bir məktəb, əsas məlumatları olan bir lisenziya tələb edir - orta məktəb transkript və GPA, ərizə forması və digər əsas məlumatlar. Bir çox məktəb, yuxarıda izah edildiyi kimi, SAT və ACT ballarının yanında tövsiyə məktubları, ərizə yazıları və müsahibələr tələb edir. Wiley Kollecinin dəqiq tələblərini burada əhatə edəcəyik.\nTətbiq haqqı 10 dollar\nSAT Esse və ya ACT Yazısı Heç biri\nOfisdə ödəniləcək ballar Heç biri\nBəli 1 avqust Yayılır, bildiriş 10 Avqustda başlayır\nMarshall, TX 75670-5199\nTelefon: (903) 927-3311\nFaks: (903) 938-8100\nWiley Kolleci ilə maraqlanırsınızsa, ehtimal ki, bu məktəblərlə də maraqlanacaqsınız. Onları Wiley Kollecinə nisbətən daxil olmağın nə qədər çətin olduğuna görə 3 kateqoriyaya ayırdıq.\nBu məktəblər Wiley Kollecindən daha yüksək orta SAT ballarına malikdir. SAT balınızı artırsanız, bu məktəblər üçün rəqabət aparacaqsınız.\nWiley College üçün rəqabət aparırsınızsa, bu məktəblər sizə oxşar qəbul şansı təqdim edəcək.\nHal -hazırda Wiley College üçün rəqabət aparırsınızsa, bu məktəblərə girməkdə heç bir probleminiz olmamalıdır. Wiley Kollecinə hazırda çatmaq mümkün deyilsə, bu məktəblər üçün rəqabət qabiliyyətli ola bilərsiniz.\nİstirahət Kolleci Holly Springs, MS 810 on beş\nbir kollec soruşmaq üçün suallar\nDolça olanları cəlb edir\npsat sat dönüşüm kalkulyatoru 2019\nleo ilə ən uyğun olanlar


Bəşir getdi, yenə 1 milyon adam küçələrə çıxdı » Veteninfo.az Azərbaycanda özəl xəbərlər, araşdırmalar, təhlillər və müsahibələrin tək ünvanı\nƏsas səhifə Bəşir getdi, yenə 1 milyon adam küçələrə çıxdı\nTarix: 20.04.2019 13:11 Oxunma sayı: 78 Bölmə: DÜNYA,\nSudanın paytaxtı Xartumda ötən gün 1 milyondan yuxarı insan Silahlı Qüvvələrin Baş qərbargahı qarşısına toplaşaraq diktator Ömər əl-Bəşiri devirmiş generalları hakimiyyəti mülki hökumətə təhvil verməyə çağırıb.\nVətəninfo.az xarici KİV-lərə istinadən xəbər verir ki, bu aksiya ölkənin həmkarlar Assosiasiyasının çağırışı ilə baş tutub. Assosiasiya ölkədə etirazları təşkil edən "Dəyişiklik və azadlıq naminə birlik” hərəkatına daxildir.\nNümayişçilər hələ səhər saatlarından Baş qərargah qarşısındakı meydana toplaşmağa başlayıblar. Axşam saatlarında, yandırıcı istilər səngiyəndə isə meydana toplaşanların sayı yerli KİV-lərin məlumatlarına əsasən 1 milyonu keçib. Toplaşanlar özlərini dinc, sakit aparıblar, heç bir aqressiya nümayiş etdirməyiblər. Təhlükəsizlik qüvvələri də aksiyaya müdaxilə etməyib.\nXatırladaq ki, aprelin 11-də üç aydan çox davam edən etirazların ardınca Sudan ordusu Ömər əl-Bəşiri devirib, onu və hökumətinin üzvlərini həbs edib. Ölkədə keçid dövrü üçün Hərbi Şura yaradılıb. Lakin Bəşiri devirən müdafiə naziri Avad bin Auf iki gün sonra özü də Hərbi Şura rəhbərliyindən istefa verib.\nEtirazlar isə dayanmayıb, sudanlılar orduya Bəşiri devirdiyi üçün minnətdarlıq etsə də generalları hakimiyyəti tezliklə mülki hökumətə verməyə çağırır. Hərbi Şura isə 1-2 illik keçid dövrünün olmasını istəyir. Həmkarlar Assosiasiyası Hərbi Şuraya təklif verib ki, generallardan və siyasi qüvvələrin nümayəndələrindən ibarət 9 nəfərlik prezident Şurası yaradılsın, həmin orqan keçid dövründə ölkəni idarə etsin. Ordu rəhbərliyi bu təkliflə bağlı danışıqlara hazırdır.\nLakin təhlilçilərə görə, hər hansı bir mülki hökumətə keçid Birləşmiş Ştatlar və digər dövlətlərlə güclü diplomatiya tələb edir. Sudanlılar terrora sponsorluq edən dövlət adının götürülməsini istəyirlər və bu, yalnız təhlükəsilik elementi olaraq deyil, onlar artıq terrorçuluğu dəstəkləməyəcəklərini, borc yükündən qurtuluşu tələb edir. Hökumətin qurulmasından sonra bu məsələ masa üzərində olacaq. Bu isə ABŞ-ın iştirakını tələb edəcək.\nGürcüstanda şəhər merliyinə namizəd gənclərlə görüşüb - FOTO\nTürkiyədə mərhum Osman Yağmurdərəlinin evini soyub Azərbaycana qaçdı\n“Qazprom”un ardınca İran da SOCAR-ın bazarına girə bilər?\nƏhmədovun qarajında 10000 butulka saxta araq


Bir daha sovet təhsili haqda – Azlogos\nBu mövzu cəmiyyətimizdə daim aktualdır. Müstəqilliyə qovuşmağımızdan az qala 30 ilə yaxın bir zaman keçsə də, xüsusən sosial şəbəkələr üzərindən bunu bu gün də görmək olur. Hətta müstəqilliyimizlə yaşıd, yəni 1991-ci il təvəllüdlü gənclərin sovet həsrəti çəkdiyinə şahid oluruq.\nSovet imperiyası dövrünün müxtəlif aspektlərindən hazırda ən çox müsbət rəyə malik olanı şübhəsiz ki, sovet təhsilidir. İndiki bərbad təhsillə sovetlərin təhsilini müqayisə edərək əlbəttə ki, sonuncu haqda çox böyük vəcdlə və mifləşdirilərək danışırlar. Bunun doğrudan da belə olub-olmadığını bilmək üçün, Azərbaycanın və sovetlərin tarixinə bir qədər göz atmaq gərəkdir.\nBir əsr öncə rus imperiyası ilk əvvəl 1914-cü ildə I Dünya müharibəsi, onun səbəbindən baş vermiş Burjua İnqilabı, ondan sonra bolşevik çevrilişi və nəhayətdə vətəndaş müharibəsi nəticəsində 1922-ci ildə sovetlərə çevrildi, yəni totalitar dövlət formasını aldı. Hazırda sovet imperiyasının dağılmasından az qala 30 ilə yaxın bir zaman keçir və artıq uzaqlarda qalmış 1989-un ehtirasları, 1991-in dekabrı və sovetlərin keçmiş erası indiki gənclik üçün bir əfsanəyə çevrilmişdir.\nLakin diqqətlə baxsaq həsrəti çəkilən sovetlər erası heç də yek bir formatda, hansısa bir estetika çərçivəsində keçməyib, çünki mövcudluğunun 70 illik tarixində bu ideoliji-totalitar fövqəldövlət-imperiya çox fərqli modelləri özündə ehtiva edib:\n• 1922-dən 1934-dək inqilabi-devirimçi kommunanı xatırladan bir cəmiyyət tipi;\n• 1934-dan 1956-ya qədər müstəsna qəddarlıqla qurulan totalitar-modernistik imperiya;\n• 1956-dan 1966-dək totalitarizmdən nisbətən yumşalmağa meyl, islahatlara edilən cəhd və axtarışlar dövrü;\n• 1966-dan 1985-dək bürokratiyanın oturuşduğu və istər ideoloji, istərsə də iqtisadi cəhətdən tamamilə laxlamış, daimi silahlanmadan təngimiş fövqəldövlət;\n• 1985-dən sonadək isə ölümcül yaralı, aqoniya halında can verən, od püskürən dəhşətli əjdaha dövrü.\nGöründüyü kimi ictimai modellər kifayət qədər fərqlidir və bu da özünü əlbəttə, təhsildə də göstərirdi. 20/30-cu illər təhsili, onun proqram və vəzifələri 80-ci illər təhsilindən köklü surətdə fərqlənirdi.\nİlk öncə onu qeyd etməliyəm ki, fevral burjua inqilabı və oktyabr çevrilişindən sonra yaşanmış bir çox neqativ hallara baxmayaraq, məhz bu hadisələr səbəbindən böyük xalq kütlələrinin təhsilə yolu açıldı. Sovetlərin yuxarıda göstərdiyimiz 1922-34-cü illər arası dövründə tətbiq etdiyi kütləvi təhsil, savadsızlığın ləğvi proqramları mütərəqqi xarakterli idi və istənilən halda modernistik cəmiyyət quruculuğu prosesində böyük nailiyyət idi.\nArtıq böyük xalq kütlələrinə, əvvəllər yalnız əyanlara mənsub yazıb-oxumaq kimi bir imtiyaz verilirdi və bu cəmiyyəti dəyişmək üçün atılan ən vacib ilk addım idi. Maraqlıdır ki, bu mütərəqqi addım da, hələ irəlidə qurulacaq totalitar imperiyanın təbliğatı üçün əsaslı özül rolunu oynayacaqdı. Son nəticədə isə, kütləvi təhsilin sayəsində, hər hansı bir alternativ fikrin susdurulduğu SSRİ-də yeganə məlumat vasitələri olan dövlət qəzetləri və radio bu təbliğatı yaymaq üçün geniş kütlələrə zəruri çıxışı əldə edirdi. Bu zaman kütləvi təhsilin də əsas məqsədinin ideoloji təbliğat üçün baza yaradılması olduğunu qeyd etmək zəruridir.\nBundan başqa, bu illərdə son nəticədə təhsilə təsir edəcək akademik elm sahəsində maraqlı hadisələr baş verirdi – elm də tədricən ideoliji mahiyyətə bürünürdü. Söhbət yalnız humanitar elmlərdən deyil, habelə dəqiq elmlərdən də gedirdi. Yeri gəlmişkən 1933-cü ildə Hitlerin hakimiyyətə gəlişi ilə Avropada tədricən bərqərar olan nasional-sosialist Almaniyasında da buna paralel alman elmi (deutsches Wissenschaft) anlayışı vardı.\nƏgər III Reich ideoloqları (Rosenberg, Goebbels və s.) alimlər və elm insanlarından irqçilik ideolojisindən doğan “yəhudi elementlərindən təmizlənmiş ali irqin elmi”ni yaratmağı tələb edirdisə, sovet elmi araşdırmaları da, bütün sahələrdə mütləq elmi kommunizmin “marksist-leninist” postulatlarına uyğun gəlməli idi. Beləcə birində sinfi, digərində irqi elementlərdən azad edilmiş bu cür ideoloji elmlər hər iki totalitar dövlət ideoloqlarının fikrincə böyük elmi-texniki sıçrayışa gətirəcək, arzu etdikləri sosial və ya irqi cəhətdən cənnəti-utopiyanı yaratmaqda yardımçı olacaqdı. Qısası söhbət yenə də “yeni insan” və ideal cəmiyyət qurmaqdan gedirdi.\n4 iyul 1935-ci ildə sovet agronomu Trofim Lısenko akademik oldu.\nSovetlərdə bunlara bariz misal kimi sovet aqronomu Trofim Lısenkonun biologiya səhəsində elmi araşdırmaları (bunlar keçən əsrin 30-cu illərində böyük səs-küyə səbəb olaraq, “Miçurin elmini” tənqid etməyə cəsarət etmiş bir çox sovet alimlərinin repressiyasına gətirmişdi), fiziologiyada Pavlovun refleks haqdakı nəzəriyyəsi, mikrobiologiyada Boşyanın nəzəriyyəsi, genetikanın (bu elm sovetlərdə bir növ irqi nəzəriyyə, yevgenikanın bir bölümü kimi ideoloji şübhə doğururdu, bunun üçün genetikanın sovet analoqu yaradılmalı idi) 40-cı illərdən sonra SSRİ-də ümumiyyətlə elm kimi rədd edilməsi buna bariz misal ola bilər.