Klassik Azərbayjan hekayələrində bədii simvolun növləri\n1.2. Klassik Azərbayjan hekayələrində bədii simvolun növləri\nSöz sənəti mövjudluğun, dünyanın əbədi problemlərinin, insan qəlbinin bənzərsizliklərinin, həyatın zənginliklərinin və mürəkkəbliklərinin… obrazlı dərkidir. Bədii əsərin kompleks obrazlar sistemində simvollar mühüm yer tutur. Yaranma tarixinin qədimliyinə, estetik çəkisinə və dəyərinə, geniş məna ehtiva etməsinə, fəlsəfi tutumuna görə bədii simvollar əsərin poetik strukturlarındakı digər elementlərlə və anlayışlarla sıx əlaqədardır. Bədii simvolların təzahür formaları ədəbi-mədəni, bədii-estetik amillərdən sənətkarın hadisə, proseslərə yanaşma özünəməxsusluğundan asılıdır.\nKonkret bədii simvollara keçməzdən əvvəl iki məsələyə toxunmağa xüsusi ehtiyaj vardır. Birinjisi, yuxarıda ən ümumi şəkildə qeyd olunan simvol növlərinin hər birindən bədii əsərdə lazım gələn məqamda, sənətkarın zəruri saydığı hallarda istifadə edilə bilər. Yazıçı alimlərin, məsələn, fiziklərin həyatından bəhs edirsə, onları sırf elmi məjlislərin təsvirində, heç şübhəsiz, elmi simvollardan, o jümlədən fizika sahəsindəki spesifik simvollardan yararlanmaqla kaloritini daha da artıra, obrazların xarakterinin bütövlüyünü ifadə edə bilər. Dini mövzuda yazılmış əsərlərdə yazıçının dini simvollardan məhz sücet xəttinin inkişafına, xarakterlərin açılmasının məntiqinə uyğun istifadə etməsi onun fərdi yaradıjılıq işidir. Deməli, bütün hallarda digər simvollardan bədii əsərdə istifadə olunması mümkündür. Məsələnin maraq doğuran jəhəti isə müəyyən bir epizodda istifadə edilən digər simvol növlərinin bədii əsərdə işləndiyi üçün bədii simvol sayılıb-sayılmamasıdır.\nTəbii ki, əsərin müəyyən bir epizodunda işlədilən qeyri-bədii simvollardan hər hansı biri öz-özlüyündə, kontekstdən kənarda simvoldur. Amma məzmun planında və ümumi şəkildə götürüləndə bunların əslində bədii simvol sayılması mümkün deyildir. Başqa kontekstdə simvollaşan bu anlayışlar bədii əsərin sücet xəttinin konkret bir mərhələsində spesifikliyinə görə adi, amma naməlum ifadələr təsiri bağışlayır. Elə hallar ola bilər ki, başqa simvol tiplərindən hər hansı biri bədiiləşdirilmək və ümumiləşdirilməklə ya bütöv əsər miqyasında, ya da epizod miqyasında bədii simvola çevrilər. Müxtəlif variantların təzahürü məhz sənətkar niyyətindən və bu niyyəti gerçəkləşdirmək manerasından asılıdır. Elmi, fəlsəfi, dini və s. simvolların bədii simvola çevrilməsi üçün o,ilk növbədə bədii qanunauyğunluqların məntiqindən keçməlidir. Başqa sözlə desək, elmi simvol elmiliyini arxa planda saxlamaqla və yeni çalar qazanmaqla da bədii simvola çevrilə bilər.\nİkinjisi, simvolun bədiiləşməsi üçün o, əsərin ümumi poetik sistemində və strukturunda digər bütün elementlərlə qırılmaz əlaqədə olmalı, bir bütövlük təşkil etməlidir. Əlbəttə ki, tragik çalarlı simvolun təsvir olunan epizodda (və ya əsərdə) dil və üslub xüsusiyyətləri komik planda təzahür edə bilməz. Simvolun məzmunu, mənası və s. əlahiddə xarakter qazanmaqla əsərin sənətkarlıq özünəməxsusluğundan fərqlənməməlidir. Eyni sözü, əsərdəki bütün poetik elementlərlə simvolun qarşılıqlı münasibəti haqqında da demək mümkündür. Fikrimizi yekunlaşdırsaq, bir daha qeyd etməliyik ki, simvol məhz əsərin ümumi poetik sistemi ilə üzvi vəhdət təşkil edəndə bədiilik tutumu qazanır. Deyilənləri konkret bədii nümunələrin təhlili ilə də sübuta yetirmək mümkündür.\nMəzmununa, tutumuna, xarakterinə və ruhuna görə bədii simvollara ən yaxını, nejə deyərlər, «ən doğması» mifoloci və dini simvollardır. İlkin etnik dünyagörüşün əksər tərəfləri özünü sonrakı tarixi dövr və mərhələlərdə də qoruyub saxlayıbdır. Mifologiya ibtidai jəmiyyətin inkişafı mərhələsində yaranmışdır. Universal idrak növü olan mifologiya həyatın, dünyanın, gerçəklikdəki gözlə görünən və ağılla dərk olunan bütün halların, əşyaların, anlayışların, insanın, təbiətin, kainatın, göy jisimlərinin və s. yaranmasını dərk, izah etmək jəhdidir. Bütövlükdə mif ilk növbədə jəmiyyətin sosial həyatını və təbiətlə qarşılıqlı əlaqələrini təşkil etməyə (99, s. 53) və möhkəmləndirməyə bağlıdır. Mifoloci şüurun hakim olduğu dövrdə obrazlı, poetik düşünjə tərzi xarakterik jəhət idi. Şübhəsiz ki, mifologiyanı yaradan insanlar dünyanı şairanə dərk etməyi qarşılarına məqsəd qoymamışdır, sadəjə olaraq, dünyanın şairanə dərki normal bir həyat tərzi idi, başqa sözlə desək, ən ibtidai vaxtlarda insanlar mifologiya yaratdıqlarının fərqində deyildilər, onların sadəjə olaraq yaşadıqları həyatın özü bütövlükdə mifologiya idi. Ulu əjdadlarımız həyatın bütün hallarını mifoloci planda izah edir, mifoloci planda izah etdiklərini isə real həyatın özü kimi yaşayırdılar.\nObrazlı dərk etmək jəhdi, hadisə, predmet və anlayışların mənşəyinin fantastik (daha doğrusu, qeyri-elmi) izahı istər-istəməz mifologiyanın simvolikliyinə təminat yaratmışdır. «…miflərdə gerçəkliyin inikasının xarakteri bununla şərtlənmişdir ki, istənilən mifologiya qapalı simvolik sistemdən ibarətdir» (122, s. 171). «Qapalı simvolik sistem olan» mifologiya heç də bütün xalqlarda mətn şəklində yaşamır. Əksər, o jümlədən türk və Azərbayjan xalqlarında mifologiya rudiment şəkilində mövjuddur. Hazırda Azərbayjanda mifologiyasının bərpası istiqamətində elmi işlər gedir, amma mövjud mifoloci mətnlərə (3) və yalnız rudiment, obraz, simvol şəkilində qalan arxaik qalıqlara istinadla bir daha qeyd etmək yerinə düşər ki, mifologiya bu gün inam olmaqla yanaşı, həm də simvoldur. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbayjan mifologiyasının mətninin az da olsa, real, yaşanan həyatın özündə, milli şüurda, inamda, adət-ənənədə və yazılı bədii ədəbiyyatda uzunmüddətli yaşamaq ənənəsi mövjuddur. Deməli, mifoloci simvollar əbədi yaşarı simvollardandır, daha doğrusu, əhalinin böyük əksəriyyəti üçün tanış, doğma, bu və ya digər dərəjədə mahiyyətinə varılan simvollardır.\nBir məsələni də qeyd etmək yerinə düşər ki, mifoloci simvollar bəhs olunan dövrün ədəbi materialında heç də həmişə məhz mifoloci bazada inkişaf tapdığına görə işlədilməyibdir. Bu da təbiidir, çünki mifoloci motivlər və ya simvollar həyatda olduğu kimi bədii əsərlərdə də yalnız şüurlu şəkildə istifadə etmək hesabına deyil, həm də qeyri-ixtiyari, şüuraltı qatdakı mövjudluğun təsiri və enercisi hesabına yaşayırlar. Bədii ədəbiyyatın ilk növbədə mifologiya, folklor nümunələri əsasında formalaşaraq tarixən inkişaf etdiyini nəzərə almaqla birmənalı şəkildə demək olar ki, mifoloci motiv və simvollar funksiyasını saxlamaqla həm də sırf bədii simvol funksiyasında çıxış edirlər.\nAzərbayjan mifologiyasının, folklorunun, qədim adət-ənənələrinin mahir bilijisi Y.V.Çəmənzəminlinin yaradıjılığında bu mövzulara, motivlərə üstünlük verməsi təsadüfi deyildi. Bir tərəfdən etnik-milli yaddaşa qırılmaz tellərlə bağlılığı, digər tərəfdən folkloru, mifologiyanı tədqiqatçı alim kimi ardıjıl şəkildə araşdırması nətijəsində folklorizm onun əsərlərində milli ornament, kolorit elementi kimi qalmamış, ideyanın, mətləbin, xarakterlərin təsvir və təqdimində mükəmməl bədii-estetik və informativ dəyər qazanmışdır.\nYazıçının «Jənnətin qəbzi» hekayəsi mifoloci-dini motivlər əsasında yazılmışdır. Əslində hekayənin sücet xəttinin əsasında fanatik bir müsəlmanın həyatı durur. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, hekayədəki dini motivlərin böyük əksəriyyəti dünyanın yaradılışı ilə bağlı mifologiyanın bazasında formalaşmışdır. Bunu dünya xalqlarının əksəriyyətinin, o jümlədən türk xalqlarının mifologiyası, məsələn, Altay yaradılış dastanı-mifi də təsdiq edir (53, s. 22).\nMüəllif hekayə canrının poetikasına əməl etmək şərti ilə sosial, milli mənəvi-əxlaqi problemlərin çoxplanlı təsvirinə nail olmuşdur. Əsərin adı başlanğıjdan yazıçının problemə ironik münasibətini bildirir. «Jənnət» və «qəbz» anlayışları bütövlükdə bir-birinə uyğun gəlməyən anlayışlardır. Mifologiyadan da, dindən də məlumdur ki, o dünya anlayışı bu dünyadakı ömrün mənalı, məzmunlu, səmərəli, ən başlıjası isə faydalı yaşanmasını tənzimləmək məqsədi güdür. O dünyanın jənnət və ya jəhənnəmində əbədi sakin olmağın yeganə yolu bu dünyadakı ömrün özüdür. Veylabad məkanında (eyni tipli insanların yaşadığı bütün məkanların simvolu kimi) meyar və dəyərlər elə dəyişib ki, jənnətə gedib düşmək üçün işıqlı dünyada öz ömrünü mənalı yaşamaq, yaxşılıq etmək, ailənin qayğısına qalmaq, xalq-millət üçün faydalı işlər görmək və s. lazım gəlmir, bunun üçün Ələsgər ağadan «jənnət qəbzi» almaq kifayət edir. Faydalı yaşanması lazım gələn ömrü qəbz əvəz edir. Yazıçı bu fikrini əsaslandırmaq üçün yalnız Ağabalanın taleyindən nümunələr gətirməklə kifayətlənmir. Kərbəlayı Qulu kasıb dəlləkdi, çörək pulunu zorla qazanır. Amma bütün Veylabadlılar kimi işləmək əvəzinə dini mövzuda söhbət etməyi xoşlayır. Usta Ağabalanın üzünü təraş edərkən mömin dindar kimi yaşadığını qabardır və deyir: «Əlimdən gələni də eləmişəm: iki dəfə Kərbəlaya, üç dəfə Məşhədə getmişəm» (20,s.55). Məsələ burasındadır ki, Kərbəlayı Qulu dindar olmağı ömrünün mənası hesab edir, yaxşı sənətkar olmaqla insanlara yüksək səviyyədə xidmət göstərməklə müştərilərinin sayını artırmaq, deməli, çörək pulu qazanmaq onun yadına belə düşmür. O, dindar kimi fədakarlıqlarından iftixarla danışdığı bütün vaxt ərzində Usta Ağabala tez-tez gah boğazının kəsildiyindən, gah burnunun deşildiyindən gileylənir.\nEyni sözləri hamam haqqında da demək mümkündür. Təmizlik, paklıq və murdarlıq qarşı-qarşıya gəlir. Veylabadda bütün dəyərlər dəyişdiyi kimi, hamam da öz funksiyasını itiribdir, paklıq, saflıq məkanı murdarlaşdırılıbdır. Ən sonda isə hamamın qapısı tamam bağlanır və hamam zibilxanaya çevrilir. Hamam mifoloci fünksiyasını itirdiyi üçün jəmiyyətdə – Veylabadda insanlar yaşamırlar, jənnətə düşmək naminə din xadimlərinə yarınmağa çalışırlar, nətijədə insanların fajiəsinə qarşı onlarda biganəlik yaranır. Onlar insanı dinin və dini ayinlərin, inamların zahiri tərəflərinə əməl edib-etməməsi ilə qiymətləndirirlər. Jənnətə düşməyi qəbzlə almaq mümkün olan, hamamı zibilxanaya çevirən bir jəmiyyətdə və insanlar arasında Usta Ağabalanın üç uşağının dilənçi kimi yaşamaları, ajından ağlamaları və onlara heç kəsin, o jümlədən mömin bəndəni özü ilə jənnətə aparajağına söz vermiş Ələsgər ağanın belə yardım göstərməməsi təsadüfi deyildir. Y.V.Çəmənzəminli sənətkar kimi də, şəxsiyyət kimi də ömrün mənasını xalqa xidmətdə görmüşdür, başqa ömür yaşayanları isə məhz həyat mövqelərini dəqiqləşdirməyə çağırmışdır. «Açıq söz» qəzetinin 1926-jı il iyun nömrələrində çap etdirdiyi «Bizim studentlər» adlı silsilə məqalələrində müəllif yazırdı ki, «nijatımız ariflərə bağlıdır». Y.V.Çəmənzəminli ariflər dedikdə kamillik səviyyəsinə yüksəlmiş ziyalıları nəzərdə tuturdu» (44, s. 4). Yazıçı mifoloci, dini, o jümlədən adi həyatın simvollarından məharətlə istifadə edərək məhz bütövlükdə müsəlman-türk jəmiyyətinin simvoluna çevrilmiş Veylabadda nijat bağlanası ziyalıların yoxluğunu, olan ziyalıların isə insanları o dünya, jənnət vədləri ilə aldadaraq veylləndirdiklərini təsvir etmişdir.\nGöründüyü kimi, hekayədəki müxtəlif tipli simvolların mahiyyəti və məzmunu eyni deyildir. «Jənnət» anlayışı bu və ya digər dərəjədə hələ qədim dövrlərdən başlayaraq çoxlarına tanışdır. «Jənnət» simvolu da bu anlayışın əsas meyarlarını və parametrlərini tam əhatə və ehtiva edir. İşarə etdiyi məfhumla uyğun gəlməsinə baxmayaraq jənnət simvolu ilk növbədə ölüləri deyil, diriləri, o dünyanı deyil, bu dünyanı-işıqlı dünyanı nəzərdə tutur. Hamam simvolunun mifoloci məna çaları nə Veylabadlılar, nə də insanların çoxu üçün tam bəlli deyil. Deməli birinji simvol daha ümumidir, hekayədəki personacların çoxunun bu və ya digər dərəjədə mahiyyətinə varmaqla yaşadıqları simvoldur. Hamam isə onlar üçün sadəjə olaraq dinjəldikləri, «təmizləndikləri» yerdir. Amma ən vajibi hamam simvolu və onun funksiyasının pozulmasıdır. Bu simvollar – jənnət, hamam, Veylabad və s. əsərin bütün sücet xəttini və personacların həyatını əhatə edir. Veylabad simvolunun ironik əhatə dairəsi, məzmunu zahiri tərəfləri əhatə etdiyi, daha asan qavranıldığı halda, hamam simvolu hekayənin dərin qatlarına varmanı zəruriləşdirir. Zahirən xüsusi şəkildə nəzərə çarpdırılmayan hamam simvolu fəlsəfi, bədii, estetik dəyər qazanır, niyyətin, mətləbin geniş kontekstdə açılmasına zəmin yaradır. Bu simvolun arxaik mənasında insan həyatı, dünya hadisələri, insani münasibətlər haqqında güjlü informasiya vardır ki, bu informasiyanı adi sözlərlə ifadə etmək lazım gəlsəydi, əlavə epizodlara və s. ehtiyaj yaranajaqdı. İndiki halında simvol sıxışdırılmış informasiya, mənanın, fikrin yığjam və bədii ifadəsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.