Naxçıvan ən qədim zamanlardan xanlıqlar dövrünədək\nNaxçıvan İnqilab Komitəsi\nQədim Azərbaycan torpağı olan Naxçıvan Yer kürəsində həyatın başlandığı ilk insan məskənlərindən biridir. Azərbaycan xalqı bu diyarda qədim və zəngin mədəniyyət yaratmışdır. Naxçıvan, eyni zamanda dünyanın da ən qədim mədəniyyət mərkəzlərindəndir. Azərbaycanın digər bölgələri kimi Qədim Şərq sivilizasiyaları ilə sıx bağlı olan Naxçıvan tarixi inkişafın gedişində dərin iz qoymuşdur. Bu diyarda Azərbaycan xalqının zəngin tarixi, elmi və mədəni irsi formalaşmışdır.\n«Naxçıvan» sözünün mənşəyini alimlər müxtəlif cür izah edirlər. Xalq etimologiyasına və mötəbər tarixi qaynaqlara görə, «Naxçıvan» «Nəqş-i cahan», yəni «dünyanın naxışı», «dünyanın bəzəyi» sözlərindən yaranmışdır. Xalq arasında geniş yayılmış digər bir rəvayətə görə, «Naxçıvan» toponimi Nuh peyğəmbərlə, daha doğrusu, «dünya tufanı» ilə bağlı olub, «Nuhçuvan» - «Nuh tərəfdarlarının məskəni», «Nuhun diyarı» deməkdir. Həqiqətən də, Naxçıvan yaxınlığında dəniz səviyyəsindən 3725 m yüksəklikdə yerləşən «Gəmiqaya» adlı qədim yaşayış məskəni və həmin yaşayış məskənində «Nəbi yurdu» («Peyğəmbər yurdu») adlanan çox qədim bir qəbiristanlıq aşkar olunmuşdur. Nuh peyğəmbərin qəbri isə Naxçıvan şəhərinin özündədir. Ümumiyyətlə Azərbaycan xalqı, o cümlədən Naxçıvan əhalisi arasında qədim abidələr və əntiq mallarla bağlı olaraq «Nuh Nəbidən qalma» («Nuh peyğəmbərdən qalma») ifadəsi çox işlədilir.\n«Naxçıvan» sözü «Nakçuana / Naxçuan» - «möcüzəli və ya yaxşı sular diyarı», yaxud «müalicəvi mineral sular ölkəsi» kimi də izah olunur.\nAzərbaycan arxeoloqlarının apardıqları qazıntılar nəticəsində sübut olunmuşdur ki, Naxçıvanda hələ Paleolit dövründə (qədim daş dövrü) ən qədim insanların ilk yaşayış məskənləri olmuşdur. Bu diyarın müxtəlif yerlərindən, xüsusilə Qazma mağarasından (Şərur rayonu) həmin dövrə aid zəngin arxeoloji tapıntılar aşkar olunmuşdur. Bu materiallar Azərbaycanda və dünyada paleolit dövrünün elmi-tədqiqat coğrafiyasını daha da zənginləşdirmişdir.\nNeolit (yeni daş dövrü) inqilabı-istehsal təsərrüfatının meydana gəlməsi (e.ə. VIII-VI minilliklər) Naxçıvan diyarının da tarixində mühüm hadisə olmuşdur.\nEneolit (mis-daş) dövründə istehsal təsərrüfatı daha da tərəqqi etdi. Bu dövrdə bütövlükdə Azərbaycanın, o cümlədən də Naxçıvanın, dünya sivilizasiyasının mərkəzlərindən olan Mesopotamiya ilə əlaqələri daha da genişləndi. Bu arxeoloji dövrlərin tarixini I Kültəpə (Babək rayonu), Ovçulartəpə (Şərur rayonu), Damlama (Kəngərli rayonu) və b. abidələr olduqca parlaq əks etdirir. I Kültəpədən aşkar edilmiş mis-gümüş qatışıqlı əmək alətləri (e.ə. VI minilliyin ortaları) Naxçıvanda mis əldə edilməsinin ilk dövrünü aydınlaşdırır.\nNaxçıvan Tunc dövrü (e.ə. IV-II minilliklər) abidələri ilə də olduqca zəngindir. Bu diyarda həmin dövrün bütün mərhələlərinə aid çox qiymətli arxeoloji abidələr vardır. Dünya miqyaslı I Kültəpə, II Kül-təpə (Babək rayonu), Ovçulartəpə, Maxta (Şərur rayonu) və b. abidələrdən tapılmış arxeoloji materiallar bunu aydın sübut edir. Tunc dövründə Naxçıvanda təsərrüfat həyatı daha da inkişaf etmiş, etnik proseslər intensivləşmiş, iqtisadi əlaqələr və incəsənət tərəqqi etmişdir. Gəmiqaya qayaüstü təsvirləri (Ordubad rayonu, e.ə. III-I minillik) Qobustan ənənələrinin davamı kimi çox qiymətlidir.*\nNaxçıvanda bütövlükdə Azərbaycan üçün səciyyəvi olan Kür-Araz mədəniyyəti (ilk Tunc dövrü) ilə yanaşı, özünəməxsus arxeoloji mədəniyyətlər olan boyalı qablar mədəniyyəti (e.ə. III-I minilliklər) və Naxçıvan mədəniyyəti (son Tunc - ilk Dəmir dövrü) də təşəkkül etmişdir.\nNaxçıvan ərazisinin ən qədim sakinləri olan Azərbaycan tayfaları, burada meydana gəlmiş tayfa birlikləri Azərbaycanın etnik-siyasi tarixində mühüm rol oynamışlar.\nNaxçıvan diyarı dünyanın ən qədim şəhər məskənlərindən biridir. Bu diyarın baş şəhəri olan Naxçıvan isə Şərqdə və bütün dünyada ən qədim şəhərlərdən biri hesab olunur. 3500 ildən artıq yaşı olan Naxçıvan şəhəri sonralar Azərbaycanın iqtisadi, siyasi və mədəni mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Naxçıvan, eyni zamanda Azərbaycan dövlətçiliyinin təşəkkülü və inkişafında da mühüm rol oynamışdır.\nNaxçıvan e.ə. I minilliyin ilk yüzilliklərində Azərbaycan Manna dövlətinin [e.ə. IX - e.ə. VII yüzilliyin sonları] tərkibində olmuşdur. Manna dövləti qonşu Assuriya və Urartu dövlətlərinə qarşı mübarizədə öz müstəqilliyini uğurla qoruyub saxlamışdır. Urartuya qarşı mübarizə e.ə. 820-810-cu illərə aid edilən İlan - dağ mixi yazısında (Culfa rayonu) əks olunmuşdur. Bu abidə haqqında məlumat ilk dəfə 1989-cu ildə İtaliya jurnalında dərc olunmuşdur.\nMannanın süqutundan sonra Naxçıvan əvvəlcə Midiya dövlətinin [e.ə. VII yüzilliyin sonları - e.ə. 550-ci il], sonra isə Əhəməni imperiyasının [e.ə. 550 - e.ə. 330-cu illər] tərkibinə daxil olmuşdu.\nMakedoniyalı İsgəndərin [e.ə. 336 - e.ə. 323] ölümündən sonra Azərbaycan öz müstəqilliyini bərpa etdi. Ölkənin cənubunda Atropatena, şimalında isə Albaniya dövlətləri yarandı. Naxçıvan torpaqları Atropatena dövlətinin tərkibinə daxil idi.\nAntik dövrdə və eramızın ilk yüzilliklərində Naxçıvanda ictimai-iqtisadi və mədəni tərəqqi daha da sürətləndi. Bu Azərbaycan diyarının beynəlxalq əlaqələri daha da genişləndi. Ağbulaq (Şahbuz rayonu), Qahab (Babək rayonu), Govurqala, Albantəpə, Axura kültəpəsi, Püsyan nekropolu (Şərur rayonu) və b. abidələrdən həmin dövrə aid çox qiymətli arxeoloji materiallar tapılmışdır. Bu dövrdə Naxçıvan barədə Roma və yunan müəlliflərinin əsərlərinə də məlumatlar daxil edildi. İosif Flafi (e.ə. I əsr) və Klavdi Ptolemey (b.e. II əsr) öz əsərlərində Naxçıvanın adını çəkirlər.\nEramızın III yüzilliyində İran Sasani dövləti [224-651-ci illər] güclənməyə başladı. Regionda üstünlüyü ələ keçirmək üçün Sasani, Roma, sonra isə Bizans imperiyaları arasında dağıdıcı müharibələr baş verdi. Bu, Naxçıvan diyarına da ağır zərbələr vurdu. Lakin çox keçmədən hərbi-strateji mövqeyi və ticarət yollarının üstündə yerləşməsi Naxçıvanın inkişafına yenidən güclü təkan verdi. Bəzi məlumatlara görə ilk orta əsrlərdə Naxçıvan şəhərində 30 minə qədər ev və 150 min əhali vardı. Sasani canişinlərinin (mərzbanlarının) iqamətgahı müəyyən dövrlərdə burada yerləşirdi. Azərbaycanın qədim zərbxanalarından biri olan Gilan zərbxanası (Ordubad rayonu) Naxçıvanda yerləşirdi. Burada «naxç» işarəsilə Sasani sikkələri zərb olunmuşdu. Sasanilərin hakimiyyətinin zəifləməsi şəraitində Azərbaycan dövlətçiliyinin bərpası Naxçıvanın inkişafına müsbət təsir göstərdi.\nBu dövrə aid sikkələr (V-VI əsrlər), Albaniya hökmdarı Cavanşirin [638-680/81] statuetkası (SPb, Ermitaj), qrifon (Culfa rayonu), Biləv qalası, Dəmirlər, Xarabagilan (Ordubad rayonu), Dəlmə (Şahbuz rayonu) və b. yaşayış məskənlərindən əldə edilmiş zəngin arxeoloji materiallar tərəqqidən xəbər verir.\nƏrəb işğalları dövründə [VII-VIII əsrlər] başqa Azərbaycan torpaqları kimi Naxçıvan da Ərəb Xilafətinin tərkibinə daxil edildi. Ərəb sərkərdəsi Həbib ibn Məsləmə Naxçıvan şəhərini ələ keçirərkən şəhər əhalisi qarşısında götürdüyü öhdəliklər barədə xüsusi müqavilə imzaladı.\nİslam dininin yayılması, geniş ərazili Ərəb Xilafətinə daxil olan ölkələrlə qarşılıqlı əlaqələrin genişlənməsi Azərbaycanın, o cümlədən də Naxçıvanın inkişafına müsbət təsir göstərdi. Bununla belə, yadelli əsarətini qəbul etməyən Azərbaycan xalqı ərəblərin işğalçılıq siyasətinə qarşı azadlıq mübarizəsinə qalxdı. Babəkin başçılıq etdiyi azadlıq müharibəsinin [816-837] əsas mərkəzlərindən biri də Naxçıvan oldu. Ərəb mənbələrində bütövlükdə Azərbaycan haqqında, o cümlədən də Naxçıvan barədə məlumatlar daha da artdı. Əl-Bəlazuri, İbn Xordadbeh, əl-Müqəddəsi, əl-İstəxri, əl-Biruni, Yaqut Həməvi və b. görkəmli tarixçilər, coğrafiyaşünaslar Naxçıvandan geniş bəhs edirlər.\nNaxçıvanın bütün islam dünyasında məşhur olmasının ən parlaq faktlarından biri də budur ki, buradakı Tanrıçılığa məxsus olan qədim Əshabi-Kəhf («Mağara sahibləri») abidəsi Qurani-Kərimin 18-ci surəsi olan əl-Kəhf («Mağara») surəsinin 9-26-cı ayələrində əks olunmuşdur. Bu ayələrdə Allahdanbaşqasına inananlardan ayrılıb mağaraya sığınan gənclərdən, onların 300 ildən çox yuxuya qalmasından və oyandıqdan sonra başlarına gələnlərdən söz açılır. Əshabi-Kəhf Naxçıvanın şöhrətini daha da artırdı, bu qədim inanc yeri isə müsəlmanların məşhur ziyarət yerinə çevrildi. Əlincəçay xanəgahı (Culfa rayonu) da bu dövrə aid olub, VIII əsrdən mövcuddur.\nBabəkin başçılıq etdiyi azadlıq müharibəsi Ərəb Xilafətinin əsaslarını zəifiətdi. Azərbaycan ərazisində Şirvanşahlar, Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər, Şəddadilər sülalələrinin və Şəki hakimlərinin idarə etdikləri müstəqil dövlətlər meydana gəldi. Naxçıvan əvvəlcə Sacilər, sonra isə Salarilər sülalələrinin idarə etdikləri Azərbaycan dövlətlərinin tərkibində olmuşdu. Bəzi məlumatlara görə təxminən X yüzilin 80-ci illərindən XI yüzilin ortalarınadək Naxçıvan ərazisində Naxçıvan şahlığı adlanan bir əmirlik yaranmış, buranı Əbu-düləfilər sülaləsi idarə etmişdi. Naxçıvan tarixinin bu dövrü barədə Aza körpüsü (Ordubad rayonu), Əlincə qalası (Culfa rayonu), Alovtəpə (Kəngərli rayonu), Dəvəli (Şərur rayonu) tarixi abidələri, həmçinin başqa yaşayış məskənlərindən əldə edilmiş tapıntılar çox qiymətli məlumatlar verir.\nAzərbaycan xalqının ən möhtəşəm qəhrəmanlıq eposlarından biri olan «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarının yayıldığı tarixi-coğrafi ərazidə Naxçıvan özünəməxsus yer tutur. Dastanın bir sıra qolları, bu qəhrəmanlıq eposunda cərəyan edən bir çox hadisələr bilavasitə Naxçıvanla bağlıdır. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında adı çəkilən çoxsaylı toponimlərin Naxçıvanda və Naxçıvanın əhatəsindəki Qərbi Azərbaycan torpaqlarında olması bu diyarın ən qədim oğuz-türk torpaqlarından biri olduğunu göstərir. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında Naxçıvanda və bütövlükdə Qərbi Azərbaycan torpaqlarında ermənilərlə bağlı heç bir toponimə rast gəlinmir. Bu faktın özü də ermənilərin bu yerlərə sonralar köçüb gəldiklərini sübut edir. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarının misilsiz əhəmiyyətini nəzərə alan ümummilli lider Heydər Əliyev 1997-ci il aprelin 20-də bu qəhrəmanlıq eposunun 1300 illiyinin qeyd edilməsi haqqında fərman vermiş, yubiley beynəlxalq miqyasda qeyd olunmuşdu. Naxçıvanda Oğuzun başbiləni Dədə Qorquda ehtiram əlaməti olaraq «Dədə Qorqud» meydanı salınmış, onun şərəfinə abidə ucaldılmışdır.\nSultan Toğrulun [1038-1063] Böyük Səlcuq İmperiyasını yaratması ilə dünya tarixində böyük dəyişikliklər baş verdi. Azərbaycan torpaqları, o cümlədən Naxçıvan ərazisi Böyük Səlcuq türk imperiyasının tərkibinə daxil edildi. Qədim türk yurdu olan Naxçıvan şəhəri bu dövrdə daha da tərəqqi etdi.\nBöyük Səlcuq İmperiyasının süqutundan sonra Azərbaycan ərazisində Şəmsəddin Eldəniz [1136-1175] tərəfindən əsası qoyulan Azərbaycan Atabəylər — Eldənizlər dövləti [1136-1225] yarandı. Bu zaman Naxçıvan Atabəylər dövlətinin paytaxtına çevrildi. Atabəylər dövlətinin xəzinəsi Naxçıvan şəhəri yaxınlığındakı Əlincə qalasında saxlanılırdı. Azərbaycan hökmdarı Məhəmməd Cahan Pəhləvanın dövründə [1175-1186] Naxçıvan hakimi Qızıl Arslan, onun ölümündən sonra isə arvadı Zahidə xatun idi. Atabəylər Eldənizlər dövründə Naxçıvan Azərbaycanın iqtisadi, siyasi və mədəni mərkəzlərindən biri kimi dünya miqyasında şöhrət qazanmışdı. Naxçıvan haqqında məlumat verən qiymətli mənbələrdən birində yazılır: «Naxçıvan Azərbaycanda şəhərdir, böyükdür və əhalisi çoxdur, hündür yerdə yerləşir, çox möhkəmləndirilmişdir. Çoxlu saraylar, şəhərkənarı qəsrlər - köşklər və təmtəraqlı eyvanlar tikilib; şəhərin yanında daşdan qala tikiblər, qalada mədrəsə, məscid inşa ediblər; qalada şirinsulu bulaq var. Deyirlər ki, yer üzündə bundan çox əhalisi olan şəhər yoxdur; bütün tikililər kəcdən və bişmiş kərpicdəndir. Köşklərin çoxu qalalar kimi üç və dörd mərtəbəlidir. Şəhərətrafı (savad) çox gözəldir, axar suyu, bağları və yaşıllığı çoxdur. Araz çayı şəhərin içərisindən axır. Əlahəzrət Eldənizin mübarək zamanında şəhər özünün ən yüksək əzəmətinə çatdı. Orada hökmdarın iqamətgahı (dar əl-mülk) və hökumət binaları (dövlətxanalar) tikildi».\nÖzünəməxsus xüsusiyyətləri ilə fərqlənən Naxçıvan memarlığı Atabəylər dövründə ayrıca məktəbə çevrildi. Bütün Şərqdə məşhur olan Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi böyük sənətkar və mütəfəkkir alim Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani idi.\nMonqolların yürüşü  nəticəsində zəifləyən Atabəylər-Eldənizlər dövlətini Xarəzmşah Cəlaləddin aradan qaldırdı. Naxçıvan Xarəzmşahın əlinə keçdi. Bu 1231-ci ilədək davam etdi. Monqolların ikinci yürüşü [1231-1239-cu illər] ilə Azərbaycanda monqol ağalığı bərqərar oldu.