\nHumanitar sahədə isə vəziyyət daha acınacaqlı idi. Yuxarıda qeyd edilmiş inqilabi-devirimçi kommuna dövründə inqilabi proqrama uyğun olaraq təbii ki, ənənəvi sənət məğlub edilməli və yeni proletar incəsənət yaradılmalı idi – bunun üçünsə faktiki total inkar gərək idi. Ən bariz misal kimi, rusların mədəni anlamda «наше все» adlandırdıqları Puşkin məhz bu dövrdə mülkədar şair kimi, 1937-ci ilə qədər az qala qadağan edilmişdi.\nBu devirimçi dövrdə (30-cu illərin əvvəllərinədək) doğrudan da bir çox modernistik layihələr SSRİ-də özünə yer tapdı, Avropada baş verən bir çox müasir incəsənət hadisələri həmən sovetlərə proeksiya olunurdu və bu anlamda Avropa intellektualları sovetlərə məftun olmuşdular. Əks devanqard proses əsas devirimçilər – inqilabın katalizatoru Lev Trotskinin 1927-ci ildə sürgünü (sonradan ölkəni tərk etməsi) və sovetlərin bu zamana qədər faktiki baş ideoloqu, müstəsna intellektual Anatoli Lunaçarskinin 1933-də ölümü (onun yerini zamana müvafiq olaraq qatı konservator və bəsit təfəkkürlü Andrey Jdanov aldı); və faktiki konservativ-patriarxal təfəkkürlü Stalin hakimiyyətinin bərqərar olması ilə başlandı.\nMaarif üzrə xalq komissarı Anatoli Lunaçarski sovetlərin ilk dövrünün baş ideoloqu idi\nİlk ciddi addım 1936-cı ildə “Правда” qəzetində Dmitri Şostakoviçin, Yeni Vyana Məktəbinin nümayəndəsi Alban Berg’in təsiri altında yazılmış “Mtzensk qəzasının Ledi Makbeti” (Katerina İzmaylova) operasının əleyhinə yazılmış “Musiqi yerinə cəfəgiyyat” adlı məqalənin dərci ilə başlandı və 1937-də Puşkinin ölümünün 100 illiyinin ölkə miqyasında qeyd edilməsiyilə bitdi. Bu proses öz apogeyinə 1943-cü ildə rus ortodoks (pravoslav) kilsəsinin SSRİ-də özünün tam hüquqları ilə rəsmi bərpası ilə bitdi.\nBeləcə, faktiki olaraq 1936-cı ildən sonra sovetlərdə konservativ rus imperiyası quruculuğuna başlanır və bu, təhsildə özünü həmən göstərir. Tədricən tarixin tədrisi də dəyişilir, öncələr həqarət və istehza ilə müşayiət eidlən rus imperiya tarixi, xüsusən rus çarlarına münasibətdə radikal əks münasibət sərgilənir. Elə bu dövrlərdə məşhur sovet xadimləri Eizenşteyn və Prokofyev eyni adlı – “Aleksandr Nevski” – müvafiq olaraq film (1938) və oratoriya (1939) yaradırlar. Sonralar Eizenşteyn “İvan Groznı” (1941-45) filminin çəkilişinə başlayacaqdı.\n“İvan Qrozni” filmindən kadr, rejissor S. Eizenşteyn, baş rolda N.Çerkasov (1945)\nFilm Stalinin şəxsi göstərişi ilə çəkilmişdi. Qroznıda Stalin öz tarixi proobrazını görürdü.\nYeri gəlmişkən 1941-45 mühəribəsinin ilk illərində Moskva, ideoloji müstəvidə qalsa da, sonradan, 1942-ci ildən bu məsələyə də münasibət dəyişir. “Qardaş alman proletariatının” nasional-sosializmə və şəxsən Hitlerə necə bir şövqlə qulluq etdiyinin şahidi olan və komissarların beynəlmiləl təbliğatının effektiv olmadığını təcrübədə hiss edən rəhbərlik, təbliğatı millətçi-patriarxal istiqamətə yönəldir. Bütün bunlar, o dövrün döyüş vərəqələri, təşviqat kitabçaları, qəzet məqalələri, marş və plakatları, habelə dövlət rəhbərlərinin nitqlərində geniş yer alır. 1944-cü ildə hətta SSRİ-nin dövlət himni dəyişdi – yeni mətndə rus xalqının dominanatlığı xüsusi olaraq Stalinin təkidi ilə vurğulanırdı.\nİdeologiyada patriarxal-millətçi dönüşlə bərabər elmdə, incəsənətdə, tədrisdə əvvəllər mümkün olan bütün mütərəqqi və avanqard təmayüllər rədd və qadağan edildi. Bütün sahələrdə inkişafın avanqard təmayül tərəfdarlarının (məsələn, hərb elmində tank və reaktiv silah versiyasında israr edən marşal Tuxaçevski, teatr sənətində əvəzolunmaz Meyerhold, səsə və musiqiyə yeni baxış konsepsiyasına malik, “Zavod” baletini yazmaq həvəsində olan bəstəkar Aleksandr Mosolov və bir çoxları) müasir zamanla ayaqlaşacaq konsepsiyaları repressiyaya uğrayır. Bu zamandan sonra artıq sovet incəsənətində sosialist realizmi, əslində isə “neoklassisizm” və “ampir” üslubu məcburi-dominant olur. 20-ci illərdə sovet memarlığında avanqard təmayül olan (proletar) konstruktivizimin əsas təşkil etdiyi dövrü, ölkədəki əsaslı tikintilərin başlandığı 30-cu illərin momumental ampiri əvəz etdi. Beləcə sovet şəhərlərinin yeni simasının əsas qayəsini monumental üslub təşkil edirdi.\nMaraqlıdır ki, təxminən bu dövrdə III Reich idoeloqları avanqard rəssamların yaradıcılığını xəstə yəhudi-bolşevik təfəkkürünün məhsulu kimi, ali irqi zəhərləməkdə günahlandırır və şəxsən Goebbels 1938-ci ildə avanqard rəssamların “Entartete Kunst” (“Degenerativ incəsənət”) adlı anti-sərgisini təşkil edir. Daha əvvəl isə Parisdə beynəlxalq sərgidə, iki totalitar imperiyanın pavilyonları üzbəüz qoyulmuşdu – qübbəsində iri dimdikli müdhiş qartalın bərqərar olduğu tevton asketikliyindəki düzbucaqlı binanın önündə, heykəltərş Vera Muxinanın yaratdığı monumental oraq-cəkici tutmuş kişi və qadın (fəhlə-kəndli) heykəli, eyni üslubda binanın üstündə ucalırdı. Hər iki totalitar imperiyada, öz başlanğıcını antik mədəniyyətdən götürən konservativ təmayül dominant rolda idi.\nSovetlərdə, 1930-cu illərin sonunda baş vermiş patriarxal-millətçi istiqamətə dönüş başqa bir sferada – yazı qrafikasında da özünü büruzə verdi. 1938-ci ildən ölkədə kirillik əsasda “vahid alfavit məkanı” yaradılır – bir neçə istisna və müstəsnalardan başqa bütün qalan SSRİ xalqlarının qrafikası kiril əlifbasına çevirildi. Beləliklə İmperiyanın “vahid alfavit məkanı” təmin edilmiş oldu. Bununla da, artıq “dünya inqilabı”ndan imtina etmiş Stalinin SSRİ-si, tamamilə qapalı bir ortodoksal İmperiyaya çevrilir.\nBeləcə dövlət siyasətinin bu cür kəskin sıçrayışı nəticəsində, ideologiyalaşdırılmış təhsil çox böyük dəyişiklilərə uğrayıb tamamilə konservativ, daha doğrusu qapalı bir şəkil aldı. Bu zamandan başlayaraq sovet təhsili yalnız ideoloji nəzərdən düzənlənmiş konservativ bilgilər, daha doğrusu klişelər üzərində qurulur. 30-cu illərdən başlayaraq, 80-lərin sonuna qədər SSRİ-nin möhkəm kilidlənmiş dəmir sərhədləri, bütün sovetlər əhalisinin, o cümlədən elm və incəsənət insanlarının, intellektualların dünyadan təcrid edilməsinə və əyalətləşməsinə gətirdi. Bunun mənfi nəticələri özünü mütləq büruzə verəcəkdi və belə də oldu. Əslində bu təcrid yalnız elm, incəsənət və təhsilə deyil, həyat fəaliyyətinin bütün sahələrinə sirayət etmişdi. Bunun ağır nəticələri haqda, G.G. Marquez tərəfindən hələ 1957-ci ildə qələmə alınmış “Coca-cola reklamı olmadan 2 2400 000 kvadrat kilometr” adlı essedə kifayət qədər dərin müşahidələr var.\nSovetlərin kip qapanmış dəmir sərhədləri; kütləvi təhsil, ideologiyalaşdırılmış elm və incəsənət, habelə 1930-40-cı illərdəki böyük repressiyalar və çoxdalğalı mühacirət nəhayətdə öz neqativ nəticələrini göstərdilər – SSRİ dünyada gedən proseslərdən təcrid edilmiş bir əraziyə çerilərək, bir çox sahələrdə marginallaşdı. Bu proseslərin çox ağrılı nəticələrindən bir də o idi ki, kütləvi təhsil, ideologiyalaşdırılmış elm və incəsənət təbliği nəticəsində müasir tələblərə yararsız elm, incəsənət insanlarının və müəllimlərin nəhəng bir ordusu yarandı – bu SSRİ-nin sonlarınadək belə idi. Hazırkı 50-cilər nəsli nümayəndələrindəki total savadsızlıq bununla bağlıdır. Elmlər Akademiyası, müxtəlif İstitutlardakı yararsız professura (orta yaş 60-65) da bunun bariz sübutudur.\nSovetlərin kip qapanmış dəmir sərhədləri; kütləvi təhsil, ideologiyalaşdırılmış elm və incəsənət, habelə 1930-40-cı illərdəki böyük repressiyalar və çoxdalğalı mühacirət nəhayətdə öz neqativ nəticələrini göstərdilər – SSRİ dünyada gedən proseslərdən təcrid edilmiş bir əraziyə çerilərək, bir çox sahələrdə marginallaşdı.\nƏgər uzun illər sovet orta məktəbi istənilən halda öz səviyyəsini saxlayırdısa da, ali təhsil müəssisələri haqda bunu əsla demək olmazdı – müasir tələblərə cavab verməyən və konveyer üsulu ilə buraxılan mütəxəssisləri sosialist vətənində işlə təmin etmək sovetlərin daimi baş ağrısı və çatışmayan yeri idi. Şəxsən mənim təhsil aldığım 1980-ci illərin sonunda konservatoriyada artıq bitməkdə olan XX əsr musiqisi demək olar ki, tədris edilmirdi. Gözəllik meyarları XIX əsr klassikası və sovet musiqisi nümayəndələrinin yaradıcılığından ibarət idi. XX əsr müasir musiqisinin klassikləri – Yeni Vyana Məktəbi nümayəndələri (A.Schönberg, A.Webern və A.Berg) və XX dünya müharibəsi sonrakı avanqard (K.Stockhausen, P.Boulez, Y.Xenakis və b.) ümumiyyətlə tədris edilmirdi – çünki müvafiq mütəxəssislər yox idi.\nVə bu problem sırf bizim ölkənin spesifikası da deyildi. İnsafən aparıcı Moskva, Leninqrad, Kiev, Tiflis konservatoriyalarında da vəziyyət eyni cür idi. İdeolojiləşdirilmiş tədris “çürüyən burjua incəsənəti”ni çoxdan qadağan etmiş, bu da musiqi tarixini ciddi öyrənmək istəyənlərin müəllim-professor heyətinin basqısı altında özünütəhsillə məşğul olması ilə nəticələnmişdi. Təbii ki, “burjua incəsənəti”nin tarixini və texnolojisini bilməyənlər, bunu estetik motivlərlə əlaqələndirirdilər. Maraqlıdır, hər hansı bir üslubu və ya cərəyanı estetik cəhətdən qəbul etməmək üçün ilk öncə onu bilmək, tədqiq etmək gərək deyilmi?\nBaşqa humanitar elmlərdə də belə idi, tarixin (o cümlədən incəsənət tarixinin) heç ismini də çəkmədən fəlsəfə və sosilogiyadan danışsaq, o zaman aydın olar ki, nəinki XX əsrin ikinci yarısının vacib fiqurları – C.Levi-Strauss, R.Barthes, J.Baudrillard, J.Derrida, hətta XIX-XX əsrin klassikləri – F.Nietzsche, S.Freud, M.Heidegger, A.Wittgenstein, T.Adorno və s. də tədris edilməyiblər. Sovetlərdə incəsənət tarixi isə az qala XIX əsrlə bitirdi, hətta sovetlərin özündə inqilabın dalğası ilə gəlimiş 20/30-cu illər avanqardı belə tədris edilmirdi.\nHazırda ölkəmizin yararsız elm və incəsənət xadimlərindən, problemli təhsil sistemindən, naqis müəllimlər və professuradan şikayətlənən insanlar, bütün bunların sovet zamanında aparılan ardıcıl siyasətin məntiqli nəticəsi olmasını anlamalıdırlar. Bu fəsadların dəf edilməsi uzun bir zaman aparacaq, hazırda Azərbaycanda yetişən yeni nəsil nümayəndələri bunun mümkün olmasına müəyyən ümid verməkdədir.\nTotal “Düşərgə”. Weltschmerz


