Дунаем тетых цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр акIышъо шъоу иIэмкIи зэфэмыдэхэу, ятеплъэкIи зэфэмыдэхэу ыкIи ахэр зэкIэ бзэ зэфэшъхьафхэмкIэ гущыIэхэу. Ахэр зэкIэ ежь – ежьырэу къэхъугъэхэу щытэп, ахэр зэкIэ Тхьэм къыгъэхъугъэхэу щытых. Алахьыр фэягъэмэ ахэр зы лъэпкъэу, зы шъо яIэу акIышъокIи, абзэкIи, ятеплъэкIи зэфэдэхэу ышIын ылъэкIыщт гъагъэ. Ау ар Ежь Тхьэ лъэпIэшхом зэриIуагъэу, дунаим цIыф лъэпкъ зэфэмышъхьафхэр тетынэу ары. Мыщ дэжьым упчIэ къэуцу: Сыда ахэр Алахьым аущтэу къызфигъэхъугъэхэр бзэ зэфэшъхьафэу, шъо зэфэшъхьаф яIэу, хэбзэ зэфэшъхьафхэр яIэу? Ащ иджэуап зыгорэм къыугупшысыгъэу щытэп, Ежь Алахьым КъурIаным моущтэу джэуап къыритыжьыгъэу щыт:\n«О цIыфхэр! Тэ шъухъулъфыгъэу, шъубзылъфыгъэу шъукъэдгъэхъугъ, шъузэрэшIэным пае цIыф лъэпкъыхэу, лIакъохэу шъудгощыгъ. Алахьым ыпашъхьэ шъуащыщэу анахь щыцIыфышIур Тхьам ищынагъо лъэш зэхэзашIэрэр ары. Алахьым зэкIэ ешIэ, зэкIэмэ ащыгъуаз». ( «Алхьуджурат», 49:13)\nАлахьым аятым къыщихигъэщыгъ - Алахьыр ары цIыфхэр къэзгъэхъугъэхэр. Ащ шъэфыныгъэ хэлъ. Ащ цIыфхэр къызкIигъэхъугъэхэр лъэпкъ зэфэшъхьафхэу зым - зыр ебэнызэ, ежьхэмэ ялъэпкъ адрэхэмэ анахь зэрэдэгъур къыхагъэщыным паеп, е ежьхэмэ ялъэпкъ фэдэ щымыIэу зышIошIыжьынхэм паеп, адрэ цIыф лъэпкъхэр агъэцIыкIунхэу арэп, ежь цIыфхэр зэрэшIэнхэм пае. Джары ащ шъэфэу хэлъыр.\nАдыгэхэр – адрэ цIыф лъэпкъхэм афэдэу Алахьым къыгъэхъугъэхэу щытых, адрэ цIыф лъэпкъхэм тэ анахь дэгъоуи тыщытэп, ащ фэдэ тIонэуи шъхьафитныгъэ тиIэп. ЗэкIэ лъэпкъымэ анахь дэгъур, зэкIэмэ апшъэ кIорэр Алахьым аятым къыщыхигъэщыгъ, Алахьым анахь фэпщылIэу – шIошIхъуныгъэ зиIэу, Алахьым нахь пэблагъэр ары.\nЗагъорэ упчIэ къэуцу: « Сыдэущтэу зэзэгъыхэра адыгагъэмрэ Динымрэ?» Динымрэ адыгагъэмрэ зэпэуцужьхэу, зэпэшIуекIохэу, зэмызэгъыхэу щытыхэп. Убыслымэнмэ - ащ къикIырэп узэрэадыгэр пщыгъупшэнэу, адыгагъэ зэмыхьанэу щытэп. Шэн зэхэтыкIэу яIэхэм адыгэхэми е нэмыкI цIыф лъэпкъхэми Ислъам Диным пэмышIуекIоу, пэмыуцужьхэу щытмэ ахэр бгъэцэкIэнхэ фае. Алахьым иIэшIагъ Диныри, Ащ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зэриIэшIагъэм фэдэу, ау ахэр зым – зыр пэуцужьынхэм фэшIэп.\nАу зым зыр пэбгъэуцужьэу узыфежьэкIэ, зым нахьи адрэр ыпэ ибгъэшъы зыхъукIэ ащымыщ горэхэр ахэбгъахьэхэ зыхъукIэ джащыгъум Динымрэ адыгагъэмрэ зэпэуцужьых. Алахьым ахэр зэпэгъэуцужьыхэу къыгъэшIыгъэхэп.\nМыщ дэжьым зы Iоф горэ къыхэдгъэщын фае. Тэ адыгэхэмкIэ тилъэпкъы лъэшыщэу тырэгушхо, ащ ыпкъы къикIэу илыягъэу пэгагъэ къызхэтэгъафэ. Ащ фэдэ еплъыкIэ ахэмэ зыкIяIэр ялъэпкъ шIулъэгъуныгъэу фыряIэм къыхэкIэу ары, ау ащ фэдэ еплъыкIэхэр тэрэзыхэп.\nЗыгорэм ыIонкIи мэхъу: «Сыда зыкIэмытэрэзыр? Сэ силъэпкъ шIу сэлъэгъу, сэ силъэпкъ сыщытхъунэу сыфай, сыдеIэнэу сыфай». Диным уилъэпкъ шIу умылъэгъунэу, ащ ихэхъоныгъэ улъымыбэнэнэу, къэмыIэтынэу, Iоф дэгъухэр фэмышIэнэу ыIорэп. Уилъэпкъи шIу плъэгъуным зи емыкIу хэлъэп, убзэ рыгущаI, хэбзэ дахэу уилъэпкъ иIэхэр гъэлъапIэ. Ау Диным къыригъэкIурэп нэмыкI цIыф лъэпкъыхэм уадэхьащхэу, пхъэтэпэмыхьы пшIыхэу, зыгорэхэр апыпIуахьыхэу, бгъэцIыкIухэу уатегущэIэныр!\nО уилъэпкъ шIу лъэгъу, гъэбай, зэрэхэбгъэхъощтым ыкIи зэрэбгъэдэхэщтым пылъ, ау адрэ цIыф лъэпкъхэм уадэмыхьащх, умыушъхьакIух. КъурIаным къыкIигъэлэтхъыгъэу щыт зэремыкIурэр, зэрэхьэрамыр нэмыкI цIыф лъэпкъхэр пхъэтэпэмыхьэу, кIэнэкIалъэу уафыщытынэу зэрэмыщытыр. Ау цIыфэу зыIорэр «сэ адыгагъэ шIу сэлъэгъу, силъэпкъ шIу сэлъэгъу» ащ фэдэу шъыпкъэныгъэ фыриIэу ар къызэрэиIоу щытымэ, ащыгъум ибзэ рэрэгущаI, икIалэмэ ыбзэ арерэгъашI, адыгэ хабзэхэр ерэгъэфедэх, ау ащ фэдэхэр зи ымгъэцакIэу, сыдми «сэ адыгагъэ шIу сэлъэгъу, тэ адыгэхэмкIэ адрэхэмэ танахь дэгъу» еIокIэ ащ мэхьанэ зи иIэп, псэкIод къигъэхъагъэ мэхъу, зы Iофи лъигъэкIотагъэ хъурэп.\nУилъэпкъ шIу зэрэплъэгъурэр къыхэбгъэщыным пае адрэ цIыф лъэпкъхэр уушъхьакIухэзэ къэбгъэлъэгъонэу щытэп, ащ икультурэ ихэгъэхъонкIэ е хэбзэ дахэу иIэхэмкIэ къыгъэлъэгъонэу щыт.\n«О шIошъхъуныгъэ шъыпкъэ зышIыгъэхэр! Хъулъфыгъэхэр хъулъфыгъэхэм адэрэмыхьащхых: Ахэр адырэмэ анашIунхэкIи хъун! Бзылъфыгъэхэри бзылъфыгъэхэмэ адэрэмыхьащхых: Ахэр адырэмэ анахьышIунхэкIи хъун! Шъор – шъорэу шъунапэ тешъумыхыжь, цIэ лыехэр зэфэшъумышIыжьых. Диным ыуж « щыкIэгъацIэ» уиIэныр къэрарынчъагъ ! КIэмыгъожьыхэрэр мызафэхэр ары». («Алхьуджурат», 49:11)\nМы аятымкIэ къихигъэщигъ:\nАпэрэмкIэ, нэмыкI лъэпкъыхэмэ уадэхьащхынэу, бгъэцIыкIунхэу зэрэмыхъущтыр.\nЯтIонэрэмкIэ, зы бзылъфыгъэхэр нэмыкI бзылъфыгъэхэмэ атегущэIэныхэр, агъэцIыкIуныхэр зэрэмыхъущтыр.\nЯщэнэрэмкIэ, зыгорэм урыгущэIэныр: ар е жэкIэ, е ыкIыбыкIэ Iэ фэбгъэлъагъозэ, е нэкIэ зыгорэ пыпIуахьэу, бгъэцIыкIоу, ахэри ахахьэх мы аятым къыхигъэщыгъэмэ.\nЯплIэнэрэмкIэ, зы цIэ горэхэр къэуугупшысыныр, афэусыныр, агу римыхьырэмкIэ уяджэныр, ари зэрэмыхъущтыр къихигъэщыгъ.\nЯтфэнэрэмкIэ, мыщ фэдэхэр зыгъэфедэрэр, мыщ фэдэхэр зыгъэцакIэрэр фасикъ мэхъу, тобэ къымыхьыжьмэ, кIэмгъожьмэ. Фасикъыр - цIыф дэй, цIыф мытэрэзэу мыхъун Iофхэр къызыхафэхэрэр ары.\nХэукъоныгъэхэу мы аятым къихигъэщыгъэхэр нэмыкIхэмэ ялъытыгъэу нахь дэгъоу зыплъэгъужьыныр, уилъэпкъ нахь дэгъоу плъэгъуныр, уадэхьащхыныр, нэмыкI горэхэмэ уатегущыIэныр, ащ фэдэхэр Диным пымылъ закъохэм Диныр къызыгурымыIорэ, фэмыщагъэхэу щыт закъохэмэ ащ фэдэхэр къяхъулIэрэп, ау ащ фэдэ хэукъоныгъэр къызхафэхэри быслымэнэу, намазыр ышIэу, нэкI ышIэу, хьаджым кIоу, жакIэ къызтыригъакIэу мэхъух. Ары тхьамыкIагъор, ары дэир. Сыда? Диныр икъоу къызэрэгурымыIорэм къыхэкIыкIэ. Намаз ешIыми, хьаджым макIоми, жакIэ къыгъэкIыгъэми ащ фэдэ хэукъоныгъэхэр къахафэх икIи а хэукъоныгъэхэмэ Iоф инэу ямыплъыхэу Iоф цIыкIухэу яплъы. Ары узтещынахьынэу щытыр мы Iофым.\nЗыгорэхэр егупшысэх Диным къыгъэуцоу, химыгъахьэу лъэпкъым ихъишъэ, ишэн – хабзэхэм зэрар арихэу, цIыфхэр Диным ыужы къыригъанэхэу. Зыгорэхэри егупшысэх Диныр зылэжьырэ цIыфмэ апкъ къикIэу лъэпкъым ихъишъэ, е зэхэтыкIэ хабзэхэм щыгъупшэныгъэхэр афэхъухэу. Джащ фэдэхэр зигупшысэм хэукъоныгъэ ешIы. Ащ фэдэ гупшысэхэр зиIэн зылъэкIыщтыр Диныр зымылэжьэу е зылэжьыхэрэм апэуцужьхэу, Диным ипыйхэу, езаохэу щытыхэр ары.\nДиныр зылэжьэу хэукъоныгъэхэр зышIырэмэ, а хэукъоныгъэ горэхэр хашIыхьэхэу щытмэ ежь ялажь нахь, Диныр телъхьапIэ арэмышI. Ау ежь быслымэным хэукъоныгъэу ышIыгъэр ежь ыпщыныжьын фае. Хэукъоныгъэ зышIыгъэр ары бгъэкъощэн фаер нахь зэкIэ быслымэнхэр бгъэкъощэнэу щытэп. ЗэкIэ быслымэнхэр зы шъолъыр рыбгъакIохэу, зы цIыф закъо горэм хэукъоныгъэу иIэм пае Диным зэкIэ тешъумылъхь. Джащ фэдэ къабзэу лъэпкъым щыщэу зы нэбгырэ мыхъун ышIагъэу щытмэ, а зы нэбгырэм ихэукъоныгъэкIэ зэрэлъэпкъ шъуемыплъ. А зы нэбгырэм изекIуакIэкIэ хэукъоныгъэ горэу ышIагъэмкIэ зэрэлъэпкъэу шъуеплъымэ – ар тэрэзэп.\nЗы нэбгырэ къызышIошIыжьын ылъэкIыщтэп лъэпгъэу къызыхэкIыгъэр зэкIэ зи хэзыгъэ имыIэу дэгъухэу. Джащ фэдэ къабзэуи пIон плъэкIыщтэп зэрэ лъэпкъэу дэинэу. ЗэкIэ цIыф лъэпкъыхэм цIыф дэгъуи дэи яI. ЩыIэх цIыф лъэпкъхэр ер къатекIоу, джащ фэдэуи щыIэх цIыф лъэпкъхэр шIур къатекIоу. Зы лъэпкъхэм цIыфышIухэу ахэтыхэр къебэкIыхэуи, адрэ лъэпкъхэм нахь къемэкIэкIэуи.\nАдыгэхэм уакъытегущыIэны зыхъукIэ ахэр купиплIэу уугощышъущтых. Нэбрэ пэпчъ къыхихын ылъэкIыщт ахэмэ анахь дэгъур, нахь тэрэзыр.\n1. Адыгагъэр хэлъ, ау пэчыжь Диным.\n2. Диныр елэжьы, ау адыгагъэ хэлъэп.\n3. Дин лэжьыными пэчыжь, адыгагъи хэлъэп.\n4. Адыгагъэри хэлъ, Диныри елэжьы.\nАужырэ купым хахьэрэм хэукъоныгъэ ышIырэп. ЦIыфэу акъыл зиIэм, шъыпкъэныгъэ зиIэм, дэгъоу егупшысэрэм аужырэр ары хихыщтыр Диныр икъоу хэлъэу, диныр ыгъэцакIэу, джащ фэдэуи адыгагъэ хэлъэу ыкIи ыгъэгумэкIэу илъэпкъэгъумэ яIоф, адеIэу щытмэ - ар сыдырэ лъэпкъым пае ащ фэдэу зэрэщытри, адыгэми апае ащ фэдэу зэрэщытри - ар акъылкIэ егупшысырэм къыгурыIонэу щыт.\nАдыгэмэ ахэтых, зыщыпсэухэрэм емылъытыгъэу Диныри ылэжьэуи, ау икъоу диныр къызэрэгурымыIорэм къыхэкIэу, шIэныгъэ зэримыIэм къыхэкIэу, къыщэхъу адыгагъэм хэлажьэмэ, адыгабзэм дэгъоу хэлажьэмэ илъэпкъогъумэ апае лажьэмэ - ар диным къемзэгъоу аущтэу къыгурэIо. Ар аущтэу зыфэхъурэр Ислам Диныр икъоу къызэрэгурымIорэр ары, хьауми къуанщэу къызэрэгурыIуагъэм къыхэкIэу ары. Къызэрэхэдгъэщыгъэм фэдэу мы тIур зэуи зэпыуцужьхэу щытыхэп.\nЫкIэкIэ зэфэхьысыжь тшIымэ къыхэдгъэщын тлъэкIыщт хэгъэунэфыкIигъищ, тынаIэ зытетыдзэн фаехэу:\n1. ЦIыфым урыгушхоным е узщыгушхожьын зыщыплъэкIыщт закъор – шIошъхъуныгъэ иIэ зыхъукIэ ары. ИлъэпкъыкIи илIакъокIи цIыфыр рыгушхонэу щытэп. Ау лъэпкъ IофымкIэ, лIакъо IофымкIэ цIыфыр Iэтыгъэ хъурэп, ар аущтэу зыгорэ Iэтыгъо хъунэу щытыгъмэ, Пегъымбарэм (Сэлаллахьу Гъалейхи уа Салам) изэманым шIошъхъуныгъэ зимыIэхэу Абу Лахьабрэ ыкIи Абу Джахьилрэ унагъо лъэпкъ, лIакъо иныхэмэ ащыщхэу, байхэу, чIыпIэ иныхэр яIагъэх, уасэ зыфэзышIыжьыщтыгъэмэ ащыщыгъэх, ахэр Iэтыгъэ хъущт гъагъэх, ары шъхьай зыми шIуагъэ къыхахыгъэ хъугъэп, Джыхьнэмым кIощт цIыфхэмэ ащыщых.\n2. Адрэ цIыф лъэпкъхэм сыд хъугъэкIи ягугъу IаекIэ пшIы хъущтэп.\n3. Динымрэ адыгэ шэн – зэхэтыкIэхэмрэ зэпэуцужьхэу щытыхэп. Арышъ тIори зэгъусэхэу бгъэцэкIэн фае.\nДжыри зы къыхэдгъэщымэ тшIоигъу. Тэ, адыгэхэм, загъорэ тыгущыIэ зыхъукIэ нахьыпэм тызэрэщытыгъэм тытегущыIэжьы: «тыщытыгъ» тэIо, «титэтэжъхэр моущтэу щытыгъэх» тэIо. Непэ зыгорэ къызыоупчIырэм «сыдэу ущыт» еIо нахь, «сыдэу ущытыгъ» ыIоу зэманэу блэкIыгъэм къыкIэупчIэрэп.