\n1256-cı ildə beşinci monqol ulusu Hülakülər (və ya Elxanilər) dövləti yarandıqda Azərbaycan torpaqları bu dövlətin tərkibinə daxil edildi. Naxçıvan o zaman Azərbaycanın cənub torpaqlarının inzibati-ərazi baxımından bölündüyü doqquz tüməndən biri idi. Azərbaycanın 27 şəhərindən beşi Naxçıvan, Əlincə, Ordubad, Azad və Maku Naxçıvan tüməninə daxil idi. Bu dövrdə Azərbaycanda ağalıq üstündə Qızıl Ordu (Qızıl Orda), Çobanilər, Cəlairilər mübarizə aparırdılar. Əmir Teymurun [1370-1405] güclənməsilə vəziyyət daha da mürəkkəbləşdi. Əmir Teymur 1387-ci ildə Naxçıvan torpaqlarını tutdu. Əlincə qalası mühasirəyə alındı. Əlincə qalasının müdafiəçiləri Teymur qoşunlarına qarşı 14 ilə qədər qəhrəmancasına mübarizə apardılar və qalanı təslim etmədilər. Teymurilərə qarşı mübarizədə hürufilər mühüm rol oynayırdı. Hürufiliyin banisi, böyük Azərbaycan mütəfəkkiri Fəzlüllah Nəimi 1394-cü ildə Teymurun oğlu Miranşah tərəfindən Naxçıvanda öldürüldü (Nəiminin məzarı hazırda xalqın müqəddəs ziyarət yerinə çevrilmişdir). 14 illik qəhrəmanlıq mübarizəsindən sonra Əlincə qalası da daxili çəkişmələr nəticəsində süquta uğradı. Bu hadisədən bir müddət sonra Teymur Təbrizdən Naxçıvana gəlib, Əlincə qalasının başına çıxaraq onu seyr etmiş, qalanın əzəməti onu heyran qoymuşdu.\nXIII-XIV yüzillərdəki tarixi şəraitin mürəkkəbliyinə baxmayaraq, Naxçıvan sosial-iqtisadi və mədəni cəhətdən inkişaf etməkdə idi. Kənd təsərrüfatı, sənətkarlıq və ticarət sahəsində mühüm irəliləyiş nəzərə çarpırdı. Həmin dövrdə Naxçıvan, Ordubad, Culfa şəhərləri Azərbaycanın şəhər həyatında mühüm yer tuturdu. Naxçıvanda görkəmli dövlət, elm və mədəniyyət xadimləri fəaliyyət göstərirdi.\nƏslən naxçıvanlı olan görkəmli Azərbaycan alimi Nəsirəddin Tusi dünyanın elm korifeyləri sırasında layiqli yer tutmuş dahi Azərbaycan alimi idi.\nSəncər ibn Abdulla ən-Naxçıvaninin oğlu Hinduşah Naxçıvani (1245-1328), nəvəsi Məhəmməd ibn Hinduşah Naxçıvani (1295-1376), nəticəsi Kəmaləddin ibn Məhəmməd Naxçıvani Azərbaycanın elm tarixində layiqli yer tuturlar. Hinduşah Naxçıvani görkəmli tarixçi, dilçi, filosof, dərin və hərtərəfli ensiklopedik biliyə malik olan alim və dövlət xadimi idi. Onun oğlu Məhəmməd də atasının yolunu davam etdirmişdir. Məhəmməd ibn Hinduşah Naxçıvaninin dövrümüzədək iki qiymətli əsəri gəlib çatmışdır.\nSəncər ibn Abdullanın digər oğlu Seyfəddövlə Naxçıvani Elxanilər dövründə yüksək dövlət vəzifəsi tutmuş, qardaşı Hinduşahın elmi inkişafında mühüm rol oynamışdı.\nGörkəmli filosof Nəcməddin Naxçıvani, alim, mütəfəkkir Həsən Naxçıvani, həkim, sufi Kəmaləddin Naxçıvani, məşhur vəkil Qəvaməddin Naxçıvani və b. da Azərbaycanın elm və mədəniyyət tarixində dərin iz qoymuşlar.\nXIII-XIV əsrlərdə Naxçıvan memarlıq məktəbi də öz əvvəlki ənənələrini uğurla davam etdirmişdir. Bu sahədə Əhməd ibn Əyyub əl-Hafiz Naxçıvaninin, memar Camaləddin Naxçıvaninin və başqalarının böyük xidmətləri olmuşdur. Əhməd ibn Əyyub əl-Hafiz Naxçıvani Bərdə türbəsinin  və Qarabağlar türbəsinin [XIV əsrin 30-cu illəri], memar Camaləddin Naxçıvani isə Xanəgah türbəsinin müəllifləridir.\nNaxçıvanın XIII-XIV əsrlər tarixinə dair ilk mənbələrdə olduqca qiymətli məlumatlar vardır. Bu dövrə dair çox qiymətli arxeoloji qazıntı materialları da aşkar olunmuşdur. Əlincə (Culfa rayonu) və Babi (Şahbuz rayonu) zərbxanaları, Naxçıvan Cümə məscidi, Xarabagilan, Vənənd məscidi, Nüsnüs piri, Biləv nekropolu, Dər türbəsi, Düylün piri (Ordubad rayonu), Ziyaülmülk körpüsü, Gülüstan türbəsi (Culfa rayonu), Köhnəqala (Şahbuz rayonu), Dədəli körpüsü (Şərur rayonu), Qarabağlar türbəsi (Kəngərli rayonu), Ağoğlan türbəsi (Sədərək rayonu) və b. abidələr bu dövrün zəngin tarixindən xəbər verir.\nXV-XVI yüzillərdə Naxçıvan Azərbaycan Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi dövlətlərinin tərkibində olmuşdur. Naxçıvan Səfəvi dövlətinin mühüm əyalətlərindən biri idi.\nÇox mühüm hərbi-strateji mövqeyə malik olan Naxçıvan XVI əsrin əvvəllərindən başlayaraq uzun zaman Səfəvi-Osmanlı müharibələrinin ən qaynar məntəqəsinə çevrilmiş və dəfələrlə əldən-ələ keçmişdir. Səfəvi hökmdarı Məhəmməd Xudabəndə dövründə [1578-1587] Naxçıvanın idarəsi Azərbaycanın ən cəngavər tayfalarından biri olan kəngərli-ustaclı tayfasının başçılarına həvalə edildi. Hələ bizim eranın əvvəlində peçeneqlərlə birlikdə Naxçıvan ərazisində məskunlaşmış kəngərlilər ustaclı tayfasının tərkibində Səfəvi dövlətinin yaradılmasında fəal iştirak etmişdilər. Kəngərli tayfasının başçıları XIX əsrin əvvəllərində Rusiya işğallarınadək Naxçıvanın irsi hakimləri idilər.\nXVI yüzilliyin sonlarından XVIII yüzilin 40-cı illərinədək Azərbaycan, o cümlədən də Naxçıvan, yenidən tarixin ağır sınaqları qarşısında qaldı. Ölkə Səfəvi, Osmanlı və Rusiya imperiyaları arasında hərbi-siyasi rəqabət meydanına çevrildi. Qanlı toqquşmalar yenidən Naxçıvanın inkişafına ağır zərbə vurdu. Nəhayət, Səfəvi hökmdarı Şah I Abbas Naxçıvan və digər Azərbaycan torpaqlarını geri almağa nail oldu.\nŞah I Abbasın dövründə vəzir təyin edilmiş Hatəmbəy Ordubadi böyük Səfəvi imperiyasının idarə olunmasında mühüm rol oynamışdı. Şah I Abbas 1606-cı ildə Ordubada səfərindən sonra şəhəri soyurqal kimi ona bağışlamış, Hatəmbəy isə burada geniş quruculuq işləri aparmışdı. Şah Abbasın fərmanı ilə (1607) ordubadlılar vergilərdən azad edilmişdilər. Həmin fərmanın kitabəsi indiyədək qalmaqdadır.\nUzunsürən Səfəvi-Osmanlı müharibələri 1639-cu ildə başa çatdı. Naxçıvan XVIII əsrin əvvəllərinədək Səfəvi dövlətinin tərkibində qaldı.\nXVIII yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanın bir sıra torpaqları, o cümlədən Naxçıvan Osmanlı imperiyasının hakimiyyətinə keçdi. Osmanlı dövlətinin tərkibində olarkən, 1727-ci ildə «Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri» adlı siyahıyaalma sənədi tərtib olundu. «Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri» çox qiymətli tarixi sənəddir.\n«Müfəssəl dəftər», eyni zamanda, Naxçıvan tarixini öyrənmək üçün də çox qiymətli mənbədir. Burada Naxçıvanın inzibati-ərazi bölgüsü, vergilərin miqdarı, əhalinin sayı və s. haqqında mötəbər məlumatlar verilir:\nNAXÇIVAN SANCAĞININ İLLİK GƏLİRİ\nİllik gəlir (axça ilə)\nSancağın illik gəlirində xüsusi çəkisi (% ilə)\nVergi verənlərin sayı və sancaq üzrə nisbəti\nCədvəldən aydın olur ki, Naxçıvan sancağının 9.788 vergi verəni xəzinəyə hər il 2.629059 axça ödəyirdi.\nNaxçıvanın XV əsrdən XVIII yüzilliyin əvvəllərinə qədərki tarixindən bugünkü nəsillərə çoxsaylı numizmatik materiallar, daş qoç heykəlləri, İmamzadə kompleksi, Zaviyə məscidi (Naxçıvan şəhəri), Cümə məscidi, Amaras məscidi, Behrud körpüsü (Ordubad rayonu), Ərəzin nekropolu (Culfa rayonu), Parçı imamzadəsi (Şərur rayonu), Koroğlu qalası (Sədərək rayonu) və digər çox qiymətli maddi mədəniyyət nümunələri, tarixi abidələr yadigar qalmışdır.\nBöyük Azərbaycan sərkərdəsi Nadirin hakimiyyətə gəlməsindən sonra [1736-1747] osmanlıların hakimiyyəti altında olan Azərbaycan torpaqları geri qaytarıldı və Əfşar imperiyasının tərkibinə daxil edildi. Çox mühüm strateji əhəmiyyəti olan Naxçıvanda öz hakimiyyətini möhkəmləndirməyə çalışan Nadir şah Əfşar bu diyarın irsi hakimləri olan cəsur kəngərli tayfasının tanınmış nümayəndələrini ölkədən sürgün etdi. Lakin Nadirin hakimiyyəti bütün Azərbaycanda olduğu kimi, Naxçıvanda da uzun sürmədi. Nadir öldürüldükdən  sonra Azərbaycanda kiçik yerli dövlətlər xanlıqlar yarandı.\n1747-ci ilin iyununda Nadir şah Əfşar əyanlarının sui-qəsdi nəticəsində öldürüldükdən sonra Kəngərli tayfasının başçısı Heydərqulu xan İran naibi Ağa Həsəni Naxçıvandan qovmuş və özünü xan elan etmişdi. Xanlıq Zəngəzur dağlarından Araz çayı dərəsinədək olan ərazini əhatə edirdi. Əlincə, Xok, Dərələyəz, Ordubad, Əylis, Dəstə, Bəllav mahallarına bölünürdü. Mahalları mirzəbəyilər, onlara daxil olan kəndləri isə kəndxudalar idarə edirdi. Xanlığın ərazisində iki şəhər Naxçıvan və Ordubad şəhərləri mövcud idi. Naxçıvan xanlığının inzibati, həm də başlıca ticarət mərkəzi Naxçıvan şəhəri idi. Şəhərlərdə polis funksiyasını darğa yerinə yetirirdi.\nNaxçıvanda natural təsərrüfat hökm sürürdü; əsas istehsal sahələri heyvandarlıq və əkinçilik idi. Torpaq üzərində aşağıdakı 5 mülkiyyət forması mövcud idi:\n1. dövlət (xəzinə) torpaqları;\n2. xan ailəsinə məxsus olan xalisə torpaqları;\n3. şəxsi mülkiyyətdə olan mülk torpaqları;\n4. dini təsisatların sərəncamında olan vəqf torpaqları;\n5. kənd icmalarına məxsus icma torpaqları.\nKəndlilər rəiyyətlərə, rəncbərlərə və elatlara bölünürdü. Heydərqulu xan xanlığı möhkəmlətmək, ticarət və sənətkarlığı inkişaf etdirmək məqsədi ilə bir sıra tədbirlər həyata keçirdi. Lakin hərbi qüdrəti zəif olan Naxçıvan xanı bu tədbirləri daha güclü Azərbaycan xanlarının köməyinə arxalanmaqla həyata keçirmək istəyirdi.\nBu məqsədlə də Heydərqulu xan Qarabağlı Pənahəli xanın hakimiyyətini qəbul etmiş, onunla və gürcü çarları ilə birlikdə 1752-ci ildə Şəkili Hacı Çələbi xana qarşı uğursuz yürüşdə iştirak etmişdi. Heydərqulu xanın ölümündən (1763/64) sonra taxta çıxmış Hacı xan Kəngərli Şiraz hakimi Kərim xan Zəndin hakimiyyətini qəbul etsə də, sonralar Şiraza çağırılaraq həbs olunmuşdu. 1770-ci ildə Kərim xanın köməyi ilə taxta çıxmış Rəhim xanı da üç ildən sonra Vəliqulu xan Kəngərli əvəz etmişdi.\n18-ci əsrin 80-ci illərinin əvvəllərində İrəvanlı Hüseynqulu xan, Qarabağlı İbrahimxəlil xan və Kartli-Kaxeti çarı II İraklinin yardımı ilə Naxçıvan xanlığında Abbasqulu xan Kəngərli hakimiyyətə gəldi. Lakin Kərim xan Zəndin ölümündən (1779) sonra Xoy hakimi Əhməd xan Mərkəzi İranda hakimiyyəti ələ keçirmiş Əlimurad xanın yardımı ilə 1783-cü ildə Abbasqulu xanın əmisi oğlu Cəfərqulu xanı Naxçıvan taxtına əyləşdirdi. Abbasqulu xanın Tiflisə qaçmasından istifadə edən II İrakli onun hakimiyyətini bərpa etmək pərdəsi altında Naxçıvanda möhkəmlənməyə cəhd göstərdi. 1785-ci il mayın əvvəlində qarabağlı İbrahimxəlil xanın qoşunu Naxçıvan qalasını ələ keçirib Abbasqulu xanı yenidən hakimiyyətə gətirdi. 1787-ci ildə Cəfərqulu xanın əmisi oğlu Kalbalı xan Abbasqulu xanı hakimiyyətdən kənarlaşdırıb özünü xan elan etdi; o, fasilələrlə 1820-ci ilədək hakimiyyətdə olmuşdur.\n1792-ci ildə İbrahimxəlil xan avar Ümmə xanla ittifaqa girərək Naxçıvana yeni yürüş etdi. Naxçıvan ətrafında baş vermiş vuruşmada Kalbalı xan Xoy və İrəvan xanlarının köməyi ilə qalib gəldi. Vuruşmada xeyli dağıstanlı həlak olduğundan, döyüşün getdiyi yer "Ləzgiqıran" adlanır. Lakin İran təhlükəsinə qarşı mübarizə aparmaq zərurəti Kalbalı xanı yenidən İbrahimxəlil xanla yaxınlaşmağa məcbur etdi.\n1795-ci ildə İranda hakimiyyəti ələ keçirmiş, Azərbaycanın cənub xanlıqlarını özündən asılı vəziyyətdə saxlamış və Cənubi Qafqaza 1-ci hücuma başlayan Ağa Məhəmməd xan Qacar Kalbalı xandan da itaət göstərməyi və girovlar verməyi tələb etdi. Kalbalı xan nifrət bəslədiyi Abbasqulunu girov kimi Ağa Məhəmməd xan Qacarın yanına göndərdi. Sonuncunun bundan xəbər tutması Kalbalı xana münasibətdə xeyli gərginlik yaratdı. 1796-cı ildə general V.Zubovun komandanlığı ilə Rusiya qoşunlarının Cənubi Qafqaza yürüşü zamanı Kalbalı xan Naxçıvan xanlığının Rusiyanın himayəsinə qəbul olunmasına cəhd göstərdi. Bundan xəbər tutan Ağa Məhəmməd Şah Qacarın (o, 1796-cı ildə özünü şah elan etmişdi) 1797-ci ildə Azərbaycana 2-ci yürüşü zamanı Kalbalı xan tutularaq bir gözü çıxarıldı və Tehrana göndərildi. Xanlığın idarəsi Abbasqulu xana tapşırıldı. 1797-ci ilin yayında Ağa Məhəmməd şah Qacar Şuşada qətlə yetirildikdən sonra İranda hakimiyyəti ələ almış Fətəli şah Kalbalı xanı İrəvanda yaşamaq şərtilə azad etdi və o, yalnız 1804-cü ildə yenidən Naxçıvan xanı təyin edildi.\nBirinci Rusiya-İran müharibəsi illərində (1804-13) 1806-cı ildən ruslara meyl edən Kalbalı xan qohumu İrəvanlı Hüseynqulu xan tərəfindən hiylə ilə həbs edilərək Tehrana göndərildi; Abbasqulu xan yenidən Naxçıvan taxtına gətirildi. Bu vaxtlar Kalbalı xanın oğlu Şeyxəli (Şıxəli) bəy rus ordusunun tərkibində vuruşurdu. 1808-ci il oktyabrın sonlarında general Nebolsinin tərkibində Şeyxəli bəyin dəstəsinin də olduğu rus qoşunu Qarabağdan Naxçıvana tərəf hərəkət edərək, Qarababa adlı yerdə İran vəliəhdi Abbas Mirzənin qoşunlarını məğlub etdi. Şeyxəli bəy rus qoşunlarının önündə getdiyindən Naxçıvan qalası döyüşsüz təslim oldu. Müharibənin sonlarına doğru İran hökuməti Kalbalı xanı həbsdən azad etməyə məcbur oldu; o, 1812-ci ildən yenidən Naxçıvan taxtına sahibləndi. Gülüstan müqaviləsindən (1813) sonra Naxçıvan xanlığı İranın tərkibində idi. 1820-ci ildə Kalbalı xan Naxçıvan xanlığının idarəçiliyini oğlu Ehsan xana tapşırıb Məkkəyə ziyarətə getdi. Onun ziyarətdən qayıdarkən yolda vəfat etməsi ilə Naxçıvanda siyasi sabitlik pozuldu və Naxçıvan xanlığında Kərim xan, Hüseyn Mirzə, Məhəmməd Bağır xan bir-birinin ardınca taxta əyləşdilər. İkinci Rusiya-İran müharibəsi (1826-28) gedişində 1827-ci ilin iyununda rus qoşunları Naxçıvanı zəbt etdilər; iyulda Abbasabad qalası ələ keçirildi. Rusiya hökuməti Ehsan xanı Naxçıvan hakimi təyin etdi. Türkmənçay müqaviləsinə (1828) əsasən Naxçıvan xanlığı İrəvan xanlığı ilə birlikdə Rusiyaya birləşdirildi. 