Çiyələklə dişlərinizi ağardın - xanimlar ucun qadin xeberleri\nBunun üçün bir neçə çiyələk götürün, əzin, yarım ç.q. soda əlavə edin, yaxşı qarışdırın.\nQarışıÇiyələyin tərkibi turşularla zəngindir. Bu səbəbdən çiyələk əla ağardıcı kimi tanınır.\nQarışığı dişlərə çəkin və 5 dəqiqə saxlayın. Sonra dişlərinizi yaxşı yaxalayın.\nDişləriniz sağlamdırsa və həssas deyilsə bu üsulla həftədə 1 dəfə dişlərinizi ağarda bilərsiniz.\nı dişlərə çəkin və 5 dəqiqə saxlayın. Sonra dişlərinizi yaxşı yaxalayın.\nGözəllik və Moda Baxılıb: 748 Tarix: 05 iyul 2021\nSaçlarınızı yuduğunuz şampuna 2-3 qaşıq duz töküb saçlarınızı yuduqda şampunun tərkibi dəyişilir və saçlar üçün daha faydalı olur. Bu vasitə saçlarla əlaqəli bir çox problemlərin həll olmasına səbəb olur. Duzdan aşağıdak\nsonxeber.az geyim necə seçməli kosmetoloq donlar 2021 gelinlikler salatlar və qəlyanaltılar sevgi dünyası konservləşdirilmiş məhsullar kosmetika yemekler sqsex.xx


Cənnət gülləri | Minbərdən Könüllərə\nDünyanın ən incə, ən həssas və ən saf varlıqları uşaqlardır. Maraq dairələri geniş, hərəkətləri məzəli, düşüncələri saf və parlaq. Həyatın şirinli-acılı, coşğun və səssiz, sevincli-kədərli dünyasından uzaq və bixəbər, özlərinin xəyallarında canlandırdıqları bir dünyanın insanlarıdır onlar.\nMənim on uşağım var, ancaq indiyədək heç birini öpməmişəm – deyincə, Allah Rəsulu:\nQurani-Kərim dünyanın və övladın imtahan niyyəti ilə verildiyi barədə belə buyurur: “Mallarınız və övladlarınız bir fitnə (imtahan)dir, Allah, onlarla sizi imtahan edir. Ən böyük mükafat isə Allahın yanındadır. (kim Allah sevgisini mal və övlad sevgisindən üstün tutarsa o, Allah’ın yanındakı mükâfata nail olar” (Təğabun, 64/15). Bu ayənin ifadə etdiyi həqiqətə görə hər şeydə Allahın rizasını axtarmaq və Ona yönəlmək; digər şeyləri də həddi aşmadan qədərində yerinə yetirmək önəmlidir. Bu insanların övladlarını tərk etmək mənasını güdmür, əksinə onları Allahın bir əmanəti şəklində görərək ailə fərdlərinə sahib çıxmağını və Allahın rizası olmayan şeylərdən uşaqlarını uzaqlaşdırmağı məsləhət görür.\nİslam dini, uşaqlar haqqında ana-ataya gözəl adqoyma, yaxşı tərbiyə vermə və vaxtı gələndə onu evləndirmə kimi üç önəmli vəzifə verir. Bu vəzifələr çox yaxşı idrak edilməlidir. Çünki bu vəzifələr, bütün bir həyatı əhatə edir. Onun üçün həkimlərin beşikdəki uşağa qida cədvəli tətbiq etdikləri kimi, ata-ana da uşaqlarının yaş və idrak səviyələrinə görə həyat boyu tərbiyələrinə diqqət etməlidir. Hələ onları evləndirərkən Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)in ifadəsiylə sərvətə, gözəlliyə və soya baxmamalı, dini, həyatı seçimdə birinci ünsur qəbul etməlidirlər.\nÖvladı tərbiyə mövzusunda da onunla aradakı məsafəni saxlama önəmli əsaslardan biridir. Bir tərəfdən vüqar və ciddiyyətə diqqət edərkən, digər tərəfdən onların dərdlərini və sevincini paylaşmaq çox önəmlidir. Ata-ana olaraq, vüqar və ciddiyyət qorunmadan, onunla sadəcə uşaqcasına davranılar, oyun oynanar, güləş tutularsa, məsafə qoruna bilməyəcək və bu kimi xüsuslarda uşağa təsir olunmayacaqdır. Belə bir atmosferdə yetişən uşaq, ərköyünləşib müxtəlif davranış pozuntuları göstərə bilər və hətta kobudlaşa bilər. Bu tərəfdən istər öz uşaqlarımız olsun, istərsə tərbiyə edilmək üzrə bizə təslim edilmiş uşaqlar olsun, onların sağlam bir tərbiyədən keçmələrini istəyiriksə, onlarla aramızdakı bu məsafə daima qorunmalıdır.\nOxunub: Bu gün - 0 dəfə, Cəmi - 227 dəfə.\nƏSL XOŞBƏXTLİK NƏDİR? (25. 338)\nİSRAF VƏ QƏNAƏT (9. 285)\nBORC HAQQINDA HƏDİSİ-ŞƏRİFLƏR (379)\nTÖVHİDƏ ZƏRƏR VERƏN BATİL İNANCLAR (789)


Meşələrimizi yanğından qoruyaq » Naxcivanxeberleri.com\nDünyanın bir çox ölkələrində meşə yanğınları tüğyan edir. Planetin 20 faizini oksigenlə təmin edən Amazon meşələri yanır. Qonşu Rusiyada, Gürcüstanda, Türkiyədə də meşə sahələrində yanğınlar baş verir. Bəzi ölkələrdə yanğınlara görə fövqəladə vəziyyət elan edilib.\nFövqəladə Hallar Nazirliyinin mətbuat xidmətindən NAXCİVANXEBERLERİ.COM-a verilən məlumata görə, şükürlər olsun ki, görülmüş qabaqlayıcı tədbirlər nəticəsində ölkəmizdə geniş miqyaslı yanğınlar baş verməyib. Meşə yanğınlarının böyük əksəriyyəti insanların səhlənkarlığı, bəzi hallarda bilərəkdən, qəsdən törədilməklə baş verir. Bununla da dövlətimizin büdcəsinə milyonlarla ziyan dəyir. Ötən günlərdə Hirkan Milli Parkında və Yardımlı meşələrində baş verən yanğınlar meşələrin qorunmasının aktuallığını bir daha ortaya qoyur.\nQeyd edək ki, meşələr nəfəs aldığımız havanı tozdan, zəhərli qazlardan təmizləyir, insanın tənəffüsü üçün vacib olan oksigen ilə zənginləşdirir. Həmçinin torpaqları eroziyadan qoruyur, su ehtiyatlarının tükənməsinin qarşısını alır və havanı sanitariya gigiyena baxımından saflaşdırır, təbiətdə maddələr mübadiləsində və enerjinin bioloji dövriyyəsində əvəzsiz rol oynayır. Bütün bunları sadalamaqda məqsədimiz ondan ibarətdir ki, meşə sahələrinin qorunmasının zəruriliyini, meşə-bərpa işlərinin taleyüklü bir məsələ olduğunu, ən vacibi isə yanğın təhlükəsinə qarşı mübarizənin ciddiliyini əhalinin diqqətinə çatdırmaqdır.\nAzərbaycanın digər bölgələri kimi muxtar respublikamız da meşə yanğınlarından sığortalanmayıb. Meşə yanğınları əsas etibarilə insanlar tərəfindən törədilir. Məlum olduğu kimi, muxtar respublikamıza turist axını ildən-ilə güclənir. İsti yay günlərində insanların asudə vaxtının keçirdiyi məkanlardan biri olan meşələrdə insanlar isirahət edərkən bir sıra hallarda yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına riayət etmirlər. İstirahət zonalarında ocağı yana-yana qoyub getmək, söndürülməmiş siqaret kötüyünü atmaq yanğına səbəb olur. Meşəyə həmçinin sürtkü yağı, benzin, dizel yanacağı və s. kimi tez alışan mayelərə bulaşmış əsgi və digər materiallarının atılması, müəyyən olunmamış yerlərdə avtomobil, traktor və digər daxiliyanma mühərrikli aqreqatların yanacaqla doldurulması, eləcə də onların yaxınlığında siqaret çəkilməsi, tonqal qalanması yanğın təhlükəsini xeyli artırır. Meşə yanğınları bəzən də ildırımla törəyə bilir. Çoxlu miqdarda qurumuş ağacların, tör-töküntülərin olması baş vermiş yanğının güclənməsinə şərait yaradır. Bilməliyik ki, insanlar üçün meşə yanğınının təhlükəsi nəinki alovun birbaşa təsirindən, eyni zamanda atmosferdəki güclü oksigen çatışmazlığından, dəm qazının və digər qatışıqların artmasından yaranan zəhərlənmələrdən ibarətdir.\nFövqəladə Hallar Nazirliyi meşə yanğınlarının çox ciddi və təhlükəli olmasını nəzərə alaraq bütün vətəndaşları ehtiyatlı olmağa, yanğın təhlükəsizliyi qaydalarına həssas yanaşmağa çağırır. Meşələrimizi yanğından qoru¬maq hər birimizin vətəndaşlıq borcudur. Bu işdə hamımız bir nəfər kimi yaxından iştirak etməliyik. Hər hansı bir təhlükə yarandıqda Fövqəladə Hallar Nazirliyinin “112” qaynar xəttinə və ya yanğın təhlükəsizliyi şöbələrinin\n“101” xidmətinə zəng edin.\nYakutiyada fövqəladə vəziyyət elan edildi, çünki...\nUzaq Şərqdə 5 min hektara yaxın ərazidə meşə yanır


Belə qəhrəmanlıq lənətə gəlsin » Kaspi.azAzərbaycanda özəl xəbərlər, araşdırmalar, təhlillər və müsahibələrin tək ünvanı\nDate: 06 May 2019, 11:45, Oxunma sayı: 244\nNərmin Kamal: “İtalyan general öz əsgərlərinin sümüklərini axtaran alman generalla rastlaşanda yazıçı zərərçəkmişin və gizli qəhrəmanın kim olduğunu göstərir”.\n"Sevdiyim əsər” layihəsində yazarların, elm, sənət adamlarının ən çox sevdikləri əsər haqqında söhbət edirik. Budəfəki həmsöhbətimiz yazar Nərmin Kamaldır. Nərmin xanımın sevdiyi əsər İsmail Kadarenin "Ölü ordunun generalı” romanıdır.\n– Hansı məziyyətlərinə görə, İsmail Kadarenin "Ölü ordunun generalı” bu roman sevdiyiniz əsərdir?\n– "Ölü ordunun generalı” həm bəzi estetik məsələlərə, həm də əks etdirdiyi problemlərə görə çox bəyəndiyim əsərdir. Əsasən də, bu iki cəhətin yaxşı uzlaşdırılmış vəhdətinə nail olduğuna görə.\nBu romanda yazıçı bir tragiqrotesk situasiya yaradır. Bu elə bir məhsuldar və onurğa sütunu möhkəm olan situasiyadır ki, əsərin əvvəlindən sonuna qədər bu situasiyadan ictimai şüura, müharibənin, ölümün, zamanın, insan təbiətinin, dövlət və ordu anlayışlarının mahiyyətinə dair bir çox məsələlər həyati təbiiliklə ortaya çıxır. Bir general iyirmi il əvvəl müharibə edib qan tökdüyü ölkəyə – Albaniyaya göndərilir, amma onun ordusunun əsgərlərinin hamısı ölüdür, vaxtilə hücum etdikləri bu yad torpaqda vuruşub öldürülüblər, burada basdırılıblar və indi general onları bir-bir axtarıb, tapıb öz ailələrinə, öz dövlətinə qaytarmalıdır. Sümüklər tapıldıqca, nömrələyib sellofan torbalara yığırlar. Albaniya tərəfi bu iş üçün ona bir qazıntı eksperti və fəhlə briqadası verib.