Адыгэ Хэку Таймс: Адыгэ чIыгум иархеологие фэгъхьыгъэу Тэу Аслан дашIыгъэ зэдэгущыIэгъур\nАдыгэ чIыгум иархеологие фэгъхьыгъэу Тэу Аслан дашIыгъэ зэдэгущыIэгъур\nСуртэтым итхэр: Мамыекъо МулиIэт, Тэу Аслъан, ЕмтIылъ Мир Лъэпкъ музеим щызэIукIагъэх.\nУзыщыпсэурэ чIыгум ибаиныгъэ зэбгъашIэ пшIоигъо зыхъукIэ, къыщыкIыхэрэм ямызакъоу, чIым ычIэгъ зыфэдэм укIэупчIэныр нахьышIу. Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаIэу, Урысыем ижурналистхэм я Союз хэтэу, археолог цIэрыIоу Тэу Аслъан мы мафэхэм гущыIэгъу тыфэхъугъ.\n— Аужырэ илъэси 150-м адыгэ чIыгужъым археологие саугъэт мин пчъагъэ щатIыгъ, — игупшысэхэм тащегъэгъуазэ Тэу Аслъан. — Ащ фэдиз уахътэм чIым къычIахыгъэ пкъыгъохэр титарихъ епхыгъэх.\n— Гъэзетеджэхэм яупчIэхэр къыхэзгъэщыхэ сшIоигъу. Тарихъ саугъэтхэр тилъэпкъ имыехэу къатхыжьырэр бэ.\n— СэшIэ къапIорэм купкIэу хэлъыр. Археологхэу тичIыгу щытIэхэрэр тилъэпкъ щыщхэп, тиреспубликэ щапIугъэу зырыз ахэтыр. Пкъыгъоу къагъотырэр къытапэсырэп е тарихъыр куоу амышIэу яеплъыкIэхэр цIыфхэм алъагъэIэсых.\n— Адыгеим археологэу иIэр макIэми, яIофшIэн дэгъоу зэхащэн алъэкIырэба?\n— Пкъыгъо гъэшIэгъонхэр къэдгъотыгъэх. Сэ къыхэзгъэщырэр джырэ уахътэ Iофыгъо шъхьаIэу тызпылъын фаер ары. Зэфэхьысыжьхэр тшIынхэр, археологхэм къагъотыгъэхэм тилъэпкъ иехэу ахэтхэр къахэгъэщыгъэнхэр типшъэрылъэу сэлъытэ.\n— Ащ фэдэ зэфэхьысыжьхэм хэта къахэлэжьэн фаер?\n— Бзэм, тарихъым апылъ шIэныгъэлэжьхэм ялъытыгъэр бэ. Адыгабзэм Iоф дэзышIэрэ шIэныгъэлэжьым чIыпIэхэм, пкъыгъоу къагъотыгъэхэм ацIэхэр тиныдэлъфыбзэкIэ атхынхэ, ятарихъ мэхьанэ къызэIуахынымкIэ фэшъхьафхэри къыхэлэжьэнхэ фае.\n— Адыгэхэм ящыIакIэ гъучIым, пхъэм, дышъэм япхыгъэу зэрэщытым укъытегущыIагъэгоп.\n— Лъэпкъым гъукIэхэр иIагъэх. Iэдэ-уадэу агъэфедэщтыгъэр бэ. КIыщым щашIыщтыгъэхэр, гъучIыр зэрагъэткIущтыгъэр, нэмыкIхэри нартхэм якъэбархэм къахэтэгъэщых. Тилъэпкъ итарихъ тэ тизакъоп зэзыгъэшIэн фаер. ТичIыгу щытIэрэ археологхэм, лъэпкъым къыкIугъэ гъогур къэзытхыхэрэм титарихъ дэгъоу ашIэ зыхъукIэ, ащ ишъыпкъапIэ цIыфхэм нахьышIоу алъагъэIэсыщт.\n— Археолог сэнэхьатым сыда уфэзыщагъэр?\n— Джэджэхьэблэ гурыт еджапIэм сычIэсэу Iэшъынэ Сэфэрбый тарихъымкIэ, географиемкIэ тыригъаджэщтыгъ. Тилъэпкъ археологие гъэшIэгъон зэриIэр тигъэлъэгъуным фэшI шъофым тищэщтыгъ. ХэпIэжъхэм, тарихъ саугъэтхэм тащигъэгъуазэщтыгъ. Адыгэхэм яхьылIэгъэ тхыгъэхэм нахьыбэрэ сяджэу сызыфежьэм, археолог сэнэхьатыр къыхэсхы сшIоигъо хъугъагъэ.\n— КъызгурыIорэп уищыIэныгъэ къырыкIуагъэр. Механизатор пэрытэу уигугъу зэрашIыщтыгъэр къытфэпIотэщтба?\n— Тракторышхоу «К-701-м» сытесынымкIэ апэрэ классыр сиIагъ. Лэжьыгъэ шIапIэхэр сыжъощтыгъэх. ЧIым ычIыIу хъурэ пкъыгъохэу къычIэсыжъукIыхэрэр зэзгъафэхэу уахътэ къысэкIугъ.\n— Укъэзылъэгъухэрэм ар къагурыIощтыгъа?\n— КъыуаIолIэрэ пстэуми уямыдэIуныр къысэзыIокIыхэрэм адезгъаштэщтыгъ.\n— ЧIыпIэу узщылъыхъощтыр ор-орэу къыхэпхыщтыгъа?\n— Краснодар псыубытыпIэм и Къыблэ инэпкъхэмрэ иIэгъо-чIыгъохэмрэ археологие саугъэт 220-м нахьыбэ къащызгъотыгъ. Ахэр карт сшIыгъэх, археологхэр рэгъуазэх, ащыщхэр атIыгъэх.\n— Адыгэхэр гъукIэу зэрэщытыгъэхэм къепIолIагъэр тшIомакI.\n— Ижъырэ гъукIэм иIэдэ-одэ 41-рэ пэсэрэ къэхэлъэжъым зэхэпхъагъэхэу къыщызгъотыгъ. Iадэхэу 3, уатэхэу 6, нэмыкIхэри.\n— Улъыхъоным уфэзыщэрэ зэхашIэ уиIэныр уиIофшIагъэ къыхэщы.\n— Сэнэхьат пэпчъ шъэф хэхыгъэхэр иIэх. Археологыр врачым, журналистым, нэмыкIхэм афэсэгъадэ.\n— Илъэс мин пчъагъэ зыныбжь псэупIэм гуIэн IофкIэ «утебанэмэ» итарихъ сыда къепIолIэщтыр?\n— ЧIым къычIэпхырэм икъэбар пшIэным фэшI тарихъым къыщебгъэжьэн фае. Тарихъ саугъэтэу къэбгъотыгъэм псынкIэу «утехъонэу» щытэп, зэрэщылъ шIыкIэр къэбгъанэзэ къычIэпхынэу щыт.\n— ШIэныгъэм фэшъхьафэу археологым гу къабзэ иIэным мэхьанэ есэты.\n— Саугъэтэу къэбгъотырэр тарихъым щыщ. Бгъэбылъыныр, цIыфхэм ашIоуушъэфыныр тэрэзыхэп.\n— ХъункIакIохэр бэ мэхъух, ахэр дэгъоу уIэшыгъэх.\n— ЧIым чIэлъым узэрэлъыхъущт техникэ пэрытыр хъункIакIохэм зэрагъэгъоты. Хабзэм шIуаушъэфызэ, тыгъогъэ Iофыгъохэр зэрахьэхэзэ, ашъхьэ ифедэ фэлажьэх. Бэ шIэн макIэ шIэн ахэр агъэпщынэщтых.\n— Къэптыгъурэм сыда федэу хэпхыщтыр? УгукIэ урэхьатын плъэкIыщта?\n— СшIэрэп джэуапыр къызэрэзгъэпсыщтыр. Тарихъ саугъэтыр къызыстыгъукIэ, рэхьатэу сычъыен слъэкIыщтэп. Ащ фэдэ саугъэтхэр федэ пфэхъущтхэп.\nНэм ымылъэгъурэр гум къешIэ\n— Аслъан, тызэIукIэным ыпэкIэ уиIофшIэгъухэм къысаIуагъэр сшIогъэшIэгъон. ЧIым уемытIэзэ, саугъэтэу чIэлъыр гукIэ къэошIэ.\nТэу Аслъан мэщхы. Джэуапым сежагъ, ау тизэдэгущыIэгъу зэрэлъымыкIуатэрэм фэшI упчIэм хэзгъэхъуагъ.\n— ГукIэ саугъэт тхьапша къэбгъотыгъэр?\n— Слъытагъэп. Пчыпыджынхэр, чатэр, джэрз Iэхъухэр, фэшъхьафхэр Шэуджэн районым къыщызгъотыгъэх. Илъэси 100-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, Н. Веселовскэм Iуашъхьэм къычIинэгъэ шыкъулътыр-къушъхьэ пчэн дышъэм хэшIыкIыгъэу гукIэ къэзгъотыжьыгъ.\n— Ленинэхьаблэ дэжь…\n— Пшъэрылъыныр зыгорэм зэрэщылъыр къасшIи, сэр-сэрэу сыкIуагъ. Пцэжъыяшэхэм сахахьи гукIэ слъэгъугъэ дышъэр псым къыхэсхыгъ.\n— Тарихъым, нарт къэбархэм зафэбгъазэмэ, адыгэхэм ячIыгу дунаим нахьы-шIоу щябгъэшIэным упы-лъэу зэ къысэпIогъагъ.\n— Ижъырэ Адыгеим итарихъ гупчэ тиреспубликэ къыщызэIусхы сшIоигъу. Алэджэрыепщым икъуаджэ зыдэщысыгъэм иIэгъо-чIыгъохэм зэхахьэхэр ащызэхэсщагъэх, ау ныбжьыкIэхэр Iофым тырагъэгушхуагъэхэп. Гъобэкъуае чIыпIэр пэчыжьэп.\n— ЧIым чIэлъыр, псым хэлъыр гукIэ олъэгъух. Уигухэлъхэр зэрэлъыбгъэ-кIотэщтхэр ошIа?\n— Ар упчIэ гъэшIэгъон. Археологэу ЛэупэкIэ Нурбый, Адыгэ къэралыгъо университетым тарихъымкIэ ифакультет щеджэхэрэр, Адыгэ Хасэм хэтхэр IэпыIэгъу къысфэхъущтхэу сэгугъэ, сапэкIэ чыжьэу сэплъэ.\n— Лъэпкъ музеим зэIукIэгъоу щыкIуагъэм Тэхъутэмыкъое районым, Адыгэкъалэ къарыкIыгъэхэр, нэмыкIхэри хэлэжьагъэх.\n— КIэлэпIоу ЕмтIылъ Мирэ, сатыушIэу Мамыекъо МулиIэт, фэшъхьафхэм упчIабэ къысатыгъ. Археологием еплъыкIэу фыряIэр щыIэныгъэм рапхы. Ащ фэдэ зэхахьэхэр лъэшэу тищыкIагъэх, гупшысакIэхэм тафащэ.\n— Уимурадхэр къыбдэхъунхэу пфэтэIо.