1828-ci il martın 21-də I Nikolayın fərmanı ilə ləğv edilmiş Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının ərazisində süni şəkildə "erməni vilayəti" yaradıldı.\nHeydərqulu xan Kəngərli (1747-1764)\nHacı xan Kəngərli (1764-1765)\nRəhim xan Kəngərli (1765-1770)\nƏliqulu xan Kəngərli (1770-1773)\nVəliqulu xan Kəngərli (1773-1781)\nAbbasqulu xan Kəngərli (1781-1783, 1797-1801, 1806)\nCəfərqulu xan Kəngərli (1783-1785)\nKərim xan (1808, 1813-1816, 1823-1827)\nKalbalı xan Kəngərli (1787-1796, 1801-1807, 1809-1810, 1816-1820)\nHüseyn Mirzə – hakim (1822-1823)\nMəhəmməd Bağır xan (1827)\nEhsan xan Naxçıvanski – hakim (1828-1839)\nQeyd: Naxçıvan xanlığının tarixi haqqında daha geniş məlumatı Kitabxanamızın www.preslib.az saytındakı Elektron kitablar bölməsində F. Əliyev və M. Əliyevin “Naxçıvan xanlığı: 1747-1828” (Bakı, Azərnəşr, 1996) kitabından əldə etmək olar.\nŞimali Azərbaycan Rusiyaya ilhaq olunduqdan sonra Naxçıvan xanlığı ləğv edilmiş, 1828-ci ilin martında yaradılan "Erməni vilayəti"nin tərkibinə verilmişdi. 10 aprel 1840-cı il islahatı haqqında qanununa əsasən Naxçıvan əyaləti əsasında qəza yaradılmışdı (1841-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minmişdi). 1849-cü ildə İrəvan quberniyası yaradıldıqda Naxçıvan qəzası onun tərkibinə daxil edilmişdi. Rusiya işğalı ərəfəsində Naxçıvan xanlığının ərazisi təxminən 4500 kv.verst (1 verst=1,0668 km)olduğu halda, sonralar onun torpaqları xüsusi məqsədlə digər inzibati vahidlər arasında bölüşdürüldü. 1917-ci il Qafqaz təqviminin məlumatına görə, Naxçıvan qəzasının sahəsi 3939 kv.verst, yəni xanlığın ərazisindən 561 kv.verst az idi. Həmin dövrdə qəzada 122208 nəfər əhali yaşayırdı. Qəza əhalisinin 66117 nəfəri (54,1%) kişi, 56091 nəfəri (45,9%) qadın, 119272 nəfəri yerli sakin, 2936 nəfəri müvəqqəti yaşayanlar idi. Naxçıvan xanlığı Rusiyanın tərkibinə qatıldığı dövrdə (sonra Naxçıvan əyaləti və Ordubad dairəsi) burada təxminən 29463 nəfər (köçürülüb gətirilmiş ermənilərin sayı çıxılmaqla) əhali yaşayırdı. Çarizmin Türkmənçay müqaviləsindən (1828) sonra həyata keçirdiyi kütləvi erməni köçürmələri zamanı buraya 12 min (oradakı əhalinin 40,7%-i qədər) erməni gətirilmiş, nəticədə əhalinin etnik tərkibində dəyişiklik yaradılmışdı. Ermənilərin Naxçıvan ərazisinə köçürülməsi sonralar da davam etdirilmişdi. 1917-ci il Qafqaz təqviminin məlumatına görə, Naxçıvan qəzasında azərbaycanlıların sayı 70 min (57,3%) təşkil edirdi. Bu onu göstərirdi ki, çarizmin bütün cəhdlərinə baxmayaraq, Naxçıvan qəzasını erməniləşdirmək siyasəti boşa çıxmışdı.\nÇar hökuməti burada qəza idarə sistemi yaratmışdı. Qəzanın təsərrüfat həyatında aqrar bölmə (əkinçilik, bağçılıq, maldarlıq və s.) əsas yer tuturdu. Duz istehsalı da inkişaf etmişdi. Eyni zamanda, ipəkəyirmə, pambıqtəmizləmə müəssisələri fəaliyyət göstərirdi. 19-cu əsrin 60-70-ci illərində Tiflis-İrəvan-Naxçıvan, 19-cu əsrin sonu – 20-ci əsrin əvvəllərində Yevlax-Şuşa-Gorus-Naxçıvan şose yolunun çəkilməsi iqtisadi əlaqələri genişləndirdi. 1864-cü ildə Tiflis-Naxçıvan teleqraf xətti istifadəyə verildi. Sosial-siyasi və mədəni həyatda da müəyyən dəyişikliklər baş verdi. 1837-ci ildə Naxçıvanda qəza məktəbi açılmışdı. Çar Rusiyası tərəfindən ermənilərin Naxçıvana köçürülməsi ilə yanaşı, ermənilərin azərbaycanlılara qarşı apardıqları soyqırım siyasəti qəzada ağır vəziyyət yaratdı. Ermənilər 1905-06-cı illərdə Naxçıvan qəzasında yerli azərbaycanlılara qarşı dəhşətli qırğınlar törətdilər. Nəticədə, 1897-ci illə müqayisədə Naxçıvanda azərbaycanlıların sayı 31.279 nəfər (34,6%) azalmışdı. Təbii artım da nəzərə alınsa, erməni soyqırımı nəticəsində Naxçıvanda azərbaycanlıların sayı iki dəfə aşağı düşmüşdü.\nRusiyada Müvəqqəti hökumət dövründə fəallaşan ermənilər Oktyabr çevrilişindən (1917) sonra Naxçıvanda yeni qırğınlar törətməklə yenidən etnik təmizləmə siyasətini həyata keçirməyə başladılar. Xüsusi Zaqafqaziya komitəsi (1917, mart-noyabr) və Zaqafqaziya komissarlığı (1917, noyabr - 1918, aprel) orqanları bu qırğının qarşısını almaqda fəallıq göstərmədi. Türk ordusunun bölgəyə daxil olması Naxçıvanın həyatında mühüm hadisə oldu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulması (1918, 28 may) dövlətin ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizəni gücləndirdi. Lakin Mudros barışığına (1918) əsasən, türk ordusunun Azərbaycanı, o cümlədən Naxçıvanı tərk etməsi vəziyyəti yenidən mürəkkəbləşdirdi. Bölgə əhalisini qırğınlardan xilas etmək məqsədilə Naxçıvan - Şərur-Dərələyəz və Ordubad qəzalarını, həmçinin Sərdarabad, Uluxanlı, Vedibasar, Qəmərli, Mehri və başqa əraziləri əhatə edən məhəlli Araz-Türk Respublikası (1918, noyabr - 1919, mart) quruldu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti bölgədə vəziyyəti yaxşılaşdırmaq məqsədilə 1919-cu il 28 fevral tarixli qərarı ilə Cənub-Qərbi Azərbaycan general-qubernatorluğu yaratmışdı. Türklərin bölgəni tərk etməsindən sonra burada fəallaşan ingilislər Naxçıvanda təxminən iki ay müddətinə (1919, may-iyul) erməni idarəçiliyi qurmağa nail oldular, lakin xalqın qətiyyətli müqaviməti nəticəsində onun faktik fəaliyyətini təmin edə bilmədilər. İyulun sonlarında ermənilər Naxçıvandan qovuldu. Ermənilərin Naxçıvanda qısa müddətdə idarəçilik cəhdi bölgəyə ağır zərbə vurdu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti bölgədə möhkəmlənmək tədbirlərini davam etdirirdi. 1919-cu ilin avqustunda Səməd bəy Cəmillinski Cənub-Qərbi Azərbaycan general-qubernatoru təyin olundu. Qubernatorluğun iqamətgahı qısa bir müddətdə Ordubadda olsa da, tezliklə Naxçıvan şəhərinə köçürülmüşdü. Lakin ABŞ-ın bölgə üzərində Millətlər Cəmiyyətinin mandatını alması ilə yeni vəziyyət yarandı. 1919-cu ilin iyulunda müttəfiqlərin Ermənistanda ali komissarı təyin edilmiş amerikalı polkovnik Y.Haskel avqustun 26-da Bakıya gəldi. O, Şərur və Naxçıvandan ibarət neytral zona yaradılması ideyasını irəli sürdü. Haskel oktyabrın 24-də polkovnik Edmund Dellini Amerika general-qubernatoru təyin etdi, lakin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin və yerli əhalinin səyi nəticəsində bu niyyət baş tutmadı. Naxçıvanda, yalnız Paris sülh konfransının (1919-20) nümayəndəsi kimi fəaliyyətə başlayan Delli az sonra, bütün Amerika zabitləri isə, 1920-ci ilin əvvəllərində Naxçıvanı tərk etdilər. Amerika general-qubernatorluğu ideyası baş tutmasa da, müttəfiq qoşunlarının Ali komissarlığının qərargah rəisi Haskel Parisə qayıtdığı üçün onu əvəz edən C.Rey noyabrın 23-də Tiflisdə Azərbaycanla Ermənistan arasında beş maddədən ibarət saziş imzalanmasına nail oldu. Azərbaycan hökuməti sazişə inanaraq, hərbi qüvvələrini Zəngəzurdan çıxardı. Bununla da, Naxçıvan erməni-daşnak hərbi birləşmələrinin hücum təhlükəsi ilə üz-üzə qaldı. 1920-ci ilin əvvəllərində ermənilərin hücumu daha da gücləndi, yüzlərlə azərbaycanlı qətlə yetirildi. Sovet Rusiyasının 11-ci Qırmızı ordu hissələrinin Azərbaycana hərbi müdaxiləsi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu (1920, 28 aprel) regionda vəziyyəti yenidən dəyişdi. Sovet qoşunları iyulun 28-də Naxçıvanı ələ keçirdi, Naxçıvan İnqilab Komitəsi yaradıldı. Sovet Rusiyası Ermənistanın sovetləşdirilməsindən sonra (1920, noyabr) Naxçıvan torpaqlarının Azərbaycandan qoparılması siyasətini həyata keçirməyə çalışırdı. Naxçıvanın taleyini Moskva və Qars müqavilələri (1921) qəti şəkildə həll etdi. Naxçıvan qəzasının ərazisi Naxçıvan Sovet Sosialist Respublikasının (1920-23), Naxçıvan Muxtar Diyarının (1923-24), 1924-cü il fevralın 9-dan isə Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibinə daxil oldu.\nNaxçıvan MSSR yaradıldığı vaxt ərazisi Qars müqaviləsinin III əlavəsi əsasında 5988 kv.km müəyyən edilmişdi. 1929-cu il fevralın 18-də Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə Naxçıvana məxsus ərazilərin bir hissəsi, o cümlədən Qorçevan, Qurdqulaq, Horadiz, Ağxəç, Oğbin, Almalı, İtqıran, Sultanbəy kəndləri, həmçinin Kilit kəndi torpaqlarının bir hissəsi əkin sahəsi, otlağı, biçənəyi ilə birlikdə (cəmi 657 kv.km) Ermənistana verildi. Beləliklə, 1929-30-cu illərdə Ermənistan SSR-yə verilən ərazilər hesabına Naxçıvan MSSR-in ərazisi azalaraq 5,5 min kv.km oldu. 1930-cu ildə isə Naxçıvan MSSR-in Əldərə, Lehvaz, Astazur, Nüvədi və s. yaşayış məntəqələri Ermənistana verilmiş və həmin ərazidə Mehri rayonu yaradılmışdır.\nTürk Araz Cümhuriyyəti və yaxud Araz Cümhuriyyəti – Azərbaycanın Naxçıvan bölgəsində və onun çevrəsindəki ərazilərdə yaradılmış dövlət qurumu idi.\n1918-ci ilin noyabrından 1919-cu ilin martınadək fəaliyyət göstərmiş Araz Türk Cümhuriyyəti Naxçıvan qəzası, Şərur-Dərələyəz və Ordubad mahallarını, habelə Sərdarabad, Uluxanlı, Vedibasar, Qəmərli, Mehri və b. Azərbaycan torpaqlarını əhatə etmişdir. Mərkəzi Naxçıvan şəhəri idi.\nAraz Türk Cümhuriyyətində də siyasi durumun mürəkkəbliyinə görə geniş fəaliyyət göstərə bilməyən bir sıra dövlət strukturları - hakimiyyət orqanları mövcud olmuşdur. Onun parlamenti bölgədəki müsəlman milli şuralarının üzvlərindən ibarət idi. Araz Türk Cümhuriyyəti hökumətinə - Nazirlər Şurasına Əmir bəy Əkbərzadə başçılıq edirdi. Hökumətin tərkibinə isə İbrahim bəy Cahangirzadə – hərbi nazir; Əli bəy Qəmbər Bənəniyarlı – inzibati-ərazi işləri üzrə nazir; Həsən ağa Səfazadə – xarici işlər naziri; Məmməd Bəyzadə – ədliyyə naziri; Mirzə Hüseyn Mirzə Həsənzadə və Müfti Xoca Ekit Əfəndi daxil idilər. General Əli Əşrəf bəy hökumətə yardımçı olaraq seçilmişdi.\nCümhuriyyətin meydana gəlməsi bölgədə ağır tarixi-siyasi şəraitlə sıx bağlı olmuşdur. Osmanlı ordu hissələrinin bölgəni tərk etmələri və mahalın türk-müsəlman əhalisinin erməni-daşnakların təcavüzü, soyqırım siyasəti ilə üz-üzə qalması, burada güclü dövlət qurumunun və nizami hərbi qüvvələrin təşkilinə ciddi ehtiyac yaratmışdı. Belə bir ağır şəraitdə bölgənin türk-müsəlman əhalisinin başbilənləri və öndə gedənləri məhəlli siyasi-dövlət qurumu yaratmaq qənaətinə gəldilər. Onların bu qənaəti, əsasən, aşağıdakı səbəblərlə izah olunurdu: birincisi, erməni-daşnakların bölgəyə dair əsassız ərazi iddialarını gerçəkləşdirmələrinə, burada öz hakimiyyətlərini yaratmalarına, yerli türk-müsəlman əhalisinin soyqırımına imkan verməmək, ikincisi, həmin dövrdə Qafqazda gedən proseslər və baş verən hadisələrlə əlaqədar Azərbaycandan müvəqqəti olaraq ayrı düşən Naxçıvan mahalının tezliklə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə qatılmasına nail olmaq.\nOrdubad Milli Komitəsinin sədri Mir Hidayət Seyidzadənin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Nazirlər Şurasının sədri Fətəli xan Xoyskiyə göndərdiyi 1918-ci il 22 dekabr tarixli bəyanatından bəlli olur ki, bölgədə siyasi birliyin − Araz Respublikasının yaradılması təşəbbüsü ilə Naxçıvan, Şərur müsəlmanları çıxış etmişlər və onların təklifi ilə bu prosesə ordubadlılar da qoşulmuşlar. Mir Hidayət Seyidzadə bu mühüm təşəbbüsü dəstəkləmələrini aşağıdakılarla əsaslandırmışdı: Tiflisə və Gəncəyə yolların bağlanması; türklərin Ordubaddan getmələri ilə əlaqədar olaraq şəhərə yardım - ərzaq gətirilməsinin dayandırılması; bir sıra əngəllərin təşkilatı (Milli Komitəni) zəiflətməsi və kimə tabe olmağın, kimdən göstəriş almağın bilinməməsi; Naxçıvan və Şərur müsəlmanlarının da bu cür vəziyyətə düçar olmaları və müsəlman-Araz dövlətini yaratmaq qərarına gəlinməsi; Araz hökumətinin də Gəncə Hökuməti (Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti) ilə yaxınlaşmaq istəməsi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xarici işlər naziri Məmməd Yusif Cəfərovun hökumətin Baş naziri Nəsib bəy Yusifbəyliyə ünvanladığı 1919-cı il 17 iyun tarixli məktubundan isə aydın olur ki, Osmanlı qoşunları Azərbaycandan getdikdən sonra Naxçıvan bölgəsinin Ermənistan tərəfindən işğal olunmaq təhlükəsi mahalın yerli əhalisinin Araz Cümhuriyyətini yaratmaqla, özünün müvəqqəti (yəni Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə birləşənədək) müstəqilliyini elan etməsiylə nəticələnmişdir.\nAraz Türk Cümhuriyyətinin hərbi naziri İbrahim bəy Cahangirzadənin rəhbərliyi ilə qısa müddətdə silahlı qüvvələr yaradılmışdı. Bu hərbi hissələr – könüllü xalq dəstələri 20 tabordan (batalyondan) ibarət idi. Həmin taborlardan 4-ü Naxçıvanda, 3-ü Şərur-Dərələyəzdə, digərləri isə Ordubad, Vedibasar, Qəmərli və s. ərazilərdə yerləşdirilmişdi. Tabor komandirlərindən Kəblə Muxtar (Nehrəm). Kəblə Kərim (Cəhri), İbrahimxəlil Axundov (Ordubad), Həsən Şahverdioğlu (Şərur-Dərələyəz) və b. Araz Türk Cümhuriyyəti ərazilərinin erməni quldur dəstələrinin silahlı basqınlarından müdafiəsində xüsusilə fərqlənmişdilər. Araz Türk Cümhuriyyətinin hərbi hissələrinin yaradılmasında və onların fəaliyyətinin təşkilində Osmanlı dövlətinin 9-cu ordusunun komandanı Yaqub Şevqi paşa və 9-cu diviziya komandiri polkovnik Rüştü bəyin böyük əməyi olmuşdu. Araz Türk Cümhuriyyəti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə sıx əlaqələr yaratmağa çalışmış və ona qatılmaq üçün yollar aramışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti tərəfindən də müvafiq işlər görülmüşdü. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin təsisi haqqında qanun"da Azərbaycan Parlamentinə Naxçıvan, Şərur və Ordubaddan üç nəfər millət vəkilinin seçilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin açılışında Araz Türk Cümhuriyyətinin rəsmi nümayəndəsi Paşa Əliyev də iştirak etmişdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin təşkili Araz Türk Cümhuriyyətinin türk-müsəlman əhalisi tərəfindən razılıqla qarşılanmışdı. Ordubaddan səlahiyyətli müvəkkil A.Hacıyevin imzası ilə Azərbaycan Parlamentinə ünvanlanan təbrik teleqramında həmin mahalın əhalisi bu qurumu özlərinin ali qanunverici hakimiyyət orqanı kimi qiymətləndirmiş və ona hər cür yardım göstərməyə hazır olduqlarını bildirmişdi.\nAraz Türk Cümhuriyyəti Bakıda fəaliyyət göstərən bir sıra ictimai-siyasi qurumlarla da sıx əlaqələrə malik olmuşdur. Onun nümayəndəsi P.Bayrambəyov İrəvan quberniyası ictimai xadimlərinin 1919-ci il yanvarın 2-də keçirilən müşavirəsində iştirak və çıxış etmişdir. P.Bayrambəyov öz çıxışında keçmiş İrəvan mahalı müsəlmanlarının faciəli durumu və Araz Cümhuriyyətinin yaranması tarixi barədə ətraflı məlumat vermişdi. Həmin müşavirənin qərarında Ermənistan Respublikasında türk-müsəlman əhaliyə qarşı yeridilən soyqırımı siyasətinə son qoyulması üçün tədbirlər görülməsi, bu məqsədlə də bölgəyə qarışıq tərkibli komissiya göndərilməsi, Bakıdakı ingilis general-qubernatoru Tomsonla müzakirələr aparılması, müvafiq qurumlara memorandumlar verilməsi və s. nəzərdə tutulurdu. Keçmiş İrəvan quberniyası müsəlmanlarının yenicə yaradılan "Həmyerlilər" cəmiyyətinin toplantısında (6 yanvar, 1919-cu il) isə Mirabbas Mirbağırovun xüsusi səlahiyyətlərlə bölgəyə ezam olunması və P.Bayrambəyovun Azərbaycan Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasının sədri Fətəli xan Xoyski ilə görüşünün keçirilməsi razılaşdırıldı. Qaçqınlara ayrılan bir milyon manat vəsaitdən 900 000 manat Naxçıvana aparılmaq üçün P.Bayrambəyova verilmişdi.\nÇox qısa bir zaman kəsiyində mövcud olan və fəaliyyət göstərən Araz Türk Cümhuriyyəti, əsasən, Naxçıvan bölgəsi və çevrəsinin ermənilərin güclü hərbi və siyasi diplomatik təzyiqinə məruz qalması, bu dövrdə Azərbaycanda sözükeçən başlıca xarici qüvvənin (ingilislərin) Araz Türk Cümhuriyyətini dəstəkləməməsi və əslində, ermənipərəst mövqe tutması, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Araz Türk Cümhuriyyəti ilə geniş əlaqələr yarada və ona yetərincə hərbi, siyasi, maliyyə yardımı göstərə bilməməsi və s. səbəblərə görə süquta uğradı. Araz Türk Cümhuriyyətinin süqutu ermənilərin 1919-cu ilin əvvəlində bölgəyə hücumları ilə bağlı yaranan ağır və mürəkkəb şəraitlə də əlaqəli idi.\nİrəvan quberniyası müsəlmanları "Həmyerlilər" cəmiyyətinin 1919-cu ilin yanvar-fevralında bölgəyə göndərdiyi Mirabbas Mirbağırovun öz səfəri barədəki məruzəsindən məlum olur ki, birincisi, ermənilərin Qəmərliyə hücumu zamanı Araz Türk Cümhuriyyəti dağılmışdı, ikincisi, Kəlbalı xan 400 nəfərədək olan Naxçıvan dəstəsini toplayıb Şərur əhalisinin köməyinə getmiş, erməniləri darmadağın etdikdən sonra bölgədə Cəfərqulu xan, Kəlbalı xan və Kərim xan İrəvanskidən ibarət diktatura hökuməti yaranmışdı.\nAraz Türk Cümhuriyyətinin yaradılması və qısamüddətli fəaliyyəti böyük tarixi əhəmiyyətə malik idi. Bu Cümhuriyyət Şimali Azərbaycan üçün çox ağır və gərgin bir dövrdə Naxçıvan bölgəsi və çevrəsinin türk-müsəlman əhalisinin erməni işğalçılarına qarşı mübarizəyə səfərbərliyə alınmasında mühüm rol oynadı. Ən başlıcası isə, bu ərazilərin erməni daşnaklarının əlinə keçməsinə imkan verməməklə Azərbaycan Cümhuriyyətinin ərazi bütövlüyü təmin edildi.\nNaxçıvan general-qubernatorluğu, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Əlahiddə Naxçıvan general-qubernatorluğu - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Naxçıvan bölgəsində yaratdığı idarəçilik orqanı; yerli azərbaycanlı əhalinin qəti tələbinə uyğun olaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin 28 fevral 1919-cu il tarixli qərarı ilə yaradılmışdı (sənədlərdə həmçinin "Cənub-Qərbi Azərbaycan general-qubernatorluğu", yaxud "Naxçıvan, Ordubad, Şərur-Dərələyəz və Vedibasar rayonlarının general-qubernatorluğu" da adlanır). Həmin qərarla Bəhram xan Naxçıvanski general-qubernator, Kərim xan İrəvanski hərbi işlər üzrə, Hacı Mehdi Bağırov isə mülki işlər üzrə onun müavinləri təyin olunmuşdular. Naxçıvan general-qubernatorluğunun nəzdində 7 nəfərdən ibarət şura yaradılmışdı; martın 16-da istefa verən Bəhram xan Naxçıvanskini Haşımbəyov əvəz etmiş, o, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Daxili İşlər Nazirliyinin sərəncamına çağırıldıqdan sonra isə Səməd bəy Cəmillinski Naxçıvan general-qubernatoru təyin olunmuşdu. Siyasi şəraitin mürəkkəbliyi, ilk növbədə isə Ermənistan daşnak hökumətinin fitnəkar hərəkətləri üzündən yüksək vəzifəli şəxslərin Naxçıvana gələrək vaxtında öz vəzifələrinin icrasına başlaya bilməmələri general-qubernatorluğun işində ciddi çətinliklər yaratmışdı. Bütün bunlara baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti general-qubernatorluğun fəaliyyətinin bir an da olsun dayanmasına yol verməmişdi; 1919 ilin avqustunda qısa müddət Ordubadda fəaliyyət göstərməyə məcbur olan general-qubernatorluğun iqamətgahı sonra yenidən Naxçıvana köçürülmüşdü. Naxçıvan general-qubernatorluğu o zamankı mürəkkəb şəraitlə bağlı səbəblər üzündən daha geniş və səmərəli fəaliyyət göstərə bilməsə də, bölgənin erməni təcavüzündən müdafiəsində, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti ilə əlaqə yaradılmasında və möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynamışdı.\nNaxçıvan Diyar İnqilab Komitəsi - Naxçıvanda sovet hakimiyyəti qurulması və Naxçıvan SSR-in yaradılması elan edildikdən (1920, 28 iyul) sonra fəaliyyət göstərmiş ali hakimiyyət orqanı olmuşdur. Tərkibinə M. Bəktaşov, A. Qədimov, Q. Əsgərov, F. Mahmudbəyov, Q. Babayev və b. daxil idilər. NİK yaradıldığı gün (29 iyul) Naxçıvanı Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi elan edərək Ermənistanın daşnak hökumətinə müraciətində sülh danışıqlarına başlamağı və qan axıdılmasına son qoymağı təklif etmiş (lakin təhqiramiz şəkildə rədd cavabı almışdı), iyulun 30-da diyarın bütün əhalisinə müraciət edərək milliyyətindən və əmlak vəziyyətindən asılı olmayaraq qaçqınların hamısını doğma kənd və şəhərlərinə qayıtmağa çağırmış (onları mütəşəkkil qaydada yerləşdirmək məqsədilə avqustun 23-də NİK nəzdində geniş səlahiyyətli qaçqınlar komitəsi yaradılmışdı), avqust ayında torpaqların milliləşdirilməsini həyata keçirmişdi. Sovet hakimiyyətinin ilk aylarında NİK-in səlahiyyət dairəsi yalnız Naxçıvan qəzasını əhatə edirdi.\n1920-ci ilin oktyabrında Ordubad qəzası, dekabrında isə Şərur qəzası daşnaklardan təmizləndikdən sonra həmin qəzalarda da qəza və dairə inqilab komitələri yaradılmış və beləliklə, NİK-in səlahiyyəti bütün Naxçıvan diyarına yayılmışdı. Görünür, məhz elə bu amil NİK-in 1921-ci il yanvarın 21-dən Naxçıvan Diyar İnqilab Komitəsi (DİK) adlandırılmasında əsaslı rol oynamışdı.\n1920-ci ilin oktyabrında Azərbaycan SSR Daxili İşlər Komissarlığının təlimatına əsasən NİK yanında daxili işlər, kommunal, ərzaq, səhiyyə, torpaq, maliyyə, maarif, sosial təminat şöbələri, XTŞ və s. yaradılmış, noyabrda maarif şöbəsi Xalq maarif komissarlığına çevrilmişdi. Lakin diyarda totalitar sovet rejiminin möhkəmləndiyi şəraitdə qanunsuz repressiv tədbirlərə də əl atılmış, hələ 1920-ci ilin sentyabrında qeyri-məhdud səlahiyyətli fövqəladə istintaq komissiyası yaradılaraq fəaliyyətə başlamış, nəticədə Azərbaycanın istiqlaliyyət qazanmasında və erməni təcavüzünün dəf edilməsində mühüm xidmətləri olmuş bir çox görkəmli şəxslər (o cümlədən Azərbaycanda sovet təqiblərindən yaxa qurtarmaq üçün Naxçıvana gəlmiş və bir müddət hətta NİK sədrinin müavini işləmiş Həbibbəy Səlimov, Naxçıvan Milli Komitəsinin sədri Cəfərquluxan Naxçıvanski, onun qardaşı Rəhimxan və b.) amansız təqiblərə məruz qalmış, edam, yaxud sürgün edilmişdilər.\nNİK 1921-ci ilin sentyabrınadək yoxsul komitələri və sovetlərin təşkili dövründə tam səlahiyyəti ilə fəaliyyət göstərmiş, sentyabrın 10-da Naxçıvan MİK və XKS təşkil edilərək fəaliyyətə başladıqdan sonra isə onlarla paralel fəaliyyət göstərməkdə davam etmişdi. 1922-ci ilin əvvəlində yerli Sovetlərə seçkilər başa çatdırıldı; yanvarın 25-də Naxçıvan şəhərində işə başlayan Naxçıvan Respublikasının I Sovetlər qurultayında NİK ləğv edildi, Naxçıvan MİK və onun 7 üzv və 2 namizəddən ibarət rəyasət heyəti, həmçinin XKS-in heyəti seçildi.\nNaxçıvan Muxtar Diyarı, Naxçıvan Muxtar Ölkəsi - Naxçıvan SSR-in Azərbaycan SSR-in tərkibində muxtariyyəti statusunun rəsmiləşdirilməsinin növbəti mərhələsində (1923, 27 fevral - 1924, 9 fevral) totalitar sovet rejiminin təzyiqi altında yaradılmış muxtar qurum; Moskva müqaviləsinin (1921) və Qars müqaviləsinin (1921) şərtlərinin ziddinə olaraq Naxçıvan SSR muxtariyyətinin məhdudlaşdırılmasını, onun Naxçıvan SSR muxtariyyətinin Azərbaycan SSR-in protektoratlığı altında təşkil edilməsini deyil, diyarın məhdud muxtar vilayət hüququnda ona birləşdirilməsini nəzərdə tuturdu. İlk dəfə 1922-ci ilin dekabrında Cənubi Qafqaz (Zaqafqaziya) I Sovetlər qurultayında irəli sürülmüş və müvafiq qərar qəbul edilmiş, 1923-cü ilin yanvarında isə Rusiya Kommunist (bolşevik) Partiyası Cənubi Qafqaz Diyar Komitəsi həmin məsələni müzakirə edərək Cənubi Qafqaz I Sovetlər qurultayının qərarına əsasən Naxçıvan SSR muxtar vilayətə çevirməyi Azərbaycan Kommunist (bolşevik) Partiyası Mərkəzi Komitəsinə tövsiyə etmişdi. Bundan sonra nəhəng təbliğat maşını işə salınmış, Azərbaycan Kommunist (bolşevik)Partiyası Naxçıvan Diyar Komitəsinin 1923-cü il 5 fevral tarixli qərarı ilə həmin məsələ "ümumxalq müzakirəsinə" verilmiş və "zəhmətkeşlər tərəfindən yekdilliklə bəyənildikdən" sonra Azərbaycan Kommunist (bolşevik)Partiyası Naxçıvan Diyar Komitəsinin Rəyasət Heyətində (20 fevral) və Azərbaycan Kommunist (bolşevik)Partiyası Naxçıvan diyar təşkilatının III qurultayında (23 fevral) təsdiq edilmişdi. III Ümumnaxçıvan Sovetlər qurultayı (1923, 27 fevral) partiya orqanlarının həmin qərarı "müzakirə edərək" Naxçıvan SSR muxtar diyar hüququnda Azərbaycan SSR-in tərkibinə daxil edilməsi barədə müvafiq qətnamə və bəyannamə qəbul etmişdi. Qurultayın qərarı ilə Naxçıvan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi, Xalq Komissarlar Soveti və bütün komissarlıqları buraxılmış, diyarı idarə etmək üçün 17 üzv və 7 namizəddən ibarət Naxçıvan Diyar İcraiyyə Komitəsi (NDİK) seçilmişdi; Naxçıvan, Şərur və Ordubad qəzaları ləğv edilmiş və Naxçıvan Muxtar Diyarının bütün ərazisi altı dairəyə - Tumbul, Cəhri, Əbrəqunus, Şahtaxtı, Noraşen və Ordubad dairələrinə bölünmüşdü.\n1923-cü il iyunun 16-da Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sessiyası Naxçıvan Sovetlər qurultayının Naxçıvan diyarının muxtariyyət hüquqları əsasında Azərbaycan SSR-in tərkibinə daxil edilməsi haqqında xahişini bəyənərək Naxçıvan Muxtar Diyarı haqqında Əsasnamə qəbul etmişdi. Diyarda ali hakimiyyət orqanı Naxçıvan Diyar İcraiyyə Komitəsi tərəfindən ildə bir dəfə çağırılan Naxçıvan Diyar Sovetlər Qurultayı (NDSQ) idi. Ali icraedici və sərəncamverici orqan sayılan Naxçıvan Diyar İcraiyyə Komitəsi Naxçıvan Diyar Sovetlər Qurultayı qarşısında hesabat verirdi. Naxçıvan SSR-in ləğv edilmiş xalq komissarlıqları əvəzinə Naxçıvan Diyar İcraiyyə Komitəsinin torpaq, daxili işlər, səhiyyə, maarif, sosial təminat, ticarət və s. şöbələri yaradıldı.\nNaxçıvan Muxtar Diyarı daha çox inzibati-ərazi muxtariyyəti prinsiplərinə uyğun idi və yüksək milli-ərazi muxtariyyəti tələblərinə az cavab verirdi. Halbuki ərazicə Azərbaycandan ayrı salınmış Naxçıvan diyarına geniş səlahiyyətli siyasi hüquqlar verilməsi bilavasitə 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələrinin şərtlərindən irəli gəlirdi. Naxçıvanın muxtariyyəti məsələsinə yenidən baxılması, görünür, elə məhz bu zərurətdən doğmuşdu. 1923-cü il dekabrın 31-də Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Naxçıvan Muxtar Diyarının Azərbaycan SSR tərkibində Naxçıvan MSSR-ə çevrilməsi haqqında qərar qəbul etdi; qərar Cənubi Qafqaz Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin yanvar 1924-cü il tarixli birinci plenumunda təsdiq edildi. Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 9 fevral 1924-cü il tarixli dekreti ilə Naxçıvan Muxtar Diyarının Naxçıvan MSSR-ə çevrilməsi təsbit edildi.\nNaxçıvan Muxtar Respublikasının tarixi iki dövrə ayrılır:\n1. Sovet dövrü [1924-1991-ci illər];\n2. Müstəqillik dövrü [1991-ci ildən yaşadığımız günlərədək].\nNaxçıvan Muxtar Respublikası yarandıqda onun sahəsi Naxçıvanın tarixi ərazisinin yalnız 5.988 kv.km-ni əhatə edirdi. 