\nHəyatımdan çox uzaq olan general, müharibə, əsgər qəbirləri kimi sözlər ətrafında, uzaq Albaniyada cərəyan edən bu əsəri ayrı-ayrı vaxtlarda iki dəfə birnəfəsə oxumuşam və o, yenə də adiləşməyib. İndi yaşı 80-dən çox olan İsmail Kadarenin cəmi 26 yaşında yazdığı bu ilk romanında nail olduğu və diqqətimi çəkən bəzi məsələlər haqda danışmaq istərdim.\nHələ giriş səhnələrində oxucu özünü əsərin protaqonisti olan generalla özləşdirir, oxucu generalın qazıntı prosesini və sümükləri axtarılan əsgərlərin ailələrinin intizarını izləyir; General öz zavallı əsgər balalarını tapıb ailələrinə verərək uğura nail olacaqmı? Amma tezliklə oxucunun italyan generala bu tərəfdar münasibəti dəyişilir. Necə dəyişir? General alban əyalətlərində fəhlələrlə qazıntılar aparanda, daha bir generala (alman) rast gəlir, bu ikinci general da başqa bir dövlətdən Albaniyaya gəlib ki, əsərdə dediyi kimi, bu "yad torpaqda” öz əsgərlərinin sümüklərini axtarsın. İtalyan general öz əsgərlərinin sümüklərini axtaran alman generalla rastlaşanda yazıçı sözlə demədən, bu kinayəli görüş vasitəsilə zərərçəkmişin və gizli qəhrəmanın kim olduğunu göstərir. Demək, indi məsum görünən, söhbət edib sümükləri tapmaq üzrə təcrübələrini bölüşən bu generalları göndərən dövlətlər eyni bir dövrdə bu kiçik yad torpağa hücum ediblər. Həssas oxucu bu səhnədən sonra romanda öz mərkəzini tapır, özünü protaqonist italyan generalın, epizod kimi ortaya çıxan alman generalın yox, bu əsərdə fəal bir xarakterlə təmsil olunmayan Albaniyanın yanında hiss edir. Necə deyərlər, əsəri oxuyarkən oxucunun ağlına gələn bütün fikirlər yazıçıya məxsusdur. Yazıçı öz torpağında iki ayrı düşmən tərəfi görüşdürərək, dünya oxucusuna yaxşı tanış olmayan öz kiçik ölkəsinin yaşadıqlarına giriş verir, hətta ölkəsinə mərhəmət qazanır.\nİsmail Kadare bundan sonra yazdığı başqa bir romanında ("Stone Chronicles” – red) öz ölkəsinə hücumlar mövzusunu tamam başqa bir süjetlə, yeniyetmə bir oğlanın təhkiyəçi diliylə davam etdirəndə, bir cümlə işlədir, "Axşam şər qarışanda, xəritələrə əsrlərlə romalıların, normanların, bizanslıların, türklərin, yunanların və italyanların mülkiyyəti kimi düşən şəhər indi alman imperiyasının bir hissəsi kimi qaranlığa baxırdı. Usanıb əldən düşmüş, son döyüşdən bayılmış, heç bir həyat əlaməti göstərmirdi” deyir. "Ölü ordunun generalı” romanında da yazıçı eyni tarixi faktları göstərmək istəyir, amma belə birbaşa demədən, düşmən generalın gözlərində gizlənərək. Hər hansı nəsr əsərində ən qiymətli cəhətlərdən biri yazıçının müəllif kimi özü ağlamsınmadan, şəxsi hisslərini açıq-aydın göstərmədən, heç bir zərf işlətmədən, barmağını tuşlamadan işləməsidir. İsmail Kadare də bu romandakı təhkiyəçi cildində soyuqqanlı bir dillə danışır, həqiqəti daha təsirli çatdırmaq üçün hekayəti öz camaatının yox, düşmən generalın baxış bucağından qələmə alır, personajların dialoqları ilə öz ölkəsinin də, Generalın təmsil etdiyi ölkənin insanlarının da faciəsini göstərir.\nGeneral il yarım "yad torpağı” gəzib yağışda, qarda, küləkdə qazıntılara rəhbərlik edir. Onlar mineral axtaran, sanki ölümün yaratdığı mineralı axtaran geoloqlar kimi işləyirlər. Fiziki əziyyətlə mənəvi əzab bir-birinə qarışır. Yerli əhali görəndə ki, vaxtilə onların oğullarını öldürmüş düşmənin generalı burdadır, onların acı müharibə xatirələri oyanır, yerli əhalinin reaksiyası necə olur... Xeyli dramatik səhnələr var.\nBu roman olmasaydı, şəxsən mən ömür boyu İkinci Dünya Müharibəsində albanlar kimi azsaylı xalqların nə yaşadığını tarixdən axtarıb oxumayacaqdım. Bu roman sırf tarixi faktları göstərmiş olsaydı da, məşhurlaşmayacaq, bizə gəlib çatmayacaqdı. Bu roman ona görə tanınıb, sevilib ki, yazıçı öz xalqının dərdində əbədi, bəşəri cövhəri görüb və onu belə estetik qurulmuş süjetlə, "həsir basma, dolan gəl” qələmə alıb.\nRus kuklaları kimi böyük vəziyyətin içindən kiçik, kiçik vəziyyətlərin içindən daha kiçik vəziyyətlər, həqiqətlər çıxır. Məsələn, general qazıntılara başlayan vaxt onun əlində minlərcə əsgərin yalnız adları, boyları və dişləri haqda məlumat yazılmış siyahı var. O bu siyahıya göz gəzdirəndə xatırlayır ki, hələ Albaniyaya gəlməzdən əvvəl, bu siyahıdakı əsgərlərin neçəsinin ailəsi, anası ilə üzbəüz qalmalı olmuşdu. Öz ölkəsinin cürbəcür yerlərindən üstünə yüzlərlə məktub, teleqram gəlmişdi ki, filankəsi tap, hər ailə öz oğlu üçün xüsusi xahiş-minnət etməyə gəlmişdi, generalın qapısının ağzında gecə yorğan salıb yatan da olmuşdu. Öz xalqından olan bir sısqa qarı yanında balaca nəvəsi ilə generalın qəbuluna gəlib demişdi ki, oğlu Stalinqrad yaxınlığında ölüb, öyrənsin, görsün oğlu qəlbini Allaha təslim edəndə yanında kim olub, onu kim dəfn edib, oğlunun son istəyi nə olub. General ona cavab verir ki, axı mən Rusiyaya getmirəm, Albaniyaya gedirəm, sənin oğlun bizim ölkənin başqa bir müharibəsində ölüb. Burdan iki kinayəli həqiqət ortaya çıxır: deməli, bu ölkə çox yerdə müharibə aparıb, ikincisi, sadə xalqın xəbəri yoxdur ki, dövləti hansı ölkələrdə nə müharibə aparır. Ana başa düşə bilmir, yenə öz xahişini təkrarlayır, bu səhnəni görən adamlar bir-birlərinə baxırlar və yalandan onu sakitləşdirirlər ki, nənə, yaxşı, necə deyirsənsə, general elə də edəcək. Qarı ümidlə çıxıb gedir. Roman belə "kiçik insan”larla doludur və yazıçı hər şeyi belə dolayısıyla, bu cür sənətkarlıqla təqdim edir.\n– İkinci Dünya müharibəsindən 20 il sonra baş qəhrəman General, Ariosto Mussolinin istilaları zamanı Albaniya torpaqlarında can vermiş soydaşlarının nəşlərini tapıb İtaliyaya gətirilməsini təşkil etmək əmri alır. Baş qəhrəmanın axtardıqları həm soydaşları, həm də silahdaşlarıdır. Müharibə illərində ölən qeyri-albanlar qarışıq şəkildə ölkənin yaşayış olmayan dağlıq bölgələrində böyük bir ərazidə basdırılıblar. Bu işdə ona keşişi də köməkçi təyin edirlər. Sizcə, niyə məhz keşiş ona köməkçi seçilir?\n– Keşiş çox maraqlı xarakterdir. Onun bir neçə funksiyası var.\nƏsgərlərin qalıqları tapıldıqca hər biri üçün dini ritual yerinə yetirir. O, müharibə edən insanla Tanrı arasında qapıdır. O, mütləq dini dəyərləri, səmanı təmsil edir. Əsərin əvvəlində General nə qədər təmtəraqlı və həvəslidirsə, keşiş bir o qədər sakitdir. General o qədər yarışcanlı yer adamıdır ki, küçədəki uşaqların diqqətini keşişin yox, özünün geyimi cəlb edəndə sevinir ki, keşiş yox, o özü bu səfərin əsas simasıdır. Səfər boyu Keşiş onun əsas həmsöhbətidir. Keşiş səbrlidir. Keşiş təhlil edir. Keşiş filosofdur. Məşhur nağıldakı kirpilərə bənzətsək, General ərköyün və kirli kirpidir, Keşiş isə fikirli kirpidir. Əsərin sonlarında isə məğlub olmuş General oteldə Keşişin otağının bağlı qapısı arxasında duraraq, bəlkə də içəridə yatan Keşiş onu eşitmədiyi halda etirafa bənzər sözlər deyir. O, Generala məsləhətlər verir. Amma hər halda Keşiş Tanrı deyil. Çünki o da tərəfdir, o da mühakimə edir.\n– Bəzi tənqidçilər romanın kulminasiyasız və əlaqəsiz finalla bitdiyini qeyd edirlər, bu fikirlə razılaşmaq olarmı?\n– Kulminasiya toy səhnəsində generalın rəqsidir. Məhz bu səhnədə xarakter çevrilməsi baş tutur. Generalla keşiş bir-birinə oxşayan yeknəsəq günlərin birində yaxınlığında qazıntı apardıqları kənddə toy görürlər. Generalın təkidi ilə bu toya girib qonaq kimi otururlar. General bura adi marağa və könlünü əyləndirməyə gəlsə də, buradakı bəzi yaşlı kişilərin yaxalarında işğalçılara qarşı müharibədə cəsurluqla vuruşduqlarına görə verilmiş medalları görəndə, hər medalın arxasında öz öldürülmüş əsgərləri olduğunu düşünür. Keşiş onun bu toya girməsinin əleyhinədir, deyir ki, sənin ordun ölü olsa da, hələ də sən yerlilər üçün xarici işğalçısan, biz bu toya gəlməməli idik. General deyir, yox, onlar bizə hörmət edirlər, çünki biz ölüləri axtarırıq, ölüm hər yerdə hörmətlə qarşılanır. Doğrudan da, bir qoca alban kişi onlara yaxınlaşır, General bir anlıq onun sərt danışacağını güman edir, qoca isə ədəb-ərkanla danışır, deyir biz bilirik siz kimsiz, yaxşı ki, ölən əsgərləri axtarırsınız, hər qul öz vətənində uyumalıdır. Generalın kefi kökdür, çünki onları qovmadılar. General gülür, hətta rəqs etməyə qalxır. Özü buna məna verməsə də, onun əlindəki dəsmalın rəngi ağdır. Bu an bir qarı – bir dərdli ana Nisa ona hücum edir...\nMəhz toy səhnəsindən sonra general bir xarakter kimi dəyişilir. Əvvəl o qazıntılara necə həvəslə gəlmişdisə, özünü şərəfli bir iş başında hiss edirdisə, xüsusən əvvəldən itkin düşənlər siyahısında olan silahdaşı polkovnik Z-nin qalıqlarını axtarırdısa, məhz toy səhnəsindən sonra General ruhi sarsıntı keçirir, xarakter kimi mövqeyi laxlayır, hətta elə təlaşa qapılır ki, polkovnikin bu toy əsnasında əldə etdiyi sümükləri olan torbanı öz əliylə üzüaşağı axar çaya atır. Gecə lap dəli kimi olur, toydakı nağara səsləri gecə qulaqlarında ölü ordusunun aramsız təbil səsləri kimi səslənir. Səhərə yaxın keşişi, sürücünü oyadır ki, bu dəqiqə çıxaq gedək buralardan.