\nA.Şaiqin «İblisin hüzurunda» hekayəsində də bir sıra simvollar vardır. «Jənnətin qəbzi»ndə olduğu kimi, bu hekayədə də simvollar biri digərini tələb edir və tamamlayaraq dolğunlaşdırır. Əvvəldə qeyd etmişdik ki, simvol özü sənətkarlıq məsələsi olmaqla yanaşı digər poetik elementlərlə ədəbi-məntiqi qanunauyğunluqlarla əlaqədədir. A.Şaiqin «İblisin hüzurunda» hekayəsinin bir özünəməxsusluğu da ondan ibarətdir ki, burada yalnız simvollar deyil, eyni zamanda əsərin dili, üslubu, müəllifin manerası da tamın ayrı-ayrı hissələri təsirini bağışlayır.\nƏsərdə ən vajib simvol İblisdir (bu barədə sonra daha ətraflı bəhs olunajaq). İblis, o jümlədən Şeytan, ilkin, ibtidai, arxaik mənasını saxlamaqla yanaşı zamana, dövrə uyğun müasirləşdirilibdir. Məlum olduğu kimi, mifologiya bütövlük, tamlıq təşkil edən iki əks tərəfin, qütbün qarşıdurmasından ibarət bütövlük, tamlıq üzərində bərqərar olur. Mifologiyada öz-özlüyündə şər və ya xeyir yoxdur, Xeyir və Şər var. Qədim insan kosmosu xaosla, ölümü həyatla, təbiəti mədəniyyətlə və s. birlikdə götürürdü. Əslində mifologiyada İblis, Şeytan və s. Tanrının deyil, ilk növbədə İnsanın qarşıdurmasıdır. Təsadüfi deyil ki, onlar yalnız insan jəmiyyətində özlərini təsdiq edə bilirlər, Tanrıya qarşı mübarizə aparırlar, insanın ağlına, inamına, əqidəsinə, mənəviyyatına sahib olmaq naminə fəaliyyət göstərirlər.\nİnsan özünün insanlığını, tanrısını, işıqlı dünyadakı missiyasını unudanda İblis aktivləşir. Başqa sözlə desək, kosmos bərpa olunmuş jəmiyyətdə İblisə yer yoxdur, onun öz iblisliyini təsdiq etməsi üçün xaos lazımdır. Hekayədə də məhz İblis simvolunun bu tərəfi ön plana çəkilmişdir. Yazıçı yüksək bədii dəyəri və ijtimai-fəlsəfi mənası ilə seçilən klassik epizod yaratmışdır: əllərində qılınj insanlar bir-birlərini vəhşijəsinə qırırlar, dörd bir tərəfi fəryad və şivən başına götürmüşdür. İblisin oğlu Xənnas insana təklif edir ki, bajı-qardaşlarına kömək məqsədi ilə pul versin. «Özünü çox pis hiss edən insan əlləri titrəyə-titrəyə jiblərini bir-bir axtardıqdan sonra istər-istəməz pul kisəsini çıxartdı. İçindəki yüzlük, beş yüzlükləri dəfələrlə sayaraq yenə də kisəsinə yerləşdirib, jibinə qoyduqdan sonra: – Xənnas ağa, məni bağışlayın, xırda pulum yoxdur, – dedi» (89, s. 62).\nİblis insanın iblisləşmiş və şeytanlaşmış simasını gördükdən sonra əminliklə özünə və balalarına bir neçə illik istirahət verir. Sözünü bitirən İblis havalanır və yoxa çıxır, amma əbədi həyat səhnəsini tərk etmir. İnsanlar verilməlini qaydaya salanda, kağız və mədən parçalarını həmjinslərindən qiymətli saymayanda o, yenidən peyda olajaq. Başqa sözlə desək, nə qədər ki, insan var və nə qədər ki, insan mənən tam paklaşıb kamilləşməyibsə, deməli, İblis hələ də mövjud olajaqdır.\nY.V.Çəmənzəminlinin «Jənnətin qəbzi» hekayəsində simvollar bəşəri xarakter daşıyır, amma həyat materialı millidir, daha doğrusu, mifoloci simvollar dini-müsəlman tutumla yüklənmişdir. A.Şaiqin «İblisin hüzurunda» hekayəsində də simvollar bəşəridirlər, amma Y.V.Çəmənzəminlidən fərqli olaraq, A.Şaiq bəşəri simvollardan məhz elə bəşəri aspektdən də istifadə etmişdir. Göründüyü kimi, bu hekayədə dini, etnik və ya milli müəyyənlik yox dərəjəsindədir. Problem bütün zamanların, dövrlərin, etnosların və millətlərin fövqünə qaldırılmışdır. Bunun özü də təsadüfi deyil, belə ki, İblis dini, irqi, milli mənsubiyyətindən asılı olmayaraq İnsanın, xüsusən də şərə meyilli İnsanın simvoludur.\nHekayədəki simvolla digər poetik elementlər harmoniyadadır. Romantik hekayə və mifoloci simvollardan istifadə olunduğu üçün əsərdəki bütün digər poetik fiqurlar da buna tabe etdirilmişdir. Mətləbin ifadəsini təsvir etmək üçün seçilmiş sözlərə, ifadələrə diqqət yetirək: «qaranlıq», «zülmət», «teyflər», «bayquş», «soyuq qış gejəsi», «alov» və s. Bu tipli söz və ifadələr həm İblis simvolunun məna çalarını açıqlamağa, həm də mənzərənin daha təsirli olması üçün tünd boyalarla təsvir edilməsinə imkan vermişdir.\nXIX əsrdən başlayaraq Azərbayjan nəsrində dini mövzulara maraq artdı. Əlbəttə, bütün dövrlərdə ədəbiyyatda dinə maraq həmişə güjlü olubdur. Amma əvvəlki əsrlərdə din müsbət planda ədəbiyyatın təhlil obyektinə çevrilirdisə, XIX əsrdən etibarən dinə fərqli münasibət yarandı. Çar Rusiyası Azərbayjanı işğal edəndən, kapitalist münasibətləri formalaşandan sonra, ölkə əhalisində milli ruh və şüurun intibah mərhələsi başladı. Təəssüflər olsun ki, həmin dövrdə çar Rusiyası məqsədli şəkildə həqiqi, bütün varlıqları ilə imana xidmət edən din xadimlərini aradan götürdü, onların yerinə həyat səhnəsinə fərdi maraqlarını dini maraqlardan üstün tutan din xadimləri gəldilər. Tədrijən dinlə jəmiyyət və insanlar arasında ziddiyyət və uçurum yarandı. Bəzi din xadimlərinin sayəsində din iman hadisəsi olmaqdan çıxaraq dolanajaq vasitəsinə çevrildi.\nƏdəbiyyatın XIX əsrdən başlayaraq dinə mürajiətindən danışarkən spesifik bir jəhəti də nəzərə almaq lazımdır. Azərbayjan əvvəlki dövrlərdə - müstəqil dövlətçiliyi olanda da, müstəqilliyi olmayanda da bir qayda olaraq müsəlman mədəni məkanında yaşayıbdır. Təsirə, təzyiqə məruz qalanda da heç olmasa dini diskriminasiyaya məruz qalmayıbdır. Çar Rusiyasının işğalından sonra Azərbayjanın istər-istəməz xristian ijtimai-mədəni məkanında yaşaması bu mühitə bir sıra özünəməxsus jəhətlər gətirdi. Ölkəmiz və xalqımız bir tərəfdən dini diskriminasiyaya məruz qaldı, digər tərəfdən isə xristian-müsəlman həyat tərzinin dünyagörüşlərinin qarşıdurması bir sıra hallarda tragik nətijələrə gətirib çıxartsa da, əksər hallarda komikliyə daha çox rəvaj verdi. Real həyatdakı bu müxtəlifliklər heç şübhəsiz söz sənətinin diqqətindən kənarda qala bilməzdi.\nDini simvollara keçməmişdən əvvəl bir məsələni də qeyd etmək zəruridir. Azərbayjan ədəbiyyatında haqqında danışılan dövrün nəsrində, xüsusən hekayələrində dini mövzu ilk növbədə milli gerçəklik, milli şüur və milli həyat tərzi faktı kimi işıqlandırılmışdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, bədii əsərlərdə həllinə jəhd göstərilən problemlər də sırf milli xarakterdədir.\nƏ.Haqverdiyevin «Pir», «Şəbih», S.M.Qənizadənin «Allah xofu», N.Nərimanovun «Pir», J.Məmmədquluzadənin «Usta Zeynal», «Rus qızı» və s. əsərləri ya bütövlükdə dini mövzuda yazılıbdır, ya da dini motiv sücetin gedişində və xarakterlərin təfsilatı ilə təsvir olunaraq açılmasında müstəsna əhəmiyyət kəsb edir.\nS.M.Qənizadənin «Allah xofu», Ə.Haqverdiyevin «Pir», «Şəbih», N.Nərimanovun «Pir» əsərlərində dini simvollar etnik-milli şüur hadisəsi kimi götürülmüşdür. Adları çəkilən əsərlərdə hadisələr müsəlman aləmində jərəyan edir, dini mənsubiyyəti eyni olan insanların həyatı təsvir mərkəzinə çəkilir. Sücet xəttinin belə təşkili dini simvolların istifadəsinə spesifiklik vermişdir. Personacların hamısı bu və ya digər dərəjədə əsərdə istifadə olunan dini simvollarla tanışdırlar və hörmət, ehtiramlarını, sitayişlərini eyni dərəjədə qoruyub saxlayırlar, sadəjə olaraq, təsvir olunan mətləbə, hadisəyə, istifadə edilən simvollara münasibətləri müxtəlifdir.\nHər bir etiqad sahibinə öz dini müqəddəsdir. Öz-özlüyündə dini inam və onun atributları, tərkib hissələri, vasitələri böyük Yaradana şəksiz inama bağlıdır. Məsjid allah evidir, dini məbəd simvoludur. Məsjiddə xidmət edənin mənfi mənəvi-əxlaqi keyfiyyətləri allah evinin pisliyi deyil, bəndənin Tanrısına asiliyi, insani xüsusiyyətlərini itirməsidir. İnsanlar əksər hallarda səbəbini bilmədikləri bütün qeyri-adilikləri Yaradanın möjüzəsi hesab edərək ona tapınıblar. Sitayiş etdikləri ojağı, daşı, yeri müqəddəs sanıblar. Belə müqəddəsliklərdən fərdi dolanajağı üçün istifadə edənlərin hekayələrində tipik portretini yaradan Ə.Haqverdiyev əsərlərinin birində yazırdı: «Qanuni-təbiətdir. Bir quru ağaja, ya bir daşa sidq ilə inanıb bir mətləb söyləsən, yəqin alarsan» (39, s. 257). Görkəmli ədibin qeyd etdiyi inanj yerlərindən biri tarixən pirlər olmuşdur. İnsanlar, savadsız adi insandan tutmuş, ziyalı alimə qədər böyük əksəriyyət ömrünün hansı anındasa müəyyən bir niyyətlə pirə ziyarətə getmiş, nəzir-niyaz aparmışlar. Məlum olduğu kimi, bir sıra hallarda insanların bu səmimi və saf inamından öz çirkin məqsədləri üçün istifadə edənlər də az olmamışdır.\nBir daha qeyd edək ki, insanların müqəddəs sayaraq ziyarətinə getdikləri inam ünvanlarından biri də pirdir. Anlayışın dilə gətirilməsi kifayətdir ki, onun nəyi ifadə etdiyi bəlli olsun. Bu mənada pir həm real dini məbəd ünvanıdır, həm də dini inam simvoludur. Dini inam simvolu olan pirlə bağlı Ə.Haqverdiyevin və N.Nərimanovun yazdığı eyni adlı «Pir» hekayəsi mövzunun bədii mənalandırılması baxımından bir-birindən jiddi şəkildə fərqlənir. Bəri başdan qeyd etmək yerinə düşər ki, hər iki əsərdə pirin müqəddəsliyinə şübhə yoxdur. Ə.Haqverdiyevin «Pir» hekayəsində insanların etimadından sui-istifadə edən Əhməd adlı bir şəxsdən söhbət gedir.\nƏhməd atasının təmsil olunduğu jəmiyyətdən və insanlardan heç nəyi ilə seçilmir. O, küçə mirzəsi Mirzə Javadın oğlu kimi gününü bilyard oynamaqda keçirir, Hajı Rəsulun oğlu da onun kimi işləməklə yox, keyf, eyş-işrətlə ömür sürür. Əsərdəki surətlərin bir qismi pirə inanır, onlar isə pula. Pirə inananlar onların nəzərində avam və nadandırlar, amma insanların inamından sui-istifadə edərək, fırıldaqla, bijliklə «yerin deşiyindən» pul çıxarmaq fərasətinə qadirdirlər. Bilyard oynayanda oğluna «zındıq oğlu zındıq» deyən Mirzə Javad ənjir ağajını pirə çevirib pul qazanan övladına «qoçaq oğlum, zirək oğlum» (39, s.186) deyir.\nPir simvolu hekayədə zahirən aktiv deyil, arxa plandadır və yalnız etiqad-etiqadsızlığı ifadə etmir. Mömin ata və mömin ana belə yalanın həqiqət kimi verilməsinə, adiliyin müqəddəslik kimi təqdim olunmasına etiraz etmirlər. Onlar etiqadlarını maddi rahatçılıqlarına qurban verirlər. Dini simvol kimi pirin əsərdə ən vajib funksiyalarından biri də ondan gələn gəlirin hara sərf olunması ilə bağlıdır. Hekayənin sonunda bəlli olur ki, Əhməd saxta pirdən, jamaatın etiqadının alverindən qazandığı pulları kef məjlislərinə, rus qızlarına xərjləyir. Pir simvolunun gizli, alt qatda olan mənalarından biri məhz bu epizodda aşkarlanır. Övladlarının etiqadsızlığı ilə atalar da barışırlar. Usta Zeynal (J.Məmmədquluzadənin eyni adlı hekayəsinin qəhrəmanı) kafir əli dəyən küpdən istifadə etmədiyi halda Mirzə Javadların Hajı Rəsulların övladları pirin pullarını, nəzir-niyazlarını murdar işlərə sərf edirlər, bununla da onlar dini müqəddəsliyi murdarlamaqla etiqadsız, imansız yaşamağın nümunəsini yaradırlar.\nHalbuki «Seyidlər ojağı» hekayəsinin personacları fırıldaqçı olsalar belə, allah qorxusu onların varlığına hakim kəsilir, ortaya çıxartdıqları «müqəddəs qəbrin» adi qəbir olduğunu bilirlər, amma xalqın inamı onlara elə sirayət edir ki, tədrijən özləri də bunun müqəddəsliyinə inanmağa başlayırlar. Seyid Səməd haqq-hesabda düzlüyünü sübut etmək üçün jəddinə, qurana, çörəyə, atasının goruna and içir. Bunun müqabilində Seyid Əhməd deyir: «Andına inanıram. Amma gərək bir şeyə də and içib, məni dürüst şəkdən çıxardasan.\n– Baş üstə, istəyirsən qurana əl basım.\n– Yox quran lazım deyil. Degilən: and olsun bu qəbirdə yatana ki, bu haqq-hesabda nöqsan yoxdur!\nSeyid Əhməd fikrə getdi. Bir azdan sonra başını qaldırıb dedi: Seyid Əhməd, bilirsən nə var?\n– Xeyir, bilmirəm.\n– Bu qəbirdə yatanı sən də bilirsən, mən də. Bununla belə and içməyəjəyəm. Həqiqət haqq-hesabda bir neçə məbləğ qələmdən düşüb» (39, s. 258).