1929-1930-cu illərdə və bundan sonra, Kreml rejimi 1921-ci il Moskva və Qars müqavilələrinin qərarlarına zidd olaraq Naxçıvana qarşı ermənilərin yeni ərazi iddialarmı həyata keçirdi. Nəticədə Muxtar Respublikanın ərazisi daha da azaldıldı. Hazırda Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisi 5.365 kv.km-dir. Bu, Azərbaycan Respublikası ərazisinin 6,2%-nə bərabərdir. Azərbaycan xalqının ulu öndəri Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Komissiyasının 1998-ci il yanvarın 14-də keçirilən iclasında demişdir: «Naxçıvanın muxtariyyəti tarixi nailiyyətdir, biz bunu qoruyub saxlamalıyıq. Naxçıvanın muxtariyyəti Naxçıvanın əldən getmiş başqa torpaqlarının qaytarılması üçün ona xidmət edən çox böyük amildir. Biz bu amili qoruyub saxlamalıyıq».\nSovet dövründə Naxçıvan MSSR-in əhalisinin say dinamikası aşağıdakı kimi dəyişmişdir (Cədvəl 3-ə baxın).\nNaxçıvan MSSR əhalisinin Ümumittifaq siyahıyaalmalarına əsasən say dinamikası\n(1926—1989-cu illər; min nəfər hesabı ilə)\nAzərbaycan SSR üzrə\nNaxçıvan MSSR üzrə\n1941-1945-ci illər müharibəsinədək Muxtar Respublika əhalisinin sayı 130 min nəfərdən çox olmuşdur. Müharibə əhalinin artım sürətinə mənfi təsir göstərmişdir. Muxtar Respublika əhalisinin artım sürəti 1939-cu ildəki 21,8 mindən 1959-cu ildə 14,7 minə enmişdir. Həmin ildə Azərbaycan SSR əhalisi içərisində Naxçıvan MSSR əhalisinin payı da ən aşağı həddə düşmüş – 3,82% olmuşdur. 1970-ci ildə əhalinin sayı 200 minlik həddi keçmişdir. 1989-cu ildə Muxtar Respublika əhalisinin sayı 295,1 min nəfər olmuş, Naxçıvan əhalisi Azərbaycan SSR əhalisinin 4,19 %-ni təşkil etmişdir. SSRİ-nin dağılması ərəfəsində Naxçıvan MSSR əhalisi 300 mindən çox olmuşdur. Naxçıvan əhalisinin təxminən üçdə bir hissəsi şəhərlərdə, qalanı isə kənd yerlərində yaşayırdı. Sovet hakimiyyəti illərində Naxçıvan əhalisi olduqca ağır siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni problemlərlə qarşılaşmışdır. Bütün bu problemlər təəssüf ki, ən yeni tarix ədəbiyyatında da öz əksini tapmamışdır. Heydər Əliyev demişdir:\n«... bizim xalqımız XX əsrdə çox faciələrlə rastlaşıbdır. Bunların içərisində Naxçıvanın başına gələn bəlalar, bəlkə, Azərbaycanın başqa bölgələrindən daha da dəhşətli, faciəli olubdur... Azərbaycan hakimiyyəti tərəfindən Naxçıvana qarşı ədalətsizliklər də olubdur... Naxçıvanın hüquqlarını daim məhdudlaşdırmaq istəyiblər».\n1920-30-cu illər Naxçıvan tarixinin ağır dövrlərindəndir. Həmin illərdə Naxçıvanın idarə edilməsi, ilk vaxtlar, Azərbaycan MİK-in 1924-cü ilin aprelində qəbul etdiyi Əsasnamə ilə tənzimlənirdi. Həmin əsasnamə 1926-cı il aprelin 18-də Ümumnaxçıvan Sovetlər qurultayının qəbul etdiyi Naxçıvan MSSR-in birinci Konstitusiyasınadək qüvvədə olmuşdu. Sonra isə SSRİ və Azərbaycan SSR Konstitusiyalarının dəyişdirilməsi ilə əlaqədar olaraq 1937-ci il sentyabrın 17-də Naxçıvan MSSR-də yeni Konstitusiya qüvvəyə minmişdi.\n1920-30-cu illərin repressiyaları Naxçıvanda da çox ağrılı keçmişdir. Bu qanlı faciələrin şahidi olmuş Heydər Əliyev sonralar deyirdi:\n«... mən o günlərin şahidiyəm. Mən Naxçıvanda yaşayırdım. Bizim qonşularımızı iki günün içində gətirib ağlaya-ağlaya avtomobillərə doldurdular, çıxarıb Arazın o tayına saldılar. Mən 1937-1938-ci illərdə Naxçıvandan siyasi motivlər üzrə Orta Asiyaya sürgün olunanları da görmüşəm. Onlar orta məktəbdə mənimlə bir yerdə oxuyan qızlar, oğlanlar idi, göz yaşları içində gəlib bizimlə vidalaşırdılar. Biz də başa düşmürdük, gəlib yola salanda görürdük ki, bir günün içərisində onların evlərində-eşiklərində nə vardısa töküb-dağıdıb, onları avtomobillərə doldurub sürürlər».\nSovet dövründə Naxçıvanın əhalisi kimi ərazisinə qarşı da qəsdlər davam etdirilirdi. Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin 1929-cu il 18 fevral tarixli qərarı ilə Naxçıvan MSSR-in Şərur qəzasının Qurdqulaq, Xaçik, Horadiz, Naxçıvan qəzasının Şahbuz nahiyəsinin Oğbin, Ağxəç, Almalı, İtqıran, Sultanbəy kəndləri, Ordubad qəzasının Qorçevan kəndi, habelə Kilit kəndi torpaqlarının bir hissəsi, ümumiyyətlə, 657 kv.km torpaqları Ermənistana verilmişdir. Naxçıvana qarşı ərazi qəsdləri 1930-cu ildə də davam etdirildi: Əldərə, Lehvaz, Astazur, Nüvədi və b. Azərbaycan torpaqları hesabına Ermənistanın Mehri rayonu yaradıldı.\nNaxçıvan MSSR 1941-1945-ci illər müharibəsi dövründə faşizm üzərində qələbəyə layiqli töhfələr vermişdir. Naxçıvandan olan Nəcəfqulu Rəfiyev (1912-1970), Qəzənfər Əkbərov (1917-1944), Abbas Quliyev (1916-1998) Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, minlərlə igid müharibə cəbhələrində faşizmə qarşı şərəflə vuruşmuşdur. Əslən Naxçıvandan olan böyük kimyaçı alim, akademik Yusif Məmmədəliyevin kəşf etdiyi yüksək oktanlı benzin sovet aviasiyasının faşist ordusu üzərində qələbəsində həlledici rol oynamışdır.\nİkinci Dünya müharibəsində Azərbaycanın, o cümlədən Naxçıvanın faşizm üzərində qələbəyə göstərdiyi tarixi xidmətlərə baxmayaraq, ölkənin mənəvi-siyasi həyatında ciddi dəyişiklik baş vermədi. Sovet hökuməti Azərbaycana qarşı ədalətsiz siyasətini, ayrı-seçkiliyi davam etdirdi. 1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindən öz ata-baba torpaqlarından deportasiyası həyata keçirildi. 1968-1969-cu illərdə ermənilər Azərbaycana qarşı yeni ərazi iddiaları irəli sürdü. Lakin Azərbaycan xalqının böyük oğlu Heydər Əliyev ermənilərin bu planlarının reallaşdırılmasına imkan vermədi.\nSovet dövründə Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi illər respublikanın, o cümlədən Naxçıvanın həyatında yüksəliş dövrüdür. 1970-1980-ci illərin əvvəllərində Naxçıvanın sosial-iqtisadi, siyasi və mədəni həyatında böyük dirçəliş baş verdi. Bu dövrdə SSRİ və Azərbaycan SSR Konstitusiyalarına uyğun olaraq, Naxçıvan MSSR-in də yeni Konstitusiyası (1978-ci il) qəbul edildi.\nHeydər Əliyevin Azərbaycana birinci rəhbərliyi dövründə ermənilərin Azərbaycandan, o cümlədən Naxçıvan Muxtar Respublikasından yeni ərazilər qoparmaq planları baş tutmadı. Lakin Heydər Əliyev Azərbaycan rəhbərliyindən getdikdən sonra 1985-ci ildə bu bədnam niyyət baş tutdu: digər Azərbaycan əraziləri ilə birlikdə Naxçıvanın da bir qisim torpaqları Ermənistan SSR-ə verildi.\n1987-ci ildə Heydər Əliyev SSRİ-nin ali rəhbərliyi sıralarından uzaqlaşdırıldı. Bu addımın siyasi mənasını Azərbaycanın o zamankı rəhbərliyi dərk edə bilmədi. Tarix isə öz işini gördü. Heydər Əliyevin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmasından dərhal sonra Dağlıq Qarabağın Azərbaycandan qoparılması uğrunda aqressiv separatçılıq hərəkatı başlandı. Bunun ardınca SSRİ rəhbərliyinin hərtərəfli kömək göstərdiyi Ermənistan Azərbaycana qarşı təcavüzkar müharibəyə başladı.\n1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Sovet ordusunun Bakıda dinc əhaliyə divan tutmasından bir neçə saat əvvəl Naxçıvan erməni təcavüzkarlarının hücumuna məruz qaldı. Azərbaycan ilk şəhidlərini Naxçıvanda verdi. Kərki kəndi ermənilər tərəfindən işğal olundu. Naxçıvanda muxtar respublikanın SSRİ-nin tərkibindən çıxması haqqında müstəsna qərar qəbul edildi. Moskvada isə 1990-cı il 20 yanvar qırğınına ilk düzgün siyasi qiyməti həmin faciənin səhəri günü Heydər Əliyev verdi.\nVətənin dar günündə özünü Bakıya yetirən və Kreml rejiminə yarınan Azərbaycan rəhbərliyinin xəyanəti nəticəsində paytaxtda qala bilməyən Heydər Əliyevin Naxçıvana qayıtması 1990-1993-cü illərdə Naxçıvanı ermənilərin işğal təhlükəsindən xilas etdi. Naxçıvanda fəaliyyət göstərən Heydər Əliyev, eyni zamanda bütün Azərbaycanın ümid çırağı idi. Onun 1991-ci ilin fevralında Ali Sovetin sessiyasında çıxışı, SSRİ-nin saxlanmasına dair referendumun Naxçıvanda keçirilməməsi buna parlaq sübutdur.\n1991-ci il sentyabrın 4-də, özünün etirazlarına baxmayaraq, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Heydər Əliyevi özünə sədr seçdi. Naxçıvanda sovet hakimiyyəti ləğv edildi. Azərbaycan Respublikası prezidenti seçkilərini Naxçıvanda keçirməmək haqqında qərar qəbul olundu. Ali Məclisin 5 sentyabr 1991-ci il tarixli iclasında Muxtar Respublikanın xalq təsərrüfatında yaranmış gərgin vəziyyət, onu normallaşdırmaq və böhran vəziyyətindən çıxarmaq tədbirləri müzakirə edildi. Siyasi fəallığın konkret iqtisadi şərtlərlə təmin edilməsi Heydər Əliyev dövlətçilik təfəkkürünün parlaq təzahürü idi.\nBeləliklə, Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası tarixinin məna və mahiyyətinə görə bir-birindən kəskin surətdə fərqlənən iki dövrü bir-birindən ayrılırdı - sovet dövrü başa çatır, xalqın arzusunda olduğu müstəqillik dövrü başlanırdı. Naxçıvanda yeni Azərbaycanın quruculuğu prosesi gedirdi. Bu tarixi prosesə ulu öndər Heydər Əliyev başçılıq edirdi.\nMüstəqillik hər bir xalqın ən böyük arzusudur. Azərbaycanın yenidən istiqlaliyyət əldə etməsi xalqın böyük nailiyyəti idi. Hakimiyyət çəkişmələri və siyasi hərc-mərcliyin baş alıb getdiyi Bakıdan fərqli olaraq Heydər Əliyevin rəhbərlik etdiyi Naxçıvan istiqlal mübarizəsi və yeni həyat quruculuğunun önündə gedirdi. Məhz ilk dəfə Naxçıvanda SSRİ-nin tərkibindən çıxmaq haqqında qərar qəbul edilmiş, SSRİ-nin saxlanılması haqqında referenduma etiraz edilmişdi. Yeni, müstəqil Azərbaycanın qurulması prosesi Naxçıvanda uğurla davam etdirilirdi. Rəsmi Bakı isə Heydər Əliyev dühasından, Naxçıvan təcrübəsindən faydalanmaq əvəzinə, Naxçıvana təzyiq göstərmək, Muxtar Respublikanın hüquqlarını məhdudlaşdırmaq yolunu tutmuşdu. Bu dövrdə Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 112-ci maddəsinin Naxçıvan Ali Məclisinin Sədrinə aid bəndinin çıxarılmasına, ümumiyyətlə, Naxçıvanın muxtariyyətinin ləğv edilməsinə cəhdlər göstərilmişdi. Lakin bütün bu cəhdlər iflasa uğradı. Naxçıvan Muxtar Respublikası tarixin bu mürəkkəb sınaq çağında da Heydər Əliyev müdrikliyi və qətiyyəti sayəsində öz muxtariyyətini qoruyub saxlaya bildi. Və bu, sonralar 1998-ci il Konstitusiyasında təsbit olundu.\nBakıda hakimiyyət çəkişmələri şəraitində siyasi hərc-mərclik və xaosun baş alıb getdiyi halda Naxçıvanda sabit hakimiyyət formalaşmışdı. Blokada şəraitində yaşayan Naxçıvanda sosial-iqtisadi və mədəni həyatın müxtəlif sahələrindəki nailiyyətlər qorunub saxlanılır, müstəqillik şəraitində ona yeni məzmun vermək uğrunda qətiyyətli mübarizə gedirdi. 1991-ci ilin sentyabrından 1993-cü ilin iyununadək olan dövrdə Naxçıvanda görülən böyük işlər Heydər Əliyevin nitq, çıxış və müsahibələrində, dövri mətbuatda və müxtəlif toplulardakı sənədlərdə əks olunmuşdur. Onların əsas məzmunu Muxtar Respublikanın idarə sisteminin təkmilləşdirilməsi, sosial-iqtisadi islahatlar hazırlanması və həyata keçirilməsi, blokadanın aradan qaldırılması üçün həmsərhəd ölkələr, xüsusilə Türkiyə ilə münasibətlərin yeni səviyyədə qurulması və b. ibarət idi. 1992-ci il mayın 28-də Sədərəkdə Naxçıvanla Türkiyə arasında körpünün açılışı xüsusilə böyük əhəmiyyətə malik idi. Heydər Əliyev bu körpünü «arzu və ümidlərimizin körpüsü» adlandırmışdı.\nNaxçıvan Muxtar Respublikası təkcə öz sərhədləri daxilində deyil, bütün Azərbaycan üçün sabitləşdirici amilə çevrilməkdə idi. Bu, Naxçıvanın Azərbaycanın müasir tarixindəki misilsiz xidmətlərindən biri idi. Təsadüfi deyil ki, 1993-cü ilin iyun hadisələri zamanı bütün respublikanın diqqəti Naxçıvana yönəldi və xalqın tələbi ilə Naxçıvan Ali Məclisinin Sədri Heydər Əliyev Bakıya gəldi, respublikanın siyasi hakimiyyətində dəyişiklik baş verdi, vətəndaş müharibəsinin, separatçı qüvvələrin fəaliyyətinin qarşısı alındı, sabitlik və əmin-amanlıq yaradıldı, sosial-iqtisadi islahatların hazırlanması və həyata keçirilməsinə başlandı. Heydər Əliyevin başladığı qurtuluş mübarizəsi qələbə çaldı. Azərbaycan Respublikasının rəhbəri kimi Heydər Əliyevin diqqət və qayğısı Naxçıvanın sonrakı inkişafında da həlledici rol oynadı.\nAzərbaycanın müstəqilliyi dövründə Naxçıvan MR tarixinin ən mühüm siyasi hadisələrindən biri də, onun tarixi və müasir inkişaf sahəsində əldə etdiyi nailiyyətləri təsbit edən yeni Konstitusiyasının qəbulu olmuşdur. Heydər Əliyevin sədrliyilə Azərbaycan Respublikasının yeni Konstitusiyasının layihəsini hazırlayan komissiya tərəfindən başa çatdırılmış və 1995-ci il noyabrın 12-də keçirilən Azərbaycan Respublikası referendumunda qəbul olunmuş Konstitusiyanın VIII fəsli (maddə 134-141) bilavasitə Naxçıvan Muxtar Respublikasına həsr edilmişdir. 1998-ci ilin yanvarında Heydər Əliyevin sədrliyilə Azərbaycan Respublikası Konstitusiya komissiyasının iclasında Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiya layihəsi müzakirə olunmuşdur. Həmin Konstitusiya layihəsinin hazırlanması, müzakirəsi və qəbul edilməsinə dair sənədlər çox vacib tarixi qaynaqlardır və onların öyrənilməsi Azərbaycanda dövlət quruculuğunun, o cümlədən qanunvericiliyin və qanunvericilik aktlarının yaradılması təcrübəsinin araşdırılması baxımından böyük əhəmiyyətə malikdir.\nHeydər Əliyev Konstitusiya komissiyasının yuxarıda qeyd olunan iclasındakı yekun nitqində demişdir: «Beləliklə, biz həm Azərbaycanın qanunvericiliyi sahəsində çox ciddi addım atırıq, həm də ki, bu məsələləri nizamlayırıq. Yəni müstəqil Azərbaycan dövlətinin, respublikasının tərkibində Naxçıvan Muxtar Respublikası böyük tarixi mərhələlərdən keçərək, nəhayət, özünə uyğun, özünəməxsus bir status, bir yer alacaqdır. Bu, bu gün üçün də, gələcək üçün də lazımdır».