«Батэр зыгъэщэу, щынэ зымышIэу…» — Адыгэ макъ\n«Батэр зыгъэщэу, щынэ зымышIэу…»\nРедактор 14.12.2020 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nАдыгэ хабзэм изэгъэшIэн, изэхэфын бэрэ адэлэжьагъ этнолог цIэрыIоу Бгъэжънэкъо Бэрэсбый. ШIэныгъэ Iофым ылъэныкъокIэ сыд гъэхъагъэ иI пIомэ, къэпIони щыI. Зи имыIахэми монографииплI къыдигъэкIыгъ, тхыгъэ 200-м ехъу ыгъэхьазырыгъ, тихэгъэгу имызакъоу къэралыгъо пчъагъэмэ — США-м, Германием, Чехословакием, Швецием, Болгарием къащыхаутыгъэх.\nИлъэс заулэкIэ Бэрэсбый сэщ нахьыжъыгъ, нахьыжьэу еджагъ, епщэжьыгъ ыкIи, наукэу зищыIэныгъэ зэрипхыгъэм сапэ хэщагъэ хъугъэ. Ащ ыуж, апэ тыззэрихьылIагъэм щегъэжьагъэу, непэ нэс тызэгурыIоу, шъыпкъэныгъэ зэфытиIэу, шъхьадж ышIэрэ-ылэжьырэмкIэ тызэджэнджэшыжьэу дунаир рекIокIыгъ. Шъыпкъэ, тызтелэжьыхьэхэрэр тIэкIукIэ зэтекIыхэми, а зы лъапсэм тыкъикIыщтыгъэ, тыфилологыгъ, ежь Къэбэртэе къэралыгъо университетым филологиемкIэ ифакультет диплом плъыжькIэ 1974-м къыухыгъ, сэ илъэскIэ ыуж сыкъинагъ, Адыгэ къэралыгъо педагогическэ институтым филологиемкIэ ифакультет иадыгэ отделение сыщеджагъ.\nЕжь фаблэти, кIыхьэ-лыхьэ зыримыгъэшIэу наукэм ылъэныкъо зигъэзагъ, СССР-м наукэхэмкIэ я Академие бзэшIэныгъэмкIэ иинститут иаспирантурэ чIэхьагъ, къыухыгъ. 1973-рэ илъэсым психолингвистикэ наукэмкIэ кандидат хъугъэ. Джащ кIэлэегъэджэ сэнэхьатым щыпыхьи, ежь зыщеджагъэ университетым психологиемкIэ 1987-рэ илъэсым нэс студентхэр щыригъэджагъэх, дахэкIэ непэ къызнэсыгъэми игугъу ашIы.\nКIэлэегъэджэ Iофым дакIоу лъэпкъ культурэм изэгъэшIэн, социолингвистикэм иIофыгъомэ ыгу етыгъэу Бэрэсбый адэлажьэщтыгъэ. Ытхырэмэ лъэпсэшхо зэряIэр къэзыушыхьатырэр а уахътэм къыхиутыщтыгъэ тхыгъэхэр, тхылъхэр арых. 1978-рэ илъэсым «Адыгский этикет» зыфиIорэ тхылъэу къыдигъэкIыгъэр зыгъотыгъэм игушIуагъоу, къызIэкIэмыхьагъэм ихъопсапIэу щытыгъ. Зэбгырахыгъ. ЕтIани анахьэу зышIогъэшIэгъоныгъэхэр Москва иэтнографхэр арых. Ащ ыуж ахэм анэмыкIэу монографииплI ытхыгъ, къыхиутыгъ, джыри къыдэмыкIыгъэхэр щыIэх.\nТIэкIу нахь ыпэкIэ сишъыни къэсIон 2010-рэ илъэсым Тбилиси сызэкIом «Черкес гупчэм» шIухьафтын шIагъо къызэрэщыспагъохыгъагъэр (1980-рэ илъэсым Шота Руставели ыцIэ зыхьырэ институтэу литературэм пылъым иаспирантурэ сыщыIагъ, мыры филологиемкIэ кандидат сызщыхъугъэр, ары бэрэ Грузием сызкIакIощтыгъэр). Ар Бгъэжънэкъо Бэрэсбый имонографиеу «Адыгэхэр» зыфиIорэр арыгъэ. Тхылъыр пIашъэу, дахэу, дэтыри акъылрэ губзыгъагъэрэкIэ ушъагъэу щытыгъ.\n1985-рэ илъэсым докторскэ диссертациеу «Культура общения и этнос» зыфиIорэр къыгъэшъыпкъэжьи, джа илъэс дэдэм Къэбэрэтэе-Бэлъкъар шIэныгъэлэжьымэ яушэтэкIо институт научнэ IофышIэу Iухьагъ, отдел зэфэшъхьафмэ япэщагъ, етIанэ 2007-рэ илъэсым пащэ хъунымкIэ зэнэкъокъоу зэхащагъэм хэлажьи, атекIуагъ, джаущтэу шIэныгъэлэжьмэ ятхьаматэ хъугъэ, 2014-рэ илъэсым нэс а IэнатIэр ыгъэцэкIагъ.\nБэрэсбый 1990 — 1993-рэ илъэсхэм гъэзетэу «ШIэнгъуазэр» (Энциклопедия) къыдегъэкIы, МыекъуапэкIи ащ кIэщакIо фэхъу. Адыгэмэ къарыкIуагъэр, ягушъхьэ- лэжьыгъэ, яэтнографие афэгъэхьыгъэу гъэзетым къытырадзагъэхэр нэужым «Адыгэ энциклопедием» лъапсэ фэхъугъэх. Институтым хахъо ригъэшIызэ Бэрэсбый зэрищагъ, Къэбэртэе-Бэлъкъар Республикэм шIэныгъэмкIэ иIофышIэшхоу алъыти, цIэ лъапIэр къыфагъэшъошагъ. Джаущтэу илъэс 35-м ехъу институтым щылэжьагъ.\nIэнатIэр къыгъэтIылъыжьыгъэми институтыр Бэрэсбый ыбгынагъэп, отделым ипащэу къычIэнэжьыгъ, ежь адыгэмэ яIуагъэу «къызфалъфыгъэр» Iофыр ары.\nКъэбэртае къикIыгъэ шIэныгъэлэжьхэр зы микроавтобус исхэу къэбарыхьэ Шапсыгъэ экспедицие ежьагъэхэу МыекъуапэкIэ къыдырекIуагъэх. Ар 1978-рэ илъэсыгъ, бжыхьэпэ мэфэ ошIу дахэу щытыгъ. Мыхэмэ ахэтыгъ а институтым щымылажьэми шIэныгъэлэжь ныбжьыкIэу Бгъэжънэкъо Бэрэсбый.\nА мафэм хьакIэхэм щысын гухэлъ яIагъэпти, щэджэгъуашхэм ыуж ягъогу техьажьынхэу загъэхьазырыгъ. Бжъэдыгъум икIынхэшъ, Шапсыгъэ кIонхэу щытыгъэх. Зы къуаджэ горэм дахьэхэу нэжъ-Iужъ заулэмэ адэгущыIэнхэ ашIоигъуагъ. Шъхьэлэхъо Абу къысэлъэIуи, сэ хьакIэмэ хэгърэй сафэхъугъ, автобусым садитIысхьи, гъогу садытехьагъ.\nГедыоджэ Асхьад Аскъэлае щыщыгъ, ыныбжь илъэс тIокIищым бэкIэ шъхьарыкIыгъагъэп, ау къэбарэу ышIэщтыгъэм гъунэ иIагъэп. Тятэжъэу Къуекъо Мосэ хэку сымэджэщым зы палатэ дычIэлъынэу хъугъэти, джащ апэ тыщызэIукIэгъагъ. ЗэшхэмкIэ, зэунэкъощхэмкIэ тызэхъожьызэ тятэжъ чэщырэ тыдычIэлъыщтыгъэ. Ащ фэдэу сэ сичэзыу пэсыгъохэм ащыщым тэтэжъыр рэхьатырэпти, сынаIэ тетэу сыщысыгъ. УкIалэмэ чъыем ебэныгъуаеба, ау, сыд фэдэми, сынэгу ренэу псы кIаскIэзэ сыкъэтIысыжьыщтыгъэ. ЕтIанэ лIы гъур пIуакIэу пIэм хэлъыгъэр къыздэгущыIагъ.\n— Сыд, — къысэупчIыгъ, — тэтэжъым псыр къышъупефа?\n— Хьау, — сIуагъэ, — адэ уз зиIэ цIыфым тесыягъэ горэ къыхэфэн.\n— УикъэIуакIэкIэ нэжъ-Iужъ горэм укIэлъырысэу укъэтэджыгъэн фае.\n— Тянэжъ тиIагъ.\n— Тэтэжъ сэ зыфасIорэр.\n— Хьау, ащ фэдэ насып тиIагъэп, тятэжъэу Хьэсанэ Сталиным иуахътэ «бандит» аIуи, лажьи хьакъи имыIэу Дубинскэ хьапсым щаукIыгъ. Ау тянэжъ иунэкъощэу Шъоджэ Шыупащэ ихьакIэщ бэрэ сыщыIэу хъугъэ.\nКъэбархэр къыIуатэхэзэ тичэщ итхыгъ. Нэужым, сымаджэмэ мыщ фэдэ лIыжъ Iуш зэрэчIэлъыр зашIэм, ыдэжь къырекIокIыхэу рагъэжьагъ шъхьай, зэкIэ чIэфэна, пчъэр Iухыгъэу, пхъэнтIэкIухэр къыздахьыхэу аублагъ. Ащ шIокIыхи, телевизорыр зэрыт унэм щызэрэугъоихэмэ Асхьадэ ащэу, ихьакIэщ цIыф кIуапIэ хъугъэ. Мы лIым къэбар къыIуатэ хъумэ, «уикIако пщахыгъэми къэпшIэнэп» зыфаIорэм фэдагъ. ЕтIанэ а Амзанэрэ тятэжъэу Мосэрэ зэмэхъулъэгъухэу, яшъхьэгъусэхэр аскъэлаехэу щытыти, тигъэблагъэщтыгъэ. Ащ дэжь купыр сщэнэу исхъухьагъ.\nЧылэм тыкъынэси, клубым тыкъыщыуцугъ, ащ ипащэу Цэй Ерстэмрэ сэрырэ дэгъоу тызэрэшIэщтыгъэ. ПсынкIэу кIалэхэр хигъахьэхи, лIыжъхэр къаригъэщагъэх, Емыж Ибрахьим, Гедыоджэ Асхьад, Гедыоджэ Хьис ахэм ахэтыгъэх.\nМакIэп щатхыгъэр Аскъэлае, лIыжъхэр губзыгъэу щытыгъэхэти, къэбэртаемэ къэбаркIэ «загъэшхэкIыгъ». Ау сыдэу пшIыгъэми, адыгэ чылэба къызыдэхьагъэхэр, дамыгъэкIыжьынхэу фежьэхи шъхьае, шапсыгъэхэр зэхэгъэIагъэхэу къазэряжэщтхэр къаIуагъ, ау щытми, ямыхьамел аIумыфэу гъогу тырагъэхьажьыгъэхэп.\nТхьамафэ горэ тешIагъэу Бэрэсбый телефонкIэ сыкъыгъотыгъ, Ерстэм къыслъигъэхъугъэр. КъызэрэчIэкIыгъэмкIэ, Аскъэлае джыри зэрэдэс, ибысыми Асхьад, ау къэбэртэе хьакIэр пчыхьэрэ зэIэпахзэ ахьакIэ, кIасэ хъумэ бысымым дэжь ащэжьы. Кассетэу къыздырихьыжьагъэхэр ыухыгъэшъ, тыдэ къисхыми джыри зыбгъу-зыпшIы горэ фясымыгъэхьы мыхъунэу къыIуагъ. Къалэм сыхахьи, ныбджэгъу-шъэогъу, нэIуасэкIэ «къыхэсыдзи», автобускIэ фязгъэщагъ. Бэрэсбый джыри зы тхьамафэрэ чылэм дэсыжьыгъ, джаущтэу Шапсыгъэ кIощтыр хэгъэкIи, адыгэмэ «ынэ ыкIыб щыIэу» зэраIоу къыдэкIыжьыгъ, кассетэ тIокI хъун тыритхагъэу.\nАсхьадэ ыгу ыгъэгумэкIыщтыгъэти, бэкIаерэ сымэджэщым къакIощтыгъэ, ащ чIэлъы хъумэ къысфиIопщыти, ыдэжь сыкIощтыгъэ. Нэужым сэри сиIофкIэ сылъыкIуати, хэку комсомолым пропагандэмкIэ иотдел сырипащэу зэхъуми, етIанэ адыгэ гъэзетым иотдел тхьаматэу къызысэгъэзэжьыми нахь лъэкI сиIэ хъугъэти, сыфэсакъыщтыгъэ, къытеоти, сымэджэщым чIязгъэгъэгъуалъхьэщтыгъэ. Бэрэсбый кIожьыгъэу тызыIокIэм IущхыпцIыкIи къысиIуагъ:\n— А уиныбджэгъу къэбэртэе кIалэр къэбар кIакохэр къэсымыухызэ кIожьыгъэ, къэбар кIыхьэмэ санэсынэу хъугъэп, ау кIо, джы къакIомэ ахэр физгъэкъужьыных…\nБэрэсбый ар есIожьыгъэти, IущхыпцIыкIи, къыIуагъ:\n— Сэ бэба къэскIухьагъэр, адыгэ чIыналъэу сызнэмысыгъэрэ сызщымыугъоягъэрэ щыIэпышъ, Асхьад фэдэ лIы губзыгъэу макIэ сызэрихьылIагъэр, сырякIалэм фэдэу сахэсыгъ. Мэзэныкъорэ ыдэжь сызыщэIэм пчэдыжьышхэм ыуж IэплъэкI фыжьыбзэ ыгъэтIылъыти, ар ыIэ кIэдзагъэу къыригъажьэти, къэбархэр къыIуатэщтыгъэх. ЕтIанэ щэджэгъуашхэ тшIыщтыгъэ, ащ ыужи къыпидзэжьыщтыгъэ, пчыхьэр нахь зыхэкIуатэкIэ лIыжъхэр ихьакIэщ къакIощтыгъэх, ахэми къэбар зэфэшъхьафхэр къаIуатэщтыгъэх. Пчэдыжь зыхъукIэ джыри пытыдзэжьыщтыгъэ…\nНэужым Бэрэсбый селъэIуи, а Гедыоджэ Асхьадэ къыригъэIотэгъагъэхэм тиинститут пае копие къезгъэшIыгъ, мыщ фэдиз цIыф шIагъом «икъэбар кIэкIхэр» тэри тиIэхэмэ дэгъуба.\nБэрэсбый дунаим шIэныгъэлэжьыкIэ ыцIэ хэфытагъэ хъугъэ, ар пэсэрэ адыгэхэу зекIоныр хэзыхыгъэхэу, къахьырэ щыIэмэ ежь яунэ рамыхьылIэу, ичылэ пчэдыжьыпэу къыдэхьажьымэ апэ зыIукIэрэм хьалэлэу зэрэратыщтыгъэм фэдэу, Бэрэсбыий игушъхьэлэжьыгъэкIэ цIыфымэ адэгощагъ, адыгэм изакъоп мыщкIэ ижьау чIэтыгъэр, лъэпкъ зэфэшъхьафыб.\nИтхылъым къысфытетхэ къэс зэ дэмыохэу «Батэр зыгъэщэу, щынэр зымышIэу…» ыIоти, уадыгэлIымэ уигъэгушхонэу цIэрэ шъхьэрэ къысфишIыщтыгъэ (къэбэртаемэ «батэр егъэщы» аIомэ къушъхьэр егъэщэу ары зэрагъапшэрэр). Джаущтэу тызэфыщытыгъ…\nТызэфыщытыгъ сэIо тхэкIыжьыгъэшъ, ар зыхъугъэр мы тхьэмэфэ кIоцIыр ары, хьылъэу сымэджагъ, лIыгъэ хэлъэу хьадэгъуми пэгъокIыгъ. Сигукъао кIыгъоу джы джэуап сэри естыжьы сшIоигъу: «Батэр зыгъэщэу, щынэр зымышIэу», ышIэрэр къогъу къуимыхьажьэу, жъи, кIи ариIон зышIэу, зыIонрэ зышIэнрэ щымыкIэу тапэ итыгъэ нахьыжъышIоу Бгъэжънэкъо Бэрэсбый идунае зэрихъожьыгъэр гухэкIышхо тщыхъугъ. Тхьэм джэнэт лъапIэ къыритын, ыпсэ ыгъэрэхьатын, бын-унагъоу, Iахьыл-къошэу къызэринэкIыгъэмэ къин IэтыгъошIу афэхъун, къэнагъэмэ щыIэкIэшIу яIэу бэрэ щыIэнхэу сафэлъаIо.\nСэ сицыхьэ телъ Бгъэжънэкъо Бэрэсбый ыцIэ лъэпкъым зэрэщымыгъупшэщтым.\nПредыдущая Сурэти 100-м нахьыбэ къагъэлъэгъуагъ