\nİki şərik bütün vaxtı müqəddəs – pir elan etdikləri qəbirdən götürdükləri xeyiri qumar adlandırırlar, amma qəbrə yalandan and içmirlər. Onlar da pirdən gələn xeyiri özlərinə sərf edirlər. N.Nərimanovun eyni adlı («Pir») əsərində də oxşar modeldən istifadə olunubdur. Molla Jəfərqulu yaşamaq üçün bütün vasitələri məqbul sayan insanlardandır. Əhməd (Ə.Haqverdiyev «Pir»), Seyid Əhməd, Seyid Səməd («Seyidlər ojağı») fırıldaqlarını düşünülmüş şəkildə gerçəkləşdirirlər. Molla Jəfərqulu isə qardaşı öləndən sonra onun arvadı Gülbadama tamah salır. Gejə qoz ağajının yanından keçəndə Molla Jəfərqulunun ehtirasına görə qardaşı arvadı özündən gedir. Səsə gələnlərə buranın pir olduğunu bildirən Molla Jəfərqulu ona sirri heç vaxt açmayajağına and içdirir. Eyni adlı əsərlərdəki personaclardan fərqli olaraq Molla Jəfərqulu piri əxlaqsızlığını ört-basdır etmək üçün «yaradır». Əhmədin ata-anasından fərqli olaraq Gülbadam anda görə sirri açmır.\nVəziyyət elə gətirir ki, Məşədi Allahverənlə ailə qurandan sonra onların xəstə uşaqları dünyaya gəlir. Dindar körpəsini inandığı pirə aparıb bir gejə orada saxlamaq inadından dönmür. Gülbadam bunun oğlunu məhv edəjəyini bildiyi üçün məjbur qalıb sirri açır. N.Nərimanovun əsərində «Pir» simvolu bir qədər fərqli aspektdən mənalandırılmışdır. Pirə yeganə inanmayan Gülbadamdır. Qadında, ümumiyyətlə pirlərə qarşı inamsızlıq yoxdur, sadəjə olaraq o, jamaatın pir deyib tapındıqları yerin mənasızlığını bilir, eyni zamanda özünün namusuna sataşılmaq jəhdi göstərilən yer kimi unutmur. Deməli, bu yer onun üçün murdardır. Bu səbəb olmasaydı, çox güman ki, o da həmin pirə pənah gətirənlərdən biri ola bilərdi. Pir və ya həkim dilemması qadının yetginliyinin göstərijisi deyil, çoxlarının bixəbər olduğunun bilinməsinin göstərijisidir.\nN.Nərimanovun bu hekayədə qabarıq ifadə etməyə çalışdığı əsas ideya piri pisləmək yox, pirin məhz insanın iç dünyasının təmizliyi ilə bağlıdır. Yazıçı göstərir ki, personacları oruj tuturlar, boğazlarını kip bağlayırlar ki, qoy toz orujlarını batil etməsin, amma ağızlarını açanda abırlı adam başını götürüb oradan qaçmalıdı. Onlar namaz qılırlar, amma eyni zamanda yetim qalmış qardaşı uşaqlarının paylarını əllərindən alırlar. Sonra da pirə gəlib nəzir rüşvət verməklə allahdan kömək istəyirlər. «Fəqət bilmirəm, allaha rüşvət verib allahdan rüşvət istəməyi bunlara pir öyrətmişdi, yoxsa pirə rüşvət vermək aldıqları tərbiyənin nətijəsi idi» (85, s. 212).\nMaarifçi yazıçı kimi N.Nərimanov təlqin etməyə çalışırdı ki, pir insanın təmiz içi, faydalı əməlləridir. İnsan mənən təmiz olmasa, pirə (geniş mənada allaha) rüşvət verməməklə yamanlıqlarına həmişə haqq qazandırmağa jəhd göstərəjəkdir. Deməli, N.Nərimanovun yozumunda pir insanın Allahdan saf, mənəvi dünyasına, faydalı, xeyirli əməlinə və həyatına görə yox, nəzir-niyazına görə arzularının yerinə yetirilməsinə şans yaradan bir məkandır. Bu isə artıq pirin tarixi-dini mənasının başqa aspektdən işıqlandırılmasıdır, dini simvola yeni, fərqli məna çaları verilməsidir.\nDini etiqad insandan yalnız ehtiram, sevgi yox, həm də qorxu tələb edir. Ədəbi nümunələrdən bəhs olunan dövrün bir sıra nəsr əsərlərində, o jümlədən hekayələrdə qorxu simvolundan istifadə olunmuşdur. Sonrakı fəsillərdə tədqiq olunajaq qorxu simvollarından fərqli olaraq S.M.Qənizadənin «Allah xofu» əsərində qorxu bilavasitə dini inamla bağlıdır. H.Haqverdiyevin, N.Nərimanovun əsərlərindəki dini simvollar öz-özlüyündə eyni zamanda həm jəmiyyətdəki, həm də insanlardakı qorxusuzluq sindromunu ifadə edir. İnamın və qorxunun olmadığı bir jəmiyyətdə insanın öz milli-etnik yaddaşından, adət-ənənəsindən, təfəkkür tərzindən və s. uzaqlaşması başlayır, din özünün milli şüuru, mentaliteti qoruyub saxlayan amil funksiyasını tədrijən itirir.\nS.M.Qənizadənin əsərində isə adından da göründüyü kimi, əsas məqsəd insanları pis əməllərdən həm də qorxu, xof vasitəsi ilə çəkindirməkdir. Məşədi Əsgər mömin bir insandır, dindar kimi dini ayinlərin əksəriyyətinə dəqiqliklə əməl edir. Qolu sınandan sonra onu işdən çıxardırlar. Ailəsi aj qalan Məşədi Əsgər hamballıq etmək məqsədi ilə şəhərə çıxır, bir nəfərə mehmanxananın yerini göstərir. Yolda onun çamadanını götürüb qaçır. Az keçməmiş Məşədi Əsgər peşiman olur. «Ömründə oğurluq etməmiş muzdur bir az fikirdən sonra öz əməlinin qəbahətini düşünməyə başladı. Qənşərindəki çamadan zəbani-hal ilə Məşədiyə deyirdi: «Məşədi Əsgər… mən çamadanımı oğurlayıbdır, Məşədi oğrudur! Oğru Məşədi Əsgərin yeri bu dünyada qazamatdır, o dünyada jəhənnəm! Allah Məşədi Əsgərə qənim olsun…» (63, s. 106-107).\nAyrı-ayrı epizodlardakı ifrat didaktika, mətləbin qabarıq ifadəsi naminə bədiiliyin qurban verilməsi yazıçının konkret bir problemin həllinə üstünlük verdiyini göstərir. Ədib dini simvoldan da məhz bu məqsədlə istifadə etmişdir. Məşədi Əsgər çamadanı oğurlayandan sonra peşimançılıq keçirir, oturub ağlayır. «Əstəğfürullah, tövbə… Allahın lənətinə gəlsin şeytan, a kişi bu nə iş idi sən elədin? Allahtaala sənin sağ qolunu sındırdı… günahın var imiş ki, sındırdı! Bəs indi sol qolunu da sındırsa həqdir… Əstəğfürullah, tövbə, allahın lənətinə gəlsin şeytan» (63, s. 107). Nümunə gətirilən epizoddan bir daha aydın olur ki, Məşədi Əsgər allahdan qorxur və ona elə gəlir ki, qolunun sınması da təsadüfi deyil, hansısa qeyri-insani günahının nətijəsində Tanrı onu jəzalandırıbdır. Hekayənin ümumi mətnindən məlum olur ki, əsərin əsas surəti əməl və jəza anlayışının qarşıdurmasında şüurlu seçim etmir. Başqa sözlə desək, Məşədi Əsgər əməlinin pisliyinə, oğurluğu insana xas olmayan əməl kimi dərk etdiyinə görə peşimanlayıb tövbə etmir. Allahın jəzasından qorxduğuna görə mənəvi iztirab keçirir. Onun mənəvi metamarfozası məhz simvolun - allah xofunun əsasında gerçəkləşir.\nQorxuya görə tövbə edən Məşədi Əsgər çamadanı qaytarır, məhz təmizliyinə görə əlinə maya keçirir, var-dövlət sahibi olur, övladlarına da ürəklərində allah xofunu yaşatmağı vəsiyyət edir. Dini simvollardan istifadə olunmuş əvvəlki hekayələrdən fərqli olaraq, S.M.Qənizadənin əsərində insanlığa və allahını unutmamağa çağırış qabarıqdır. Tanrı hekayədə həyatın, insanlığın həm yaradıjısı, həm də tənzimləyijisi kimi götürülür və bu tərəflərin vəhdətində simvollaşır.\nXX əsrin əvvəlləri Azərbayjan nəsrində birbaşa dinin müqəddəslikləri ilə bağlı simvollarla yanaşı, ümumiyyətlə, dini etiqad problemini oricinal mövqedən işıqlandırmağa xidmət edən simvollar da vardır. İkinji tip simvollarda adi məişət, real hadisələr fonunda iman məsələsinə münasibət bildirilir. Əvvəlki hekayələrdən danışanda qeyd etmişdik ki, birbaşa dini müqəddəsliklərlə bağlı simvollardan istifadə olunan əsərlərdə personacların hamısı eyni dini əqidədədirlər. Amma bir sıra hekayələrdə müxtəlif dini etiqad sahibləri qarşılaşdırılıblar. Belə hekayələr sırasında J.Məmmədquluzadənin «Usta Zeynal», «Rus qızı» hekayələrini nümunə göstərmək mümkündür. Ümumiyyətlə, qeyd etmək lazımdır ki, «J.Məmmədquluzadənin əsərləri mömün müsəlmanların həyat və məişətində, gündəlik söz-söhbətində tez-tez yad edilən dini rəvayətlərə, «yüz hissədən doxsan doqquz hissəsi qayırma hadisələrə» qarşı çevrilmiş satirik motivlərlə zəngindir» (81, s. 326).\n«Usta Zeynal» və «Rus qızı» hekayələrində dinlər-islam və xristian dini qarşı-qarşıya qoyulmur. Sadəjə olaraq müxtəlif dini etiqadlı insanların həyata, özlərinə, jəmiyyətə, xalqa, Vətənə, inama münasibətləri müqayisəli planda, subyektiv şəkildə qiymətləndirilmədən təsvir edilir. Muğdisi Akop xristiandır. Normal yaşayışı var, dolanır, övladlarına təhsil verir. Usta Zeynal kasıb bir müsəlmandır, dini mövzularda naşıjasına polemikalar aparmağın həvəskarıdır. Muğdisi Akop övladını on dörd il oxutduğu halda Usta Zeynal yetim qalandan sonra əmisi onu on iki yaşında evləndirmək istəyir. Usta Zeynalın isə arzusu «çəhardəh məsumu zirət» (67, s. 354) etməkdir. Göründüyü kimi, iki surət, iki tale qarşı-qarşıyadır. Biri insan kimi fəaldır, həyatının mənası yaşamaq, balalarını da yaşamağa hazırlamaqdır. Muğdisi Akop əsər boyu dini inamını büruzə vermir, etiqadından söz açmır. Usta Zeynalın həyatının mənası mahiyyətinə vara bilmədiyi dindədir, o, passivdir, elm və təhsil onun üçün əhəmiyyətsiz bir işdir, ən vajibi savad deyil, xəttdir. Elə bu məqamın özü də Usta Zeynalın xarakterini açıqlayan oricinal detaldır. Ömrü boyu zahiri tərəflərə aludəçilik göstərən Usta Zeynalın mahiyyətə varmağa güjü, savadı, səviyyəsi və s. yoxdur. Onu ətalət basıb, özünə, ailəsinə çörək pulu qazanmağı belə Allahla bağlayır. Usta kimi xırda bir işi başa çatdırmaq əvəzinə bütün vaxtı dini mövzularda bəsit söhbət aparır və bildirir ki, «…heç ürəyivi sıxma, xozeyin. Allah kərimdi. Ümidivi bir allaha bağla ki, yeri-göyü yox yerdən xəlq edibdi. Ürəyivi niyə sıxırsan? Əgər allahın iltifatı olsa belə iş olmasın ki, on belə iş olsun, bir dəqiqədə qurtarram; əgər olmasa, dəxi mənim günahım nədir?…» (67, s. 355).\nUsta Zeynal yaşadığı ömrə baxa bilmədiyi üçün Muğdisi Akopda yalnız xristianlıq, ermənilik, murdar heyvan-donuz əti yemək gördüyünə görə onu günahkar sayır. Hekayəni oxuduqja belə təsəvvür yaranır ki, Usta Zeynal insan olmaqdan daha çox yalnız dindardır. «Adətən, Usta Zeynalı Muğdisi Akopla müqayisə edirlər: şübhəsiz, hekayənin özündə belə bir üsul Mirzə Jəlilə yalnız novella poetikası və finalı üçün, təzadlı bədii qütblər, əyani, formal plastika yaratmaq üçün gərək olmuşdur. Fəlsəfi-ijtimai paralellər isə burada, şübhəsiz ki, iki müxtəlif etiqadlı dindar arasında – xristian və müəllim mömin arasında deyildir. Əsl mahiyyət, daxilən həqiqət iki Usta Zeynalın özünün bir-birilə müqayisəsi və qarşı-qarşıya qoyulması prosesində meydana çıxır, xeyirxahlıq, fəallıq və yaradıjılıq imkanları ilə münbit, hələ pozulmamış, təbii, fitri Usta Zeynal və xürafatçı din təliminin bayağı bir amala, heçə təslim etdiyi süni, saxta, şikəst Usta Zeynal… Mənfi qəhrəman bu iki Usta Zeynaldan heç biri deyil, onlardan birinjisini ikinjisinə çevirən obyektiv ijtimai, dini və əxlaqi şəraitdir» (96, s. 185).\n«Mənfi qəhrəmana dini şərait olan» hekayədə simvola çevrilən küpün müxtəlif etiqadlara xüsusi aidiyyatı yoxdur. Usta Zeynal şagirdi Qurbana deyəndə ki, get saxsıları, küpü gətir. Muğdisi Akop sadalananların hamısının evində olduğunu bildirir. Deməli, küp formal simvola çevrilir. Məlum olduğu kimi, Usta Zeynal işləmək istəmir və tapşırılan işi vaxtında başa çatdıra bilməyəjək, hamıdan-ermənidən də, Qurbangilin vilayətinin müsəlmanlarından da narazıdır. Bütün bunlara görə, o yarımçıq, amma simasını qoruyub saxlamaqla getməyə bəhanə axtarır. Adi detallara diqqət yetirək. Usta Zeynal Muğdisi Akopun arvadının ələyindən istifadə edir, Muğdisi Akopun verdiyi siqareti onun təklif etdiyi kibrit ilə yandırır. İşin qurtarmasına vəd verdiyi vaxta az qalmış, iş başa çatmamış məlum olur ki, Qurban küpü səhv salıbdır. Usta Zeynal əsəbləşir, Qurbanın üzünə tüpürüb, Muğdisi Akopun evini hirslə tərk edir.\nAdi məişət əşyası – küp simvollaşır. Obrazların təfəkküründən, mənəviyyatından, etiqadından, həyat mövqeyindən keçməklə xüsusi tip simvola çevrilir. Küpün dini məzmunlu simvol kimi qavranılmasına surətlər zəmin yaradırlar. Deməli, küp ilk növbədə ətalətsizliyinə, passivliyinə, nadanlığına, fanatikliyinə dində nijat axtaran və din vasitəsi ilə bu xüsusiyyətlərə bəraət qazandırmağa çalışan Usta Zeynalın simvoludur. Maraqlıdır ki, paltarı yudurtduğuna görə evdə çılpaq oturan, geyinməyə ikinji paltarı olmayan Usta Zeynal hamama getməyə hazırlaşır. Məqsədi paklaşmaq və təmizlənməkdir. Hamamda Usta Zeynal jismən təmizlənəjək, amma təmizlik-murdarlıq haqqında təsəvvürləri dəyişməyəjək, yaxşı insan yalnız müsəlman-özü kimi süst, fəaliyyətsiz, milli ruhdan, ijtimai duyğudan məhrum insan inamında qalajaqdır. İstənilən məqamda Usta Zeynal murdarlığa qarşı etirazını bildirmək üçün küp və s. məişət əşyası tapa biləjəkdir. (Maraqlıdır ki, J.Məmmədquluzadənin digər hekayəsinin – «Molla Fəzləli» hekayəsinin eyni adlı qəhrəmanı da din xadimi adına yaraşmayan əməllərlə yaşayır və hər gün hamama gedir, amma səhərisi yenə də Molla Fəzləli kimi ömür sürməkdə davam edir).