\nToy səhnəsinin ardınca inkişaf edən final səhnəsində isə General bu alban əyalətlərindən paytaxt Tiranaya gedir ki, oradan təyyarə ilə öz vətəninə qayıtsın. Özünü daha əvvəlki kimi güclü hiss etmir, gecə teleqramlarından qorxur, ruhi sarsıntı davam edir, o, ölü ordunun generalı kimi məğlub olub. Son səhifələrdə o, həmkarı olan başqa bir general-leytenantla söhbət edir, qazıntılar vaxtı yaşadıqları qəribə hadisələri karıxmış halda bir-birinə nəql edirlər. General qəbirlərin göydə uçması haqda yuxusunu danışır. Sözləri, söhbətləri ancaq qəbirlərdir, ölümdür. Buna baxmayaraq, onlarda peşədən irəli gələn psixoloji hal, müharibə həvəsi yenə baş qaldırır, eyni ölkənin iki generalı balaca uşaqlar kimi kağız üzərində xəritə cızıb müharibə meydanı qurur, dava-dava oyunu oynamağa başlayırlar. General bu an həm də yaşadığı həyatla yaşamağı arzuladığı həyat arasındakı qrotesk kontrasta görə Don Kixota bənzəyir. Azartdan gözləri parıldayır. Onlardakı bu müharibə həvəsindən elə başa düşülür ki, nə qədər ordu var, nə qədər insan təbiəti var, müharibə oyundur və iyirmi il əvvəlki tarix təkrarlana bilər.\nƏn son fəslin birinci cümləsində yenə o iki söz – yad torpaq – var, sanki yazıçının Generala yerini göstərdiyi iki söz. "Yad torpağa sulu qar yağırdı.” Generalla keşiş hava limanında üşüyə-üşüyə dayanıblar, təyyarənin hazır olmasını gözləyirlər, betonun üzərinə düşüb dərhal əriyən və əvəzinə səmadan yenisi düşən damlalara baxırlar. Klassik nəsr ənənələriylə, təbiət özünü xarakterlərin vəziyyətinə uyğun aparır. Təyyarə minik üçün hazırdır. Yazıçının seçdiyi ən son cümlədə – külək durmadan əsirdi – bir anlayış kimi küləkdən həm düşmənin ardınca təmizləyici qüvvə kimi, həm görünməz güc kimi istifadə olunur.\n– Qoca Nisa qarı generalın qarşısını keçib iyirmi ildir ürəyində saxladığı dərd-sərini deyir. Qan-qaraçılıq olmasın deyə, onu toydan uzaqlaşdırırlar. Amma o, yenidən qayıdır. Onun qızını zabit zorlayıb, sonra gənc qız bu təhqirə dözməyərək intihar edib, əri də torpağını qoruyarkən öldürülüb. Və qarı qızını zorlayan İtalyan zabitinin nəşinin qalıqlarını generalın qarşısına atır. "Sümükləri” "qisas hədiyyəsi” simvolu kimi dəyərləndirən tənqidçilər var, istərdim əsərdəki bu detalı şərh edəsiniz...\n– Yazıçı Nisa qarını süjetə gözəl və fərqli bir yazı texnikası ilə daxil edir. General və din xadimi toyda ikən, toy öz axarında gedən vaxt mətndə kursivlə qabardılmış bir abzas verilir. O abzasda kiminsə dilindən General və keşişə müraciətlə deyilir ki, çıxın gedin burdan, axı siz düşmənsiz, burda nə işiniz var və sair belə sözlər. Kursivlə verilmiş abzas bitəndən sonra mətndə yenə adi toydur, Generalla keşiş toya tamaşa edirlər. Bu vaxt daha bir kursivlə qabardılmış abzas gəlir, gizli səs daha sərt sözlər işlədir: "Sən gülürsən? Vaxtilə evlərimizi yandırırdınız. Hələ bura gəlib gülməyə də utanmırsınız?!” Yenə toy öz axarında davam edir, hətta General rəqs etmək istəyir. Yalnız bu vaxt bir qarı adamların arasından Generala hücum edir və oxucuya məlum olur ki, bayaqkı iki kursiv abzas bu qarının daxili nitqi imiş. Təhkiyəçi təkcə tez-tez daxili nitqinə girdiyi Generalı yox, başqa personajların da daxili monoloqunu, gizli səsini eşidirmiş. Nisa qarı Generala üz tutur və bayaq ürəyində dediyi sözlərə bənzər sözləri uca səslə qışqırmağa başlayır. "Sən bu toya gəlmisən ki, oğullarımızı necə evləndirdiyimizi görəsən, sonra isə fürsət düşəndə onları öldürəsən”...\nOnun dediklərindən məlum olur ki, ərini iyirmi il əvvəlki müharibədə italyan əsgərləri öldürüblər, məhz generalın bu səfərin əvvəlindən xüsusi sevgiylə axtardığı, itkin düşmüşlər siyahısında olan polkovnik Z. onun qızını zorlayıb. Qarı gətirib bir kisə atır generalın ayağının altına, kisədə polkovnikin sümükləri var, elə təəssürat yaranır ki, qadın qisas alaraq onu özü öldürübmüş. Yazıçı albanların müharibə yarasını bu qadının simasında şəxsləşdirir. Eyni zamanda təzə gəlin bu hay-küydən qorxub ağlayır ki, bu da təsadüf deyil, yeni nəslin keçmiş ucbatından narahat olmasıdır.\nTorbadakı sümüklər qarının qisası olsa da, General üçün bu səfər zəminində bu sümüklər əsl tapıntıdır, axı General bu səfərdə hər tapılan əsgər qalıqlarına görə sevinirdi və onun xüsusi axtardığı da bu polkovnikin qalıqları idi. Amma indi General polkovnikin sümüklərindən imtina edir, onları toydan çıxandan sonra ruhi sarsıntıyla çaya atır ki, bu torbadakı bizə bədlik gətirir. Qarının tənbehi onu təlatümə salmağı bacarıb. Bir neçə gün sonra isə General polkovnikin sümükləri olan torbanı çaya atması hərəkətini özünə izah edə bilmir. Polkovnikin ailəsi qarşısında borc və utanc hissi onun başqa hisslərinə qalib gəlir. Ağlına gəlir ki, polkovnikin dişləri ilə və boyu ilə düz gələn başqa bir əsgərin sümüklərini guya polkovnikmiş kimi onun ailəsinə və dövlətə təhvil versin. Bəlkə, elə gündəliklərini tapıb oxuduğu bir əsgərin sümüklərini, yaxud qazıntılarda təsadüfən rast gəldikləri hündür ingilis təyyarəçinin sümüklərini. Halbuki qazıntılar əsnasında alman generalın italyan əsgərlərinin bəzi qəbirlərini ondan əvvəl açıb sümükləri oğurladığını görəndə, alman generalın italyan əsgərlərin sümüklərini guya öz əsgərlərinin qalıqlarıymış kimi alman ailələrinə təhvil vermək niyyətini biləndə heyrətlənmişdi və buna qəzəblənmişdi. İndi isə özü elə bir saxtakarlıq etmək fikrinə düşür. O, öz prinsiplərinin ziddinə hərəkət edir, çünki insan situasiyada mövcuddur.\nSiz yaxşı bir söz işlətdiniz, "qisas”. Kadare bir yazıçı kimi bitərəfliyini qorumaqdan ötrü qisas fraqmentlərini ustalıqla kamuflyaj edib mətndə, amma həmin qisas məqamlarını qazıyıb çıxara bilərik.\nMəsələn, qazıntılar əsnasında General görür ki, bir divara əllə "Düşmən öz payını aldı” yazıblar, alban ekspertə deyir ki, biz buna etiraz edirik, bu yazı dövlət tərəfindən təşkil olunmuş təxribatdır, çünki bir neçə gün əvvəl biz burada idik, bu yazı yox idi, demək, bunu təzəlikcə yazıblar. Generala təxminən belə bir cavab verirlər ki, sizin elədiyinizin müqabilində hansısa uşağın çıxıb ora nəsə yazması nədir ki. Qisas motivi kimi yanaşa biləcəyimiz başqa fraqmentlər də var. General son səhnələrdə Tiranaya qayıdanda ona öz ölkəsinin əsgər ailələrindən yüzlərlə məktub, teleqram gəldiyini görür, onları heç oxumadan mənasız bir şey kimi zibilliyə atır, küçədə isə bayramdır. Hücumçu ordunun generalının kədəri, onun əsgərlərinin sümükləri və əsgər ailələrinin səsi heç yana çatmayan narahat məktubları fonunda Albaniya paytaxtı təmtəraqla öz milli bayramını qeyd etməkdədir. Yəni siz bizi məğlub edə bilmədiniz.\n– Toydan general da, keşiş də çıxıb gedirlər, ancaq geriyə qalan qadın naləsi olur. Sizcə, bu detalla – nalənin eşidilməsi ilə yazıçı nə demək istəyib?\n– Bu nalə alban xalqının, geniş mənada isə müharibədən çıxmış insanın davam edən iniltisidir, harayıdır, etirazıdır. Qadın naləsindən təkcə albanların yox, başqa bir səhnədə italyanların iztirabını göstərmək üçün də istifadə olunur. General səfərə çıxmazdan əvvəl ərini və oğlunu müharibədə itirmiş qadınlar onu əhatəyə alaraq ağlayanda, hıçqıranda o, qadınlardan birinin üstünə çımxırır, deyir, bəsdir ağladınız, sizin oğlunuz döyüş meydanında həlak olub, onu ora vətən yollamışdı, o, qəhrəman kimi ölüb. Qadın alban toyundakı naləyə bənzər səslə cavab qaytarır ki, belə qəhrəmanlıq lənətə gəlsin.\nBu romanda təsadüfi detallar yoxdur, oxuyarkən yaxşı ölçülüb-biçilmiş, planlanmış roman təsəvvürü yaradır. Təsadüflərin olması da pis bir şey deyil, lakin o ayrı tip romanların estetikasıdır. Bu roman isə dəqiq nizamı olan kiçik aləmdir. Toy səhnəsində görürük ki, bəzi adamların bu yad qonaqlara qarşı xüsusi hissləri yoxdur, bəzi adamlar isə çalışırlar ki, təmkinlərini qorusunlar, toya qan-qaralıq salmasınlar, bəziləri isə Nisa qarı kimi açıq-aşkar hiddətlidirlər. Eynilə qazıntılar vaxtı da bəzi kəndlilər yoldan keçəndə heç Generalla Keşişin nə iş gördüklərini bilmədən "Yorulmayasınız, Allah köməyiniz olsun” deyirlər, bəzi kəndlilər divara "Düşmən öz payını aldı” yazırlar, bəziləri isə yaxınlaşır, söhbət edir və müharibənin çox dəhşətli keçdiyini deyirlər. Yəni roman güclü qurğuya rəğmən, real həyatın təbiiliyinə "riayət edir” və oxuyub deyirsən ki, bax, həyatda da belə olur.\n– Maraqlıdır ki, İtaliyanın Albaniyanı zəbt etməsilə bağlı olan bu əsər elə ən çox İtaliyada sevildi. Nəzərə alsaq ki, hətta Marçello Mastroyani kimi məşhur aktyorun baş rolunu oynadığı bir film kimi tarixə keçib, bu əsəri italyan xalqının bir üzrxahlığı kimi də qəbul edənlər az deyil. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?\n– Filmdə Generalın arvadının rolu, kitabda olduğundan daha çox görünür və hadisələr xeyli sürətləndirilib. İtalyan xalqı özü romanda işarə vurulan müharibənin müəllifi Mussolini siyasətindən imtina edib və onun zamanındakı davranışına təqdir etmir. Bu mənada, bəli, üzrxahlıq kimi qəbul etmək olar. İtalyan xalqının özünə tənqidi münasibəti İtaliyanın post-müharibə sənətində geniş əks olunub. İtalyan kinosu əcdadı ədəbiyyata sadiqdir və italyan cəmiyyətini əks etdirən ədəbi əsərlərə çevik reaksiya verir.\n– Ümumiyyətlə, Kadare bu romanı ilə nə demək istəyir, əsas mesajı nədir?\n– Bütün ölkələrdə naməlum əsgərə abidə, yaxud naməlum əsgər məzarı kimi yerlər var. Yad torpağa kütləvi əsgər göndərib ölüm qazanmaq bəşəri problemdir və yazıçı bu problemə və buna səbəb olan mənəvi problemlərə işıq salır. Bu roman müharibə haqda sənət şərhidir. Yazıçı sənətin əbədi ideallarına sadiqdir, o, humanistdir, dövlətlərin insan təbiətindəki naqislikdən istifadə edərək, ondan əsgərlik kimi istifadə etmələrini mənəviyyat problemi hesab edir. Faciə və gülüşü birləşdirmək yazıçının əsas iş üsuludur.