Республика Адыгея - Бюджетым къыщыдалъытагъ\nАдыгеим ипащэхэм анаIэ зытетыр муниципальнэ образованиехэм язэтегъэпсыхьан. Мы илъэсым бюджет пстэуми якъэкIуапIэхэм а гухэлъхэм апэIухьащт ахъщэр къахагъэкIыщт.\nАдыгэ Республикэм псэолъэшIынымкIэ и Министерствэ къызэритыгъэмкIэ, общественнэ чIыпIэхэмрэ щагухэмрэ язэтегъэпсыхьан епхыгъэ IофшIэнхэм мылъкоу апэIухьащтыр «Джырэ уахътэм диштэрэ къалэр» зыфиIорэ федеральнэ проектэу анахь мэхьанэ зэратыхэрэм ащыщым игъэцэкIэн диштэу къыхагъэкIыщт. Шъугу къэтэгъэкIыжьы: къэралыгъо программэм мы илъэсым муниципальнэ образовании 4 хэлэжьэщт. Ахэр: къалэу Мыекъуапэ, Адыгэкъал, псэупIэхэу Инэмрэ Яблоновскэмрэ.\nАщ нэмыкIэу мы илъэсымкIэ Адыгэ Республикэм ибюджет къыщыдалъытагъ республикэм икъэлэ ыкIи ирайон пстэуми язэтегъэпсыхьан епхыгъэ IофшIэнхэм апэIухьащт ахъщэ тедзэр. ГущыIэм пае, общественнэ чIыпIэхэмрэ щагухэмрэ язэтегъэпсыхьанкIэ федеральнэ программэм диштэу 2018-рэ илъэсым сомэ миллиони 108,5-рэ къыхагъэкIыщт. Ащ щыщэу Мыекъуапэ сомэ миллион 71,7-рэ, адрэ муниципалитети 3-мэ сомэ миллион 12,2-рэ зырыз апэIуагъэхьащт.\nПрограммэм къыдилъытэрэ ахъщэм нэмыкIэу республикэм ибюджет общественнэ чIыпIэхэм язэтегъэпсыхьан пае джыри ахъщэ къыщыдалъытагъ, Мыекъуапэ — сомэ миллион 80, Адыгэкъалэрэ республикэм ирайони 7-рэ — сомэ миллиони 5 зырыз.\n12.12.2018 Республикэм социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэ ышIынымкIэ Iофыгъоу щыIэхэм атегущыIагъэх


МэфэкIхэм яхэгъэунэфыкIын фэхьазырых — Адыгэ макъ\nТерроризмэм пэшIуекIогъэнымкIэ республикэ комиссием изэхэсыгъоу тыгъуасэ щыIагъэм ИлъэсыкIэ мэфэкIхэм яхэгъэунэфыкIын, щынэгъончъэным епхыгъэ Iофыгъохэр шъхьаIэу щыщытыгъэх. Iофтхьабзэм тхьамэтагъор щызэрихьагъ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат. ИлъэсыкIэм епхыгъэ мэфэкI Iофтхьабзэхэр зыщыкIощтхэ чIыпIэхэр терроризмэм ылъэныкъокIэ щынэгъончъэу щытынхэм фэшI анахьэу анаIэ зытырагъэтыщтхэм къатегущыIагъэх ведомствэ зэфэшъхьафхэм ялIыкIохэр. АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ ипащэ ипшъэрылъхэр охътэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ БрантIэ Мурадин къызэриIуагъэмкIэ, цIыфхэр бэу зыхэлэжьэхэрэ Iофтхьабзэм террористическэ актхэр къащымыхъунхэм, экстремизмэ нэшанэ зиIэ зекIуакIэхэр зэрамыхьанхэм хэбзэухъумакIохэр лъыплъэщтых. Джащ фэдэу я 4 — 5-рэ класс зиIэ пиротехническэ пкъыгъохэр зыщаIыгъхэ псэуалъэхэр щынэгъончъэным ишапхъэхэм адештэхэмэ ауплъэкIущтых. Мы пкъыгъохэр хэбзэнчъэу зыгъэзекIохэрэм пытагъэ хэлъэу адэзекIощтых, пшъэдэкIыжь арагъэхьыщт. Мы илъэсым, тыгъэгъазэм и 28-м къыщегъэжьагъэу 2020-рэ илъэсым, щылэ мазэм и 8-м нэс мэфэкI елкэхэр зыщагъэуцугъэ чIыпIэхэм, урамхэм, гупчэхэм, паркхэм ящынэгъончъагъэ къэухъумэгъэным фэшI хэбзэухъумакIохэм гъэлъэшыгъэ шIыкIэм тетэу къулыкъур ахьыщт.\nЩынэгъончъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум АдыгеимкIэ и ГъэIорышIапIэ иотдел ипащэ игуадзэу Вячеслав Шелыгановыр, Мыекъуапэ имэрэу Андрей Гетмановыр мы Iофыгъом епхыгъэу къэгущыIагъэх, мэфэкI Iофтхьабзэхэр щынэгъончъэу зэхэщэгъэнхэм зэрэфэхьазырхэр ахэм къаIуагъ.\nРеспубликэм щызэхащэрэ мэфэкI Iофтхьабзэхэр щынэгъончъэнхэм, общественнэ рэхьатныгъэр къэухъумэгъэным дружинникхэр, волонтерхэр къыхэгъэлэжьэгъэнхэм мэхьанэшхо зэриIэр Адыгеим и ЛIышъхьэ къыхигъэщыгъ. Мыщ фэдэ организациехэм ахэт пстэуми, анахьэу ныбжьыкIэхэм, грантовэ IэпыIэгъу арагъэгъотыныр пшъэрылъ шъхьаIэу щытын фаеу къыхигъэунэфыкIыгъ.\n— ИлъэсыкIэм епхыгъэ мэфэкI Iофтхьабзэхэр редгъэкIокIыхэ хъумэ анахьэу тынаIэ зытедгъэтын ыкIи пытагъэ хэлъэу тызылъыплъэн фаер кIэлэцIыкIухэм язещэн щынэгъончъэу щытыныр ары. Москва щыкIощт мэфэкIым президентскэ елкэм — республикэм илIыкIо 39-рэ хэлэжьэщт, джащ фэдэу муниципалитет зэфэшъхьафхэм къарыкIыщт зыныбжь имыкъугъэхэр Мыекъуапэ къыщызэрэугъоищтых. Ахэм яфэ-\nIо-фашIэхэр зэрифэшъуашэу дгъэцэкIэнхэ, мэфэкIыр шIукIэ агу къинэжьыным тыпылъын фае, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nДжащ фэдэу республикэм ипащэхэм унашъоу ашIыгъэм диштэу ИлъэсыкIэм ехъулIэу а 1 — 4-рэ классхэм арыс кIэлэеджакIохэм IэшIу-IушIу шIухьафтынхэр афашIыщтых. Ахэм яспискэ зэхагъэуцогъах, зэкIэмкIи нэбгырэ мин 24,8-м ехъу. Мы лъэныкъом ведомствэхэм, муниципалитетхэм анаIэ тырагъэтынэу Адыгеим и ЛIышъхьэ къафигъэпытагъ.\nПсауныгъэр къэухъумэгъэным ипсэуалъэхэр къэгъэгъунэгъэнхэмкIэ пшъэрылъыр зэшIохыгъэ зэрэхъурэм къытегущыIагъэх министрэу Мэрэтыкъо Рустемрэ Росгвардием и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм ипащэ ипшъэрылъхэр охътэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ Иван Гричановымрэ. КъызэраIуагъэмкIэ, къагъэгъунэн фэе медицинэм иучреждение 215-рэ республикэм ит. Ящынэгъончъагъэ елъытыгъэу ахэр куп-купэу зэтыраутыгъэх, паспортхэр апалъхьагъэх.\nТерроризмэм иидеологие пэшIуекIогъэным иплан къыдыхэлъытэгъэ Iофтхьабзэхэу 2019-рэ илъэсым зэхащагъэхэм язэфэхьысыжьхэм къащыуцугъ АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэу Шъхьэлэхъо Аскэр.\n2020-рэ илъэсым комиссием Iоф зэришIэщтым иплан къэзэрэугъоигъэхэм кIэухым аштагъ.\nПредыдущая Яамалхэр нахьышIу хъунхэм фэшI\nСледущая Адыгеим и ЛIышъхьэ пшъэрылъхэр къыгъэнэфагъэх


Зыхябгъалъхьэмэ нахьышIу — Адыгэ макъ\nКоронавирусым пэшIуекIорэ вакцинэр зыхязыгъэлъхьагъэхэм ащыщ АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ ипащэу Къыкъ Бэллэ.\n—ЩыIэныгъэм чIыпIэу тызыригъэуцуагъэм елъытыгъэу сэ сшъхьэкIэ ушэтынхэр сшIыхи, вакцинэр зыхязгъэлъхьаным сыкъыфэкIуагъ. Сыда пIомэ, сызипэщэ коллективыр ины, зэкIэмкIи нэбгырэ 90-рэ мэхъу. Ащ нэмыкIэу тхылъеджапIэм цIыфэу къытфакIохэрэр, узыр къызпыпхын плъэкIынэу къычIахьэрэр бэ. Арышъ, сэ сшъхьэкIэ мы Iофым сишъыпкъэу ыуж сихьи, вакцинэр зыхязгъэлъхьагъ. Апэрэ Iахьыр мэлылъфэгъум, ятIонэрэр жъоныгъуакIэм язгъэшIыгъ. Дэгъоу къысэзэгъыгъ, зыпари къин сигъэлъэгъугъэп. Укол ашIыгъэ чIыпIэр тIэкIу узыгъ, нэмыкIыкIэ гумэкI сыхэтыгъэп. Ащ лъапсэ фэхъун ылъэкIыгъэр гриппым пае бжыхьэм прививкэ зызэрязгъэшIыгъэр арыщтын. Коронавирусыр къысэузыгъэу щытэп, арэу щытми сиIофшIэгъухэми сэри илъэс къэс гриппым пэшIуекIорэ прививкэр зыхятэгъалъхьэ. Сыда пIомэ, ыпшъэкIэ къызэрэсIуагъэу тхылъеджапIэм цIыфыбэ къычIахьэ, ахэм сымаджэхэри ахэтых. Ащ фэдэхэм защытыухъумэным фэшI пэшIорыгъэшъэу илъэс къэс вакцинациер тиIофшIапIэкIэ тэкIу.\nСызипэщэ тхылъеджапIэм иIофышIэхэм садэгущыIэ, агурысэгъаIо прививкэ зырагъэшIымэ зэрэнахьышIур. Мы мафэм ехъулIэу процент 50-м шIокIэу вакцинэр ахалъхьагъ. Апэдэдэ мы узыр къызежьэм бэ сымэджагъэр, къины зылъэгъугъэхэр мымакIу ахэтых. СиIофшIэгъухэу вакцинэр зыхязыгъэлъхьагъэхэм зэкIэми къязэгъыгъ, тхьаусыхагъэу зы нэбгыри къыхэкIыгъэп.\nТхылъеджапIэм иIофышIэхэм ямызакъоу цIыфхэм сыкъяджэ сшIоигъу шIокI имыIэу вакцинэр зыхарагъэлъхьанэу. Ежьхэм ямызакъоу яIахьыл гупсэхэм ящыIэныгъэ къаухъумэнэу сыфай. Сыда пIомэ мыр уз щынагъоу щыт, бэ илIыкIырэр. Анахьэу щысэ къэпхьын плъэкIыщт сымэджэщым иврачхэу, иIофышIэхэу коронавирусым бэ зэрекIодылIагъэхэр. Ахэм язакъоми, узфэсакъыжьын, о уимызакъоу Iоф зыдапшIэхэрэми, уиIахьылхэми, узхахьэу узхэкIыхэрэми уафэсакъын фае.\nПредыдущая Советым зэхэсыгъо иIагъ\nСледущая Руководитель ФЧКО осудил антироссийскую деятельность «Черкесского культурного центра» Грузии


Адыгэ Хэку Таймс: Адыгеим щыщ экологыр экстремизмымкIэ агъэмысэ\nАдыгеим щыщ экологыр экстремизмымкIэ агъэмысэ\nАдыгеим щыщ экологэу Бриних Валерий ыцIэкIэ уголовнэ Iоф къызэIуахыгъ. Дунаеу тыкъэзыуцухьэрэм икупэу хэкум щыIэм ипащэу Бринихыр агъэмысэ итхыгъэу интернетым къихьагъэм епхыгъэу. Ащ экологым къыщитхыгъэхэм цIыф зэмызэгъыныгъэрэ зэфэмылъэгъуныгъэрэ къыгъэущхэу, экстремизмым къыфаджэу елъытэ Адыгеим ипрокуратурэ. Бриних Валерий итхыгъэу «Шъынэхэм якъэмыгущыIэныгъ» зыфиIорэм экологым къыщеIуатэ Адыгеим иТеуцожь шъолъыр ит къоIыгъ зэхэтым чъыопсэу къеуцолIагъэм зэрарышхо зэрэрихрэр.\nТхыгъэмкIэ бзэ уплъэкIунэу рашIылIагъэм икIэуххэмкIэ, тхыгъэм цIыф купэу зилъэпкъкIэ адыгэхэм, мыдэгъоу къарыгущыIагъэу ары. Ежь Бриних Валерий Фитыныгъэ радиом зэдэгущыIэныгъэу дыриIагъэм къызэрэщхигъэщыгъэмкIэ, итхыгъэ щигъэфедэгъэ егъэпшэным къыригъэкIыгъэр а чIыпIэм щыпсэухэрэм ячъыопс зэрар зэрарахрэмкIэ яемызэгъ къыхагъэщыным паI, еIо ащ. ЫкIи уголовнэ Iофэу ылъэныкIокIэ къызэIуахыгъэр епхыгъэу елъытэ экологие IофымкIэ иIофшIэн зэпагъэуным фэшI.\nФитыныгъэ радиом игущыэIэгъугъэ Адыгеим щыщ экологжу Бриних Валерий:\n- Мы тхыгъэм зэлъашIэрэ къэIоныгъэхэр щызгъэфедагъэх. Ау ахэм цIыфым илъэпкъ намыс къырагъэохэу е ыгъэцIыкIэу щытхэп. Ситхыгъэ лъапсэ фэхъугъ Теуцожь шъолъырым сызэрэщыIагъэм икIэуух гупшысэхэр. Ащи сэ къыщхэзгъэщыгъ сиеплъыкIэ чIыпIэм щыпсэухэрэ цIыфхэм зи зэрамыIорэм пае къоIыгъ зэхэгъэуцуагъэм зэрарэу чIыопсым къыфихьрмкIэ. ЫкIи тиIофшIэн дунаеу тыкъэзыуцухьэрэм икъэухъумэнкIэ къэтымыгъэуцоу уголовнэ Iофым икIэухыщтми тыкIэдэощт.\nФитыныгъэ радиом игущыэIэгъугъэ Адыгеим щыщ экологэу Бриних Валерий къызэриIуагъэмкIэ, уголовнэ Iофыр къызэрэфызэIуахыгъэм ыгъэщынагъэп, ыкIи чъыопсым икъэухъумэн нахь ригъэхъущт нахь, къызэкIэкIощтэп.