\nBiz əvvəldə qeyd etmişdik ki, rituallarda (həm mifoloci, həm dini və s.) simvollar mühüm rol oynayırlar. Dini ayinlərin əksəriyyəti ritual xarakteri daşıdığı üçün bütövlükdə onların hər bir mərhələsindəki, elementlərindəki və s. mövjud kompleks simvollardan danışmaq mümkündür (138). Yuxarıda qeyd edilən sadə simvollardan fərqli olaraq, mürəkkəb simvollar (o jümlədən ritualdakı simvollar) xüsusən də dinlə, dövlətlə və s. bağlı simvollar «çox vaxt onların (sadə simvolların – M.A.) kombinasiyasından təşkil olunur» (119, s. 618). Ritual, dini ayinlər əksər hallarda sadə simvollardan ibarət olduğu üçün bədii əsərdə dini ayinin təsvirində məhz kombinasiyanın bir həlqəsi olan sadə simvola üstünlük verilir. J.Məmmədquluzadənin «Rus qızı» hekayəsində xristian dini ayini fonunda müsəlman dindarının mənəvi aləminin səjiyyəvi jəhəti açıqlanır.\nMəşədi Qulamhüseyn «zahirdə mömin və namaz qılana oxşayırdı, amma batildə əhli-damağ idi» (67, s. 183). Yaşlı, çirkin, çürük dişli Məşədi Qulamhüseyn gənj, qəşəng rus qızı ilə nejə öpüşdüyündən söhbət açır. Dini mövzuda yazılmış bir sıra hekayələrin surətləri (Usta Zeynal və s.) kimi o da dini qaydalara əməl edir, «donquz» əti yemir, amma xaçpərəstlər içində işlə bağlı aşnaları çoxdur. Xristianların bayramı günü Məşədi Qulamhüseyn dostlarını təbrikə gedir. Evdəkilərin hamısı, o jümlədən gənj və qəşəng qız da qonağı qarşılayır, «xristos voskres» deyib onu öpürlər. Dini ayinin mahiyyətindən xəbəri olmayan obraz həmin anı, yəni gənj rus qızı ilə öpüş anını yenidən yaşamaq məqsədi ilə onlara gedir, eyni sözləri təkrar edib qızı öpmək istəyir. «Amma bu zalımın qızı, bu mürvətsizin qızı, qoşa əllərini yuxarı qalxızıb tutdu gözümün qabağına və anjaq bunu dedi: Poşol k çortu» (67, s. 188).\nMüsəlman dindar xristian dini bayramında iştirak edərkən rituala uyğun olaraq öpülür. Bu öpüşü ritualın tərkib hissəsi kimi yerinə yetirən xristianlar üçün öpüş təmizlikdir, saflıqdır, mərasimdən xəbəri olmayan dindar üçün isə ehtirasdır. Ritualın, mərasimin elementi kimi öpüş simvola çevrilir. Dinlər müqayisəli təsvir olunduğu bir əsərdə simvol bir tərəfdən bu müqayisəni əyaniləşdirir, digər tərəfdən də müxtəlif etiqada mənsub insanların, xüsusən də müsəlman Məşədi Qulamhüseynin mənəvi aləmini səjiyyələndirir. Heç şübhəsiz, hekayədə sadə simvollardan danışmaq mümkündür, eyni zamanda iki müxtəlif dini etiqadın müqayisəsinin yaratdığı kontrastın simvola çevrilməsindən də söhbət açmaq olar. Sonunju mürəkkəb simvollara aiddir. Amma indiki halında hekayədə öpüş hadisəni daha dolğun işıqlandıran, xarakterlərin spesifik jizgilərinin injə məqamlarını aşkarlayan oricinal simvoldur. J.Məmmədquluzadənin simvoldan istifadə etmək məharəti bu hekayədə də özünü göstərir. Onun simvollarının özünəməxsusluğu simvolun məna hüdudlarının məhdudluğunda, ixtiyari olmamasındadır. «Simvol onunla səjiyyələnir ki, o, sona qədər sərbəst deyil, o, tamamilə bomboş deyil, onda bildirənlə bildirilən arasındakı təbii əlaqənin rudimenti vardır. Ədalət simvolu olan tərəzini, nəylə gəldi, məsələn, araba ilə əvəzləmək olmaz» (134, s. 101). İlk baxışdan öpüş ixtiyari simvoldur, amma onun işləndiyi konteksti diqqətlə nəzərdən keçirəndə aydın olur ki, bu simvolu başqaları ilə əvəz etmək bütövlükdə yazıçının niyyətini, poetik prinsiplərini dəyişdirməyə bərabər olardı.\nAzərbayjan klassik poeziyası ilə müqayisədə daha sonra yaranmış milli nəsr nümunələrində, o jümlədən hekayələrdə elmi, fəlsəfi simvollardan nisbətən az istifadə olunubdur, ən başlıjası şer və poemalardakı elmi, fəlsəfi simvolların rəngarəng təzahürünü də o dərəjədə müxtəlifliyi ilə müşahidə etmək çətindir. Bütün bunlara baxmayaraq, XX əsrin əvvəllərində yüksəliş dövrünü yaşayan hekayələrdə qeyd olunan simvollara rast gəlinir. Əvvəldə deyildiyi kimi, elmi, fəlsəfi simvolun da iki tərəfi vardır: birinjisi, birbaşa elmin, fəlsəfənin özünə aid, daha çox yalnız peşəkarlara məlum simvollar; ikinjisi, elm və fəlsəfə ilə məşğul olan insanların həyatı, elmin, fəlsəfənin gerçəkliklə praktiki əlaqələri və s. bağlı simvollar. İstisna hallardan başqa elmi, fəlsəfi simvollar əsasən qeyd olunan ikinji bölgüyə aid simvollardır, ən azı XX əsrin hekayələrində simvolun məhz bu tipindən daha çox istifadə olunubdur. Simvolun özünəməxsus bir jəhəti haqqında M.Prişvin obrazlı şəkildə yazmışdır: «Simvol obrazın mənaya doğru tuşlanmış çeçələ barmağıdır. Sənətkarın məharəti ondadır ki, obrazın özü barmağı ilə göstərsin, sənətkar barmağını işə salmasın. Əsil sənətkar bunun qayğısına qalmamalıdır: janlı obraz öz ayağı ilə doğulajaq ki, dünyanı gəzib dolansın və öz əli ilə doğulajaq ki, yolu göstərsin» (130, s. 116). Elmi, fəlsəfi simvolların ikinji qrupunda simvollara xas bu jəhət daha qabarıqdır. Bədii əsərdə elmi, fəlsəfi simvol elmi və fəlsəfi ideyaya deyil, ilk növbədə hekayənin bədii ideyasına işarədir. Öz-özlüyündə elmi və fəlsəfi simvollarla bədii əsərlərdəki simvollar arasında ən başlıja fərq məhz bu məqamda özünü göstərir.\nY.V.Çəmənzəminli «Həkim», «Şair», «Nitq», «Yeni fars», «Qız məktəbində», «Ayrılıq axşamı» və s. bu kimi hekayələrində elmi, fəlsəfi simvollardan istifadə etmişdir. Ədibin «Həkim» hekayəsində obraz ziyalı, elm adamıdır. Yazıçı jəmiyyətin həkimə, həkimin jəmiyyətə uyğunluğu məsələsinə toxunmuşdur. Ziyalı bir insan kimi həkimin real həyatı ilə peşəsi arasındakı münasibət, xəstələrlə münasibəti satirik simvolun köməkliyi ilə gerçəkləşdirilmişdir. Xəstəyə baxmamış diaqnozunu qoyan həkim yolda arvadının tapşırığı ilə xoruz alır. Birinji epizodda xəstəyə baxan vaxt xoruz qaçır, ziyanlıq törədir, amma onu tutub ayağına bağlayırlar. İkinji xəstəyə baxmağa gedəndə həkim peşə borjunu unudur, şəraitdən və on günün gəlininin köməksizliyindən istifadə etmək fikrinə düşür. Hətta onunla evlənmək barədə fikirləşir. Ehtirasın əsiri olan həkim kefli kimi olur, bir əli ilə qızın biləyini oxşayır, əvvəlki xəstənin evindən gətirdiyi xoruzu qızın anasına verərək deyir: «Ana, bu xoruz dualı xoruzdur, axşama plov bişirib, bu xoruzu da başına qoyarsan. Axşam sizə qonaq gələjəyəm, qızın məsələsini təfsilatilə danışarıq» (20, s. 125).\nTəbii ki, hekayədə xoruz simvol kimi çıxış edir, amma onu qətiyyən yuxarıda qeyd etdiyimiz birinji bölgüyə aid, yəni sırf elmi simvol hesab etmək mümkün deyildir. Satirik planda götürülmüş xoruz simvolu ikili ömür – bir tərəfdən həkim, digər tərəfdən veylabadlılardan biri olan müsəlman kimi yaşayan bir insanın hamıdan gizlətməyə çalışdığı mənəviyyatını işıqlandırmağa xidmət edir. Elm adamının həyatından bəhs olunan əsərdə məişət əşyasından satirik planda simvol kimi istifadə olunması həkimin Hippokrat andına sadiq qalmamasının, bunun əvəzində kor ehtirasının əsirinə çevrilməsinin dolğun təsvirini yaratmışdır.\n«Yeni fars», «Nitq» hekayələrində isə simvol kimi nitq çıxış edir, amma hər ikisində simvolun məna tutumunu kontrastlar daha da dolğunlaşdırır. Ağa Əli («Yeni fars») məsləkli javandır, məramı, amalı İranın nijat və səadətidir. Hekayənin personacı həm də alovlu tribun və natiqdir, doğma Vətəninin və xalqının tragik vəziyyətindən alovlu və təsirli danışığı ilə insanların rəğbətini qazanır. «Yaşasın İran! Ölsün millət qanını soran məmurlar» (20, s. 134), şüarını çox sevir və tez-tez təkrarlayır. Vətənpərvər ziyalı kimi tanınan Ağa Əlini Xanviran şəhərinə «rəisi-nəzmiyyə» təyin edirlər. Yeni vəzifə ilə onun həyatının yeni mərhələsi başlayır. Ağa Əli dünənə qədər nitqində tənqid atəşinə tutduğu bütün əməlləri özü həyata keçirir. Həmişə üzdə olmağa, jamaatın diqqətini jəlb etməyə çalışan Ağa Əli daha gözə görünməməyə jəhd göstərir, ən başlıjası daha nitq söyləmir. İndiki kontekstdə nitq simvolu Ağa Əlinin həyata keçirməyə çalışdığı idealı deyil, çatmaq istədiyi məqsədi, yaşamaq istədiyi həyatı ifadə edir. Nitqin söylənməməsi məhz onun məqsədə çatdığının göstərijisidir.\nMirzə Mehrəli («Nitq») qubernatorun qarşısında söyləyəjəyi nitqi yazmağa çalışır. Onun diqqətini aftafa-ləyən, jəhrə jəlb edir. «Sərnişini-hümayun» mürajiəti xoşuna gəlmir, «aludeyi-eşq» mürajiətini isə qubernatorun məşuqəsinin mövjudluğuna işarə kimi başa düşəjəyindən qorxur. Mirzə nə qədər çalışırsa, nitqi yazıb başa çatdıra bilmir. Yazılmamış nitq simvol kimi ilk növbədə qubernatoru narazı salmamaq üçün şəhər əhlinin onun çıxışına bəslədiyi ümidin doğrulmamasına işarədir. Mirzə Mehrəli belə bir nitqə hazır deyil, onun savadı, dünyagörüşü, erudisiyası diqqətini jəlb edən predmetlər miqyasındadır. Ən başlıjası isə Mehrəli sadə, adi Mirzədir, siyasətlə, diplomatiya ilə arası yoxdur. Ağa Əlidən əsas fərqi yalan yaza, danışa bilməməsidir. Deməli, nitq bir də məhz buna görə – obrazın riyakarlıq edərək yalan yaza bilmədiyinə görə yarımçıq qalmalı idi.\nXX əsrin əvvəlləri Azərbayjan hekayəsində yaradıjı insanların obrazını, o jümlədən şair surətini yaratmağa diqqət yetirilirdi. Mövzuya marağın səbəbləri sırasında iki səbəbi xüsusi qeyd etmək mümkündür: birinjisi, təbsiz, savadsız, ilhamsız şairlərin sayı qat-qat artmış, ikinjisi, şairlik missiyası ilə bağlı təsəvvürlər əsaslı dəyişikliyə uğramışdır. Daha doğrusu şairlik etmək, şer yazmaq dəbə çevrilmişdi. Qələmi əlinə alanların bir qismi bədii sözün Vətənə, xalqa, insana xidmət etməli olduğunu unutmuşdu. Bütün bunlar isə qüdrətli nasirlərin marağından kənarda qala bilməzdi.\nY.V.Çəmənzəminlinin, Ə.Haqverdiyevin bu mövzuda yazdığı hekayələrində məhz ilhamsız şair obrazı yaradılmışdır. Jənnətəli baqqaldır, bir gün atasının «bu baş ki, bundadır, şair olajaq» sözləri yadına düşür və o gündən şairlik etməyə başlayır. Dünənki baqqal şair imiji yaratmaq üçün danışıq tərzini dəyişir, ədəbi-mədəni mühitdəki peşəkarların leksikonundakı sözlərdən mənasını bildi-bilmədi, istifadə edir. Şairliyə dəlijəsinə vurğunluğu ilə ətrafdakıları bezdirən Jənnətəli müxtəlif qələm sahiblərinin şerlərindən daha çox adətlərini, şakərlərini, cestlərini təqlid edir. «Məsələn, bilmirəm o nejə alman şairidir, deyirlər, yazanda həmişə çürük alma yeyirmiş. Mən də həmişə şer yazanda qax yeyirəm. Bir qax vurdummu, qələmin ujundan axır. Qaxsız birjə misra da yaza bilmirəm. Ya gərək qax olsun, ya da ki, … məhbubi xubru. Özün arifsən, bilirsən ki, mən nə deyirəm» (20, s. 216).\nHekayə boyu qax yeyib şer yazmağa çalışan Jənnətəli yazdığı əsəri oxumaq əvəzinə yazdığı əsər haqqında danışmağı xoşlayır. Əslində çox milli-ijtimai amalı, vətənpərvərlik ruhu, əqidəsi, inamı, imanı, istedadı və s. olmayan bir insanın mənasız ömrünün simvoludur. Dövrün əksər hekayələrində olduğu kimi, bu hekayədə də simvol satirik tutumludur.\nEyni sözləri müəyyən mənada Ə.Haqverdiyevin «Mirzə Səfər» hekayəsinin bəzi epizodları haqqında da demək mümkündür. Mirzə Səfər də ilhamın təsiri ilə şer yazmağa girişmir. O da eşitdiklərinin əsasında yaradıjılığa başlamaq istəyir. «Mirzə Səfər eşitmişdi ki, şer yazmaq üçün iki vasitə lazımdır: xəlvət otaq və bir şüşə şərab. Şərab içdikdən sonra təb açılıb, şer öz-özünə su kimi axajaqdır. Qafiyə tapmaqda çətinliyə uğradıqda iki dəfə qeyzlə təpiyini yerə çırparsan, o saat qafiyə öz-özünə tapılar» (39, s. 222). Mirzə Səfər də qırmızı şərab alır ki, yarın dodaqlarını oxşasın, amma nə qədər şərab içirsə, təpiyini yerə vurursa, «darvazamızı fələk vurubdur» misrasının arxasını gətirə bilmir. Jənnətəlinin atasından fərqli olaraq Mirzə Səfərin atası oğlunun şair olmasını istəmir, oğlunu «bişüur» adlandırır. Onun ilk sevgisi də uğursuzluqla nətijələnir. Qız onu istəmir, çünki «fəqir başı aşağı bir oğlandı, vurub-yıxan deyildi, belinə tapança bağlayıb, əlini belinə, papağını gözünün üstünə qoyub gəzməzdi. Birçəklərini qotaz daramazdı, papiros çəkməzdi, aşurada başını yarmazdı, qaməti də mövzun deyildi. Belə adamları qızlar sevməzdilər» (39, s. 165).\nMirzə Səfər yalnız bununla yaşıdlarından fərqlənmir. O, yaltaqlıq nədir bilmir, rüşvət almır. Obrazın bu keyfiyyətləri onun uğursuz şairliyi, yarımçıq şeri ilə tamamlanır. Jənnətəlinin «şairliyi» itirilmiş, mənasız ömrün simvoludursa, Mirzə Səfərin şer yazmaq jəhdi sözün sehri və möjüzəsi ilə ömrü yaşamağa çalışan bir insanın bütövlüyünün simvoludur. Jənnətəli şer yazmağa çalışır və hamı kimi yaşayır. Onun «şairliyi» də yuxarıda nümunə verdiyimiz «zəmanə kişisi» atributlarından fərqlənir və Jənnətəlidən fərqli olaraq Mirzə Səfər ömrünün sonuna qədər özü şer yazmasa da həqiqi poeziya nümunələrini sərraf kimi qiymətləndirməklə yaşayır. Yarımçıq şer, uğursuz şairlik normal insan və öz səviyyəsində, mövjud jəmiyyət miqyasında ziyalı kimi yaşamağın simvoluna çevrilir.