\nHeydər Əliyevin respublikaya ikinci rəhbərliyi dövründə Naxçıvanda yeni iqtisadi münasibətlərin təşəkkülü və inkişafı, xalqın həyat səviyyəsinin yüksəldilməsi, sərhədlərin müdafiə qabiliyyətinin möhkəmləndirilməsi, mədəni inkişaf sahəsində də böyük uğurlar əldə olundu. Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə görkəmli Azərbaycan şairi Hüseyn Cavidin qəbri üzərində Naxçıvan memarlıq məktəbi ənənəsinə uyğun olaraq möhtəşəm məqbərə ucaldıldı [1996-cı il].\nHeydər Əliyev siyasi xəttinin layiqli davamçısı, müasir dünyanın görkəmli dövlət xadimi İlham Əliyevin 2003-cü ilin oktyabrında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin həyatında böyük tarixi hadisə oldu. 1993-cü ilin iyununda olduğu kimi Azərbaycan xalqı yenə öz sözünü dedi: xalq öz taleyini və doğma Vətənin müqəddəratını Heydər Əliyevin ən yaxın silahdaşı İlham Əliyevə etibar etdi.\nNaxçıvan Muxtar Respublikasının sosial-siyasi həyatı da yaddaqalan tədbirlərlə zəngin olmuşdur. Muxtar Respublika Ali Məclisinin təşəbbüsü ilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası A. A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu, AMEA-nın Naxçıvan bölməsi və Naxçıvan Dövlət Universitetinin 2006-cı ilin 9-10 iyununda Naxçıvanda keçirdiyi «Naxçıvan: tarixi gerçəklik, müasir durum, inkişaf perspektivləri» mövzusunda beynəlxalq simpozium böyük əhəmiyyətə malik olmuşdur. Türkiyə və İran alimlərinin də iştirak etdikləri beynəlxalq simpozium ermənilərin Naxçıvana olan əsassız ərazi iddialarını qətiyyətlə rədd etmişdir.\nNaxçıvan bütün tarixi dövrlərdə Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi onun tarixi taleyini birgə yaşamışdır və yaşamaqda davam edir. Erməni işğalları nəticəsində Naxçıvanın Azərbaycanın digər torpaqlarından ayrı salınması, son on beş ildə isə Muxtar Respublikanın ermənilər tərəfindən blokadaya alınması onu böyük çətinliklərlə üz-üzə qoymuşdur. Lakin uzun sürən ağır blokada şəraiti Naxçıvanın və naxçıvanlıların iradəsini qıra bilməmiş, əksinə, daha da mətinləşdirmişdir. Məhz Naxçıvanda həyata keçirilən qətiyyətli tədbirlər nəticəsində, ermənilər Qarabağdakı işğalçılıq siyasətini burada reallaşdıra bilməmişlər.\nAzərbaycan torpağı olan Naxçıvan bu gün dinamik inkişaf edən, Azərbaycan Respublikasının tərkibində dünya birliyinə uğurla inteqrasiya edən çox önəmli bir bölgədir.\nMahmudov Yaqub, Şükürov Kərim. Naxçıvan: Tarixi və abidələri. Bakı: Təhsil, 2007.\nNaxçıvan Ensiklopediyası, I cild, Naxçıvan, 2005.\nŞahverdiyev Zəhmət. Naxçıvan bölgəsi XIX-XX əsrin əvvəllərində. Bakı: Elm, 2008.\nƏliyev Mirzə Bağır. Qanlı günlərimiz: 1918-1920. Bakı: Azərnəşr, 1993.\nSadıqov Səid. Naxçıvan Muxtar Respublikası tarixindən. Bakı: İrşad mərkəzi, 1995.


“Yenidən başlayacaq ömrüm…” – Bu dünyadan bir Tofiq Abdin keçdi… | Tele-İnform\n« Cəlilabad şəhərinin içməli su təchizatı sisteminin və kanalizasiya şəbəkəsinin açılışı olub\nFədakarlıq tarixçəsi – “525”-25 »\nBuraya gəldiyim ilk günlərdən məndən çox-çox təcrübəli, illərini bu qəzetlə birgə mətbuata sərf etmiş iş yoldaşlarımdan tez-tez yarızarafat, yarıgerçək eşitdiyim bir söz var: “525-ci qəzet”də kimlər olub e…” Və başlayırlar bu ocağın istisinə qızınan, böyük ictimaiyyət tərəfindən tanınan o məşhur adları, qələm sahiblərini xatırlamağa. Deyilənə görə, əvvəllər qəzetin kollektivi daha genişmiş. Axı 25 il də az zaman deyil.\nİndi təcrübəsindən, savadından bəhrələndiyim ustadlar əvvəllər də olublar, ancaq əvvəllər burada elə qələm sahibləri varmış ki, indi ya burada, ya da ümumiyyətlə, həyatda yoxdurlar. Mənsə, “özümü yeyib bitirməkdə” davam edirəm, axı niyə əvvəl yox da, indi? Yenəmi gecikmişəm?\nHeç tanımadığın, bilmədiyin, üz-üzə gəlmədiyin və heç vaxt da gəlməyəcəyini bildiyin birisi haqqında fikir bildirmək, söz demək, hələ bir az da irəli gedib ona yazı həsr etmək çətin olmalıdır, bəlkə də… Ancaq hərdən elə insanlar olar ki, haqqında o qədər eşidərsən, o qədər oxuyarsan, dostlarının, tanışlarının xatirələrini o qədər dinləyərsən ki, elə bilərsən bu adamı bir ömürdür tanıyırsanmış. Elə bu sətirləri yaza-yaza düşündüyüm mərhum şair-publisist Tofiq Abdin kimi. Uzun müddət “525-ci qəzet”in də əməkdaşı olan Tofiq müəllimi hələ də burada hər kəs sevir və xoş duyğularla xatırlayır. Təkcə adı çəkilərkən çöhrələrə qonan təbəssüm, gözlərdəki sevgi işığı bunun ən gözəl sübutudur.\nHəm redaksiyada, həm də elə ədəbi mühitdə hər kəsin “abi” deyə səsləndiyi və həqiqətən də hər kəsə abi olmağı bacaran Tofiq müəllim 1941-ci ilin payızının yayı “gözümçıxdıya saldığı” günlərdən birində – sentyabrın 1-də doğulub. Onu çox yaxından tanıyan dostlarının sözlərindən, xatirələrindən çıxış edərək deyə bilərəm ki, onun “abi” adlandırılması Tofiq müəllimin dünyayla kimlərdənsə bir neçə il öncə tanış olmasına görə deyil, onun xarakterindəki böyüklüklə, ağayanalıqla, təmkiniylə əlaqədarmış.\nQısa məlumat üçün qeyd edim ki, Tofiq Məhərrəmoğlu 1941-ci ildə Salyan rayonunun Qırmızıkənd kəndində anadan olub. 1968-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun teatrşünaslıq fakültəsini bitirib. Həmin ildən “Qobustan” toplusunda şöbə müdiri işləyib. 1993-2001-ci illərdə Türkiyədə yaşayıb, Türkiyənin “Orta doğu” və “Yeni Asiya” qəzetləri ilə əməkdaşlıq edib. 12 publisistik və şeir kitabının müəllifidir. Uzun müddət “Ədalət” qəzetində türk ədəbiyyatının təbliğiylə məşğul olub. Hüseyn Cavid adına Naxçıvan poeziya teatrında Rəsul Rzanın “Bir gün də insan ömrüdür” poeması əsasında tamaşası göstərilib. Uzun illər dövrü mətbuatda müntəzəm çıxış edib. 2002-ci ildə Xalq şairi Rəsul Rza adına Beynəlxalq Ədəbiyyat mükafatını alıb. 2010-cu ildə Əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülüb.\nTofiq Abdin 24 fevral 2014-cü ildə gecə saatlarında ürək tutmasından vəfat edib.\nNə qəribədir bir şeirində dünyasını dəyişən dostlarına müraciətlə\nkiminizi ürək çökdürür,\nbir arkadaşın düyün sonrası,\nbu, bəlkə alın yazısı”\n– deyən şairin öz ürəyi özünə vəfasız çıxır. Sanki gələcək aqibətini əvvəlcədən görürmüş kimi bu sətirləri də özü üçün yazıbmış.\nTofiq Abdini mətbuatdan, ədəbiyyatdan şeirləri ilə tanısam da, onun haqqında geniş məlumata malik deyildim. Doğum günü ərəfəsində bu yazını yazarkən daha geniş araşdırma aparmaq ehtiyacı hiss etdim. Sosial mediadan oxuduğum müsahibələri, yazıları, dostlarının onun haq qındakı xatirələri mənim gözümdə tam başqa bir Tofiq Abdin obrazı yaratdı. Öyrəndim ki, səmimi, təvazökar, mülayim xasiyyətə malik olan şairin bu həyatdakı ən böyük qorxusu ölüm imiş, sən demə. Yəqin düşünəcəksiniz, burda nə var ki, ölümdən kim qorxmur axı? Haqlısınız. Tofiq müəllim bu qorxusunu elə saf, səmimi dillə etiraf edir ki, bəlkə də bu sözləri onun sağlığında oxusaydım sizin kimi düşünər, bəlkə də hətta gülüb keçərdim, çox da ciddi yanaşmazdım. Ancaq artıq dünyasını dəyişmiş bir insanın ölüm qorxusu ilə üz-üzə qalmaq insana qəribə, bir az hüzünlü, bir az kövrək təsir bağışlasa da, daha çox vahiməyə salır.\nGörəsən, “Həddindən artıq qorxağam. Bunu zəif cəhətim hesab edirəm”- deyən, şeirlərinin əksəriyyətində qorxusundan söz açan, özünün dediyi kimi bu zəif cəhəti ilə artıq çoxdan üzləşmiş şair ölümlə üz-üzəykən də qorxubmu? Yoxsa, artıq onun bir addımlığında olduğunu hiss etdiyində qorxu hissinə qalib gəlməyi bacarıb? Amansızdır ölüm, həm də çox amansız! Bir az da insafsızdır. O, bu dünyadakı yeganə şeydir ki, insanları “təbəqələşdirmir”, “kastalara” bölmür. Bu da həyatın sadiq qaldığı yeganə qanunudur, yəqin ki: qorxsa da, qaçsa da, şair də olsa, akademik də olsa, şah da, qul da olsa, bir gün gələn bir gün də gedəcəkdir. Bunun üçün də ağıllı insanlar əllərindəki ömürü son dərəcə həssaslıqla, üfürə-üfürə, hər anında özündən sonranı düşünüb iz qoyaraq “xərcləyir”. Bir filosofun da dediyi kimi, insan əslində onu bu dünyada xatırlayan son insan öləndə ölür. Bu mənada yaradıcı adamlar daha şanslıdırlar, bəlkə də. Çünki bir yazarın əsəri oxunduqca, bir bəstəkarın musiqisi çalındıqca, bir memarın ucaltdığı abidə var olduqca, bir rəssamın rəsmi seyr edildikcə, müəlliflərinin də adı yaşayacaq, nəsildən nəsilə ötürüləcək, xatirəsi əbədiyyən bu dünyada qalacaqdır.\nHəmişə özümdən yaşca çox böyük insanlarla sözüm tutub, belə demək mümkünsə, dostluğum alınıb. Anam hərdən tanışların, qohumların içərisində zarafatla deyər ki, Şahanənin dostlarının çoxu elə bizimlə yaşıddır. Bu, nədən qaynaqlanır bilmirəm, amma özümdən böyüklərin məni və mənim də onları daha yaxşı anladığımı hiss edirəm, onlarla olan bir neçə dəqiqəlik söhbətdən yaşıdlarımla uzunmüddətli münasibətimdən daha çox zövq alıram.\nDeyilənə görə, Tofiq müəllim də gənclərin yaxın dostu imiş. Yaşından asılı olmayaraq, ruhunun cavanlığını, təravətini qoruyub-saxlamağı bacaran, açıq fikirli, müasir düşüncəli insanmış. Bu da hər insana nəsib olan özəllik deyil. İşığın sürətindən də daha çevik bir sürətlə inkişaf edən, dəyişən dünyaya ayaq uydurmaq, gənclərin enerjisinə eyni enerji ilə cavab vermək, bəzən əndazəni aşan müasirliyi təbii qəbul etmək hər ürəyə qismət olmaz. Ancaq gənclərin abisi Tofiq Abdin məhz bu ürəyə sahib insanmış. Yeri gələndə gənclərlə səmimi söhbətlərə qoşular, yeri gələndə isə dünyagörmüş bir ağsaqqal kimi öz tövsiyyələrini gənclərdən əsirgəməzmiş. Görəsən, indi yaşasaydı və hələ də burada olsaydı, onunla da dostluğum yarana bilərdimi? O da məni anlayar, təcrübəsi, dünyaya daha aydın və müdrik baxışları ilə mənə tövsiyyələrini verərdimi? İçimdəki bir hiss “anlayardı və siz çox yaxşı dost ola bilərdiniz”- deyir. Belə bir insanla eyni dövrü, eyni məkanı paylaşan gənclərə qibtə etməmək əldə deyil.\nGənclərlə bu qədər sıx münasibətdə olan insanın ən böyük gileyi və şikayəti isə şeirlərini, yazılarını dünyasını dəyişəndən sonra tapşıracağı kimsənin olmaması imiş. Bunu da özü bir şeirində deyir:\n“Bəlkə… bir daha şeir yazmadım.\nYazmamağımın min bir nədəni var,\nDünyasını dəyişən bir ananın ən böyük nigaranlığı övladlarından olar. Əgər yoldaşı, yəni, onların ataları yaşayırsa, övladlarını ona tapşırar, xalasına tapşırar, əmisinə tapşırar, nənəsinə tapşırar, kiçik uşaqları böyüyə tapşırar, Allaha da tapşırar, amma yenə də ürəyi rahat olmaz, bu dünyadan gedərkən gözü arxada- balalarında qalar, yenə də onlardan nigaran tərk edər bu dünyanı. Yazar da eləcə… Həmişə gözü arxada- əsərlərində qalar. Həmişə onların aqibətindən narahatlıq duyar. Yuxarıdakı misralarda bir şairin şeirləri üçün ən az ananın balalarına olduğu qədər nigaranlığı var.\nYazımın əvvəlində də dediyim kimi, bu gün “mən həmişə düşünürəm ki, dünyaya gəlməməli idim”- deyən, şairin öz gəlişi ilə dünyanı şərəfləndirdiyi gündür. Müsahibəni oxuyandan bu yana bir sual hələ də beynimi məşğul edir. Görəsən, Tofiq müəllimin dünyaya gəlməyindən məmnun olmamağının səbəbi bir gün öləcəyi gerçəyi və bu gerçəyin də məğlub edə bilmədiyi ölüm qorxusu idi, yoxsa cəmiyyətdəki, ətrafdakı, ümumən dünyadakı haqsızlıqlar? Nə yazıq ki, bu sualımın cavabını Tofiq müəllimdən başqa kimsə verə bilməz… Tək təsəllim isə onun dilindən çıxan ikinci cümlədir: “Bir zəncirin ki, ucu hardasa qırılır, əhəmiyyətsiz şeydir bu dünyaya gəlmək”. Nə bilim, bəlkə də…\nBəzi insanlar var ki, varlığı nə qədər səs-küylü, şən, şux, enerji dolu olarsa, yoxluğu bir o qədər sakit, səssizcə olar. Bu dünyadan gedişləri də eləcə səssiz, barmaqlarının ucunda, ehmalca olar. Sanki gedişləri ilə sevdiklərini incitməkdən, narahat etməkdən çəkinərlər, ya da qıymazlar. Hər zaman sərbəst, son dərəcə səliqəli, zövqlü, yaşından xeyli cavan geyimi, şuxluğu, yüksək əhval-ruhiyyəsi ilə diqqət çəkən Tofiq müəllimin ölümü xarakteri ilə heç uyuşmadı. Ancaq burada da Tofiq müəllim yanıldı. “Planladığı” səssiz gedişi baş tutmadı. Bu gediş ədəbi mühiti bir alov kimi yandırdı, zəlzələ kimi silkələdi. Onun gedişindən sonra dostları, qələm yoldaşları onun haqqında yazılar yazdılar, unutmadılar, unutdurmadılar. Xalq yazıçısı Anar bu ölümə “inana bilmədi”, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı “Görüşərik” vədini verdi, Kənan Hacı Tofiq Abdinin “son zəngini” səsləndirdi, Sevinc Mürvətqızının “gözü qapıda qaldı”, Saday Budaqlı hər kəsin adından “Heç kim inanmırdı öləcək” dedi… Beləcə, Tofiq Abdin sətirlərdə, misralarda yaşamağa davam etdi.\nƏgər böyüklərimizin ta uşaqlığımızdan bizə təlqin etdikləri kimi o dünya deyilən yer varsa və o dünyaya nə vaxtsa, məktub yazmaq mümkün olsaydı, yəqin ki, Tofiq müəllimə yazardım və hər kəsin ona səsləndiyi kimi səslənib deyərdim: “Ən son gününə qədər bu dünyada layiq olduğu dəyəri görmədiyindən gileylənən abim, səni yarı yolda qoyan ürəyinə de ki, rahat uyusun, dostların və sevənlərin hələ də səni unutmayıblar və hələ də sevirlər. Sevmək ayrı, sevdirmək ayrı. Onların sənə olan sevgisi o qədər səmimi, içdən və möhtəşəmdir ki, heç zaman səni görməyən, səni tanımayan insana belə sirayət edir, onun da ürəyində sənə sevgi yaradır. Elə mənim kimi…\nDoğum günün mübarək olsun, Tofiq abi!”