Мэкъуогъум и 1-р — кIэлэцIыкIухэм якъэухъумэн и Дунэе маф — Адыгэ макъ\nУрысыем икIэлэцIыкIухэм ямэфэкIэу мыр зэрэщытым имызакъоу тэ, нахьыжъхэм, джыри зэ тыгу къегъэкIыжьы ахэмкIэ пшъэдэкIыжьэу тхьырэр зыфэ-\nдэр. Сабыим лъытэныгъэ фэшIыгъэн, ифитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэ фае, ащ зэдиштэу хэхъоныгъэ ышIынымкIэ, гъэсэныгъэ зэригъэгъотынымкIэ ищыкIагъэр зэкIэ IэкIэдгъэхьаныр типшъэрылъ.\nАдыгеим икъэралыгъо хабзэ икъулыкъухэм анахь мэхьанэ зэратырэ пшъэрылъэу яIэхэм ащыщ къыткIэхъухьэхэрэр псауныгъэ пытэ яIэу щыIэныгъэм хэуцонхэр. Хабзэмрэ обществэмрэ тиIуи, тишIи зэхэлъэу кIэлэцIыкIухэр кIочIэ бзаджэхэм ащытыухъумэнхэ, нравственнэ шIуагъэхэр ахэтлъхьанхэ, чIыпIэ тэрэз щыIэныгъэм щаубытыным фытегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэхэр зэшIотхынхэ фае.\nКIэлэцIыкIу пэпчъ спортым, творчествэм апылъынымкIэ, исэнаущыгъэ хэгъэхъогъэнымкIэ, шIэныгъэхэр зэригъэгъотынхэмкIэ республикэми, зэрэхэгъэгу фэдэу, амал тэрэзхэр аригъэгъотынхэ фае. Джащ фэдэу кIэлэцIыкIухэу сэкъатныгъэ зиIэхэм, щыIэныгъэм чIыпIэ зэжъу ригъэуцуагъэхэм тынаIэ атетыныр типшъэрылъ. Гъэмафэми а IофшIэныр зэпыдгъэурэп, кIэлэцIыкIухэм дэгъоу загъэпсэфыным, агукIэ зыфэщэгъэхэ Iофтхьабзэхэм ахэлэжьэнхэм тынаIэ атетэгъэты.\nУрысые къэралыгъом социальнэ политикэу зэрихьэрэм илъэныкъо шъхьаIэхэм зыкIэ ащыщ унагъом IэпыIэгъу етыгъэныр. КIэлэцIыкIухэр насыпышIонхэмкIэ, псауныгъэ пытэ яIэу къэтэджынхэмкIэ, гъэсагъэ хъунхэмкIэ тфэлъэкIыщтыр зэкIэ тшIэныр типшъэрылъ. Мафэ къэс тикIэлэцIыкIухэм гушIуагъо къафихьынэу, неущрэ мафэм яцыхьэ телъынэу тыфай. Адыгэ Республикэм ис тиграждан ныбжьыкIэхэм тафэлъаIо ушэтынхэу апэ илъхэр гъэхъагъэ хэлъэу зэпачынхэу ыкIи гъэмафэм дэгъоу загъэпсэфынэу! Ахэм янэ-ятэхэм шIоу щыIэр къадэхъунэу, яунагъохэм зэгурыIоныгъэ арылъынэу афэтэIо!\nПредыдущая Адыгеим илIыкIо куп форумым хэлэжьэщт\nСледущая Ушэтынхэр зэрэкIохэрэм зыщигъэгъозагъ


ДУНАЙ АДЫГЭ ХАСЭМ Я ЯБЛАНЭРЭ ЗЭ1УК1ЭМ ЕХЬЫЛ1АГЪЭУ ГУЩЫ1Э ЗАУЛ\nİstanbul’daki Dünya Çerkes Birliği’nin 7.toplantısına ilişkin birkaç söz\nЗытхи зэздзэк1ыгъэр-Хьапый Джэудэт\nTürkçe'sini yazan ve kısaltarak Adigece'ye çeviren HAPİ Cevdet Yıldız\n"Гъэк1эч1ыгъэу": Зэ1ук1эр жъоныгъок1э мазэм ы 6-7 мафэхэм Истанбул щызэрэугъоигъ.Зэ1ук1эм къек1ол1агъэхэм янахьыбэр къэбэртаигъ; къэбэртайхэр лъэпкъ 1офым мощтэу фэшъыпкъэу зэрэпылъхэр хэти игопагъ. Ау зы къэбэртай л1ык1о горэм “Eгъаш1эм Yрысыем гопхагъэу тыкъэнэн фэш1к1э зы унашъо къэтэжъугъашт” и1уи псыжъор шъхьахэм къарик1эхыгъ. Мыр бо гумэч1ыгъоу хъугъэ. Ау “хъухэнэп” зи1уагъэ зы л1ык1о горэм дыригъaщти зэ1ук1эм мыр унашъоу ищтагъэп.\nАбхъаз, Щапсыгъ, Адыгэ, Чэркэс ик1и Kъэбэртай хэкухэм къарик1ыгъэ л1ык1охэр зэ1ук1эм къек1ол1агъэх.Диаспорэ хэгъэгухэу Тыркуе, Сурие, Урдун, Израил, Америкэ ик1и Европэ хэгъэгухэм къарик1ыгъэхэри щы1агъэх. Зэ1ук1эм, "Адыгэхэм Кавказ къагъэзэжьшъун фэш1к1э" Урысие Хэгъэгу Тхьаматэу Путиным ик1и адрэ урыс къэралыгъо 1эшъхьатетхэм лъэ1у тхылъ фагъахьынэу унашъо ищтагъ. Урыс 1эшъхьэтетхэм адыгэхэмэ ипэм къинэу, жъалмагъэу къырахыгъагъэхэр джыри ч1аушъафэ: урысхэм, адыгэхэр Тыркуем л1ыгъэк1э зэрагъэк1уагъэхэр "мыхъугъэ 1оф фэдашъоу" агъэлъэгъоным ик1и урыс чъылагъом (народым) джырэ къызнэс ш1уаушъэфыным пылъых. Мыр зэк1уак1э тэрэзэп. Мы къат1орэр зэрэшъыпкъэр, Адыгэ республикэм ыщтагъэу, 1864 илъэсым ашэк1э хэгъэгум рагъэк1ыгъэ адыгэхэм джырэ ябын к1алэхэм, ятэжъхэм яхэгъэгу къагъэзэжьшъун фитныгъэ яритэу Адыгэ республикэ Хэбзэ Шъхьа1эм (Коституцэм) итхагъэр Москвам зэримыдагъэми къегъэлъагъо ик1и къеущыхьаты.\nМыщ, урыс 1эшъхьатетхэм, зэфэныгъэм ик1и мамырныгъэм фэгъэсэгъэ адыгэхэм джыри цыхьэ зэрэфамыш1ырэр, адыгэхэр "узтэщынахьын зы лъэпкъгор" фэдэу зэралъытэрэр къыдгурегъа1о.Урыс 1эшъхьатетхэм ащыщэу зы купышхор игъо блэк1ыгъэ зы лъэпкъ еплъык1эу "радикал национализмэм" къыпынагъэхэу щытых. Мыр Краснодар краим иполитикэми хэолъэгъошъу: Адыгэ республикэр якъутэжьыыни, ич1ыгухэр яубытыным, зэрапхъэным пылъых, мыщ фэшъхьафэу щапсыгъхэм 1924-1945 гъэхэм азфагу автономие я1агъ. Ау Сталиным илъэхъан автономиер зэтыракъути щапсыгъхэм джэза1-тазыр тыралъхьэгъагъ.\n1990 илъэсым щапсыгъхэр, ятырахыгъэ автономием ик1эрык1эу к1эдэужьыгъэх. Ау "щапсыгъхэр зыдэщыпсэухэ ч1ып1эм ис ц1ыф пчагъэм елъытыгъэу % 4-5 нахь хъужьхэрэп, мак1эх.Ахэмэ автономие яттымэ а ч1ып1эм щыпсэурэ урыс, ермэл ик1и грекмэ сыд амы1он ?" и1уи Краснодар крайм игубернаторэу Диаконов ижьэк1э щапсыгъхэм як1эдэур къызэк1агъэк1ожьыгъагъ. Ау тилъэхъан илъэпкъ 1оф зэхэфык1э мощтэу щытэп. Гущы1эм пае Америкэм изы хэкоу Хаваии (Hawaii) ис ц1ыфхэм ялъытыгъэу % 1.5 фэдизым нахьыбэ мыхъурэм ибзэу хаваии бзэр, инджилизбзэм ч1ыгъоу къэралыгъо бзэу агъэуцугъ. Хаваии ис ц1ыфышъхьам нахьыбэу хъурэ япон, китай, филиппин бзэхэм яригущы1эхэрэм, Хаваии ис ц1ыфышъхьэм янахьыбэшхор тэры, "тэ тынахьыб” зыфэп1он фэдэ “зи я1уагъэп”. Зыфэш1ыр, ахэр Щапсыгъием ис урыс, ермел, грекмэ афэдэу пэмык1ырэ ч1ып1э къик1ыхи а ч1ып1эм бэ мыш1агъэу къит1ысхьагъэх, кощрысых, ч1ып1эрысык1эх. Ахэмэ ежь яныдэлъф хэгъэгухэр я1. Ау щапсыгъхэр ч1ып1эрысэк1эхэп, а ч1ып1эм ыц1ыфыжъых, ыотохтоных.А ч1ып1эм, Щапсыгъием ынэщанэхэр зызэрихьэрэ -зыхэлъ иц1ыф лъэпкъых. Джыри зы щапхъэ:Ныю Зеландэ (Зеландак1э -New Zeаland) исхэм % 3 фэдизым ибзэу маори бзэр 1987 илъэсым щегъэжьагъэу, инджилизбзэм к1ыгъоу къэралыгъо бзэу хъугъэ (Зы щэпхъэ гуадз: Океан иным хэтэу Зеландак1э епхыгъэу щытыгъэ, кл.метрэ карэ 10 нахь мыхъурэ, нэбгэ 1.500 зытэс Токелав (Tokelau) хыгъэхъунэхэр мыгъэ (2006) шъхьэфит къэралыгъоу хъугъэ).\nТилъэхъанэм мыщ фэдэ щэпхъэ дахэхэр щыбагъохэу иублагъ. ”Мак1эу охъу” п1оныр щапсыгъхэм афэдэу ихэгъэгу рафыгъэу, лъэпсэк1од рахыгъэу зылъэпкъ фэш1к1э ек1унэу хъун гущы1эп. Щапсыгъхэр зэра1орэм фэдэуи мак1эхэп. Тыркуем ис адыгэ купмэ анахь иныр щапсыгъхэр ары.\nЩапсыгъхэр игъоу ик1и хабзэм ек1оу зыфэягъэхэ автономие ч1элъэ1ужьыр мыскъарэу зиш1ыгъэ Краснодарым «колонизатор гупшысак1э зи1э тхьагъэпц1ыжъэу» ижърэ губернатор Диаконов фэдэхэм дунаем тэхъуахьыхэрэм гу лъата?\nАдыгэ зэ1ук1эр мыщ фэдэ демократик щапхъэхэм алъыхъон, ахэм хахъо аригъэш1ын фаепэтие ахъщэр (хъышъэ) зэремыкъурэм гумэк1 тыриш1ахьыгъ, Диаконов зыхэт урыс 1эшъхьатетмэ адыгэ 1офыр «зэш1уахынэу» фэягъ. Гущы1эм пае илъэс т1ок1ит1у хъугъэу нэбгэхэм ик1и организациехэм, адыгэхэм яныдэлъфхэгъэгу къагъэзэжьшъун фэдэ лъапсэ зимыгъотышъурэ лъэ1ухэр аш1ызэпытых, ау Урысием мыхэр зэхимыхыгъэ фэдэу зеш1ы. Ц1ыфхэр агъэгугъэх, агъапц1эх, пассив аш1ых.Урысиер урыс лъэпкъым изакъоу имыкъэралыгъоу, зы федерациеу щытмэ, федерацием «фитныгъэ я1эу хэуцогъагъэ» адыгэхэм сыдэ джыри цыхьэ зыфамыш1ырэр? Мы политикэ пхэнджыр, адыгэ диаспорэм фэдэу урыс диаспорэми раха?\nТыркуем игъунапкъэхэр Урысием иц1ыфмэ афы1уирихыгъ, Урысиеми мыр игъэцэк1эн, гъунапкъэхэр 1урихын файба?Сыдэ 1уримыхырэ?.. Урысием урысмэ япэ къыримылъхьэрэ пэрыохъухэр, адыгэхэми япэ къыримылъхьан фай.Зэгъусэныгъэм, зэш1уныгъэм къик1ырэр мырары.\nАу демократик Урысием, мыщ фэдэ лъэпкъ 1офхэр зэш1уихышъущт.\nТоу щытми Урысие Федерацием демократик гупщысык1э зи1э ц1ыф дэгъухэри исынджи къэнэнэп. Ахэм адэ1эпы1эхэу республикхэм ик1и федеративнэ ч1ып1эхэм демократиер щыгъэпытэным фэбэнэныр пшъэрылъэу къэуцу. Мы бэнэныгъэр 1оф къин, 1оф к1ыхь, ау пэмык1 хэк1ып1э зы гъогуи къэлъагъорэп. Демократиер зыщыуцущт Урысием, ик1эрык1эу къэтэ1ожьы, мыщ фэдэ демократик 1оф пстэухэри зэш1уихын илъэк1ыщт.\nЗэ1ук1эм къек1ол1эгъэ нэбгэ зыт1у зэдгъэлъэгъун тлъэк1ыгъ. Мыхэм ащыщэу Адыгэ рэспубликэм къик1ыгъэ л1ык1охэм ахэтэу Хъуадэ Аднан тиупч1эхэм къатыри1уахьыгъэхэр къэтыугъоимэ к1эк1эу мощтэу къэт1ожьшъун: Адыгэ рэспубликэм икъуаджэхэм къарик1хэу къалэхэм къадэт1ысхьахэрэр бэ. Къуаджэхэр мэунэк1ых. Мыщ къыхэк1эу Мыекъуапэ тыдрэ излъэныкъоджи адыгэмэ джы уащы1ук1эшъун олъэк1ы.Тыгъон шъухъош1эн 1офхэр ипэм зэрэщы1агъэм елъытыгъэмэ нахь мак1эу хъугъэх.Адыгэ хъумак1охэм (милицэм) гъэсэныгъэрэ ашэрэ илъэныкъок1э хахъо яш1ымэ къэс тыгъоным хэк1ы.\nКъыблэ лъэныкъомк1э щы1э, нахьыбэк1э урысхэр зис Мыекъопэ районым ч1ыгумэщхэр, хьасэхэр щымак1, районыр къушъхьэ ч1ып1. Ипэм ащ щыпсэухэрэм къэралыгъор колхоз лъэныкъомк1э къадэ1эпы1эщтыгъ. Джы к1элак1эхэр район къуаджэхэм дэк1ыхи къалэхэм ек1ужьых, мэкощых, 1оф лъэхъух.”1оф зэрагъэгъотынэу 1989-2003 илъэсхэм азфэгу нэбгэ 123, 900 рэспубликэм икощык1ыгъ, нэбгэ 155, 400’и рэспубликэм къит1ысхьагъ” а1о, сэ1уи есэ1о.