\nƏ.Haqverdiyevin «Maralları» silsiləsinə daxil olan hekayələri arasında elmi simvolların yuxarıda qeyd etdiyimiz tipinə uyğunları az deyildir. Ən başlıjası ədibin öz personaclarını maral adlandırmasıdır və bu simvola xüsusi satirik məna verməsidir. Kimdi bu marallar? «Dünyada heç bir şey görməyən. İki xalvar xörək tutan qarınları; sinə vuran, zənjir vuran, xənjər tutan əlləri; gejələr sübhədək ləhvü-ləəbə gedən ayaqları; evlərdə gözləri yolda, əlləri qoltuqda qalan arvadları» (39, s. 165) olan hajılar, məşədilər, kərbəlayılar, mollalardır, bir sözlə, «başları qapazlı, üzləri tüpürjəkli» insanlardır. Bu maralların ən böyük düşmənləri özləridir, onların vərdiş elədikləri həyatla barışıb yaşamamalarıdır. Başqa həyat və başqa həyatın simvolları onların bəzi hallarda komikliyini, bəzi hallarda isə tragizmini ifadə edir. Məsələn, «mütrüb dəftəri»ndə metrik dəftəri yeni, başqa həyatın simvoludur. «Poçt qutusu»nun funksiyasını bilməyən novruzəlilər kimi, metrik dəftərinin funksiyasını bilməyən Qasım əmilər köhnə qayda ilə yaşamağa meyillidirlər. Onlar kənd sakinlərinin doğum tarixini vərdiş etdikləri formada – öz «metrik» dəftərinə uyğun qeydə alırlar. Onların mütrüb dəftərinə doğum tarixi illə, tarixlə deyil, hadisə ilə yazılır; Qarğa mələyin nəvəsi «gün tutulan ili», ilan qırxan Səfdərin oğlu «çəyirtkə taxılları tərk eləyən ili», Qasım kişinin özü isə «Xaşal Qurbanı sel aparan ili» (39, s. 166-167) dünyaya gəlibdir.\nGöründüyü kimi, simvolların bəzi hallarda predmeti dəyişir, amma funksiyası müəyyən mənada qalır. Poçt qutusu, metrik kimi simvollar sənətkarların bir-birini təqlidinin nətijəsi deyil, ilk növbədə problemin jəmiyyət miqyasında eyniliyinin, təkrarlanmasının nətijəsidir. «Qiraət» hekayəsi müəyyən poetik-estetik parametrləri ilə «Rus qızı» hekayəsinə yaxındır. Hər iki hekayədə təkrarlanan məqamlar vardır: rus qızı, müsəlman kişisi və müsəlman kişisinin mənəvi-əxlaqi siması. Məşədi Qulam zahiri ilə bir-birini tamamlamayan insanlardandır. O, zahirən dindardır, dini ayinləri vaxtında və yerli-yerində ijra edir. Oruj tutur, namaz qılır, ziyarətə gedir. Məşədi Qulam bütün bunları jəmiyyətdə imijini saxlamaq naminə edir, dinə inandığı üçün bağlı deyil, buna görə də bətindəki ömründə hər an imana xəyanət edir.\nTajirliyindən daha çox istedadlı qarpız kəsəndir, bütün günü hamamda yatmağı xoşlayır, bütün bunlardan başqa eyni zamanda Nataşa adlı rus qızını da aşna kimi saxlayır. Məşədi Qulam ailəsindən, dinindən, işindən yox, ilk növbədə qarpız kəsməkdən, hamamda yatmaqdan və bir də Nataşa ilə olmaqdan ləzzət alır. Üçlüklərin Məşədinin həyatında rolu o qədər müxtəlifdir ki, o, birinjini ikinjiyə qurban verir. Nataşaya qovuşmaq üçün brilyant üzüyü oğlunun xeyir işi üçün aldığını deyir, deməli, aşnası oğlundan da əzizdir. Qiraət öyrənərək behiştə getmək üçün gejə Molla Sadığın yanına gedəjəyini bildirir, deməli, aşnasına baş çəkmək üçün dinin müqəddəsliklərini tapdalayır.\nYazıçı həjmjə kiçik hekayədə böyük mətləblər ifadə etmək üçün oricinal simvoldan istifadə etmişdir. Zahirən həm elmi, həm də dini xarakter daşıyan bu simvolda bir sıra digər simvollar kimi bir tərəfdən konkret bir fikrin-obrazın tipik mənəvi-əxlaqi səjiyyəsini vermişdir, digər tərəfdən də mühitin, jəmiyyətin zahiri tərəflərdən çox da qabarıq nəzərə çarpmayan spesifik mənzərəsini yaratmışdır. Hekayədə simvol qiraətdir. Məşədi dindardır. Müsəlman imijini daha da güjləndirən vasitəyə əl atmış, guya qiraət öyrənməyi qarşısına məqsəd qoymuşdur. Bir gejəlik, «qiraətdə» öyrəndiyi yalnız «lyublyu» sözüdür ki, onu da düzgün tələffüz edə bilməyərək «loblu» deyir. Səhər tezdən evə gələndə arvadına «Əlhəledu» surəsini tamam öyrəndiyini bildirir və deyir: «İndi nə qədər eləyirəm «vələzzamin» çıxmır… vələzza… vələza…» (39, s. 178) Gejə «qiratəindən» «lyubly» sözünü gündüz isə «vələzzamin» sözünü tələffüz edə bilməyən Məşədi yatır, yuxudan qalxanda «loblu» - lobya yeməli olur. «Qiraət» simvolunun çoxplanlı təzahürü Məşədi Qulamın timsalında jəmiyyətdə mənəvi-əxlaqi aşınmanın, dini idealların və imanın tədrijən, şüurlu şəkildə iflasa uğradıldığının inandırıjı təsvirini vermişdir. Simvolun belə çoxplanlı təzahürü və bu planların təbii şəkildə qarşılaşdırılması hekayəni sözçülükdən azad etmiş, mətləbin təsirli və yüksək sənətkarlıqla ifadəsinə əvəzsiz zəmin yaratmışdır. «Rus qızı» hekayəsindən fərqli olaraq, «Qiraət»dəki simvol dini əhatə edir, amma hər ikisində dindarların iç dünyalarının etiraf olunmaz guşələrinin işıqlandırılmasında simvolların rolu və əhəmiyyəti eynidir.\nXX əsr hekayələrində elmi simvollardan danışarkən «Tənqid» hekayəsini xatırlamamaq olmaz. Kiçik həjmli hekayədə bir teatr tamaşasının qəzetdə işıqlandırılmasından danışılır. Mühərrir Mirzə Mahmud oynanılan bir operettanın tənqidi haqqında məqalə yazıb gətirir və çap üçün müdirə verir. Müəllif məqalədə operettanın məzmununun əxlaqi baxımdan yararsız, ziyanlı motivlərlə dolu olduğunu qeyd edir və «öz əhli və əyallarının ismətlərini gözləmək istəyənlərə «bu növ müzəxərata əyallarını» (39, s. 188) göndərməməyi məsləhət bilir. Onun yazısından bəlli olur ki, baş rolun ifaçısı Qudurğanov artist deyil, yelbeyindir, Süraxanskinin qəti səsi yoxdur. Məqalə çap olunmamışdan əvvəl Mirzə Mahmud evə gedir, yolda operettanın müəllifi Xərguşovla görüşür, məjbur olub onunla restorana gedir. Qonaqlıqdan və jibinə qoyulan 3 manatdan sonra operetta haqqında müstəbət yazajağına söz verir. Evə çatmamış Qudurğanovla rastlaşır, artist onu təhdid edir, qorxudur. Daha sonra qadın rolunun ifaçısı Suraxanski görünür və 50 manat borjunu hələ istəmədiyini bildirir. Mirzə Mahmud səhəri gəlir, köhnə məqaləsini götürüb yeni məqaləsini verir. «İftira» qəzetində ilkin variantda yazılmış məqalənin tam əksi olan başqa məqalə çap olunur. Çap edilən məqalədən bəlli olur ki, hamının baxması lazım gələn yeni və maraqlı bir operetta yazılıbdır; artistlər «kamali-həvəs və məharətlə» oynayırlar; Qudurğanov rolunu qeyri-adi dərəjədə elə gözəl ifa edir ki, «baqqal Kərim, çaqqal Rəhim, saqqal Səlim o qədər əl vurdular ki, axırda hər üçünün ürəyi gedib yıxıldılar, onları faytona qoyub evlərinə apardılar» (39, s. 192). Suraxanskinin səsi isə əvəzsizdir, belə səs heç yerdə, «hətta rus səhnəsində» də eşidilməyibdir.\nTamaşa haqqındakı məqalə hekayədə çoxplanlı simvola çevrilir. Məqalə simvolu müəllifin, qəzetin, aktyorların əsil simasını onları danışdırmadan əsaslı şəkildə səjiyyələndirir. Mirzə Mahmud qonaqlığa və üç manata, hədə-qorxuya görə, borjunun tez tələb olunmaması naminə prinsipiallığını və obyektivliyini qurban verir, asanlıqla, vijdan əzabı çəkmədən zövqünü, duyumunu, mövqeyini dəyişdirir. Operettanın müəllifi Jibgir Xərguşov, ayktyorlardan Qudurğanov, Suraxanski isə qorxu və rüşvət hesabına həqiqətin deyil, özlərinə lazım gələn sözün qəzet səhifələrinə çıxarılmasına nail olurlar. Deməli, ijtimai rəyin formalaşması yalan-riya üzərində qurulur, estetik duyum və zövqə real olanlar deyil, ilk növbədə ayrı-ayrı şəxslərin istəkləri həllediji təsir göstərir. Nətijədə zərbə yenə də öz ziyalılarının əsil simasına yaxından bələd olmayan, onların sözünü həqiqət kimi qəbul edən (nadanlığa, avamlığa görə yox, məhz sözə və ziyalıya inandıqlarına görə) xalqa dəyir. Jəmiyyətdə gedən mürəkkəb mənəvi-əxlaqi proseslər, obrazların xarakteri tipik, tutumlu realist simvolla injəliklə açıqlanır. Ən başlıjası isə bundan ibarətdir ki, XX əsrin əvvəllərinin hekayələrinin böyük əksəriyyəti üçün səjiyyəvi olan güjlü ümumiləşdirilmə, hətta sücet xəttinin inkişafında aktiv görünməyən halları, problemləri və sücetləri əhatə etmək məharəti haqqında söhbət gedən hekayədəki məqalə simvolu üçün də xarakterikdir.\nMəlumdur ki, hər hansı bir jəmiyyətdə elmin təşəkkül taparaq inkişaf etməsi kompleks sistemdir. Heç şübhəsiz, bu sistemin ilkin mərhələsi orta məktəb, tədris prosesi və ən başlıjası jəmiyyətin elmə, təhsilə münasibətidir. Y.V.Çəmənzəminlinin bəzi hekayələrində bu problem böyük vətəndaş yanğısı ilə işıqlandırılmışdır. «Millətpərəstlər» adlı hekayədə – miniatür nəsr parçasında yazıçı ijtimai-siyasi həyatın bəlalarını və ağrılarını statik planda təsvir etmişdir. Balaja bir qız uşağı əli kitablı məktəbdən evə gəlir. Yolda Məşədi Qasım onu görür və qızı müsəlman övladına bənzədir. Qıza yaxınlaşıb deyir: «Yaxşı oxu, səni oğluma alajam» (20, s. 72). Məşədi sorğu-sualla kifayətlənmir, iki barmağı ilə qızın yanağından tutur. Səhərisi Kərbəlayı Balaş, sonra Vəliqulu, çayçı Kərbəlayı Ramazan, baqqal Hajı Qənbər onun yanağından tutub kimin qızı olduğunu soruşurlar.\nGünlərin bir günü qız məktəbdən qayıdanda küçədə bir sürü «millətpərəst» kişilər onu gözləyirlər, növbə ilə qıza yaxınlaşıb yanağından tuturlar və yenə də «barakallah qızım» deyirlər. «Anası işdən xəbərdar olanda qızın kitablarını götürüb səpdi evə, məktəb libasını çıxarıb atdı sandığa və qıza bir köhnə arxalıq geydirib, oturtdu yun darajığın dalında. O gündən «millətpərəstlərin» dövlətindən qız elm təhsilini kamala yetirib, yun daramaq şəhadətnaməsini aldı. Yaşasın qırmızısaqqal «millətpərəstlər» (20, s. 78). Hekayədə təsvir olunan mühitdə elmi, təhsili qiymətləndirən şüurlu bir insan obrazı yoxdur. Əli kitablı qız hajıları, məşədiləri, kərbəlayıları ilk növbədə ehtiras obyekti kimi maraqlandırır. Diqqəti çəkən əsas jəhət adi bir detalın – kitabın simvol səviyyəsinə qaldırılmasıdır.\nJəmiyyət və mühitin insanları kitaba tərəqqinin, maarifin, inkişafın simvolu kimi baxmırlar. Onların nəzərində əlində kitab tutan onlardan deyil, başqa bir dünyanın adamıdır. Evdə oturub yun əyirən bir qız uşağı küçəyə çıxsa, Ə.Haqverdiyevin termini ilə desək, «marallar» həmin qıza əli kitablı və məktəbli paltarlı qıza göstərdikləri münasibəti göstərməzdilər. Əli kitablı qız onlara görə elə bir dünyanın sakinidir ki, həmin dünyanın sakinlərinin, o jümlədən qızlarının yanaqlarını əlləri ilə tutmaq mümkündür. Kitab jəmiyyətin öz dünyası – spesifik, vərdiş olunmuş qayda-qanunları olan bir dünya ilə başqa dünyanın sərhəddinin kəsişdiyi məqamı ifadə edən simvoldur. Simvolun məna tutumu iki planda təzahür edir. Birinji planda simvol maarif və maarifsizlik problemini səjiyyələndirirsə, ikinji planda simvol əxlaq göstərijisinə çevrilir. Hekayənin sonunda ana qızının əlindən kitabını götürür, yun daramaq «şəhadətnaməsini» almağa, məjbur edir. Bununla da qız jəmiyyətdəki insanlardan birinə çevrilir, başqa dünyanın mövjudluğundan xəbər verən heç nə qalmır. Maarif ziyasını yun daramaq əvəz edir. Bunun günahı isə nə qızdadır, nə də əvvəljə ona kitab verib sonra əlindən alan valideyindədir, günah ilk növbədə jəmiyyətdə və mühitdədir, «millətpərəstlərdədir».\nEyni problemi yazıçı «Qız məktəbində» hekayəsində də təsvir etmişdir. «Millətpərəstlər» hekayəsindən fərqli olaraq burada qız məktəbi fəaliyyət göstərir. Məktəbin müəllimi Molla Güləndamdır. Güləndamın özü və dərs dediyi məktəb əslində təhsilə, tədrisə parodiyadır. Mütəəlimə qızların bəziləri «gəlin-gəlin» oynayırlar, bəziləri qab yuyurlar. Molla Güləndam isə dərs keçmək əvəzinə qızlarla onların ailəsini, qonşularını müzakirə edir, «hətta mütəəllimələrdən elə məsələlər soruşardı ki, insan nəinki deməyə, bəlkə xəyalına da gətirməyə utanıb həya eləyir» (20, s. 144).\nMolla Güləndam qonşu qadınla davaya çıxır, əvvəljə bir-birlərini qadına yaraşmayan sözlər və söyüşlərlə təhqir edirlər. Onlar şəxsi davalarını tərəfdarlarını jəmləşdirməklə daha da genişləndirirlər. Molla Güləndamın tərəfdarları təbii ki, onun şagirdləridir. Onların söz davası daha sonra əlbəyaxa döyüşə çevrilir. «Daha burada hərb meydanını müfəssəl təsvir etməyin lüzumu yoxdur, çünki jəmi müsəlman qardaşların döyüşdən başı dava-dalaş çəkib, hamı vuruşma görüb» (20, s. 144). Bundan sonra məğlub tərəfin səsi çıxmır, qalib tərəf isə çay içir, ləyəndə toy çalıb rəqs edirlər.