Yeməkdən və seksdən ölənlər – ƏN QALMAQALLI FİLMLƏR\nKulis.az “Ən qalmaqallı filmlər” layihəsinə başlayır. Bu layihədə kino tarixində böyük qalmaqallar, mübahisələr yaratmış ekran əsərlərini təqdim edəcəyik. Layihədə təqdim etdiyimiz ilk film italyan rejissoru Marko Ferrerinin “Böyük tıxama” dramıdır.\nÖzünün kəskin satirik komediyaları ilə tanınan Marko Ferreri (1928-1997) anarxist, bütlərə qarşı mübarizə aparan, dövrünün populyar, açıq siyasi kinematoqrafiyasını sevməyən rejissor idi.\nİtalyan kinosunda onun özünəməxsus yeri var. Neorealizm cərəyanını özünə yad bilən Ferreriyə Luis Bunuelin təsiri böyük olub.\nOnun sıx əməkdaşlıq etdiyi ssenarist ispan yazıçısı, satiriki Rafael Askon idi. Bu əməkdaşlıq nəticəsində ortaya çıxan “Mənzil”(1958), “Gənclər” (1959) filmləri qara yumor üslubunda Franko İspaniyasına satiradır.\n“Müasir hekayət”(1962), “Qadın meymun” (1963) müasir ailə institutunu tənqid edir.\n“Dilincer ölüb” (1968) fəlsəfi pritçası isə cəmiyyətə yönəlmiş ittihamedici aktdır.\nFerrerinin 1973-cü ildə ekranlaşdırdığı “Böyük tıxama” qara komediyası dünya kino tarixinin ən qalmaqallı ekran əsərlərindən birinə çevrilir.\n"Marçello, sən yeməlisən! Əgər biz yeməsək, ölməyəcəyik..." (“Böyük tıxama” filmindən)\nKann festivalında FİPRESSİ mükafatına layiq görülən film İtaliya və Fransanın birgə istehsalıdır.\nCəmiyyətdə əhəmiyyətli mövqeyə sahib, fransız mətbəxini sevən dörd dost şəhərkənarı villaya yığışır. Onlar nəfəsləri kəsilənədək səhərdən axşama kimi cürbəcür təamlar yeyir, içir, ancaq yemək haqda danışır, düşünür, həyatlarının anlamını ləziz təamlarda tapır, sonra yediklərini qaytarır, təbii ehtiyaclarını ödəyirlər. Rejissor onların fizioloji prosesini çılpaq şəkildə göstərir.\nDostlar villaya fahişələr dəvət edir, orgiya təşkil edir. Və dəbdəbəli villa tədricən böyük bir ayaqyoluna bənzəməyə başlayır.\nFahişələr onların acgözlüyündən dəhşətə gəlir, bir fahişə isə iyrənərək öyüyür və sonda onlar dabanlarına tüpürüb villadan qaçırlar. Və acgöz burjualar dəstəsinə uşaqlara fransız şairi Nikola Bualonun poeziyasını anladan, gözlərində həris parıltı olan ədəbiyyat müəlliməsi də qoşulur.\nFinalda dostlar yeməkdən ölür.\nLümpen proletariat ilə intellektual burjualar arasında kəskin kontrastın təsvir edildiyi, sərt natural səhnələrin bol olduğu “Böyük tıxama bütün dövrlər üçün cəsarətli və aktual film sayıla bilər.\nİstehlakçı cəmiyyətə, hedonizmə etiraz olan “Böyük tıxama” natural səhnələrə görə Kannda birmənalı qarşılanmadı. Amma rejissorun ən gəlirli filmlərindən birinə çevrildi. Tənqidçilərin fikrincə, bu film Ferrerinin yaradıcılığında nihilizmin zirvəsi, onun ən kompromissiz əsəridir.\nBurda tıxama istehlak cəmiyyətinin simvoludur. Personajlar ölənə kimi yeyir, yeyir, yeyir... Onlar heyvandan heç nə ilə fərqlənmirlər.\nSon kadrlarda bağda asılmış, təzə mal cəmdəklərinin yemədən ölmüş dörd dostu mütəxəssislər “Apokalipsis atlıları”nın (xristianlıqda qiyamət əlaməti olaraq ortaya çıxacağına inanılan dörd atlı) obrazı-cəhənnəm obrazı kimi qəbul edirlər.\nBurdakı müəllimə obrazı özündə həm qadın, həm sevgili, həm ana, həm də fahişəni cəmləşdirir. Tənqidçilər sonda yalnız qadının sağ qalmasını bu cür yozurlar ki, o, instinktlərlə yaşayan təbiətin simvoludur.\nFilmin ideyası Ferrerinin sevimli aktyoru, eyni zamanda məşhur kulinar olan və bu filmdə əsas rollardan birinin ifaçısı Uqo Tonyassinin dostluğu fonunda yaranıb.\nAkyor deyir: “Bizim onunla münasibətimiz yemək üzərində qurulmuşdu... yemək, onun üçün problemə çevrilməyənə qədər”. Onlar eynilə filmin qəhrəmanları kimi nə vaxtsa bir-birlərini yeyəcəkləri barədə zarafatlar edirdilər.\nFransız filosofu Rolan Bart yazırdı ki, filmdə sadizm modeli var- qida cinayətə və əxlaqsızlığa çevrilir.\nFerreri müsahibələrindən birində deyirdi ki, bu film təkcə istehlakçılığa yox, ümumiyyətlə, cəmiyyətə yönəlmiş tənqiddir.\n“Böyük tıxama” ən çox yozum alan filmlərdən biridir. Sosial, mədəni, fəlsəfi, siyasi kontekstlərdə təhlil edilən filmi daha çox Pazolininin “Sodomun yüz günü” ilə müqayisə olunur.\nMüəllimə rolunu oynayan Andrea Ferreol roluna görə bir neçə restorana buraxılmayıb.


Sədr müavini: "Heydər Əliyev hər zaman İslam dininin bütün ehkamlarına riayət edib" | Report.az\nSədr müavini: "Heydər Əliyev hər zaman İslam dininin bütün ehkamlarına riayət edib"\nSədr müavini: "Heydər Əliyev hər zaman İslam dininin bütün ehkamlarına riayət edib" Ümummilli lider Heydər Əliyev Allah-Təala tərəfindən ölkəmizə bəxş edilmiş ən böyük ictimai-siyasi şəxsdir.\n1 May , 2019 11:34\n"Ümummilli lider Heydər Əliyev Allah-Təala tərəfindən ölkəmizə bəxş edilmiş ən böyük ictimai-siyasi şəxsdir".\n"Report" xəbər verir ki, bunu Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin (DQİDK) sədr müavini Səyyad Salahlı "Heydər Əliyev və Azərbaycanda din siyasəti" mövzusunda keçirilən konfransda deyib.\nO bildirib ki, H.Əliyev hakimiyyətə gələndən sonra Azərbaycanda daxili münaqişələr sona çatıb: "Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrdən xalq olaraq böyük nailiyyətlər əldə etdik. Xaosların qarşısı alındı, digər problemlər öz həllini tapdı".\nSədr müavini Heydər Əliyevlə bağlı xatirələrini də bölüşüb: "1993-cü ilin 5 sentyabrında "Təzəpir" məscidində Peyğəmbərin doğum günü ilə əlaqədar tədbir keçirilirdi. Heydər Əliyev də məscidə gəldi. Onun əyləşməyi üçün məscidin içərisinə kreslo gətirdilər. Amma ümummilli lider məscidin içində kresloda oturmaqdan imtina etdi. Heydər Əliyev hər zaman öz dininə sadiq qalıb və İslam dininin bütün ehkamlarına riayət edib".\nS.Salahlının sözlərinə görə, Azərbaycanda dini etiqad azadlığı məhz Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişindən sonra yaranmağa başlayıb: "Bir zamanlar məscidə getmək belə olmurdu. Bu gün isə kimsə kiməsə məsciddə bir neçə saat oturduğuna görə artıq-əskik heç nə deyə bilməz. Bəli, bunu ulu öndər bərqərar elədi. Hər kəsin ibadət etməsi onun öz ixtiyarındadır".