Адыгэ республикэм къит1ысхьагъэхэр нахьыбэмк1э урыс пэнсионэрых, лэжьэным 1ук1ыжьыгъэ мылэжьэжьых. Мы къэк1уагъэхэм ык1и къытхэс урысхэм тэ емык1у 1оф къытфырамы1эн фай. Урыс радикал националистхэм Адыгэ рэспубликэр зэхакъутэжьыни, Адыгэ ч1ыгухэр Краснодар крайм ратын фай фэдэ и1оу гупщысэ ш1ойхэр зэрахьэ.Ау мыр адыгэхэм, мыурыс лъэпкъхэм ядэнэу щытэп. Тэ ти рэспубликэ ис урысмэ мы 1офым ш1уагъэгорэ хырахынэуи щытэп. Ау Урысием радикал националистэу ис урыс зэпхъуак1охэр, къулыкъуш1э ш1ойхэр бэдэд. Мыхэр 1эшъхьэтетхэм зэтырамыгъэуцоу, мыхэм шъэфэу 1э щафэм фэдэу къэлъагъо. Мыхэр ипэрэ цар/паштыхь лъэхъанэм ч1эхъопсыжьых, Урысиешхо фаех, -е1о.\nУрыс еджэгъэшхохэр, демократхэри щы1эх, ау мак1эх...\nХыш1уц1э 1ушъом 1ус щапсыгъхэм я Хасэ (парламент) итхьаматэу К1ак1ыхъу Мэджид къи1уагъэхэри мощтэу къэт1отэжьын тлъэк1ыщт: 1945 илъэсым къыттахыгъэ Щапсыгъэ автономиер «шъумак1 а1уи» къытатыжьыгъэп. Ау 1999 илъэсым итыгъэгъазэ мазэм къэралыгъом «щапсыгъ лъэпкъ» ц1эр къытитыжьыгъ, зы лъэпкъэу тыхихыжьыгъ. Нахьыпэм тыщымы1эм фэдэу талъытэщтыгъ.\nЩапсыгъ къоджэ 14 ти1эжь, нэбгэ мин 12 фэдиз тэхъу. Краснодар крайм епхыгъэу Шъачэ (Сочи) къэлэшхо (метрополитен) ч1ып1эмрэ Т1уапсэ районым тыщэпсэуы. Тикъалэхэм, нэмык1 къуаджэхэм адэтэкъуахьыгъэу адэс щапсыгъхэри щы1эх.\nЩапсыгъ ц1ыфкупым илъэпкъ парламентэу ти Адыгэ-Хасэ, Хыш1уц1э 1ушъом 1ус Шъачэ къэлэшхом хахьэрэ туристик къэлэц1ык1у дахэу Псыш1уапэ дэт. Щапсыгъием, Адыгэ къэралыгъо университетым ифакултетих ит. Мыхэм ащыщэу щапсыгъ еджап1эхэм к1алэхэр адыгабзэк1э езгъэджэщт к1элэегъаджэхэр здэщырагъэджэрэ Адыгэ университетым изы факултети Псыш1уапэ дэт. Щапсыгъ еджап1эхэм класс пэпч тхьэмафэм зы сэхьатрэ сэхьатит1у азфагу адыгабзэ щырагъаджэ.Щапсыгъ музейри Псыш1уапэ дэт. К1элэегъаджэхэм, музей щылажьэхэрэм, ахэм афэдэу лъэпкъ-къэралыгъо 1оф зэзыхьэхэрэм ямэзапк1эхэр къэралыгъом къеты.\nУрысие Федерацием ежь ич1ыгу щыпсэоу, ау автономие имы1эу 60 фэдиз лъэпкъ ц1ык1у ис, тэри ахэм ащыщэу зы лъэпкъ ц1ык1оу талъытагъ. Ащ пае къэралыгъом ахъщэ т1эк1у къытеты.\n«Шапсугия» иц1эу урысыбзэ-адыгэбзэ зы гъэзетэ къыдэтэгъэк1ы. Ттхыгъэхэр урысхэм ягуапэ мыхъугъэн фай, гъэзетэм пае ахъщэ къытатыжьрэп. Радио-телевизион програмхэр дгъэухьазырыхи тест къэтынхэр едгъэжьэгъагъ, ау къытатырэ ахьщэр зэрэмэк1э дэдэм къыхэк1эу 1офыр лъыдгъэк1отэшъугъэп, зэпыугъ. Ти Щапсыгъие хэгъэгур джэнэтым фэдэу дахэ. Псыш1уапэм ик1и ти ч1ып1э къэлашъхьэ Шъачэм бэ унэ дахэ даш1ахьы, бэу ц1ыфи къек1уал1э, къыдэт1ысхьэ. Мы ч1ып1эхэр шъуатэжъмэ яч1ыгужъых.Шъукъак1уи Шъачэ дахэм щъукъыдэт1ысхь, шъуик1уач1э тик1уач1э къыхашъулъхь...\nАдыгэ тхэк1о - усэк1о ц1эры1оу Мэщбэш1э Исхьакъи, ик1эч1ып1эджэ зэ1ук1эм къыщи1уагъэхэр: ”Зэфэдэджэ дунаем адыгэхэм анахь мамырэу, мамырныгъэм пылъэу зы лъэпкъ тэ1эу зэхэсхыгъэп, тэтыми сэ сш1эрэп. Тэ егъаш1эм зыми ич1ыгу тэтхынэу тезэуагъэп.Нэмык1хэр тич1ыгу къыттахынэу тэ къытэзэуагъэх. Тич1ыгу къыттахыгъ, таухыным ты1уагъэк1агъ, тиц1ыф нахьыбэри дунаем тэтэкъуахьыгъэу къагъэнагъ.\nТэ ипэрэм, ижърэм фэдэу сэшхок1э, ашэк1э зытыухъумэжьын тлъэк1ыжьыщтэп. Теджэн, экономикэмк1э лъэщэу, баеу тыхъун фай. Тэ, тэр тэрэу зытымыухъумэжьмэ зыми тиухъумэщтэп.Зы адыгэ гущы1эжъ щы1: “П1э дагъэмэ пшъхьа щыфэжь”, и1оу.\nТэ тыдэ тисми, тыздисым тыфэ1орыш1эн, ахэм зэра1оу тызэк1он, ахэм ягуапэ тш1ын тыфай.Мы лъэныкъомджэ тызщэтхъужьы. Ау адрэхэм я1оф заухырэм тагъэпыутэу тыч1адзыжьи блэк1ыжьых.\nДжри зы адыгэ гущы1эжь къэс1он: ”Зику узисым иорэд къа1о”, и1оу. Нэмык1мэ яорэд къап1орэджэ зыми унэсын плъэк1ыщтэп. Тэ ти1офхэр тэ тик1уач1эджэ тэ зэш1отхын фай...»\n“ЖЬЫНЭПС” ГЪЭЗЕТЭ, ИСТАНБУЛ, ТЫРКУЕ, МЭКЪУОГЪУ , №.7, 2006.\nNOT: JİNEPS gazetesi, İstanbul, Haziran 2006, Sayı 7’de yayınlanan Cevdet Yıldız Hapi imzalı ve “Dünya Çerkes Birliği VII.Genel Kurulu’ndan Birkaç Not” başlıklı yazının kısaltılarak Adigece'ye çevrilmiş biçimidir.


БэгъашIэ охъу, «Синдикэр!» | Адыгэ Макъ\nБэгъашIэ охъу, «Синдикэр!»\nМыекъуапэ иадминистрацие культурэмкIэ и ГъэIорышIапIэ иансамблэу «Синдикэр» зызэхащагъэр илъэси 10 хъугъэ. Ащ фэгъэхьыгъэ зэхахьэр «Налмэсым» и Унэшхо игъэкIотыгъэу щыкIуагъ.\nЛъэпкъ культурэм зызэриушъомбгъурэр щыIэныгъэм къыщэлъагъо. 1897-рэ илъэсым Санкт-Петербург университетым ипрофессорэу Николай Веселовскэр япащэу Мыекъопэ Iуашъхьэм етIэхи, дышъэу пкъыгъуи 2, тыжьынэу 14 къычIахыгъагъэх. Псэуалъэхэу, сурэтхэу къагъотыгъэхэр тиэрэ ыпэкIэ я III-рэ лIэшIэгъум ашIыгъагъэхэу шIэныгъэлэжьхэм агъэунэфыгъ.\n— Iуашъхьэу «Ошъадэм» зетIагъэхэр илъэси 115-рэ зэрэхъурэм ипэгъокIэу Iофтхьабзэхэр зетхьагъэх, — къытиIуагъ Мыекъуапэ иадминистрацие культурэмкIэ игъэIорышIапIэ ипащэу Цэй Розэ. – Мыекъопэ культурэр дунаим нахьышIоу щашIэнымкIэ къэгъэлъэгъонхэр гъэшIэгъонэу тэгъэпсых. Творческэ объединениеу зэхэтщагъэм «Ошъад» фэтыусыгъ.\nАнсамблэу «Синдикэр» а уахътэм ехъулIэу илъэси 5 хъугъагъэ. Купым Едыдж Викторие ипэщагъ. «Ошъадэм» ар ихудожественнэ пащэу загъэнафэм, ащ епхыгъэу «Синдикэм» Iоф ышIэу ыублагъ.\nАдыгэ Республикэм изаслуженнэ артисткэу АфэшIэгъо Фаинэ «Синдикэм» июбилей зэхахьэ зэрищагъ. Изэфэхьысыжьхэм анахьэу къащыхигъэщыгъэр артистхэм яIэпэIэсэныгъэ хэпшIыкIэу зэрэхагъахъорэр ары.\nРеспубликэм культурэмкIэ иминистрэу Аулъэ Юрэ зэхахьэм къызыщэгущыIэм, Едыдж Викторие, ансамблэм иартистхэм къафэгушIуагъ, рэзэныгъэ ыкIи щытхъу тхылъхэр къаритыжьыгъэх.\nМыекъуапэ инароднэ депутатхэм я Совет итхьаматэу Джарымэкъо Азмэт къалэм иадминистрацие ипащэ ыцIэкIи ансамблэм къыфэгушIуагъ, лъэпкъ шъуашэхэр артистхэм афадынхэм фэшI ахъщэу ащ пэIухьащтыр «Ошъадэм» къызэрэратырэр къыIуагъ.\n«Синдикэм» изакъоп «Ошъадэм» имурадхэр лъызыгъэкIуатэрэр. Оркестрэу зэхащагъэм исэнэхьат феджэгъэ Шэуджэн Рустам пащэ фашIыгъ. КIэлэцIыкIу къэшъокIо купэу «Ошъэдэ цIыкIум» хэхъоныгъэхэр ешIых. «Ошъадэм» хэхьагъэх ансамблэу «Ащэмэзыр», художественнэ пащэр Адыгэ Республикэм культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу Бастэ Асыет. ОрэдыIохэри «Ошъадэм» аштагъэх.\nЛъэпкъ искусствэр нахь куоу щыIэныгъэм къыщыгъэлъэгъогъэным «Ошъадэр» пылъ. Пэсэрэ орэдхэр «Ащэмэзым» къеIох. Саусырыкъо фэгъэхьыгъэм хъулъфыгъэ макъэхэр дештэх. ЗэлъашIэрэ орэдэу «Синанэр» ансамблэм ыгъэжъынчыгъ. АщкIэ къыхэдгъэщы тшIоигъор «Ащэмэзыр» зэрэлъыхъорэр, лъэпкъ орэдхэм къэIуакIэ къазэрэфигъотырэр ары.\nАдыгэ къэралыгъо университетым искусствэхэмкIэ и Институт щеджэрэ Цышэ Зарэт «Мэкъуаомэ яорэд» къыIуагъ, ащ пыдзагъэу шIулъэгъу орэдхэри зэхытигъэхыгъэх. З. Цышэм мэкъэ Iэтыгъэ дахэ иI, Адыгэ Республикэм инароднэ артисткэу Нэхэе Тэмарэ регъаджэ. «Ошъадэр» нахь цIэрыIо хъуным фэшI ащ фэдэ орэдыIохэу лъэпкъ гупшысэр щыIэныгъэм щыпхырызыщынхэ зылъэкIыщтхэм бэкIэ тагъэгугъэ.\nАдыгэ шэн-хабзэхэм яхьылIэгъэ пэсэрэ орэдхэр кIэлэцIыкIухэм къызэраIорэ шIыкIэм тегъэгушхо. Дэным, бзэным, хэдыкIынхэм апыщагъэхэм яхьылIагъэхэ едзыгъохэр кIэлэцIыкIухэм дахэу къашIых.\nЦэй Розэрэ Едыдж Викториерэ тызэрэщагъэгъозагъэу, лъэпкъ Iэмэ- псымэхэм яшIын пылъыщт куп «Ошъадэм» щызэхащэн ямурад. КIэлэцIыкIухэр искусствэм фагъэсэщтых, лIэужхэр зэпхыгъэнхэмкIэ ар амалышIумэ зэу ащыщ хъущт.\nНэгъой Заур нарт орэдхэр дэгъоу къеIох. «Си Пакъ» зыфиIорэ пэсэрэ орэдми къэIокIэ хэхыгъэ З. Нэгъоим къыфигъотыгъ. Макъэр къабзэ, адыгэ шъуашэр къекIу, дэжъые бэщыр фэIэпэIасэу егъэфедэ.\nКъашъоу «Ислъамыер» «Синдикэм» къызэришIырэ шIыкIэми узыIэпещэ. Оркестрэм орэдышъор ымыцунтхъэу егъэжъынчы, къэшъуакIохэм жьыр акIэтэу едзыгъохэр къагъэлъагъох. Шъонтырыпышхом пшъашъэхэр лъапэкIэ теуцохэзэ, къашъом псэ къызэрэпагъакIэрэм осэ шъхьаф фэтэшIы — амалэу агъэфедэрэр пащэхэм, къэшъуакIохэм къызэдагъотыгъ.\n«Ошъадэм» ихудожественнэ пащэу Едыдж Викторие пчыхьэзэхахьэм икIэух къыщиIуагъ Правительствэм, Мыекъуапэ иадминистрацие, зэкIэ IэпыIэгъу къафэхъухэрэм зэрафэразэр. Ны-тыхэм, лъэкI зиIэхэу «Ошъадэм» къыгоуцуагъэхэм «тхьашъуегъэпсэу» ариIожьыгъ.\n— Адыгэ шъуашэр зэкIэми ащыгъ, дахэу къэшъох, ау сипхъорэлъф къэсшIэжьын слъэкIыгъэп, — къытиIуагъ тэтэжъхэм ащыщ.\n— Сэ сипшъашъи къэсымышIэжьэу концертым сеплъыгъ, — зэдэгущыIэгъур лъигъэкIотагъ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэм.\n«Синдикэр» Урысыем икъалэхэм, IэкIыб къэралхэм ащыIагъ, лъэпкъ искусствэм цIэрыIо щыхъугъ, игъэхъагъэхэм ахигъэхъонэу, ансамблэ бэгъашIэ хъунэу фэтэIо. Непэ ащ къыщышъохэрэм щыIэныгъэм гъогу дахэ щыпхыращы.