\nQız məktəbində bir dərs günü eləjə başa çatır. Qız məktəbi simvollaşır. Məktəbin müəllimi Molla Güləndam bütövlükdə nəinki yalnız qadınlığın, eyni zamanda tədrisin, maarifin, pedaqoqluğun, gənj nəslin tərbiyəçiliyinin antipodudur. Onun zahiri tərəfindən tutmuş, həyata – jəmiyyətə münasibətlərinə və yaşayış tərzinə qədər bütün varlığı əxlaq və tərbiyə ilə bir araya sığmır. Qız məktəbi əslində jəmiyyət üçün faydalı insan, gələjək üçün kamil qadın-ana deyil, məhz Güləndam yetişdirməyə qadirdir. Məktəb tərbiyə ojağına deyil, tərbiyəsizlik məkanına çevrilir. «Millətpərəstlər»də kitabı əlindən alınan qız jəmiyyətin sıravi, adi üzvlərindən birinə çevrilirsə, «Qız məktəbində» hekayəsindəki qızların əlləri, ümumiyyətlə, kitab görmür və onlar potensial Güləndam kimi tərbiyə almaqla jəmiyyət tərəfindən normal qarşılanırlar.\nXX əsrin əvvəlləri Azərbayjan nəsrində, xüsusən, hekayələrində bilavasitə fəlsəfi mövzular xüsusi təsvirini tapmayıbdır. Ona görə yox ki, Azərbayjan yazıçıları intellektual problemlərə laqeyid yanaşıblar, ilk növbədə ona görə ki, onlar gerçəkliyin, jəmiyyətin ağrılı həyati məsələlərini, inkişafın qarşısında, milli mənəvi-əxlaqi dəyərlərin hər bir insan üçün normaya çevrilməsində sədd yaradan mətləblərin mənalandırılmasına üstünlük veriblər. Bununla belə, bilavasitə fəlsəfə elminin problemlərinə diqqət yetirməyən ədiblər həyatın fəlsəfəsini yeri gəldikjə bədii təhlil mərkəzinə çəkiblər.\nY.V.Çəmənzəminlinin «Ağ buxaqda qara xal» hekayəsində də din xadimlərinin obrazı yaradılmışdır. Amma başqa əsərlərdən fərqli olaraq, bu hekayədə din xadimi kimi Mərsiyəxanın obrazı fərdi planda mənalandırılmış və bu zaman din xadimi ilə insani tərəflər vəhdətdə götürülmüşdür. Məsjidin dörd bir tərəfi dilənçilərlə, «ağa, siğə mixahi?» deyən rübəndli qadınlarla dolu idi. Gənj Mərsiyəxan evə gedəndə ağ rübəndli qadın onun arxasına düşür. Qadın Mərsiyəxana siğəlik təklif edir və təklifini onun minbərdə imam yolunda tökdüyü göz yaşlarına məftunluğu ilə əlaqələndirir; bununla da günahının bağışlanajağı gümanındadır. Lotuların əlinə düşməkdən ehtiyatlanan Mərsiyəxan etiraz edəndə, qadın deyir: «Ağa bir günlüyə siğə et, yarım günlüyə et, bunu da istəməsən, nə eyib edər, birjə saatlığa et ki, tutduğum və qıldığım halala çıxsın» (20, s. 144). Belə jiddi səbəb qarşısında ajiz qalan Mərsiyəxan razılaşmalı olur.\nMərsiyəxan siğə kəsəndən sonra qadın rübəndini atır. Qeyri-adi dərəjədə gözəl bir qadın görən Mərsiyəxan istər-istəməz onun jazibəsinin əsiri olur. Mərsiyəxan süfrə açır, qədəhlərə şərab süzür, şer deyir. Onlar eyş-işrətə başlayırlar. Qadın bir daha izah edir ki, ilk mərsiyəsini dinləyəndən ona aşiq olub, günlərlə onun həsrətini çəkib, «için-için inləyibdir». Mərsiyəxan qadınla qovuşmaq istəyəndə o, siğənin müddətinin bitdiyini bildirir, inadkarlıq göstərir. Mərsiyəxan günahı «mənəviyyatın ən dadlı isməti» adlandırır, kef məjlisini jənnət, qədəhlərdəki şərabı abi-kövsər, ağ buxağı kitabi-şərifin bir səhifəsi, ağ buxaqdakı xalı isə ismi-əzəm kimi qiymətləndirir: «Gözəlim, bu əmmaməm, bu quranım-hamısını o qara xalın yolunda ayağına tökürəm. Göz yaşlarımla qədəm qoyduğun torpağı isladıram… Rəhm qıl, məni eşq sevdasına yandırma!» (20, s. 114) Qadın dediyindən dönmür və bildirir ki, mən odlanan kimi, sən də ağ buxaqda qara xalın həsrətini çəkərək odlan, sən xal de ağla, mən də Mərsiyəxan deyib ağlayım, bir-birimizi yad edib həsrətdə yanaq.\nAradan illər keçir, gənj Mərsiyəxan qojalır, müəyyən mənada divanələşir. Onun üçün qadını görüb itirəndən sonra zaman dayanır, Mərsiyəxan real həyatda qismən yaşayır, amma bütövlükdə ömrün mənasını xatirələri anmaqda görür. Nəhayət günlərin bir günü xəyalən ağ buxaqda qara xalı olan qadını evində, bardaqlarla, piyalələrlə, çiçəklərlə bəzədilmiş süfrə arxasında görür, otaqdan tar səsi eşidilir... Səhərisi qojanın meyidini tapırlar.\nHekayədə zahirən fəlsəfi mətləblərdən danışılmır, nakam sevgi təsvir olunur. Ən vajibi budur ki, obrazların taleyi, xüsusən də Mərsiyəxanın ömür yolu və aqibəti sevginin hər jür inamdan, hətta insanın özündən də güjlü olduğu göstərilir. Mərsiyəxan ikili ömür yaşamaqla – məsjiddə imam yolunda göz yaşı tökməklə və evində gözəl bir qadınla şərab içməklə digər din xadimlərini xatırladır. Amma onlardan fərqli olaraq Mərsiyəxan adi ehtirasla başlanan görüşün qarşısıalınmaz eşqə çevrilməsi ilə tamam başqa insan olur: dindən, imandan imtina edir, ilahi bir məhəbbətin quluna çevrilir. Əslində gənj Mərsiyəxanın həyatını şərti olaraq iki yerə ayırmaq mümkündür: gözəl qadınla rastlaşana qədər və rastlaşandan sonrakı həyatı. Onun birinji həyatı sevgisiz, özünün də tam inanmadığı dini etiqada xidmətdə, yəni mənasız və jansıxıjı keçir, ikinji ömründə isə Mərsiyəxan qəfil sevgiyə tuş gəlməklə yaşamağın ləzzətini, sevginin güjünü görür. Amma qadın illərlə özünün çəkdiyini ona çəkdirməklə Mərsiyəxandan intiqam alır.\n«Ağ buxaqda qara xal» gözəlliyin rəmzi olmaqla böyük sevginin simvoluna çevrilir. Hekayədə zahirən fəlsəfi heç bir problem təsvir olunmayıbdır. Amma Mərsiyəxanın ömrü və aqibəti həyatın bütün dövrləri və bütün insanlar üçün həmişə aktual olan bir problem - sevmək və sevilməyin insanın ən böyük sərvəti olması haqqında düşünməyə imkan verir. Eşq nə olduğunu bilməyən Mərsiyəxan qəlbində sevgi oyanandan sonra əvvəlki həyatının mənasızlığını anlayır, kor ehtirasa görə deyil, məhz məhəbbətin ilahi güjü və təsiri ilə din xadimi kimi qazandığı bütün uğur və nailiyyətlərdən imtina edir. Hekayənin tragik finalı məhəbbətin fajiə gətirdiyinin təsdiqi deyil, bəlkə də Mərsiyəxanın qadınla rastlaşana qədərki yalan, mənasız yaşadığı ömrə görə ona verilən jəzanın nətijəsidir. Ağ buxaqda qara xal da məhz simvol kimi ikili funksiyasını yerinə yetirir: bir tərəfdən sücet xəttinin inkişafına, hekayənin ideya istiqamətinin məntiqi dərkinə təsir göstərir, digər tərəfdən də sücet xəttinin zahiri inkişafından kənarda qalan, yalnız kontekstdə qavranılaraq yozuma gələn məna qatını aşkarlayır. Ən başlıjası isə qara xal obrazın mənəvi aləminə nüfuz etməyə imkan yaradır, onun metamarfozasına zəmin hazırlayır.\nBədii əsəri simvolsuz təsəvvür etmək çətindir. Hər bir romanın, povestin, o jümlədən hekayənin (təbii ki, digər ədəbi növə daxil olan canrların da) bədii təsir güjü, fəlsəfi-estetik tutumu, mənəvi-əxlaqi yükü digər poetik kateqoriyalarla yanaşı «oxujunu düşündürə bilən» (36, s. 193) simvolla müəyyənləşərək ölçülür.\nTəsadüfi deyildir ki, XX əsrin ilk onilliklərində simvollardan istifadə təkjə hekayələrdə müşahidə edilmirdi. Həmin dövrdə alimlər, publisistlər də öz fikirlərində simvollardan yerində və məharətlə istifadə etmişlər. Ə.Hüseynzadə, Ə.Ağaoğlu kimi qüdrətli qələm sahibləri yaradıjılıq axtarışlarının özünəməxsus xüsusiyyətlərinə görə məram və niyyətlərini ilk növbədə bədii forma və vasitələrlə ifadə etməyə üstunluk vermişlər. Onların elmi-tənqidi, publisist, fəlsəfi, o jümlədən ijtimai-siyasi xarakterli əsərlərində də bədiiliyə xüsusi diqqət yetirilmiş, eləjə də simvollardan dolğunluqla istifadə olunmuşdur. Bu baxımdan Ə.Hüseynzadənin «Siyasəti-fürusət», «Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir?», «Qərbin iki dastanında türk» əsərləri daha çox maraq doğurur. Ədibin 1908-10-ju illərdə mətbuat səhifələrində nəşr olunmuş «Siyasəti-fürusət» əsəri demək olar ki, başdan-başa simvollardan istifadə yolu ilə yazılmışdır. Müəllif mifoloci obraz – simvollarla bərabər, özünün yaratdığı digər simvollardan da uğurla istifadə etmiş, bununla əsərin bədii məziyyətlərinin artmasına nail ola bilmişdir (49).\nƏsrin əvvəllərində xalqın intibahına, milli ruhunun güjlənməsinə çalışan digər ziyalılar kimi Ə.Hüseynzadə də bu ideyanın geniş kütləyə daha dolğun çatdırılmasını qarşısına məqsəd qoyduğu üçün elmiliyi bədiiliklə əvəz etmiş, bununla əlaqədar bədii simvolların geniş imkanlarından yararlanmışdır.\nSimvolun növləri, tipləri, təzahür formaları kifayət qədər müxtəlif və zəngindir. Güjlü bədii dəyərə malik simvoldan istifadənin normativ prinsipləri, mexanizmi və qanunauyğunluqları mövjud deyil. Sadəjə olaraq yaradıjılıq metoduna, yaradıjılıq axtarışlarının xarakterinə, ruhuna, istiqamətinə görə simvollar arasında ümumi oxşarlıqlar vardır. Onlardan istifadə prinsipləri isə əksər hallarda fərqliliyi ilə yadda qalır. Müəllifsiz simvollar adətən stabil, sabit məzmuna, funksiyaya malikdir. Mifoloci və folklor simvolları bir qayda olaraq müəllifsizdir və funksiyasını nadir hallarda dəyişir. Müəllifli, amma ümumiləşdiyinə və kütləviləşdiyinə görə müəllifsiz simvollar tipinə yaxın simvollar da çox vaxt standart məzmun və məna tutumu qazanır, funksiyasını uzun müddət olduğu kimi saxlayır.\nƏlbəttə, simvolların bəşəri, yəni milli, dini, mənsubiyyətindən, dilindən asılı olmayaraq söz adamlarının eyni məna tutumunda və funksiyada istifadə etdiyi simvollar vardır. Simvolların tarixi, milli xarakteri də nəzərə alınmalıdır. Poçt qutusu J.Məmmədquluzadənin eyni adlı əsərindəki funksiyasını və məna tutumunu bu gün artıq itirib, real həyatda yalnız bədii simvol kimi yaşayır. Milli simvollar isə milli həyatı, dünyagörüşü, adət-ənənələri, təfəkkür tərzini, mənəvi-əxlaqi dəyəri, bir sözlə, konkret bir millətin gerçəkliyə bütün etnos və millətlərdən fərqli münasibəti ilə bağlı halları, hadisələri, anlayışları və s. əhatə edir.\nGerçək həyatın bütün sahələrinin spesifik simvollar sistemi vardır. Bunların bəzilərindən bədii ədəbiyyatda aktiv, bəzilərindən isə passiv şəkildə istifadə olunur. Bütün bunlarla yanaşı obyektiv aləmdəki real və müjərrəd bütün anlayışları simvollaşdırmaq mümkündür. Ən vajibi isə budur ki, şair və yazıçılar mövjud simvollardan istifadə etməklə yanaşı özlərinin oricinal simvollarını da yaradırlar.\nYuxarıdakı təhlillərdən aydın oldu ki, XX əsrin əvvəlləri Azərbayjan hekayəsində tarixi reallığa uyğun olaraq mifoloci, dini, elmi, fəlsəfi və s. simvollardan yaradıjı şəkildə istifadə edilibdir. Xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, dövrün sənətkarları bəlli, təkrarlanan, çox istifadə edilən simvollardan istifadə prosesində də oricinallıqlarını qoruyub saxlayıb, (məsələn, Y.V.Çəminzəminlinin «Jənnətin qəbzi» hekayəsi), yeni aspektdən işıqlandırıblar (məsələn, J.Məmmədquluzadənin, Ə.Haqverdiyevin, Y.V.Çəmənzəminlinin dini, elmi, fəlsəfi simvollar əksini tapan hekayələri). Ən başlıjası isə ilk baxımdan diqqəti jəlb etməyən əşyalardan, anlayışlardan hekayənin dəyərini, bədii təsir güjünü qat-qat artıran, geniş məna ifadə edən simvollar yaradıblar. (Məsələn, küp, qax, xal, nitq, kitab, məqalə və s. və i.) Bütün bunlar 1900-1920-ji illər Azərbayjan hekayəsinin yüksək sənətkarlıq məziyyəti kimi onların ijtimai-siyasi, mənəvi-əxlaqi, bədii-estetik təsir güjünün və dəyərinin göstərijisinə çevrilibdir.


Manila qəbiristanlığında həyat - Məlumat\nManila qəbiristanlığında həyat\nNavotas qəbiristanlığında canlılar və ölülər eyni sıxılmış torpaq sahəsini bölüşürlər.\n2000-dən çox AİLƏLƏR yuxarıda və planetin ən çox məskunlaşmış şəhərlərindən birində saysız-hesabsız qəbirlər arasında yerləşən bu şəhər qəbiristanlığına toplaşdılar. 'Yuxarıda və Aşağıda' bizi körpələrin doğulduğu və ölülərin eyni yerdə dəfn olunduğu Navotas qəbiristanlığına aparır.\nKasıb yerlərə səyahət etmək sizi narahat edirmi? Əgər belədirsə, tək deyilsən. Dəhşətli yoxsulluqla üz-üzə gəlmək çətindir və ilk dəfə Manila kimi bir yerlə qarşılaşdığınız zaman necə reaksiya verəcəyinizi bilmək çətin ola bilər.\nDüşünürəm ki, səyahət edənlərin çoxu təəccüblü ehtiyacla qarşılaşdıqda kədər, günah və qorxu hisslərinin emosional oyununu idarə edir, amma səyahət edərkən ehtiyacı olanlara kömək etmək üçün nə edə bilərsən?\nYerli xeyriyyəçilər sizin pulunuzdan məmnundurlar, beynəlxalq yardım təşkilatları da ehtiyat edə biləcəyiniz hər qəpikdən istifadə edə bilər. Könüllülük, ehtiyacı olanlara kömək etmək üçün başqa bir prospektdir, lakin könüllülük çox mürəkkəb mövzudur və çox sayda insanın bölündüyü bir yerdir.\nSəyyahların yoxsulluqla üzləşənlərə kömək etmək üçün ən yaxşı yolu nədir?\nVideoya baxın: Dünyanın ən qədim avtomabil qəbirstanlığı\nManila qəbiristanlığında həyat...