\nBurada dövlətlər də personajlardır. Vəhşi təbiətdə olduğu kimi yırtıcılar və özünü qorumalı olanlar var. Ölmüş əsgərlərin sümüklərini vətənə qaytarıb təmtəraqla dövlət səviyyəsində dəfn etmək qədim ənənəsi isə ona xidmət edir ki, bir daha müharibələr etmək iştahasına düşsələr, ailələrdən oğullarını istəməyə mənəvi bəraətləri olmalıdır. Əsas mesajı belə bir şüarla ifadə etmək olar: Yad torpaqlara müdaxilə etməyin, yoxsa hər iki tərəf itki verir, hər iki tərəf əzab çəkir. Zaman keçəndən sonra bu əzablar unudulurmu? Bu roman göstərir ki, yox, zaman torpaq kimi deyil, o dəhşətlərin üstünü örtmür, sağ qalan nəsillər insan itkilərinə yanmağa davam edirlər.\n– Romanda müəllif alban xalqına doğma deyil, kənar gözlə baxır – albanları əksərən dağlarda yaşayan yabanı bir toplum olaraq qələmə verir. Yazıçının bu cəhdini elə dünyaya çıxmaq və ya gələcək mükafatlara hesablanmış bir "hiylə” hesab etmək olarmı?\n– Bu fikrin tərəfdarı deyiləm. Əgər oxucularda romanı oxuyarkən belə təəssürat yarana bilərsə, istərdim onlara deyim ki, bəli, elə yazıçılar var. Məsələn, V.S.Naipaul doğulub böyüdüyü Trinidadı və öz ölkəsinin milli mədəniyyətini romanlarında və müsahibələrində alçaldaraq yüksəlmiş bir yazıçıdır. V.S.Naipaul "Orada doğulmağım da dəhşətli bir səhv olub” deyir. İsmail Kadare isə o qəbildən yazıçı deyil və onun romanlarında, müsahibələrində çox qabarıq alban milli qüruru var. Müqayisəli ədəbiyyat baxımından danışsaq, Naipaul Trinidaddan utanır, Kadare isə alban milli mənsubiyyəti ilə fəxr edir. Bu sözlərimi əsaslandırmaq üçün bir neçə arqument gətirmək istərdim. Bildiyiniz kimi, "The Paris Review” jurnalında bir ənənə var, əlli ildən çoxdur ki, hər tanınmış yazıçıdan öz yaradıcılıq yolu haqda bir müsahibə alırlar, İsmail Kadare ilə də müsahibələri var. İstinad etmək üçün kifayət qədər ciddi mənbədir. Kadare orada alban xalqı və ədəbiyyatı haqda suallara cavablarında alban dili və ədəbiyyatı haqda milli qürurla söz açır, heç bir dil qrupuna daxil olmayan alban dilini və mədəniyyətini araşdıran avropalı filosoflara təşəkkür edir, sonra deyir: "Mənim üçün bir yazıçı kimi alban dili fövqəladə dərəcə yaxşı bir ifadə vasitəsidir – zəngin, uyumlu və çevik dildir”. Yaxud "Mən bir alban kimi deyə bilərəm ki...” ilə başlanan cümlələrlə danışır. Naipaul komik süjetli əsərlərində və müsahibələrində xalqından utanmağın və onu məsxərəyə qoymağın, Kadare isə öz xalqının milli ruhu ilə fəxarət duymağın simvolu sayıla bilər.\nBu romana gəlincə, əsər düşmən generalın nəzərindən, onun gözüylə nəql olunur ki, düşmən öz əli, öz dili ilə ifşa olunsun. Süjetin quruluşundan irəli gələrək, albanlar məsafəli təsvir olunmalıdır, düşmənin gözündə albanlar necədirsə, təbiilik və inandırıcılıq xatirinə albanlar məhz elə təsvir edilməlidir. Düşmən öz dialoqlarında albanları birbaşa tərifləsə, düşmənin kinli münasibəti açılmaz.\nİkinci bir tərəfdən, alban cəmiyyəti də başqa cəmiyyətlər kimi şəhərlilərə və kəndlilərə bölünür. Yazıçı şəhərdə restoranda Generalla şərab içən və həssas müharibə mövzusundan uzaq durmağa çalışan, havadan, sudan gündəlik söhbətlər edən albanı "qərbləşmiş alban” kimi təsvir edir, bu da kinayəli bir sifətdir.\nQazıntılar əyalətdə vaxtilə döyüş getmiş yerlərdə aparıldığı üçün kəndlərdəki albanlar əsərdə ön plandadır. Bu kəndlilər yeni doğulan körpələrin beşiklərinə silah qoyurlar, çünki bu xalq o qədər yadlar tərəfindən hücumlara məruz qalıb ki, özünü qorumaq onlarda refleksə çevrilib.\nAlbaniya sözünün mənası "olba", "oba” "kənd"dir. Əgər yazıçı alban kəndlilərini Parisin mərkəzində gəzən adamlar kimi təsvir etsəydi, bu, lazımsız bir uydurma olar, əsərin realistliyinə xələl gətirərdi. Əgər yazıçı alban əyalətlərində cərəyan etdiyi halda alban kəndlilərini heç göstərməsəydi, onda yerli icmanı süjetdən gizlətmiş olardı ki, yenə də Albaniya bütöv görünməzdi.\nMədəni provinsiallıq dünya ədəbiyyatının ən görkəmli yazıçılarının mövzusu olub; Servantesin əyalət La Manşı, Mark Tvenin palçıqlı Missisipisi, Ceyn Austenin kənd icması və sair də sadə kəndliləri göstərir.\nAlban kəndliləri ailə, vətən məsələlərində öz mənəviyyat qanunları olan icmadır. Bunun ən yaxşı açıldığı səhnə qazıntılarda bir qadın qəbrinin tapıldığı yerdir. General maraqlanır ki, bu nədir. Ona danışırlar ki, vaxtilə bu yerlərdə vuruşan italyan əsgərlərə xidmət etmək üçün öz vətənlərindən – İtaliyadan bura bir qrup fahişə qadın gətirirlər və onları bir binada yerləşdirirlər. Üstünə yazırlar ki, həm əsgərlər, həm də yerli mülki şəxslər üçün. Xeyli müddət bu bina fəaliyyət göstərir. Bir gün hörmətli alban kişilərindən olan Ramizin oğlu öz arvadından ayrılmaq istəyir. Arvadı ilə onun nəsli arasına ciddi soyuqluq yaranır. Ramiz öyrənir ki, oğlu bu binaya gedib-gəlir, özü də eyni bir qadının yanına. Bunu biləndə hücum çəkib binaya girir və həmin qadını öldürür. O hadisədən sonra fahişələri hərbi maşına doldurub buralardan aparırlar, güman ki, başqa bir ön cəbhəyə. Öldürülmüş qadını isə italyan əsgərləri burada basdırır və onun da qəbrinin üstünə əsgərlərin qəbrinə yazdıqları kimi "Vətən naminə həlak oldu” yazırlar. Ramizə də güllələnmə cəzası verirlər, gedir.\nBu səhnə romanın qroteskinə bir az da gülüş qatır, eyni zamanda albanların qeyrət-namus, ailə, qohumluq mentalitetini göstərməyə xidmət edir. Bu mentalitet xeyli dərəcədə Cənubi və Şimali Qafqaz xalqlarının mentalitetinə bənzəyir.\nAlbanlar keşməkeşli tarixin müqabilində, bu romanda kifayət qədər dözümlüdür, səbirlidir, heç düşmən əsgərlərin qəbirlərini qazıb dağıtmayıblar, hörmət ediblər o kütləvi qəbirlərə, onlarla yanaşı yaşayıblar. Alban kəndlisi müdrikdir, qəlbi genişdir və yad hücumlar qarşısında da qoçaqdır.\n– Xüsusən də, general və keşiş sümükləri axtardığı yerlərdə, əhalinin dövrə vurub keçmiş düşmənlərinə maraqla baxması hissəsi çox diqqətçəkəndir. Yazıçının burda aydın şəkildə tərəf tutması hiss olunur. Sanki öz camaatının bu sadəlövhlüyündən və geriqalmışlığından utanır. Yəni bu tərəfkeşlik çox vaxt qarşı tərəfin xeyrinədir...\n– Bu sualı, görünür, eyni bir əsəri oxuyan müxtəlif oxucuların fərqli nəticələrə gəlməsi haqda nəzəriyyə ilə izah etmək olar. Misal üçün, bu romandan əvvəl mənim Albaniya ilə hər hansı bir bağım, o ölkəyə qarşı heç bir hissim olmayıb. Amma bu əsərdən sonra bu xalqı sevdiyimi hiss etdim və bunu da yazıçının hünəri hesab edirəm.\nSadə albanların bəzən gəlib bu qazıntılara tamaşa etməsində yazıçının albanlardan utanmasını deməzdim, italyanlara vəziyyətin özündən doğan "Baxın, görün, öz əməlinizdir” cavabı vermək notu görürəm. Geridəqalmışlığa gəlincə, bu əsərdəki oxumuş vəzifəli qərblilərin yerində olmaqdansa, sadə alban kəndlilərin yerinə olmaq daha gözəldir.\nOradanca bir səhnəni yadınıza salmaq istərdim, italyan general son səhnələrdə həmkarı olan başqa bir italyan general-leytenantla danışanda deyir ki, öz əsgərlərimizin sümüklərini qəbirlərdən çıxaranda, neçəsinin eşşəklərlə bir basdırıldığını gördük. Deyir, biz alban dövlətinə etiraz yazdıq, amma sonra araşdıranda anladıq ki, bunu albanlar etməyiblər, tələsdiklərindən o vaxt elə öz əsgərlərimiz ölmüş yoldaşlarını eşşəklərlə bir basdırıblar. Bu kiçik fraqmentdə sanki bir eyham var, insan öz şüursuz hərəkətində heyvana qarışıb, heyvan insana.\nRomanın ümumi ruhu belədir ki, həyatında hər şeyin öz yüksək standartı olan şəhərli qərbli ilə kəndli albanı üz-üzə qoymur, bu roman analardan yüz minlərlə oğullarını alıb yad torpağa öz mənasız maraqları üçün göndərən dövlətlə, onun nümayəndəsi ilə sadə, amma qürurlu və güclü kəndlini üz-üzə qoyur.\n– Romanda generalın alban toponimlərinə olan reaksiyası da maraqlıdır. Adətən, türk, müsəlman toplumlarında "obrazlı” yer adları diqqət çəkir. Albanlar da bu cəhətdən geri qalmırlar. Məsələn: "Gəlinlər arxı”, "Karlar vadisi”, "Qu quşu çökəkliyi” və s. Belə adlanmalar bir qərbliyə ürküdücü görünür. Sanki yazıçı da xalqının bu cəhətini ürkə-ürkə dünyaya təqdim edir. Bəzi yerlərdə alban folklorunu, xalq nəğmələrini də italyan generalın ağzı ilə tənqid etsə də, onun özünün də bu folkloru kobud qəbul etməsi sezilir. Yazıçının bu cəhdlərini necə şərh edərdiniz?