ЗэIукIэгъухэм зэдэлэжьэныгъэр къакIэлъэкIо — Адыгэ макъ\nЗэIукIэгъухэм зэдэлэжьэныгъэр къакIэлъэкIо\nРедактор 20.06.2019 20.06.2019 КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nФрайбург университетэу Альберт ыкIи Людвиг ацIэкIэ щытым иIофышIэу, профессорэу Оливер Томуш Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым бэмышIэу щыIагъ.\nIофтхьабзэм хэлэжьагъэх апшъэрэ еджапIэм иректорэу Къуижъ Саидэ, Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым ипрезидентэу ТхьакIущынэ Аслъан, медицинэ институтым идеканхэр, нэмыкIхэри.\nАпшъэрэ еджэпIитIумэ язэдэлэжьэныгъэ гъэпытэгъэным Оливер Томуш иIахьышIу зэрэхэлъыр, ащкIэ лъэшэу зэрэфэразэхэр Къуижъ Саидэ игущыIэ къыщыхигъэщыгъ.\nИлъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Адыгеим ыкIи Германием ащыIэ апшъэрэ еджэпIитIумэ язэдэлэжьэныгъэ рагъэжьагъ. Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым ипрезидентэу ТхьакIущынэ Аслъан игукъэкIыкIэ университетитIумэ зэпхыныгъэ азыфагу илъы хъугъэ. Фрайбург университетым ипрофессорхэу Кристоф Бодэ ыкIи Оливер Томуш Адыгэ республикэ клиническэ сымэджэщым Iоф щызышIэрэ врачхэмрэ Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым истудентхэмрэ лекциехэм къафеджэх. Апшъэрэ еджапIэм нахь дэгъоу зыкъыщызгъэлъэгъогъэ студентхэм Германием стажировкэ щахьы.\nМыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетыр загъэпсыгъэр илъэс 25-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ бгъэхалъхьэу къыдагъэкIыгъэр ТхьакIущынэ Аслъан хьэкIэ лъапIэм ритыгъ. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ рэзэныгъэ тхылъ Оливер Томуш къызэрэфигъэшъошагъэр Къуижъ Саидэ къыIуагъ ыкIи профессорыр республикэм зэрэщагъэлъапIэрэм ар зэришыхьатыр ректорым игущыIэ къыщыхигъэщыгъ.\n— БлэкIыгъэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетымрэ Фрайбург университетэу Альберт ыкIи Людвиг ацIэкIэ щытымрэ зэзэгъыныгъэм кIэтхагъэх. ТикъэралыгъокIэ апшъэрэ еджэпIищэу ащ фэдэ зэдэлэжьэныгъэ зиIэщтхэм тиуниверситет ащыщ хъугъэ. ЗэгурыIоныгъэ тазыфагу илъэу илъэс зэкIэлъыкIохэм Iоф зэрэзэдатшIэрэм мыщ фэдэ зэфэхьысыжьышIу къызэрэкIэкIуагъэм тегъэгушхо, — къыIуагъ Къуижъ Саидэ.\nИIофшIэн уасэу къыфашIырэмрэ шъхьэкIэфэныгъэу къыпагъохырэмрэкIэ зэрафэразэр Оливер Томуш игущыIэ къыщыхигъэщыгъ. Университетым шIэныгъэу къаритырэр зэрифэшъуашэу агъэфедэнэу студентхэм ариIуагъ. А мэфэ дэдэм Германием къикIыгъэ профессорыр студентхэм лекцие къафеджагъ.\nПредыдущая ШIушIагъэр кIодырэп\nСледущая ЦIыфхэр рагъэблагъэх


Адыгэ Хэку Таймс: Iэхъохъу Андзор полицием къитIупщыжьыгъ\nIэхъохъу Андзор полицием къитIупщыжьыгъ\nАдыгэ кIалэу интернетым щылажьэхэрэм къызэрэтаIуагъэмкIэ Iэхъохъу Андзор полициехэм тхьапэгорэм чIырагъадзыш, сыхьатэ 23.30 къатIупщыжьыгъ.ТапэкIэ Андзор суд ашIынэу ары ау уахътэр агъэнэфагъэп.\nМары къэбарэу къэттхыгъагъэр сыхьат 3 ипэкIэ:\nАдыгэ Iофым дэлажьэрэ Адыгэ кIалэу Iэхъохъу Андзор полицием ыубытыгъ\nАдыгэ кIалэу интернетым щылажэхэрэм чылагъо хъагъэу фасебоокым къызэрэщатхыгъэмкIэ непэ мэлылъфэгъум и 2-м сыхьатэ 19.30, Адыгэ Iофым пылъ Адыгэ кIалэу Iэхъохъу Андзор полицием Къэбэртае-Бэлкъар республикэм икъэлашъхьэ Налщыч щаубытыгъ.\nШъугу къэтэгъэкIыжьы, Шъачэ олимпиадэр зырагъэжьэгъагъэ мафэм Адыгэ кIалэ 30 фэдиз Налщыч мырэзэныгъэ зэхахьэ щашIыгъагъ. Ахэм Iэхъохъу Андзори ахэтыгъ. Мы мафэм нэбгрэ 30 полицием ыубытыгъагъ. Адрэ мафэм аубытгъэхэм нахьыбэр атIуыпщыжьыгъагъэх. Iэхъохъу Андзорырэ джыри зы кIалэрэ тхьэмафитIу аIыгъагъэх. А тхьэмафитIум Андзор къинхэр рагъэхъугъ ыкIи утынхэр рахыгъэх. Андзор къызатIупщыжьыгъэ нэужьыми полициер ыужь ыкIигъэп, иунэ къаплъэхьымэ, аубытымэ атIупщыжьэу аIыгъагъ.\nIэхъохъу Андзор демократием ыкIи мамырыныгъэм тетэу Адыгэ Iофым дэлажьэ. Мыщ фэдэу къызэрэдезакIохэрэр Адыгэхэм къаблэ ашIы хъущтэп ыкIи ар къатIупщыжьынэу Адыгэу зызлъытэжьырэ пстэури дэлэжьэнхэу пшъэрылъ ателъ.


Республика Адыгея - Мэкъу-мэщыр зыфэгъэзэгъэ лъэныкъохэр зэблахъущтых\nАдыгэ Республикэм экономикэ политикэмкIэ и Координационнэ совет изэхэсыгъоу Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат зэрищагъэм Адыгеим иагропромышленнэ комплекс хэхъоныгъэ зэришIыщтым щытегущыIагъэх.\nБизнес-сообществэм илIыкIохэу къырагъэблэгъагъэхэм мэкъу-мэщым нахьыбэу федэ къегъэтыгъэнымкIэ Iофыгъо заулэ къыщаIэтыгъ. ГущыIэм пае, хъызмэтшIапIэу «Синдика-Агро» зыфиIорэр зэхэзыщагъэу ЛIыIэпэ Ибрахьим фышъхьэ лэжьыгъэхэр мыфедэу, хэтэрыкIхэм е пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм якъэхьыжьын зыфагъазэмэ нахьышIоу ылъытагъ.\nЗэфэшIыгъэ Iахьзэхэлъ обществэу «Радуга» зыфиIорэм ипащэу Джарымэкъо Хъызыр къызэриIуагъэмкIэ, лэжьыгъэхэр зыщаIыгъырэ гъэучъыIалъэхэр республикэм фикъухэрэп, кооперациер ащкIэ хэкIыпIэ хъун ылъэкIыщтыгъэ.\nАдыгеим и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат мы лъэныкъом кооперациер къызэрекIущтыр къыгъэшъыпкъэжьыгъ — Италием ичIыгулэжьхэм ащ фэдэ амалыр икъоу къызфагъэфедэ.\n«Пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр зыщаIыгъырэ ухъумапIэхэр кооперацие шIыкIэм тетэу гъэпсыгъэнхэм адесэгъаштэ. Джыдэдэм республикэр лъэшэу ахэм ащэкIэ. Пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэр бэу зэрагъэтIысхьэрэм епхыгъэу ахэр зыщаIыгъыщт чIыпIэхэми нахь афэныкъохэ хъугъэ. Бизнесым илъэныкъо шъхьафэу ар хъун ылъэкIыщт — пхъэшъхьэ-мышъхьэ IыгъыпIэхэм федэшхо къакIэкIощт», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nФирмэу «Комплекс-Агро» зыфиIорэм игенеральнэ пащэу Александр Денисовым игъоу къафилъэгъугъ советскэ лъэхъаным республикэм щылажьэщтыгъэ консервышI заводхэм ягъэучъыIалъэхэм язытет зыфэдэр зэрагъэшIэнэу. Бизнесменым ишIошIкIэ, IыгъыпIэу щыIагъэхэр зыпкъ ибгъэуцожьынхэр нахь фед кIэхэр пшIынхэм нахьи. Александр Денисовыр джащ фэдэу республикэм ипащэхэм къяджагъ фэбапIэхэм анэмыкIэу, амыухъумэхэу хэтэрыкIхэр къэгъэкIыгъэнхэм Iоф дашIэнэу.\nКъумпIыл Мурат республикэм мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ пшъэрылъ фишIыгъ проект гъэнэфагъэхэр къыгъэхьазырынхэу. НэмыкI проектхэу Iоф зыдашIэщтхэм ахэхьэх щэр нахьыбэу къэхьыжьыгъэным, чэм лъфэр-пIорхэр къэщэфыгъэнхэм, былымылыр, чэтылыр нахьыбэу къахьыжьыным кIэгъэгушIугъэнхэм, мэкъумэщ гъэфедэн кооперацием хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным япхыгъэхэр.