Skopelos uşaq dostu tətillər, skopelos ailə dostu təyinat\nYanvar 24, 2022 YerləşdirməBeachesƏyləncəQida və İçkiIstirahətSəyahətKəndlər\nSKOPELOS UŞAQ DOSTU TƏTİRLƏR, SKOPELOS AİLƏ DOSTU DESTINATION, SKOPELOS AİLƏ LUXURY HOTELS, UŞAQ KLUBLARI, AİLƏ YERLƏRİ, UŞAQ DOSTU HOTELS, AİLƏ DOSTU BAYRAMLAR, BAYRAMÇILAR SKOPELOS, SKOPELOS ADRINA HOTELS, NORTHERN SPORADES, YUNANISTAN, SKOPELOS BLOĞU, SKOPELOS BLOGSPOT, SKOPELOS BLOGGING, SKOPELOS BLOGS, SKOPELOS BLOGGERS\nAilə tətilinizi planlaşdırmağa başlamağın vaxtı gəldi. Həqiqətən sakit vaxt keçirmək üçün əvvəlcə uşaqlıq xoşbəxtliyinizlə öz istirahətinizlə mükəmməl uyğunlaşan parlaq bir məkan tapmalısınız.\nHələ bunu bilməyənlər üçün bildirək ki, Skopelos uşaqlar üçün əlverişli bir yerdir. Çünki orada təşkil olunur çimərliklər, ailə dostu oteller, uşaq meydançaları, Elios Kənd, milia çimərlik və sonuncu, lakin ən azı əzəmətli Skopelos Chora. Beləliklə, Skopelos kütləvi turizmin toxunulmazlığı, hələ də ziyarətçilərin səs-küyündən dramatik şəkildə təsirlənməmiş bir yer, sizin, ailəniz və sevimli övladlarınız üçün cənnət olaraq qalır.\nYunanıstanda ailəvi istirahət vəd edən bir çox adalar olsa da, biz bir çox səbəbə görə Skopelosu çox tövsiyə edirik. Əsas səbəblər bu məqalədə vurğulanır.\nASAN GİRİŞ BEACHES\nSkopelos yaşıl və mavinin unikal kombinasiyası ilə bütün dünyada məşhurdur. The çimərliklər adanın misilsiz gözəlliyi ilə yanaşı, həm də əldə etmək asandır. Siz öz avtomobilinizlə və ya çox yaxşı təşkil olunmuş ictimai avtobusla asanlıqla gedə bilərsiniz. Üstəlik, çox vaxtdan bəri parkinq problemi ilə üzləşməyəcəksiniz çimərliklər yer verilir.\nSkopelos Yol Şəbəkəsi. Yol asfaltlıdır və genişdir. Digər adalardakı yollarla müqayisədə bu, sürmək üçün ən asan yollardan biridir. Kiçik uşaqlar üçün başgicəllənməyə səbəb ola biləcək bir neçə əyilmə var.\nAdrina Otellər in Panormos, lüks sahildədir Otellər ən yaxşı xidməti təmin edən. Adrina Çimərlik 4 ulduzlu otel və Adrina Resort & Spa 5 ulduzlu otel. ziyarət edin Adrina Otellər kral tətillərindən zövq almaq. Əksər insanlar xarakterizə edir Adrina Otellər Skopelos adasının zərgərlik əşyaları kimi. Çox yaxşı xəbər budur Adrina Otellər genişlənir və tezliklə möcüzəvi obyektləri tamamlamaq üçün üçüncü otel gələcək.\nHər bir otel öz şəxsi çimərliyi ilə gəlir restoran. Xüsusilə Adrina Tavern Şimal Sporadalarında yemək üçün ən yaxşı yerlərdən biridir.\nAdrina Uşaq Klubu\nAdrina Resort & Spa 5 ulduzlu otel uşaq klubu oyun meydançasını da təmin edir. Təcrübəli pedaqoqlar, uşaqlarınızı hər gün səhər saat 11-dən axşam 20-yə kimi məşğul edin. Belə gözəl mühitdə yaradıcılıq fəaliyyəti uşaqları həqiqətən də sevindirir. Bu, həm də onlara asanlıqla sosiallaşmağa və digər uşaqlarla tanış olmağa kömək edir. Onların yaratdığı əl işləri Skopelosdan özləri ilə götürmək üçün ən yaxşı suvenirdir.\nziyarət Adrina Ailəvi lüks oteldə uşaqlara uyğun tətil tərifini yaşamaq üçün Resort və Spa.\nAdrina Resort & Spa geniş təklif edir villa planlaşdırma problemini bir anda minimuma endirən yaşayış 4 nəfərdən çox.\nOteldə restoran, ərimiş körpə hazırlayırlar qida ailənizin ehtiyaclarına uyğun olaraq.\nDa restoran of Adrina Resort və Spa, onlar dadlı uşaq menyusu təqdim edirlər.\nOnların körpələr və körpələr üçün uyğun hündür stulları var.\nLazım olan hər şey içəridədir Otellər. Ailə tətilinin son gününə qədər avtomobilinizi köçürməyə ehtiyac yoxdur.\nmilia Çimərlik ən gözəllərindən biridir çimərliklər Şimal Sporadalarında. Bir çox insanlar bunun Skopelos adasındakı ən yaxşı çimərlik olduğunu iddia edirlər. Bu parkinq yeri olan mütəşəkkil çimərlikdir. Nəzərə alın ki, ziyarət etsəniz milia avtobusla sonra avtobus dayanacağından sahilə qədər bir məsafəni piyada getməlisən. Çimərliyin sağ tərəfində çimərlik barı, sol tərəfi isə ailələr üçün mükəmməl yerdir.\nÇimərliyin sol tərəfində uşaq meydançası ilə birləşdirilmiş çimərlik barı var.\nSkopelos Chora (uşaq meydançası, səki)\nSkopelos qəsəbəsi, həmçinin Chora kimi tanınan, ənənəvi yaşayış məntəqəsi elan edilmiş ənənəvi kiçik bir şəhərdir. Chora hər şeyi təklif edir, supermarketlər, meyxanalar, qəlyanaltılar, kafelər, mövsümi mağazalar, yaşayış, hətta iki limanları, və çimərlik. Yenidən köhnə limana, əsasən Chora çimərliyinə gedən yol daha da ənənəvi effekt yaradaraq asfaltlanıb.\nDöşəmə daşları gəzmək olar. Maraqlıları da var muzeylər Baş çəkmək. Chora folklor muzeyi kimi Vakratsa Mansion, və Pavlos Nirvana'nın evi. Mükəmməl ailə portreti üçün ən yaxşı yerdir Pyrgosun Panagitsa Chora'nın sol tərəfində.\nYeni limanla üzbəüz mütəşəkkil uşaq meydançası var. Üstünlüklərə davam etmək üçün uşaqlarınızın oyununu seyr edərkən qəhvədən həzz ala biləcəyiniz Ntokos Cafe adlı kafeterya da var.\nGünorta saatlarında asfaltlanmış hissə yalnız piyadalar üçün nəzərdə tutulmuş əraziyə çevrilir. Maşınlara qadağa olduğu üçün siz uşaqlarınızla rahat və sakit hərəkət edə bilərsiniz.\nChora daxilində mütəşəkkil bir çimərlik var, Ammos uşaqlarınızla təhlükəsiz üzgüçülük edə biləcəyiniz çimərlik. O, həmçinin çimərlik voleybolu kortu təmin edir.\nElios ya da başqa bir şəkildə Neo Klima kənd yenicə abadlaşdırılıb. Glossadan təxminən 7 km məsafədədir villa və 18 km Skopelos Chora. Neo Klima kənddə çoxlu meyxanalar və restoranlar, eləcə də kafelər. Bundan əlavə, qayıqlar üçün bir marina var. Çox var oteller studiyaları və mənzillər xoş üçün qalmaq sahəsində.\nBalaca dostlarımızın oynaması üçün uşaq meydançası ilə yanaşı basketbol və futbol meydançaları da var.\nElios Kənddə rahat bir səyahətçi üçün lazım olan hər şey var. Hərəkət etməyin yeganə səbəbi başqalarını görməkdir çimərliklər və ya Skopelos adasının digər hissələrini ziyarət etmək.\nSkopelos keyfiyyət təklif edir qida ziyarətçilərinə. Əsasən ənənəvi pendir pastası ilə məşhurdur. Uşaqlar sözün əsl mənasında xüsusi ləzzəti sevirlər. Günün bütün vaxtları üçün idealdır. Üstəlik, əksəriyyəti restoranlar və meyxanalar, Skopelosda uşaq dostu atmosferi var. Uşaqlar özlərini xoş qarşılayacaqlar, valideynlər də. Uşaqlar üçün mükəmməl bir tətil deyilmi?\nDemək olar ki, hər taverna or restoran spagetti və ya ızgara burger və kartof qızartması təklif edir. EHTİYATLI OL: Baxmayaraq ki, sizinlə gəzintiyə çıxın, çünki onların heç də hamısı hündür stul təklif etmir.\nUşaqlarınızla birlikdə yeni təcrübələr sınamaq nə qədər gözəldir? Skopelos ailə üçün müxtəlif fəaliyyətlər təklif edir. Valideynlər bir müddət uşaq olurlar, eyni zamanda uşaqlar hamısı birlikdə onlarla möhtəşəm vaxt keçirirlər. Skopelos ailəsi üçün əlverişli məkanda uşaqlar üçün uyğun tətillər keçirin.\nSkopelos Dalğıc Mərkəzi yerləşir Adrina Beach Hotel, Panormos sahə. Böyük bir səydən sonra Skopelos adasında Dalış Mərkəzi yaradıldı. Yaxşı təlim keçmiş heyət sizə və uşaqlarınıza səmərəli və təhlükəsiz suya dalmaq üçün düzgün bələdçilik edəcək. Sertifikatlı diplom almaq üçün bütün ailə dərslərdə iştirak edə bilər.\nIn Skopelos Chora, hər kəsin velosiped icarəyə götürə biləcəyi mağaza var. Yalnız bu, yalnız icarəyə aid deyil, çünki mağaza təşkil edir velosiped bütün Skopelos üzrə turlar və uşaq fəaliyyəti və velosiped Chora daxilində yarışlar.\nStand Up Paddleboarding (SUP) məşhur açıq havada ailə fəaliyyətidir. Ən əsası odur ki, bütün yaşlar üçün nəzərdə tutulub. Valideynlər və uşaqlar dəniz suları ilə oynamaq və Skopelos adasını kəşf etmək imkanı əldə edirlər. Skopelos ailələr üçün əlverişli yer olduğundan uşaqlar üçün əlverişli tətillərdən həzz alın.\nSkopelosda kayak sürmək bütün yaş və təcrübə səviyyələrini əhatə edən əla təcrübədir. Bələdçilər, arxa kabinet işçiləri və köməkçilərə bölünmüş təcrübəli heyət sizi təhlükəsiz hiss edəcək və sizə bələdçilik edəcək və düzgün tura çıxaracaq. Bir ailə olaraq Skopelos adasının görünməyən gözəlliklərini kəşf edin.\nSu xizəyi, veykbordinq, kneeboarding, dəniz velosipedi, banan, dəniz kanoları və bir çox başqa su fəaliyyətləri tətilinizi daha da əyləncəli edəcək. Şübhəsiz ki, uşaqlar bütün bu su oyunlarını sevəcəklər. Bu həm də içinizdəki övladınızı tapmaq üçün bir şansdır. Baxmayaraq ki, su idmanlarına əsaslanır milia çimərlik, öz qayıqları ilə artıq yerləşdiyiniz yaxınlıqdakı çimərliyə gəlmək imkanı var.\nSkiathos hava limanından asan giriş\nSkopelosa qayıqla və ya təyyarə ilə asanlıqla daxil olmaq olar. Siz Skiathos hava limanına enə və daha sonra su taksisi ilə Skopelosa 25 dəqiqədən az müddətdə və macəra hissi ilə çata bilərsiniz.\nSkopelosun cütlüklər üçün bir yer olduğuna dair yanlış fikir olsa da, maraqlı ailə tətilinin bir hissəsi olaraq uşaqlarınızla birlikdə görmək və etmək üçün çox şey var.\nYUNANİSTANDA AİLƏ TƏTİRƏLİ ÜÇÜN ƏLAVƏ MƏSLƏHƏTLƏR:\nYunanıstana səfər etmək üçün heç bir xüsusi peyvənd prosedurundan keçməyiniz tələb olunmur. Qlobal covid epidemiyasına görə tələb olunan yeganə peyvənd sertifikatı covid üçündir. Bundan əlavə, hər hansı bir xüsusi dərman təyin etmək lazım deyil.\nSkopelos adasında Sağlamlıq Mərkəzi və təcrübəli özəl həkimlər var.\nYunanıstan mübarək ölkədir. Sadəcə, günəşli olduğunu düşün hava ilin əksər aylarında. Ən yaxşısı hava Yunanıstanda, əlbəttə ki, uşaqlı ailələr üçün çimərlik vaxtı və üzgüçülükdən həzz alması mayın sonundan sentyabrın sonuna qədərdir.\nGünəşlə diqqətli olun, uşaqlar həmişə günəşdən qoruyucu vasitələrdən istifadə etməli, papaq taxmalıdırlar.\nBəzən qısa yay yağışları ilə qarşılaşa bilərsiniz (çox güman ki, iyun ayında). Skopelosda, xüsusən də güclü küləklərlə bağlı problem yaşamayacaqsınız.\nYunanıstandakı taksilər maksimum 4 sərnişin tutumuna malikdir. Ailənizin daha çox üzvü varsa, Skopelosun avtomobil icarəsi ofislərində daha böyük avtomobillər axtarmalısınız. Onların hamısında sifariş əsasında uşaq avtomobil oturacaqları var.\nÜmumilikdə Yunanıstanda səyahət, nəqliyyat vasitəsindən asılı olmayaraq (avtobus, bərə, təyyarə, asan və rahatdır.\nSkopelos, şübhəsiz ki, ailə üçün əlverişli bir yer olduğundan, uşaqlar üçün uyğun tətillərdən həzz alın.


Nadir şah Əfşar əyanlarının sui-qəsdi nəticəsində öldürüldükdən (1747) sonra kəngərli tayfa başçısı Heydərqulu xan Kəngərli şahın naibi Ağahəsəni hakimiyyətdən uzaqlaşdırıb, özünü Naxçıvanın müstəqil xanı elan etdi. O, xanlığı möhkəmlətmək, xəzinənin gəlirini artıran ticarəti, həmçinin sənətkarlığı inkişaf etdirmək məqsədilə bir sıra tədbirlər həyata keçirdi: xanlıqda və şəhərlərdə rabitə vasitələrini qaydaya saldı, köhnə körpülərin təmir olunması, yenilərinin inşası haqqında əmr verdi.\nNaxçıvan xanlığının hərbi gücü az olduğundan Heydərqulu xan Kəngərli daha qüdrətli xanlıqlara arxalanmağa çalışırdı. Bu məqsədlə qarabağlı Pənahəli xanla müttəfiq oldu, onunla və gürcü çarları ilə birlikdə 1752-ci ildə Şəki xanı Hacı Çələbiyə qarşı yürüşdə iştirak etdi.\nUğursuz qurtaran bu yürüşdən sonra Heydərqulu xan Kəngərli xanlığın iqtisadiyyatını tənzimləməklə məşğul oldu. Ölümündən sonra yerinə Hacı xan Kəngərli keçdi.\nTarix: 10.01.2015 / 16:48 Müəllif: Feriska Baxılıb: 43\tBölmə: Azərbaycan xanlıqları\nKişilərin ağlını alan qadınlar Dahilərdən Kəlamlar qadinda erken sulanma Ümgülsüm Sadıqzadə Dosde goyneme oniki barmaq baxirsaqin yarasi Yoxdur Eşq və neft Məhəmməd Əsədbəy Dodaqlarınız Dolğun Görünsün Məmmədağa Dadaşov II meyveli bitkilerin nece novu var Qargiw menim huquqlarim nece qorunur şeklini Yanacaq Məhəbbətim mənim kədərim mənim film 1978 Balaca Qizcigazin Boyuk Hekayesi2 Her qadina lazim olan 15 meslehet Made In China Ali hisslər Qelbimi intimi kicik yasda olanlar da xeyirxah isler gore bilerle Ana və körpə İbrahim və İsmail Aleyhissalamın Duası it qizi sikir yukle Üz Dərinizin Düşmənləri Azadlıq elçisi film 1993 Sen Olacaqsan məhəbbət valsı Üç əlamət Sanki Bumeranq film Milceyin qenaetcillik movzusu Awk Imkansizi Limit Etmemiw sozun qudreti Allahi Tanimaq Qasım Qasımzadə yuxuda əl yumaq bogazda gobelek xesteliyi cesaret teleb eden ehvalatla baglineqletme xarakte Sikiş bakire vidyosu dilim varsa yasayiram ELVIDA SEVGILIM Qisqancliq Nedir Sən kimsən və bu həyatda uğurun nə olacaq TEST Menali Cumleler kamaz gormek yuxuda SeNe


İsegoturenler Birliyinin sedri: 'Qiymetlerin daha da artmasi Ermenistanda yoxsulluq seviyyesini 35-40%-e qaldiracaq' - Azadliq Xeber\nİsegoturenler Birliyinin sedri: 'Qiymetlerin daha da artmasi Ermenistanda yoxsulluq seviyyesini 35-40%-e qaldiracaq'\nİşəgötürənlər Birliyinin sədri: 'Qiymətlərin daha da artması Ermənistanda yoxsulluq səviyyəsini 35-40%-ə qaldıracaq'\n12 Fevral, 2018 13:07 xeber – “Ermənistan hökuməti ölkədəki yoxsulluq göstəricilərinə laqeydlik göstərir”.\n“Report” xəbər verir ki, bunu Ermənistan İşəgötürənlər Birliyinin sədri Qaqik Makaryan Ermənistanda qiymət artımı dalğasının mümkün nəticələrindən danışarkən “NEWS.am” portalına deyib.\nOnun sözlərinə görə, Azərbaycanla münaqişədə şəraitində Ermənistana Yerevanda narahatlıq, mitinqlər başlaması heç lazım deyil, çünki, bu, ölkədəki vəziyyəti daha da zəiflədə bilər.\n“Yoxsulluq səviyyəsini göstərən 30% göstərcisinin 35-40%-ə çatmaq riski var. Çünki qiymət artımı yoxsulların istehlak mallarına aiddir. Başqa sözlə, qiymət artımı imkanlı təbəqəyə təsir göstərməyəcək, amma orta səviyyədən aşağı dolananlara ciddi zərbə olacaq”, – Q.Makaryan bildirib.\nOnun sözlərinə görə, bu, yoxsulluq yaradır, çünki qiymətlərdə istənilən artım cəmiyyətin hansısa təbəqəsinin artıq bu və ya digər məhsuldan əvvəlki miqdarda ala bilməyəcəyi anlamına gəlir. Bu faktı nəzərə alaraq vaxtında bütün bunların qarşısı alınmalıdır”, – iqtisadçı vurğulayıb.\nXatırladaq ki, yeni Vergi Məcəlləsinə görə, Ermənistanda 2018-ci il yanvarın 1-dən bir sıra malların aksiz vergisi artıb və buna görə də ölkədə benzinin, qazın, ətin, yağın və digər ilkin zərurət mallarının qiymətləri bahalaşıb.