\n– Bu sual imkan yaradır ki, mən romanın ən xoşladığım hissəsi – poetik hissəsi haqda danışım. Generalla Keşiş ucqar alban əyalətlərində çadır qurub qazıntı aparanda, ətrafda yaşayan albanların oxuduğu çoxlu qəmli mahnıların səsləri gəlir. Albanlar gün boyu bu qəmli mahnıları oxuyurlar. General, alban ekspert vasitəsilə bu mahnıların məzmunu ilə maraqlanır. Məlum olur ki, hamısı döyüş romantikasıdır. Oxucu kimi bizə aydın olur ki, bu xalq nə qədər özünü qorumağa məcbur qalıb, bu həyat onun folkloruna da nüfuz edib. General üçün mahnıların mətnlərini tərcümə edirlər, mətnlərdəki düşmən əleyhinə vüqar onu qıcıqlandırır, əsəbiləşdirir. General deyir ki, bunlar ibtidai tayfaların primitiv nəğmələridir. Bununla yazıçı onun bir düşmən kimi kinli, nifrətli münasibətini göstərir, axı düşmən düşməni haqda elə belə danışmalıdır ki, inandırıcı səslənsin. Bu xalq mahnılarını dinləməyə məcbur olmaq Generalın cəzasıdır. O, Keşişə deyir: "Bu, necə bir xalqdır?! Görünür, onları güclə fəth etmək olmaz. Bəlkə gözəlliklə olar?” Albanlar dərdini oxuyan xalqdır. Romandan bir mahnının sözləri xüsusən yadımda qalıb: Ana, məni soruşsalar, deyərsən ki, üç arvad aldı, yəni üç güllə aldı, deyərsən ki, toyuna bütün dostları, tanışları gəldi, yəni qarğa-quzğunlar gəldi... Alban mahnılarına yer vermək bu xalqın ruhunu dünyaya tanıtmaqdan ötrü yazıçının fəndlərindən biridir. Finala yaxın bir səhnədə General, həmkarı ilə söhbət edəndə öz qazıntı-axtarış təcrübələrini bölüşürlər, məlum olur ki, qazıntılar vaxtı qonşu alaçıqlarda yerli camaat bir mahnı da oxuyub, mahnının sözləri belə olub ki, düşmənlərin cəsədlərini torpaq da qəbul etmədi. General deyir, biz bu mahnıya görə alban dövlətinə rəsmi nota verdik ki, bu, məqsədli dövlət təxribatıdır. Amma sonra bilib ki, bu, təzə sözlər deyil, qədim alban xalq mahnısıdır. Bununla da yazıçı göstərir ki, alban xalqının döyüşlərlə özünü qorumaq təcrübəsi böyük olub və nə bilmək olar, bəlkə, keçmişdə də bənzər hadisə ilə üz-üzə qalıb sadə albanlar.\nÜmumiyyətlə, mədəniyyətin bir yolu yoxdur, mədəniyyətlər çoxdur, biri digərindən üstün, aşağı tutulmamalıdır. Bu cür mahnıları yaratmağa, dağlara, dərələrə yaşanmış həyat hekayətlərini andıran bədii adlar verməyə bir xalqda özünəməxsus obrazlı dünyabaxışı, böyük ruh gərəkdir. Onların həyatı əl ilə ağız arasında keçməyib, qəlbdən də keçib bu yol. Yaşadıqları döyüşlərə, insan itkilərinə, həyata bədii sözlə, şeirlə, mahnı ilə reaksiya veriblər.\nFolklor haqda bu səhnələri oxuyanda görürsən ki, bu xalq 20-ci əsrin ikinci yarısında hələ qərbləşmənin, qloballaşmanın qurbanı olmayıb, öz kimliyini saxlayıb.\nSonradan maraqlananda eşitdim ki, albanlar özləri öz ölkələrinə Albaniya demirlər, "Şipri" deyirlər, yəni "Qartallar diyarı". Azərbaycan kimi, güclü şifahi xalq ədəbiyyatı olan bir yerdir. Qərb ədəbiyyatşünaslığında Kadare, alban tarixi ilə alban mifologiyasını romanlarında ustalıqla bir-birinə hördüyünə görə də tərif olunur. Sanki yazılı ədəbiyyat şifahi ədəbiyyata sahib çıxır və onu öz qanadı altına alır.\n– İstənilən halda Kadare bir alban olaraq xalqının həmin illərdə çəkdiyi iztirabları da unutmur. Müxtəlif obrazlar vasitəsilə kobud dağ adamı olsalar da, onların da ürəyinin sağalmaz yara ilə dolduğunu diqqətə çatdırmaq istəyir. Bacardıqca alban adətlərini, təbiətini təsvir edir. Bütün bunları nəzərə alsaq, Albaniyanı dünyada tək təmsil edən bir yazıçı üçün bunu qənaətbəxş hesab etmək olarmı?\n– Doğrudan da, belə bir yazılmamış gözlənti var, kiçik xalqların yazıçıları dünyada tanınanda onlardan gözləyirik ki, qələmi xalqın tribunasına çevirsinlər, ingilis, fransız kimi böyük xalqların yazıçıları isə bu baxımdan azaddırlar, çünki onları dünyada təkcə yazıçılar təmsil etmir, imkanları daha çoxdur.\nİsmail Kadare belə gözləntiləri doğruldan yazıçıdır. Onun romanlarında alban xalqının tarixi mövzusu qırmızı xətdir. Başqa bir romanından bir cümlə yadıma düşdü, hava hücumu olacağı haqda şəhərdə həyəcan siqnalı yayılır və bir alban qadın siqnalı eşidəndə deyir: "İndi bizim hamımız üçün ağlayacaq ağıçımız var”. Həmin romanda hadisələr dağların arasında yerləşən kiçik və qədim bir əyalət şəhərində cərəyan edir. Bir gün ərzində bu şəhərə cürbəcür dövlətlərin orduları girir, iki saat biri, sonra iki saat ayrısı, sonra bir ayrısı və onlar bir-birləri ilə savaşırlar. İngilislər də bu yandan bombalayırlar, yerli alban gəncləri hər gün eyni saatda təkrarlanan bu bombardmana elə öyrəşiblər ki, bir-birlərinə deyirlər ki, sabah bombardmandan əvvəl çayxanada görüşərik, yaxud başlanmasına beş dəqiqə qaldı, girək evə.\nKadare alban xalqının dərdləri mövzusunu romanlarında elə estetik aparır ki, bu, millətçiliyin xəfif və ədəbiyyat səviyyəsidir, yəni turist bələdçiləri kimi, yaxud qəzet publisistləri kimi kobud və birbaşa deyil.\n– Əsərin bir narahatlığı da axıcılığın tez-tez yarıda qırılıb xatirələr və uzun-uzadı söhbətlərlə davam edilməsindədir. Nəzərə alsaq ki, yazıçı bu hissələri sonradan Fransada olarkən yenidən hazırlayıb, bu qənaətə gəlmək olarmı ki, Kadare romanı bir alban kimi deyil, fransız kimi yazıb?\n– Bu romanda iki zaman var. Birincisi, indiki zaman, yəni general və keşişin qazıntılar apardığı vaxtdır ki, bu, xətti inkişaf edən zamandır. İkinci zaman – ölmüş əsgərlərin sağ ikən, vuruşduqları günlərdə yaşadıqlarıdır ki, bu keçmiş zamana iki yolla nail olunur: qazıntı vaxtı torpaqdan gözlənilməz bir şey tapırlar və bu tapıntı haqda alban ekspertin də köməyi ilə danışılır, misal üçün, qadın qəbri tapılır və onun hekayətini danışırlar generala, yaxud qazıntıda bir əsgərin gündəliyi tapılır və general yatmazdan əvvəl gündəliyi oxuyur. Səliqəli qurğudur.\nBu romanda dialoqların çox olması onun məzmununa uyğundur, çünki fəhlələr torpağı qazan saatlarda gün boyu boş vaxt yaranır və generalla keşiş, yaxud alban ekspert bekar qalıb söhbət edirlər. Çox mətləblər bu söhbətlərdə açılır. Generalın mövqeyi haqda təhkiyəçi öz dilindən heç bir söz demir, General dialoqlarda öz sözləri ilə öz xarakterini açır. Hər obraz öz dilindən inandırıcı danışmalıdır. Həmçinin Keşişin necə bir insan olması, mövqeyi haqda heç nə deyilmir, o, özü müxtəlif hadisələrə verdiyi reaksiya ilə özünü açır. "İnsan, danış görüm kimsən”. Xarakterlər müstəqildir, təhkiyəçidən asılı deyillər. Müəllif bəzən xarakterə aid etmək istədiklərini onun təhkiyəçinin səsinə qarışan daxili monoloquna salır, necə ki, general qazıntılara başlayanda torpağın qoxusunu duyub öz-özünə deyir: yad torpağı elə yad torpağıdır.\nSiz Fransanı qeyd elədiniz. Ümumiyyətlə, necə olub ki, bu alban yazıçının həyatı Fransa ilə kəsişib. Bayaq istinad etdiyimiz müsahibə belə bir girişlə açılır: "1970-ci ildə tanınmamış bir alban yazıçısının fransız dilinə tərcümə olunmuş ilk romanı Parisdə burulğan yaratdı. "Ölü ordunun generalı”nı şedevr hesab etdilər və onun müəllifi Fransaya dəvət olundu, orada Fransa intellektualları onu Dəmir pərdənin o üzündən orijinal və güclü bir səs kimi qarşıladılar. O vaxtdan onun 10-dan artıq dünya dillərinə tərcümə olundu. Dünyanın böyük yazıçılarından biri hesab olundu. Fransada hazırda onun əsərlərinin həm alban, həm fransızca 6 cildliyi nəşrə hazırlanır...”\nKadare Avrasiyada xalqların taleyində böyük çevriliş olmuş bir vaxtda – 1990-cı ildə köçüb Fransaya. Fransada da bir neçə roman yazıb. Deməzdim ki, fransız kimi yazıb. Belə bir deyim var, əgər siz bir insanın nə yuvanın quşu olduğunu bilmək istəyirsinizsə, bəlkə elə bunu onun özündən soruşasınız. İstərdim Kadarenin özünə inanaq, onun öz mövqeyi nədir. Deyir, mən Fransaya köçəndən sonra ölkəmdəki totalitar kommunist rejimin tərəfdarları haqqımda deyirdilər ki, "Xeyir ola, Qərb burjuaziyası stalinist ölkənin yazıçısına sahib çıxır”, onlar mənə "fransız burjuaziyasının adamı” kimi baxmağa başlayanda mən gedib kommunist partiyasına üzv oldum və göstərdim ki, mən heç də Qərb burjuaziyasının adamı deyiləm. Yəni o, özü də "Fransanın adamı” olmaq istəmir, ən azı narahat olur bu qiymətdən. Kadareni xain adam hesab etmirəm, belə baxanda bütün romanlarında, müsahibələrində öz doğma xalqının maraqlarını müdafiə edir.\n– Roman yazıldığı dönəmdə də alban nəsri üçün bir yenilik sayılırdı, çünki sovet-kommunist ideologiyasına uyğun gəlmirdi. Günümüz üçün əsəri dünya klassikləri incilərindən hesab etmək olarmı?\n– Bu əsəri "Modern klassika” hesab etmək olar. Elə mən oxuduğum nəşr "Vintage Classics” seriyasından buraxılıb. Bildiyimiz kimi, zamanın sınağından çıxmış əsərlər nəşr edilir bu seriyadan. Kadarenin nəsri yunan teatrı kimi əbədidir və müasir klassikadır.\n– Kadere bu romanla bağlı tənqidlərə cavab verərkən deyib: "Mən yazarkən düşünmürəm ki, yazdıqlarım Albaniyanı bəzəyəcək, ya yox. Mən yazıçıyam və niyyətim olanları göstərməkdir, olmayanları sırımaq yox. Mənim ölkəmdən bir dəfə nümunəvi kommunist düzəltmək istədilər, nəticəsi göz önündədir. İndi də bəziləri Albaniyadan nümunəvi İslam ölkəsi yaratmaq istəyirlər ki, tərkibində çoxsaylı xristianların da olduğu bir ölkədə bunun da nə ilə nəticələnəcəyini təsəvvür etmək çətin deyil. Mənim tək istəyim Albaniyanın nümunəvi ölkə yox, dünya ilə ayaqlaşan, müasir ölkə olmasıdır”. Sizcə, bu roman kontekstində müəllifə qarşı bu cür iradların olmasında haqq payı nə qədərdir?\n– Albaniyada Kadare çox sevilən yazıçıdır, ölkəsində bir çox ədəbi mükafatlar alıb, əsərləri ən çox oxunan kitablar arasındadır. Hətta parlament üzvü də olub. Kadareyə "apolitik” yazıçı demək olmaz, onun ölkəsi ilə əlaqədar hər bir hadisəyə münasibəti var. Albaniya bir-birinə ən zidd olan idarəçiliklərdən keçib, əhalinin yarısı xristian, yarısı müsəlmandır, üstəlik, qonşuluqda serblərlə yaxın keçmişdə müharibə olub. Bilirik ki, qərb mediası dünyanın qalan hissələrini anlamaq üçün "yazıçıdan soruş” ənənəsinə üstünlük verir. Beynəlxalq media hər dəfə söhbət Albaniya məsələlərindən düşəndə Kadaredən münasibət soruşur və o, fəal şəkildə ölkəsində keçmişdəki kommunist, total islamçı, diktatura rejimlərini tənqid edən müsahibələr verir, yəni ölkəsi ilə bağlı siyasi məsələlər haqda fəal danışan yazıçıdır. Ola bilsin, belə tənqidlərə də bədii yaradıcılığına görə yox, daha çox müsahibələrində, çıxışlarında dediklərinə görə tuş gəlir. O, milli romanlar yazır, deməzdim ki, siyasi romanlar yazır. Konkret bu romanı, mümkün olan ən geniş, ən uzaq universal nöqtədən baxaraq demək olar ki, yalnız bir xalqın tarixinə dair gündəlik, ötəri söz-söhbətlər deyil, insanın əbədi problemləri haqda insani bir romandır. Ümumilikdə, ədəbiyyat nəzəriyyəçisi Frederic Jameson’un "Bütün üçüncü dünya mətnləri mütləq və mütləq… alleqorikdir” deyimini də bu romana tətbiq etmək olar. Bu roman həm də alleqoriyadır və Kadare bir kiçik xalqın tarixində Avropanın yığcam tarixini göstərir.