Müasir dünya sürətlə dəyişir və buna uyğunlaşmağı bacarmaq lazımdır. Bu, bir çoxlarını narahat edir və onlar "gələcəyin peşəsi”ni mənimsəmək uğrunda növbəti kurslar axtarışında panikaya düşürlər. Lakin elə peşələr var ki, çox əsrlər əvvəl mövcud olub, indi də tələb olunur və qarşıda gələn ən azı bir neçə on ildə də aktual olacaq. Gəlin belə peşələrlə tanış olaq:\nİlk taksi sürücüləri Qədim Romada olub. O zamandan bəri çox inkişaf gedib, amma nə metro açılması, nə karşerinq ( icarə maşın), nə IT-şirkətlərin pilotsuz taksi buraxmaq vədləri bizi bu daşıyıcıların xidmətindən imtina etməyə məcbur edə bilmədi. Şəhərlərdə hələ də sarı taksi işarəli minlərlə avtomobilə rast gəlmək mümkündür və vəziyyətin nə vaxtsa dəyişəcəyi barədə işarətlər də hələ ki yoxdur. Nəqliyyat növləri və texnologiyalar dəyişə bilər, amma nəqliyyat idarə etməyi bacaranlara hər zaman ehtiyac olacaq.\nHəyat səviyyəsi artır, məhsullar əlçatan olur, insanlar daha az bişirib daha çox yeyirlər. Kimsə onların yerinə bişirməlidir, ona görə də bu peşəyə olan tələb çətin ki, nə vaxtsa yox olsun. Restoranlarda, beşulduzlu otellərdə və demək olar ki, bu kimi bir çox yerlərdə hətta qeyri-peşəkar aşpaza belə həmişə ehtiyac duyulur.\nİnşaatçı və ya arxitektor\nİnşaat – daha bir daimi sənaye sahəsi. Misir piramidalarından bu yana vəziyyət bir xeyli dəyişmişdir. Arabaları yük maşınları, blok və yastı qurğuları (rampa) qaldırıcı kranlar, kürəkləri ekskavatorlar əvəz edib, amma arxitektorlar və inşaatçılar minilliklər keçsə belə əvəzolunmaz qalıblar. Çünki, tikintini kimsə layihələndirməli və kimsə də həyata keçirməlidir.\nSəhiyyənin inkişafı ilə əlaqədar olaraq bu sahədə işçilərin sayı azalmır. Daha konkret xəstəlilər üzrə yeni mütəxəssislərə rast gəlinir, naməlum xəstəlikləri vaxtında aşkar etmək mümkün olur, zərərsiz olan bəzi şeylər isə başqa bir sindrom kimi müalicə olunurlar. Bütün bunlar həkimlərə və digər tibb işçilərinə olan tələbatı artırır.\nBir insan məqsədyönlü, özünə qarşı tələbkar və təhsilə, biliyə həvəsli, eyni zamanda internetdə işləmək bacarıqlı da ola bilər. Bütün bunların sayəsində isə o, yerindən qalxmadan yeni bacarıqlara, hətta ixtisaslara yiyələnə bilər. Amma özün inernet ya digər vasitələrdən nəsə öyrəndiyin hallarda belə canlı bir insanın köməyinə də ehtiyac duyulur. Bu şəxs ya onlayn-kurs yaradıcısı və ya YouTube-da təhsil kanalının müəllifi ola bilər.\nUşaqlar və yeniyetmələrə gəldikdə isə, öz-özünə təhsildən söhbət belə gedə bilməz. İnternetdən edə biləcəkləri iş maksimum halda yeni oyun yükləmək və ya tərbiyədənkənar əyləncələri izləmək ola bilər. Uşaq beyninə hər hansısa faydalı məlumatı müəllimin ciddi dəstəyi olmadan ötürmək çox çətindir.\nMusiqiçi, rəssam, şair, aktyor\nBu kateqoriyaya istənilən müəllif və icraçı olan şəxs daxildir. Onları həmişə tənqid edəcək, onlara nifrət edəcək və istedadsız, faydasız adlandıracaqlar, amma əməklərinin nəticələrindən hər kəs istifadə edəcək. Heç vaxt həkimə müraciət etməmək, məktəbə ancaq pis havada getmək, məmurlarla ünsiyyət qurmamaq olar, amma çətin ki, kimsə uzun müddət musiqi dinləmədən və ya film izləmədən dayana bilsin.\nReklam, ticarətin yaranması ilə yaranıb. Buna müvafiq olaraq da, ticarətin yox olması ilə yox olacaq. Bu isə o deməkdir ki, heç vaxt. İlbəil bütün dünyada satış həcmi ancaq artır.Biz əvvəllər məhsul kimi təsəvvür belə etmədiklərimizi satmağa və almağa başlayırıq. Bütün dünya üzrə uzaq ticarət imkanları yaranır. Bütün bunlar marketoloqlara, ”copywriter”lərə və piarçılara olan tələbatı ancaq və ancaq atırır. Bundan əlavə, texnologiyalar, reklam və təşviqat sahəsində SMM-çilər, targetoloqlar, SEO-mütəxəssislər kimi yeni peşələrin əmələ gəlməsinə səbəb olur.\nKeçmiş postsovet məkanında hüquqşünas peşəsi çox yüksək nüfuza malik idi. Nəticədə əmək bazarı hüquq fakultəsinin məzunları ilə dolu olub. Onların çoxu satış üzrə menecer və ticarət nümayəndəsi kimi yaxşı vəzifələri tutublar. Zamanla tələb və təkliflər bərabərləşib, amma hakim, prokuror, vəkil vəzifələri və notarius işləri yoxa çıxmayıb. Bütün istiqamətlər üzrə münasibətlər getdikcə çətinləşir, qanunlar artır, çox tez-tez mübahisəli vəziyyətlər yaranır və bu da ona gətirib çıxarır ki, hüquqşünaslara tələb ancaq çoxalır.\nElm və texnikanın inkişafı ilə əlaqədar olaraq ona olan tələbin də artacağı daha bir peşə mühəndis işidir. İlk mühəndislər sənaye inqilabını yaradan dahi ixtiraçılar olublar və bu inqilab dünyanı inanılmaz dərəcədə dəyişib. İndiki zamanımızda maşınların və avadanlıqların sayı günbəgün artır. Onların qurulması və istismarı isə mühəndislərsiz mümkün deyil. Bu peşəyə yiyələnmək üçün dahi olmaq lazım deyil – sadəcə texniki məktəb bitirmək kifayətdir.(bizplus.az)


Həsən Bitməz: Qasim Süleymani "İslam Şəhidi"dir | Urmedium\nHəsən Bitməz: Qasim Süleymani "İslam Şəhidi"dir\nAztabriz 2 views 11 January 2021\nTürkiyənin "Səadət Partiyası" rəhbərinin köməkçisi Həsən Bitməz IQNA ilə müsahibəsində general-leytenant şəhid Qasim Süleymanidən və terrorizmin müxtəlif cəhətlərindən danışıb.\nTürkiyənin "Səadət Partiyası" rəhbərinin köməkçisi Həsən Bitməz IQNA (Beynəlxalq Quran Xəbər Agentliyi) ilə müsahibəsində general-leytenant şəhid Qasim Süleymanidən və terrorizmin müxtəlif cəhətlərindən danışıb.\nO deyib: Müqavimət ruhiyyəsi bu cəbhənin bayraqdarı və komandirinin şəhadəti ilə ölməyəcəkdir. Onun beynəlxalq sionizm və Amerika əleyhinə yaratdığı müqavimət ruhiyyəsi İslam dünyasında daha da çoxalıb və müsəlmanlarda sionizmin layihələrini məhv etmək üçün daha çox həssasiyyət və dərk yaradıbdır. Müqavimət ruhiyyəsi məhv edilməyib və hətta yeni həssas bir mərhəlyə qədəm qoyub.\nHəsən Bitməz beynəlxalq təşkilatların Şəhid Qasim Süleymaninin terror məsələsinə ikili yanaşmasına işarə edərək deyib: Bu hadisə açıq-aşkar beynəlxalq qanunların pozulması və bir terror hücumu idi. Bu ümumbəşəri bir cinayətdir ki, beynəlxalq terrorizmlə mübarizə üçün bütün razılaşmalrı, insan haqları və ədaləti tapdalamışdır. Bu gün beynəlxalq hüquq təşkilatlarından bu hücumu pisləmələrini və terror adlandırmalarını gözləmirik. Çünki qərbin bu məsələyə yanaşması ikilidir, BMT, BƏM (Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi) kimi bütün beynəlxalq qrumlar sionizmin təsisi altındadır və onların öz maraqlarına uyğun olmayan bir qərarı vermirlər.\nTürkiyənin "Səadət Partiyası" rəhbərinin köməkçisi vurğulayıb: Amerikanın bu addımı beynəlxalq hüquqa ziddir, bəşəri cinayət və terrorizmdir. Buna baxmayaraq qərbin yaratdığı və sionizmin təsir dairəsində olan beynəlxalq qrumlar bu hadisənin terror olması barədə şəffaf mövqe sərgiləmədilər və bunu onlardan gözləmirik də.\nHəsən Bitməz bu terrorun hədəfləri barədə danışaraq deyib: Amerika general şəhid Süleymanini terror edərək müqavimət cəbhəsinə qorxu yaratmaq və Suriya, Livan, İraq, Fələstin və digər yerlərdə müqavimət ruhiyyəsini sındırmaq və zəiflətmək istəyirdi. Həmçinin öz sionist lobbiləri və dəstəkçilərinə bu mesajı verdi ki, sizin layihələrinizə mane olan İranla vuruşuruq və müqaviməti hədəfə almışıq.\nO əlavə edib: İŞİD və digər terrorçu qruplar əleyhinə mübarizə İraqda qələbə ilə başa çatdı. Terrorçular ən az həddə və gizli fəaliyyət edirlər. Şəhid Süleymani İraqda terrorla mübarizədə tam bir təsirə malik idi. Bu qələbə çox əhəmiyyətli idi. Çünki terrorçular İslam adından müsəlmanlar və İslam əleyhinə sui-istifadə edirdilər. Onların hədəfi İslami ölkələrdə sabitliyi pozmaq və onları zəiflətmək və beynəlxalq cəmiyyətdə İslama qarşı nifrət yaratmaqdır.\nHəsən Bitməz vurğulayıb: Şəhid Qasim Süleymani təkfirçi terrorçuların məhv edilməsində təsirli bir rol ifa etdi. Öz elm və təcrübəsinə dayanaraq İslam ilə heç bir əlaqəsi olmayan təkfirçilərin təhlükəsini ortadan götürmək üçün bütün vücudu ilə mübarizə etdi. Allah ondan razı olsun. Dünyanın hər yerində insaflı insanlar onun terror edilməsinə reaksiya verdilər. Türkiyə dövləti və xalqı onun şəhadəti ilə bağlı başsağlığı verdilər. Bu barədə və onun şəxsiyyətini tanıdan müsbət televiziya proqramlı hazırlandı və efirə getdi. Mən iki dəfə onunla görüşmüşəm və şəhadət verirərəm ki, o agah və ixlaslı bir müsəlman idi. İslami vəhdətə bütün varlığı ilə inanırdı. Bütün vücudu ilə bunun üçün çalışırdı. Sionist düşmənin bütün hiylələrinə agah idi və düşmənə qarşı mübarizə edirdi. Və ömrünü bu mübarizəyə həsr etmişdi. Qüds ordusunun komandiri üçün Fələstin və Qüds məsələsi çox əhəmiyyətli idi. İsmayil Həniyyə onu Qüds şəhidi adlandırmışdı. Mən də deyirəm ki, o, "İslam şəhidi"dir. Fələstin və müqavimət şəhididir. Allahın rəhməti ona olsun.\nMüsahibə etdi: Mürtəza Kərimi\n#hacı qasim süleymani\nAZƏRBAYCAN ÖLKƏSİ - Mehdi Muhərrəmi\nAztabriz 15 views about an hour ago\nDÜNYA ÖTƏN HƏFTƏDƏ 19 yanvar 2021\nAztabriz 3 views 2 hours ago\nDAHİLƏR Ayətullah Misbah Yəzdi - 1ci hissə\nAztabriz 2 views 3 hours ago\nAÇIQ SÖZ 18 yanvar 2021\nMİŞKAT HZ. Zəhra (s.ə) şəhadati\nAztabriz 2 views 2 days ago\nTəbrizin Cümə Namazınız Xütbələri 15 yanvar 2021\nAztabriz 1 views 2 days ago\nŞƏHİDLƏE XİYABANI - Şəhid Həsən Şəfizadə\nDAHİLƏR - Şəhid Hacı Qasim Süleymani -2 ci hissə\nAZƏRBAYCAN ÖLKƏSİ - Mehdi Muhərrəmi Aztabriz 15 views about an hour ago\nDÜNYA ÖTƏN HƏFTƏDƏ 19 yanvar 2021 Aztabriz 3 views 2 hours ago\nDAHİLƏR Ayətullah Misbah Yəzdi - 1ci hissə Aztabriz 2 views 3 hours ago\nAÇIQ SÖZ 18 yanvar 2021 Aztabriz 2 views 3 hours ago\nMİŞKAT HZ. Zəhra (s.ə) şəhadati Aztabriz 2 views 2 days ago\nTəbrizin Cümə Namazınız Xütbələri 15 yanvar 2021 Aztabriz 1 views 2 days ago\nŞƏHİDLƏE XİYABANI - Şəhid Həsən Şəfizadə Aztabriz 2 views 2 days ago\nDAHİLƏR - Şəhid Hacı Qasim Süleymani -2 ci hissə Aztabriz 1 views 2 days ago


Qanazlığı olanlar necə qidalanmalıdır? - xanimlar ucun qadin xeberleri\nPublika.az xəbər verir ki, rubrika çərçivəsində AQTA və Qida Təhlükəsizliyi İnstitutunun (AQTİ) mütəxəssisləri tərəfindən hazırlanan maarifləndirici materiallar, sağlam qidalanma ilə bağlı tövsiyələr, ölkədə qida təhlükəsizliyinin təmin olunması ilə bağlı zəruri məlumatlar oxucuların diqqətinə çatdırılır.\nSağlamlıq Baxılıb: 605 Tarix: 17 noyabr 2020\nBəzi təbii şirələr koronavirus hissəciklərini məhv etməyə qadirdir. xarici mətbuata istinadən xəbər verir ki, bu barədə Ulm Tibb Mərkəzinin Molekulyar Virusologiya İnstitutunun bir qrup alimi sınaqlar keçirib. Təcrübələ\nsonxeber.az sac duzumleri qaşların formalari aksessuarlar dəri və saç gözəl geyimlər pomidorun ziyani çanta ayaqqabı kosmetika vətən haqqında atalar sözləri epilator


Əlcəzairin ədliyyə nazirinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti ilə Konstitusiya Məhkəməsində görüş keçirilib - AZƏRTAC – Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi\nÖlkəmizdə səfərdə olan Əlcəzair Xalq Demokratik Respublikasının ədliyyə naziri Tayeb Louhun başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti ilə iyunun 22-də Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsində görüş keçirilib.\nAZƏRTAC xəbər verir ki, Əlcəzair nümayəndə heyətinin Azərbaycana səfərindən məmnunluğunu bildirən Konstitusiya Məhkəməsinin sədri Fərhad Abdullayev səfər çərçivəsində keçirilən səmərəli görüşlərin ölkələrimiz arasında münasibətlərin inkişafı baxımından əhəmiyyətini vurğulayıb.\nAzərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin fəaliyyəti barədə qonaqlara ətraflı məlumat verən Fərhad Abdullayev bildirib ki, ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü və müəllifliyi ilə 1995-ci ildə müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk Konstitusiyasının qəbul olunmasından dərhal sonra məhkəmə-hüquq sahəsində genişmiqyaslı islahatların həyata keçirilməsinə başlanılıb. Diqqətə çatdırılıb ki, Konstitusiyada ilk konstitusiya nəzarət orqanının – Konstitusiya Məhkəməsinin yaradılması da əksini tapmışdı. Konstitusiyanın qəbulundan üç il sonra ümummilli lider Heydər Əliyevin Fərmanına əsasən Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi formalaşdırılıb və bu sahədə mütərəqqi beynəlxalq təcrübəni nəzərə almaqla fəaliyyətə başlayıb.\nFərhad Abdullayev Konstitusiyada Azərbaycan Respublikasının hüquqi, demokratik və dünyəvi dövlət olmasının əksini tapdığını qeyd edərək vurğulayıb ki, 2001-ci ildə İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında Avropa Konvensiyasına qoşulan Azərbaycan beynəlxalq təcrübəyə böyük əhəmiyyət verərək məhkəmə-hüquq sahəsində Avropanın müvafiq qurumları ilə səmərəli əməkdaşlıq edir.\nSədr Fərhad Abdullayev əsas vəzifəsi qanunların Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına uyğunluğuna nəzarət edilməsi olan Konstitusiya Məhkəməsinin fəaliyyətə başlamasının iyulun 14-də 20 illiyinin tamam olacağını diqqətə çatdırıb. Qeyd edib ki, ötən müddət Konstitusiya Məhkəməsinin vacib təsisat olduğunu göstərdi. İnsan hüquq və azadlıqlarının məhkəmə-hüquq müdafiəsinə xüsusi önəm verilərək, 2002-ci ildə Əsas Qanuna edilən əlavə və dəyişikliklərdən sonra Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət etmək hüququ daha da genişləndirilib. Bu dəyişikliklərdən sonra ombudsmanla yanaşı, hüquqi və fiziki şəxslər də Konstitusiya Məhkəməsinə birbaşa müraciət etmək hüququ qazandılar. Ötən dövrdə Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu tərəfindən ümumilikdə 371 qərar qəbul edilib. Son illərdə beynəlxalq konstitusiya ədalət mühakiməsi sahəsində də fərdi şikayətlər vasitəsilə ədalət mühakiməsinin təmin edilməsi tendensiyasının güclənməsi müşahidə olunur.\nNümayəndə heyətinin sədri Tayeb Louh Azərbaycan ilə Əlcəzair arasında müxtəlif sahələrdə təcrübə mübadiləsinin vacibliyini qeyd edərək, ölkəsinin Konstitusiya Şurası ilə Azərbaycanın Konstitusiya Məhkəməsi arasında əməkdaşlığın inkişafında maraqlı olduqlarını diqqətə çatdırıb. Əlcəzairin məhkəmə-hüquq sistemi və Konstitusiya Şurasının fəaliyyəti barədə ətraflı məlumat verən qonaq ölkələrimizin Konstitusiya sistemlərində oxşarlığın olduğunu diqqətə çatdırıb.\nHüquqi dövlətin inkişafında Konstitusiya Şurasının vacib missiyasını xüsusi vurğulayan Tayeb Louh bildirib ki, Əlcəzairin Konstitusiya Şurası normativ hüquqi aktlarla yanaşı, qüvvəyə minməmiş beynəlxalq müqavilələrin də ölkənin Əsas Qanuna uyğunluğunu yoxlayır. Nümayəndə heyətinin rəhbəri 2016-cı ildə Əlcəzair Konstitusiyasına edilən dəyişikliklərdən sonra Konstitusiya Şurasına müraciət etmək hüququnun genişləndirildiyini vurğulayıb.\nYüksək qonaqpərvərliyə və ətraflı məlumata görə Konstitusiya Məhkəməsinin sədri Fərhad Abdullayevə minnətdarlığını ifadə edən Əlcəzairin ədliyyə naziri Tayeb Louh Azərbaycanın sürətli inkişafından və ölkəmizin gözəlliyindən məmnunluğunu bildirib.\nGörüşün sonunda qarşılıqlı olaraq xatirə hədiyyələri təqdim edilib, fotoşəkil çəkdirilib.\nSonda qonaqlar Konstitusiya Məhkəməsinin Plenum zalı ilə tanış olublar.\nAZERTAG.AZ :Əlcəzairin ədliyyə nazirinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti ilə Konstitusiya Məhkəməsində görüş keçirilib


"Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz" adlı tədbir keçirilib | Report.az\n"Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz" adlı tədbir keçirilib\n"Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz" adlı tədbir keçirilib Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində "Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz" adlı tədbir keçirilib.\n28 Aprel , 2022 16:15\nAzərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində "Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz" adlı tədbir keçirilib.\n"Report" xəbər verir ki, tədbirdə YAP Səbail rayon təşkilatının sədri Muxtar Nağıyev, Milli Məclisin deputatı Əziz Ələkbərli, şəhid jurnalist Məhərrəm İbrahimovun qardaşı Əsgər İbrahimov və şəhid anaları iştirak edib.\nTədbirin əvvəlində Azərbaycanın Dövlət Himni səsləndirilib və şəhidlərin ruhu bir dəqiqəlik sükutla yad edilib. Daha sonra şəhidlərin xatirəsinə həsr edilmiş videoçarx nümayiş olunub.\nTədbirdə M.Nağıyev və Ə.Ələkbərli çıxış ediblər. Onlar Azərbaycan xalqının zəfər qazanmış güclü bir xalq olduğunu vurğulayıb.\nŞəhid jurnalist Məhərrəm İbrahimovun qardaşı Əsgər İbrahimov bildirib ki, şəhidi olan millət heç zaman sarsılmaz: "Qardaşım Məhərrəm də şəhid qardaşlarımızdan biridir. Bizim xalq olaraq başımızı şəhidlərimiz ucaltdı. Arzu edirəm ki, xalqımıız hər zaman başı dik olsun, heç zaman əyilməsin".\nDaha sonra şəhid anaları çıxış edib.