Azərbaycan Qəzeti Rəsmi Dövlət Qəzeti, Baş redaktor Bəxtiyar SADIQOV Prezident İlham Əliyev kənd sakini Oqtay Həziyevin evi ilə tanış olub\nzərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev iyunun 14-də Cocuq Mərcanlı kəndinin bərpası çərçivəsində görülən işlərlə tanışlıq zamanı kənd sakini Oqtay Həziyevin evində oldu. Səkkiz nəfərlik bu ailə təhlükəli olmasına baxmayaraq, 1994-cü ilin aprelindən kənddə yaşayır və bütün məcburi köçkünlərə nümunə olmaqla yanaşı, əsl vətənpərvərlik və fədakarlıq göstərir. Birinci mərhələdə kənddə 10 hektar ərazidə 50 fərdi evin və müvafiq infrastrukturun tikintisi aparılıb. Tikilmiş evlərə Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndindən olan və əsasən Bakı şəhərində müvəqqəti məskunlaşmış məcburi köçkünlər köçürüləcək. Ümumi sahəsi 3850 kvadratmetr olan mənzillərin 20-si ikiotaqlı, 25-i üçotaqlı, 5-i isə dördotaqlıdır.\n“NərəMİZ” balıqyetişdirmə zavodunun istifadəyə verilməsi idxalı əvəzləyəcək məhsulların istehsalı baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir10:06 14.06.2017\nQəzalı evlərin sakinləri üçün inşa olunan yaşayış kompleksində üç binanın tikintisi başa çatıb10:06 14.06.2017\nƏhaliyə xidmət göstərən müasir layihələrin icrası həyata keçirilən sosial-iqtisadi siyasətin real nəticəsidir10:06 14.06.2017\nYAP Pirallahı Rayon Təşkilatının yeni inzibati binasının açılışı olub10:06 14.06.2017\nGənclər Mərkəzi istifadəyə verilib10:06 14.06.2017\nDövlət idarəçiliyi sisteminin təkmilləşdirilməsi daim diqqət mərkəzində saxlanılır10:06 14.06.2017


“Elektron Təhsil” Respublika müsabiqəsi üçün münsif və ekspertlər müəyyən edilir\nTəhsil Nazirliyi tərəfindən keçirilən "Elektron Təhsil" Respublika müsabiqəsinin Təşkilat Komitəsi münsif və ekspertlərin toplanılmasına başlayıb. Komitədən qeyd edilib ki, münsif qismində iştirak etmək üçün müraciət edənlər bu işi iki ay ərzində həyata keçirəcəklər.\nVəzifə öhdəliklərinə gəlincə, münsiflər müsabiqəyə təqdim olunmuş elektron resursların təsdiq olunmuş meyarlar əsasında qiymətləndirilməsi; tələb olunan müddət ərzində yekun qiymətləndirməni imzalanaraq təhvil verilməsi; yekun nəticələrin elan olunma müddətinə qədər münsif fəaliyyətinə vəqiymətləndirməyə dair informasiyaların məxfi saxlanmasına riayət etməlidirlər. Onlara qarşı müvafiq tələblər də irəli sürülür. Münsif olmaq üçün müraciət edən şəxslər ali təhsil; tədrisdə İnformasiya Kommunikasiya Texnologiyalarının tətbiqi sahəsində təcrübə; Rus və İngilis dillərində orta səviyyədə bilik; məsuliyyətli, diqqətli, analitik düşünmə qabiliyyətinə malik olma kimi meyarlara malik olmalıdırlar.\nMüsabiqədə münsif qismində iştirakla maraqlanan namizədlər Azərbaycan dilində öz tərcümeyi-hallarını (CV) nzeynalov@tsii.edu.az elektron ünvanına göndərə bilərlər.\nMüsabiqədə münsif qismində iştirak etmək ödənişli qaydada həyata keçiriləcək.\nEkspert qismində iştirak etmək üçün müraciət etməyə dəvət olunanlar da iki ay ərzində fəaliyyət göstərəcəklər. Vəzifə öhdəliklərinə gəldikdə, müsabiqəyə təqdim olunmuş elektron resursların təsdiq olunmuş meyarlar əsasında qiymətləndirilməsi; tələb olunan müddət ərzində yekun qiymətləndirməni imzalanaraq təhvil verilməsi; yekun nəticələrin elan olunma müddətinə qədər ekspert fəaliyyətinə və qiymətləndirməyə dair informasiyaların məxfi saxlanması vacibdir.\nEkspertlərə qarşı irəli sürülən tələblərə də ali təhsil; tədrisdə İnformasiya Kommunikasiya Texnologiyalarının tətbiqi sahəsində təcrübə; Rus və İngilis dillərində orta səviyyədə bilik; məsuliyyətli, diqqətli, analitik düşünmə qabiliyyətinə malik olma kimi meyarlar daxildir.\nMüsabiqədə ekspert qismində iştirakla maraqlanan namizədlər Azərbaycan dilində öz tərcümeyi-hallarını (CV) nzeynalov@tsii.edu.az elektron ünvanına göndərə bilərlər. Müsabiqədə ekspert qismində iştirak etmək ödənişli qaydada həyata keçiriləcək.\nQeyd edək ki, müsabiqədə münsif və ya ekspert qismində iştirak edilməsi müraciətdə bildirilməlidir. Hər iki vəzifə üçün son müraciət tarixi 25 Sentyabr 2015-ci il müəyyənləşdirilib.


On iki İmam şiələri (tərəfdarları, ardıcılları) altıncı İmam Cəfər Sadiq(ə) –ın adıyla bağlı və Peyğəmbərimiz Muhəmməd(s) tərəfindən ilahi vəhyə əsasən ardıcıl olaraq təyin olunan on iki İmama tabe olanlar əqidə və inanclarında, daha doğrusu, dinin üsul və fürusunda Qurana və İslam Peyğəmbərinin sünnəsinə əsaslanırlar və onların ardınca gedirlər. Cəfərilər və ya şiələr Peyğəmbər(s)-in sünnəsini və Quran hökmlərini bəyan edən Peyğəmbər(s)-in və Əhli-Beytinin topladığı hədisləri və rəvayətləri daha üstün sayırlar.\nOn iki İmam şiələri adlananlar bu inancdadırlar ki, müqəddəs İslam dinini qəbul edib müsəlman olmaq istəyən şəhadət verməlidir - əşhədü ənla ilahə illəllah və əşhədü ənnə Mühəmmədən əbduhu və rəsuluh. Əgər bir nəfər dili olduğu halda bu kəlmeyi-şəhadəti söyləməzsə, həmin şəxs müsəlman sayılmaz. Cəfəri məzhəbi kəlmeyi-şəhadəti sidq ürəkdən deyən hər bir kəsi müsəlman olaraq tanıyır. Məzhəbindən asılı olmayaraq bu hamıya aiddir. Bir şərtlə ki, İslam dininin zəruri hökümlərini inkar etməsin.\nCəfərilər əsasən İslam ölkələrində yaşadıqları kimi, müsəlman olmayan ölkələrdə də yaşayırlar. Bununla bərabər Cəfərilər hal-hazırda İran, Pakistan, Əfqanıstan, İraq, Livan, Azərbaycan, Suriya, Türkiyə, Misir və Hindistanda üstünlük təşkil edirlər. \_'\_'Məktəbi-İslam\_'\_' məcmuəsinin yazdığına əsasən dünyada 130 milyon Cəfəri məzhəbindən olan şiə müsəlman vardır.\nCəfəri məzhəbi İslamın ilk çağlarından Qurani-Kərim və İslam Peyğəmbəri(s)-in hədisləri ilə bərabər İslam elmini inkişaf etdirmişdir. Onların mühüm dini və elmi mərkəzləri vardır. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi və ən qədimi Nəcəfül-Əşrəf elmi mərkəzidir. Bu mərkəz on əsr bundan əvvəl İraqın Nəcəf şəhərində böyük alimlərdən olan Şeyx Tusi adlı şəxs tərəfindən yaranmışdır. Hal-hazırda isə artıq yarım əsrə yaxındır ki, İranın Qum şəhərindəki dini və elmi mərkəz cəfərilərin elm mərkəzidir.\nŞiə aləmində Əhli-Beytin Peyğəmbər(s)-dən nəql etdiyi hədislər, xüsusilə də İmam Cəfəri Sadiq(ə)-ın hədisləri böyük üstünlük təşkil edir. Cəfəri məzhəbi Quranın axirətə qədər Allah tərəfindən qorunacağı və heç bir dəyişikliyə məruz qalmayacağı inancındadır və bunu dəlillərlə də sübut edir.\nBiz Cəfəri məzhəbi haqqında qısaca məlumat verdik. Bu məzhəblə maraqlanmaq istəyənlərə \_'\_'İslamda Cəfəri Məzhəbi və İmam Cəfəri Sadiqin buyruqları\_'\_' kitabını oxumağı məsləhət görürük, şiələrin tarixi ilə əlaqədar isə \_'\_' Tarixuş-şiə\_'\_' kitabına müraciət etmək məsləhətdir./ehliwie-samux.com


Tərəfdaşlıq Proqramı | Currency.com\nNiyə bizimlə işləyirik\nen ru ja id es kk pt vi zh ms ta th hi tl\nDaxil ol Qeydiyyatdan keçmək\nİstədiyiniz kripto bağlı proqram fəryad.\n24 ay ərzində müştəriləriniz tərəfindən gətirilən gəlirin% 40-ı\nticarət komissiyalarında% 12 endirim müştəriləriniz üçün üçün\nDünyanın ilk tənzimlənən tokenləşdirilmiş aktiv mübadiləsi.\nNiyə Currency.com ilə işləmək lazımdır?\nMüştəriləriniz üçün endirimlər\nMüştəriləriniz üçün ticarət komissiyalarında % 12 endirim edirik.\nƏn yaxşı-in-class izleme alətləri\nXüsusi tərəfdaş panelimizdən istifadə edərək məzmununuzun necə işlədiyini görmək üçün ən yaxşı izləmə və analitik vasitələrdən istifadə edin.\nÇox asandır: Currency.com-un bir ortağı olun və sizə 24 ay ərzində 40% komissiya ödəyəcəyik.\nÜstəlik,% 10 alt ortaqlıq haqqı.\nNiyə Currency.com-u tanıtmaq lazımdır?\nSənaye aparıcı mobil tətbiqetmə\nCurrency.com Birjasi əvvəlcə mobildir və\nticarətdə gəlişdə yüksək səviyyəni təyin edir. Daha az şeylə kifayətlənməyin.\niOS və Android-də mövcuddur.\nvə fiat sahibləri üçün 1300+ bazar\nMüştərilərimiz, Bitcoin, Ethereum və Litecoin'dən və fiat'dan, qızıl və NASDAQ 100 kimi dünyanın ən böyük 1300 bazarında tokenləşdirilmiş aktivlərin ticarəti üçün istifadə edə bilərlər.\nƏn müasir platforma\nVeb və mobil ticarət platformalarımız istifadəçilərə inkişaf etmiş alətlərə və qrafiklərə giriş imkanı verir və bu zaman riskləri idarə etməyə və istənilən vaxt istənilən yerdən təsir gücünə sahib ticarət etməyə imkan verir.\nCurrency.com-un ortağı olmaq asandır - növbəti 3 addımı izləyin və sürümüzə qoşulun\nLinks və marketinq materialları alın\nKim ortaq ola bilər?\nHər kəsi salamlayırıq! Qoşulmaq istəyirsinizmi? Affiliate@currency.com saytına daxil olun və ya bizə bir e-poçt göndərin.\nburada qeydiyyatdan keçin və tələb olunan məlumatları doldurun, ortaq heyətimiz sizinlə əlaqə quracaq.\nNəyə görə pul alıram?\nCurrency.com gəlir payı modeli üzərində işləyir. Əsas gəlir mənbəyimiz müştərilərimiz tərəfindən ödənilən ticarət komissiyasıdır. Bir iştirakçı olsanız, hər bir müştəri üçün 24 ay ərzində müştərilərinizin Currency.com -ə gətirdiyi komissiyanın 40% -ni ödəyəcəyik. Dövr müştəri tərəfindən açılan ilk ticarətdən bəri sayılacaqdır. Ayrıca, yeni filialları bizə yönəltdiyiniz üçün% 10 alt ortaqlıq haqqı alacaqsınız. Üstəlik, müştərilərinizə ticarət komissiyalarında% 12 endirim təqdim edəcəyik.\nHansı valyuta ilə qazanacağam?\nKomisyonunuzu USD-də qazanacaqsınız. Asan.\nHansı ödəniş metodlarından istifadə edirsiniz?\nPul köçürmə yolu ilə seçdiyiniz bir bank hesabına ödəmələr edə bilərik.\nHansı ölkələrdən trafik qəbul edirsiniz?\nDünyanın dörd bir yanından gələn müştəriləri qarşılayırıq, lakin seçilmiş ölkələrin siyahısında reklam verə bilmirik. Bu ölkələr bunlardır: Bahamalar, Belçika, Bermuda, Botsvana, Kamboca, Koreya Xalq Demokratik Respublikası (KXDR), Efiopiya, Fransa, Qana, İran, Yaponiya, Pakistan, Panama, Serbiya, Şri Lanka, Suriya, Trinidad və Tobaqo, Tunis, Amerika Birləşmiş Ştatları və Yəmən. Qadağan edilmiş məhkəmə siyasətimiz haqqında daha çox məlumat əldə edə bilərsiniz buradan .\n© 2021 Currency.com GİZLİLİK SİYASƏTİ MÜLKİYYƏT SAZİŞİ Affiliate Agreement CXUK\nCurrency Com Limited, Cəbəllütariqdə qeydiyyatdan keçmiş, 117543 nömrəli şirkət ilə məhdud məsuliyyətli şirkətdir, qeydiyyatdan keçmiş ofisi Suite 23, Portland House, Glacis Road, Gibraltar, GX11 1AA ünvanında yerləşir,+35056001581. Currency Com Limited (1) Cəbəllütariq Maliyyə Xidmətləri Komissiyası tərəfindən 2019-cu il Maliyyə Xidmətləri Aktı əsasında DLT Provayderi kimi səlahiyyətlidir. Lisenziya No. 25032; (2) Qeydiyyat nömrəsi altında Pul Xidmətləri Biznesi kimi FINTRAC-da (Kanada) qeydiyyatdan keçmişdir M20055258 (3)Qeydiyyat nömrəsi altında Pul Xidmətləri Biznesi kimi FinCEN-də (ABŞ) qeydiyyatdan keçmişdir 31000177055071 .


Stress faktorunun sonsuzluğa təsiri - HAYAT Clinic\nYanvar 29, 2018Yanvar 29, 2018\nƏn çox müraciət edilən suallardan biri..Doktor Stress sonsuzluq yarada bilərmi..? Əsəblə əlaqədar olaraq sperma göstəriciləri dəyişirmi..?\nStress faktoru başqa orqanlara təsir etməklə yanaşı cinsiyyət sisteminədə mənfi təsir edən amillərdəndir.Hər bir insan yaşamı boyu,zehni,fiziki və mühitdən aslı olaraq bir çox stress faktoru ilə üzləşir.Xüsusiylə sonsuzluqla müraciət edən kişidə heç bir problem aşkarlanmadığı halda stress faktoru sonsuzluğa təkan verə bilir.\nStress cinsiyyət sistemi üzərində birincili faktor kimi görülə bilər\nNormalda çox hallarda gündəlik yaşam tərzinin stresi sperma göstəricilərinə ciddi təsir etmir.təbiiki əgər o insan stress faktoru ilə özü mübarizə apara bilirsə.Xroniki və şiddətli stresin isə insanda spermoqrammada sperma hüceyrələrinin sayında azalma,spermatazoidlərin hərəkətliliyinin aşağı düşməsi və morfologiyasında ciddi dəyişikliklərə səbəb olur.\nStreslə artan adrenergik oyanma nəticəsində ifraz olunan ketaxolaminlər,periferik damarlarda vazokonstruksiya(daralma) yaradaraq,xayaların qidalanmasını pozur.Nəticədə xayaların qidalanması azalır və Testosteron miqdarı və spermatogenez aktivliyi aşağı düşür.Bundan başqa stresslə əlaqədar olaraq.\nGünlük iş şəraiti ilə əlaqədar yaranan stress zamanı qanda Testosteronun səviyyəsi aşağı düşür.Fiziki işlə bağlı stress baş beyində hipofiz vəzdən sintez olunan lüteinləşdirici hormonun ifrazını zəiflədir və nəticə etibari ilə xayalarda Testosteron sintezi zəifləyir.\nBunun üçündə Sonsuzluqla müraciət edən passientlərdə stress faktoru nəzərə alınmalı və aşkara çıxarsa stress faktorunu aradan qaldırmaq yönündə müalicələr aparılmalıdır.


Deputatlarımız Rusiyada səfərdədir - Xalq.Az\nDeputatlarımız Rusiyada səfərdədir\nMüstəqil dövlətlər Birliyi Parlamentlərarası Assambleyasının (MDB PA) tədbirlərində iştirak məqsədi ilə Milli Məclisin deputatı İqbal Məmmədov, Rüfət Quliyev və MDB PA Şurası Baş katibinin müavini, spikerin köməkçisi-MDB PA-da parlamentin daimi nümayəndəsi Aydın Cəfərov Rusiya Federasiyasının Sankt-Peterburq şəhərinə səfərdədirlər.\nXALQ.AZ xəbər verir ki, bu barədə millət vəkili İqbal Məmmədov məlumat verib. Bildirib ki, səfər çərçivəsində bu gün qurumun nəzdində İqtisadiyyat üzrə ekspert şurasının, İqtisadiyyat və maliyyə daimi komissiyasının iclasında iştirak edirlər.\nDeputat qeyd edib ki, iclasda bir sıra model qanun və məcəllələr, eyni zamanda müxtəlif beynəlxalq layihələr müzakirə edilir: “Azərbaycan nümayəndə heyəti olaraq fikirlərimizi bildirdik və öz təkliflərimizi diqqətə çatdırdıq. Növbəti günlərdə həmçinin, Nəzarət-büdcə komissiyasının toplantısında iştirak edəcəyik”.\nPaşınyanın son durumu-Təhlükəsizlik Şurasının iclası\nÖncəki xəbər Ziyafət Əsgərov Ermənistana mesaj verdi\nSonraki xəbər General çərşənbəni əsgərlər ilə qeyd etdi – Video