\n– Romandakı "biz və düşmən” dilemmasında, sizcə, müəllifin özünə seçdiyi nöqtə haradır və həmin nöqtədə müəllifin obrazı necə görünür?\n– Yəqin mənimlə razılaşarsınız ki, müəllifin aydın göründüyü roman – alınmamış romandır, roman deyil, bədii publisistikadır. Müəllif romanda mümkün qədər görünməməli, deməməli, – göstərməlidir. Çexov demiş, "Demə "Ay parıldayır”, bir sınmış stəkanda Ayın nurunu göstər”. Əgər birinci şəxsdə yazılmış memuar deyilsə, formaca ədəbi eksperiment deyilsə, qalan hallarda, istər birinci şəxsin təkində, istər üçüncü şəxsdə, istərsə də Kadarenin üsullarından olan ikinci şəxsin cəmində – icmanın dilində yazılmış romanlarda müəllif obrazların və təhkiyəçinin arxasında gizlənməlidir, onun hansı xarakterin tərəfdarı olduğu açıq bilinməməlidir. Ədəbiyyatın həyatı obrazlı şəkildə əks etdirən söz sənəti olması haqda əbədi tərif bu gün də qüvvədədir. Bu roman qəsdən yazıçının mənsub olduğu xalqın yox, ona hücum etmiş düşmən ölkənin generalının nəzərindən yazılıb. Bununla müəllif özünü gözəgörünməz edib və birbaşa təhkiyədən qaçmağa nail olub. O, düşmən gözüylə öz xalqına və düşmənin özünə baxır, bu nöqtədən düşmənin təcavüzkarlığı, nahaqlığı, yad torpaqlara soxulması, aqressivliyi öz-özünü faş edir, alban xalqının isə özünüqoruma şücaəti, milli birliyi görünür. Buna kütləvi mədəniyyətdə qntireklamın reklama çevrilməsi də deyirlər.\n– Romanda süjetin ləng inkişafını bəzi tənqidçilər hadisələrin geniş masştabda qələmə alınması ilə bağlayırlar, bəziləri isə Kadarenin müharibə mövzusunu zəif, üzdən araşdırması ilə. Bəs siz süjetin dinamikası ilə bağlı nə deyə bilərsiniz?\n– Mənə belə gəlir ki, müharibəni dərindən təsvir etmək müəllifin məqsədi olmayıb. Romanda müharibədən 20 il keçib, hərbi ehtiraslar soyuyub, hətta 20 il əvvəl savaşan iki dövlət indi qarşılıqlı razılıq əldə edərək əsgərlərin sümüklərinin axtarışına başlayıb.\nHər gün, hər gün davam edən üzücü, yorucu, yeknəsəq qazıntı işlərinin iki ilə yaxın zamanını hiss etdirmək üçün süjet ləng inkişaf edir. D.Buzzattinin "Tatar çölü” romanı kimi burada da zaman süjetin əsas həlqələrindən biridir, bir-birinə bənzəyən günlər ağır-ağır ötür, personajlar bu kəmiyyətin əlində keyfiyyət dəyişikliyinə uğrayırlar. General belə bir hissə qapılır ki, daha onun həyatında yad yolları gəzməkdən başqa şey olmayacaq. Kino ədəbi mətni oxumaq prosesi qədər bu zamanı hiss etdirə bilmir, çünki zamanı sıxıb saat yarıma yerləşdirməlidir. Kitabı oxuyanda isə oxucu da paralel öz həyatının hadisələrini yaşayır və adını çəkdiyimiz romanda Covanni Droqo üçün eyni məkanda, hərbi libasda bir ömrün, bu romanda isə General üçün yad torpaqda uzun və sürəkli zamanın necə ağır keçdiyini nisbətdə daha yaxından hiss edir. Yəni süjetin ləng ritmi məzmunun çatdırılmasına xidmət edir.\n– Romanda İtaliya, müharibə ilə bağlı təsvirlər üzdən verilir, ancaq Albaniya dərindən təsvir edilir. Bunu, müəllifin "tərəzinin gözünü əyməsi” kimi qəbul edənlər də var. Bu barədə siz hansı fikirdəsiniz?\n– Nəzərə almalıyıq ki, bu müharibə İtaliya torpağında yox, alban torpağında gedib. Hadisələrin cərəyan etdiyi yer, yazıçının hədəf məkanı Albaniya olduğuna görə, bu ölkə dərindən təsvir edilir, İtaliya isə üzdən. Albaniya təsvir olunan ağacdır, ağac ətrafındakı təbiətlə birlikdə görünür. General Albaniyadadır və hər addımda görmək imkanı var ki, müharibədən 20 il sonra zərərçəkmiş xalq özünü necə hiss edir. İtalyanlar romanda qum-çınqıl kimi aparılıb ora-bura səpələnmiş oğullarına görə yanırlar, bu müharibə onların öz torpağında olmayıb.\nYazıçının məqsədi post-müharibəni, müharibədən 20 il sonra sonra yerdə qalan vəziyyəti göstərmək, bu yolla müharibənin dəhşətini çatdırmaqdır. Müharibə artıq keçmişdir, İtaliyada hakimiyyət dəyişib, Albaniyada hakimiyyət dəyişib, amma xalqlar olub keçəni unutmayıblar. Keçmişin insanın bugünü üzərində gücü davam edir.\n– Əsərdə qəhrəmanın zəhmətindən sonra ona vəd edilən "Beynəlxalq şərəf” mükafatı, sizcə, nəyə ironiyadır, yoxsa onu adi detal kimi qəbul etməliyik?\n– Bu romanda havada uçan toz zərrəciyi də qabaqcadan cızılmış zəruri trayektoriya ilə uçur. Bu da ironiyadır, böyük dövlətlərin yad torpaqlarda hərb aparmasına beynəlxalq dəstək olmasına və digər buna oxşar məsələlərə ironiyadır.\n– Əsərdə belə bir cümlə işlənir: "Əgər sülh şəraiti hökm sürürsə, məsələn, indiki kimi, albanlar sadəcə, qışda yem axtaran yarıölü bir ilan kimidirlər. Onları yalnız müharibə, meydan canlandırır”. Müharibə bu məqamda həm də xalqların ruhən oyanışı kimi qələmə verilir. Sizcə, bu düşüncə əsərin əsas ideyası ilə nə dərəcədə uyğundur?\n– O fikirlər Keşişin dilindən Generalla dialoqda deyilir. Keşiş albanlar haqda belə deyir, çünki o da tərəfdir, Tanrı ilə yanaşı italyan tərəfini də təmsil edir. Keşişin və Generalın albanlar haqda dedikləri albanları açmaqdan ziyadə, bu xarakterlərin özlərini, öz baxışlarını açmağa yönəlib. Keşiş deyir, albanların intiqamı öküz kimidir, yolunda dayanan hər şeyi tar-mar edə bilər, albanlar bu öküzün boynundan bər-bəzək asırlar ki, ölümdən həm də estetik zövq alsınlar...\nƏsərdə filosof rolu oynayan Keşişin müharibəyə belə qiymət verməsi əsərin sadə xalqın müharibəyə qarşı olması haqda ideyası ilə zidd deyil. Çünki romanda müharibəyə görə təkcə siyasətçilər ittiham olunmur, müharibənin səbəbi insanlığın öz təbiətində də axtarılır. İnsanı həyat instinktləri olan mehribanlıq, əməkdaşlıq, çiçəklənmək, ocaq, xilas olmaq duyğuları ölüm instinktləri olan dağıtmaq, zorakılıq, öldürmək duyğuları ilə birgə idarə edir. İnsan mülki həyatda da stressli, təhlükəli, hər an ölümlə nəticələnə bilən vəziyyətləri əyləncəyə çevirir, ondan həzz alır. Ziddiyyət insan təbiətindədir.\n– Romanda bir dəyişmə məsələsi də var: Obraz işə başlayandan sonra dəyişir: qəhrəman sanki fövqəlqüvvənin təsiri altına düşür. Sümükləri axtararkən özünü bu ordunun generalı hesab etməyə başlayır. Ağ neylon torbalardakı sümüklərin böyük bir ordu kimi toplandığını, həmin ordunu idarə etdiyini, fateh olduğunu düşünür. Sizcə, illüziyaya qapılmaq qaçılmazlığına nə səbəb olur?\n– O fövqəlqüvvə insan psixologiyasıdır və Keşişin albanlar haqda dediyi sözlər əsərin səbəb-nəticə əlaqəsində italyan Generala da aiddir. Onu bu sülh vəziyyəti qane etmir. İnsan təbiətində həyat və ölüm instinktlərini, Eros və Tanatosu tarazlıqda, bir-birilə harmoniyada saxlamaq çətindir. Generalın daxilində gah telefonla danışdığı arvadının yanına evə qayıtmaq arzusu, gah da döyüş arzusu baş qaldırır. O, bir anlıq bu ordunu canlanmış sayır, özünü onların döyüş başında olan generalı kimi hiss edir. Necə ki, bəzi alban kəndliləri bu ordunu hələ də canlı kimi hiss edirdilər. Son səhnələrdə eyni ölkənin iki generalının uşaq kimi kağız üzərində dava-dava oyunu oynaması da bu qəbildəndir. Romanda "Adsız fəsil” adlı bir kiçik və maraqlı fəsildə General bu qazıntılar haqda öz-özünə uşaq nağılı uydurub yadında saxlayır ki, İtaliyaya qayıdanda bacısı qızına danışsın. Bu nağıla bir ayı salır, guya qazıntılar vaxtı generalla keşişin qarşısına ayı çıxır. Çünki bacısının balaca qızı həmişə nağıla qulaq asanda deyirdi: "Bəs ayı?” Uşaqlıqdan insanlarda büruzə verir təhlükəli, ölümlü vəziyyətlərdən həzz almaq. Dövlət münasibətləri insan təbiətindəki bu Tanatos qüvvəsinin ortaya çıxmasına şərait verməsə, müharibələrin qarşısı alınar.\n– Əsas obrazın xarakterindən danışaq: o sümüklərin axtarışına göndəriləndə özünə çox əmin halda gəlir, baxmayaraq ki, ona qədər bu işi görməyə gələnlər uğursuzluğa düçar olmuşdular, amma zamanla onun da "ümidi öləziyir”. Sizcə, yazıçı obrazının xarakterindəki bu cür dəyişikliklə hansı reallığı açmağa çalışıb?\n– General əvvəl bu ölkəyə həvəslə və böyük ümidlə gəlir, amma tədricən onun əhvalı dəyişdi. Doğrudan da, niyə General siyahıdakı bütün əsgərlərin sümüklərini taparaq ölkəsinə qaytara bilmir, nə qədər çalışsa da, özündən əvvəlkilər kimi bu işi qismən görə bilir. Generalı bu cür ümidi öləzimiş halda yola salmaqla yazıçı belə bir təəssürat yaradır ki, deməli, bu torpağa döyüşməyə göndərilən əsgərlər lap çox olublar, neçə nümayəndə göndərilsə də, hələ heç yarısını da tapmağa müvəffəq olmayıblar. Bununla həm də müharibənin adi müharibə kimi cəbhələrdə getmədiyi, ölkənin hər bir guşəsinə nüfuz etdiyi üçün xüsusilə ağır müharibə olduğu aydın olur. İtaliyada minlərcə ailə intizardadır və bu intizar faciənin davam etdiyini göstərir. Nəhayət, yazıçı Generalın can atdığı şöhrəti, qalibiyyəti ona vermir. Nə müharibəyə gələn generalları qalib olmuşdu, nə də müharibənin qalıqlarını aparmağa gələn generalları. Yazıçı Generalı məğlub edir.