Къуекъо Асфар: Зы къэгъэсэй Iуашъхьэ икъэбар »\nАсфар Куек: Предание об одном святом кургане\nАннотация: Рассматривается один из компонентов мифо-ритуальной традиции, прослеживающейся с древнейших времен, рудименты которой и сегодня встречаются в адыгском обществе. Показано, что возведение ритуальных курганов нартских времен имело глубокий смысл – они символизировали воссоединение двух миров – нижнего (основа) и верхнего (надстройка). Отмечается, что функции курганов в том, что, хотя жизнь покоящихся в кургане закончилась на земле, но в памяти народа они остаются навсегда. Наездники, проезжая мимо кагасей-курганов всегда привставали с коня и снимали папахи. Установлено, что в контексте этно-ментального мировидения, представления о возведении кургана-кагасея с его символикой воссоединения «нижнего» и «срединного» миров имели определенный сакральный смысл.\nКлючевые слова: курган, холм, Холм (курган) Куеков, Джиджихабль, разрушение святого кургана.\nКъунчыкъохьаблэ уикIэу Джэджэхьаблэ гъогу кIэкIымкIэ урымыкIоу, урыс къутырэу ГородскоимкIэ укъырекIокIымэ, Джэджэхьэблэ чылэ дэхьэгъум гъогум тIоу зыщегощы. СэмэгумкIэ Джэджэхьаблэ щыI, джабгъумкIэ Тэуехьабл. А Тэуехьаблэ къызэрэтебгъазэу гъогум икIыхьапIэкIэ узырыплъэкIэ, хьалъэбэкъу шъитIу горэмкIэ бгы хэIэтыкIыгъэу гъогури къызхиубытэрэр олъэгъу. Мыр Къуекъомэ яIуашъхь, якъэгъэсэй.\nИжъ-ижъыкIэ нартымэ къащегъэжьагъэу лIы хэфытагъэ горэ е куп зыщыфыкъокIэ, ахэмэ бэн афамышIэу, нахьыбэм пхъэмбаим далъхьэхэти, якъэ агъэсэищтыгъэ (ятIэ тыратакъощтыгъэ). Нарт къэбарымэ зэрахэтымкIэ, нарт пэпчъ ипаIо из ятIэ къырихьылIэн фэягъэ, аущтэу Iуашъхьэхэр атрашIыхьэщтыгъэх. Джары къэгъэсэицIэр къызыхэкIыгъэр. Къэгъэсэигъэ Iуашъхьэхэу Адыгэ шъолъырым итыр макIэп: нарт НэкIушIоикъо иIуашъхь, нарт БэукI иIуашъхь, нарт Саусэрыкъо иIуашъхь, нарт Колэсыжъ иIуашъхь, нэмыкIхэри.\nМыдрэ Джэджэхьэблэ бжъапэм тетым икъэбар шъхьафы. Ар Балэкъомэ яIуашъхьэу зышIошIыхэри щыIэх . Ау ишъыпкъапIэкIэ укъекIумэ, тижъмэ, анахьэу Джэджэхьаблэ лIыжъмэ, удамыгъэхэу мы Iуашъхьэр Къуекъомэ яеу укъыращалIэ. Мыщ пылъ къэбар заулэмэ ягугъу къэсымышIызэ, Къуекъомэ яIуашъхьэ апэ щыгъуазэ сызэрэфэхъугъэр къэсIон.\nТилIакъо фэгъэхьыгъэ къэбархэр тятэжъэу Къуекъо Мосэ кьысфиIуатэу тыщысэу, «Къуекъомэ яIуашъхьэ» ыцIэ къыхигъэфагъ. «Ар сыд, тыдэ щыI?» – сIуи сызеупчIым, «къэбарым ишIупIэ ущызгъэгъозэтымди учэн, – ыIуи, Джэджэхьаблэ Джармэкъо Тыркубый дэжь тыкъызэдэкIуагъ. Тятэжърэ Тыркубыйрэ зэлэгъу-пкъэгъугъэх, зэныбджэгъушхуагъэх. ТIэкIурэ тыщысыгъэу сятэжъ Мосэм къыригъэжьагъ:\n– Джы, сикъош, чэщ-мэфищэ щысэу етIуанэ зикъэбар къэзыIорэ хьакIэмэ тафэдэп тэ, уахътэкIэ нахь тыкъулайцыз, арышъ, тызгъэгумэкIырэм ухэзгъэгъозэн, – зыфигъэзагъ Тыркубыи. – Мы сикIэлэхъоу сигъусэр анахь чаныIоу тиIэ кIалэмэ ащыщ, лъэпкъым къырыкIуагъэм ыужы ит, джы тилIакъо икъэбар нахь зыщигъэгъуазэ шIоигъу. Къуекъомэ яIуашъхьэ икъэбар есIуагъэти, къысэлъэIуи езгъэлъэгъунэу тыкъэкIуагъ. Мы къэгъэсэй Iуашъхьэм икъэбар о нахь ущыгъуаз, ар къыфэпIуатэмэ цIоигъу.\n– Тэ тшIэжьырэр тижъымэ ялъытыгъэмэ, чыпэ-чытхъэ тIэкIоу къапызыжьыгъэр ары, – къыригъэжьагъ Тыркубый. – Сэ сызэрэщыгъуазэмджэ шъо Къуекъохэм бжъапэм шъутесы зэхъум, Джэджэхьаблэ джы мы зытес чIыпIэм щыIагъэп. Пщыкъуйхьаблэ екIурэ Iапчъэм дэжь Хъурбышхьабл aIoy къуаджэ щысыгъ. Нэужым ащ къикощыкIыжьхи, цIыфхэр бгы чапэм къызшъхьапырэкIыжьхэм, пщы тимыIэ хъунэп аIуи, Джэджыкъопщыр къащэжьи, ащ Джэджэхьаблэ кьытекIыжьыгъэу тижъымэ къаIуатэтыгъэ.\nКъуекъохэр зытесыгъэхэр бгы лъагэу щытыгъ, бжъапэр пэнэпцIэ сэрайджэ къэшIахьыгъэу; унэгъошхо зэгурыIожьхэу псэутыгъэхэу зэхэтхыжьыгъэ. Сэхъутэхэр ригъаджэу хъоджэ (дин кIэлэегъадж – Къ. А.) Джэджэхьаблэ дэсыгъ, Адыгэ шъолъырым сыд ихъуахьыгъэу-ишIахьыгъэми дитхэу тхылъышко КъурIаным фэдэу иIагъ. Зэрэдатхэтыгъэр арапыбз. Ар чылэм бэкIаерэ щызэрахьэжьыгъагъ, сэри зы купырэ садэжь илъыгъ. «Iэятэхэр дэт», – аIомэ тхьапэхэр датхъызэ, тхылъыр IэпIокIэ-лъэпIокIэ хьазыры хъугъагъэ. Ау шъо, Къуй ябынджэ, шъуикъэбар дэтэу слъэгъуи, ай тестхыкIыгъэу джыри сиI, – бысымыр мытхъытхъэу ипхъуантэ екIолIагъ, дэIаби, тхьэпэ утIонкIагъэ зытIу къыдихыгъ.\n– Хъоджэм итхылъ зэритыгъэмджэ шъуиунагъо зэо-запсэ зыхъугъэр илъэс 200 Iэпэцыпэ мэхъу. 1811-рэ илъэсым мыр Къуй ябын къехъулIагъэу а хъоджэм итхылъы итхагъэу къисхыгъагъ, – къэбарыр лъигъэкIотагъ Тыркубый. – АцIэхэри, алъэкъуацIэхэри мы тхылъым зэритыгъэм фэдэу сэ къэсэIожьы. Уахътэри пыупкIыгъэу къыIотыгъэ, нэбгырэ пчъагъэри ащ фэд. Къуекъохэр зыщагъэIылъыгъэ чIапIэхэри къыдэстхыкIыгъагъ. Тэуерэ тэрырэ тазыфагу чылэ пакIэм Iуашъхьэ ит, ыджа Iуашъхьэр ары шъуикъэ, Къуекъохэр, зыщагъэIылъыгъэр.\nНэужым а Iуашъхьэр гъогу ашIишъ, атIэкIыгъ, затIэкIым, хьэдэ къупшъхьэу къычIэкIыгъэхэр шъхьафэу зыгорэм агъэIылъыжьыгъэх. Гъогухэр ашIэу зыщэтым Хьатыкъ Хьаджэкъо Мыхьамодэу Нэшъукъуае дэсыгъэр (Блэгъожъымэ ащыщыгъ – Къ. А.) гъогушIхэм ятхьэматэу, мыжъо гъогоу мый икIэу Тэуе кIорэр а Iошъхьэ гузэгум тырагъэфагъ. Зытырагъафэм Iуашъхьэр зэщакъутыкIыгъэ, ары хьэдэ къупшъхьэхэр къызычIэкIыгъэхэр. «Мыр хэтмэ якъагъ?» – аIуи зыкIэупчIэхэм, «Къуекъомэ якъагъэр ыджары», – къараIуагъ.\nА Къуекъо унэгъошхом нахь ин мы Iэгъо-блэгъум исыгъэп. «Щэмэдж ыштэнышъ мэкъу еонэу нэбгырэ тIокI къикIытыгъэ», – аIo, арэу унэгъошхуагъэ. ЗэрэлIэгъэ шIыкIэхэр ашIэрэп, зым «пчыхьэм ашкытым уц халъхьагъ» ыIуагъ, адрэм «емынэр къахэхьагъ» ыIуагъ, ишъыпкъапIэр тшIапэрэп. ЗышIагъэми ыушъэфыгъ. Джащтэу Къуй ябын ихьэдашъхьэмэ Iуашъхьэ афаIэтыгъ, макIэ чIэлъыныя, цIыкIуми, иными зы шъищ фэдиз горэ чIэлъыгъэт мынахьыбэмэ, ары якъэгъэсэй зыкIэиныгъэри, зыкIэлъэгагъэри.\nХъут Щамсэдинэ (филологие наукэхэмкIэ доктор, Джэджэхьаблэ щыщыгъ. – Къ. А.) ятэжъ Исхьакъ тигъунэгъутыгъэ, илъэсишъэрэ хырэ ыгъэшIагъ, тIо Тыркуми кIогъагъэ (тятэ пIашъэу Къуекъо Исмахьилэ Тыркуем джыри къимыкIыжьыгъэу ащ исызэ ыдэжь еблэгъэгъагъ. – Къ.А.). ЛIыжъ губзыгъэу, Къуекъомэ якъэбархэри ащ къыIотэгъагъэх.\nИсхьакъ къызэриIотагъэмджэ, пчэдыжьым унэм цIыф кьимыкIэу, Къуймэ яIэгу зи къыдэмыкIы хъуишъ, («Къуй ябын», «Къуекъо ябын» - ары тэ тижъхэр зэряджэтыгъэхэр), зэкIохэм, кIэлэцIыкIоу кушъэм хэлъым фэшъхьаф къэмынагъэу, адрэхэр зэкIэ шъхьадж пIэу зыхэлъыгъэм хэлIахьыгъэу унэмэ къарагъотагъэх. Зыгорэм мыхъун горэ къехъулIэми е шIуатыгъуми, кIо адыгэ шъузхэр бгэхэу мэхъухэба, «Тхьэм а Къуй ябын зэрэкIодыгъэу уегъэкIод!» – aIoy джыри Джэджэхьэблэ ныохэр бгэхэу къыхэкIы.\nКъуекъо унэгъошхом ар кьызехъулIэм «Емынэр къыдахьи, Къуй ябын ыхьыгъ» – аIуагъ. АшIагъэп мы унагъом а емынэр къыщыуцунэу, кIэлэцIыкIу закъоу кушъэм хэлъэу къэнагъэр шIэхэу цуку горэм кушъэр рагъэуцуи, дащишъ, «Марджэ хъужъын, кIэлэцIыкIор мощтэу къэнагъэшъ», – аIуи Къунчыкъохьэблэ унагъо горэм ратыгъ. КIэлэцIыкIум инасып къыгъотишъ, псаоу къэхъугъ, лIакъори текIыжьыгъ.\nКъуекъохэр лIэкъолъэшыгъэнхэ фае, фэкъолIыгъэхэми фэкъолI зэIэкIэлъхэу, бгъэныбджэгъухэмэ уагъэныбджэгъунэу, бгъэпыихэми уагъэпыинэу ягугъу ашIыжьы. Ащ фэмыдагъэхэмэ Къунчыкъокъо пщы татэр ятхьарыIогъоу щытыныя? Аигъум пый гъэнэфагъэ яIагъэмэ хэт кьышIэжьын, пый зэкIагъэба а лъэхъанэм.\nЗыцIэ paIoy Джэджэхьаблэ бжъапэм унагъоу тесыгъэмэ ащыщыгъэх Къуекъохэр, а бжьапэр арын фае зытелIахьыгъэхэри. ЦIыфхэмэ хьагъу-шъугъуныгъэ хэлъэу уц ахатэкъуагъэу гуцафэ ашIыгъ. Унагъор инэу, баеу, лэжьэкIо бэлахьэу щытыгъ, къыпфагъэгъун щымыIэу, лIэу исхэр лIыкIэ алъытэхэу. Пый Iоф хэлъэу кIодыгъэнхэм нахь тыраубытагъ. Джары къяхъулIагъэхэр.\nА лъэхъанэм унэгъошкотыгъэх, зэхэсытыгъэх, мэлэр яхъоигъ, псыцор яхъоигъ, ашкын пае къанэтыгъэхэп, бзылъфыгъэу ахэр зыIыгъытхэр хъоеу исыгъ. Тэ тиунагьо нэбгырэ тIокIым къыщыкIэныеп исыгъэр. Ыдж нахьи нахь рэхьатэу, дэгъоу тыщыIагъ...» .\nКъуекъо лIакъор Стамбул икIыжьы зэхъум, япхъу ЦIыкIужъые Пэнэшъу Исхьакъ хьаджэм ашIуихьыгъагъ. Аримыгъэгъотэу ыгъэбылъи, екIыжьыфэхэкIэ ыгъэнэгъоджагъ, етIуанэ ягуащэ хъужьыгъагъэ. Ащ илъэси 115-рэ ыгъэшIагъ. Ащ Къуекъомэ якъэбархэр джы тятэжъ Юныс цIыкIузэ бэрэ къыфиIуатэхэу къыхэкIыгъ. Хъут Исхьакъи тилIакъо фэгъэхьыгъэу бэ зыщыгъэгъозагъэр. Зигулъытэ чанэу, губзыгъэу егъашIэм къэзыхьыгъэ тятэжъ бэ къышIэжьыщтыгъэр, тыгъуасэ хъуи, ежь ахэтыгъэм фэдэу къыIуатэщтыгъэх.\n«Сэ зэрэзэхэсхыгъэр Къуекъохэр унэгъо тIокIищы хъоу Мартэ госыгъэхэу ары, – къысфиIотагъ тятэжъ Юныс. – Афэдэу унэгъо Iужъоу, мэкъоо тIокIищ къыдэкIэу, аIэ зэкIэдзагъэу лажьэу щытыгъэх. Къуекъо унэгъо тIокIищэр мый къызэкIом, зы адыгэ къуаджэ – Гъобэкъуаий, Адэмыий, шъыди зыпари мы Iэгъо-блэгъум щысыгъэп.\nКъуекъохэр лъэшэу егупшысагъэх Iыстынхэм ыпэджэ. Мы Мартэу зэIыстылIагъэхэм зыпари цIыф кIэлъырымысэу, узфаер зэкIэ – пкIышъхьэ-мышъхьи, шъыди щыхъоеу, Iэзэгъу уцэу узфаери къикIэу щытыгъ. Умылажьэми, чъыгмэ зэфэшъхьафэу къапыкIэрэр, мэзым псэушъхьэу хэсэр пфэхъунэу щытыгъ. Шъыхьи, пчэни, мышъи, тыгъужъи, бэ ахэмэ афэдэу хэсыгъэр.\nУнэгъо тIокIищмэ акъыл яIэу къуаджэр хъурэябзэу агъэпсишъ, мы дэпкъымэ анахь лъагэу ячэуи аIэти, яунэхэри нахь зэхэтхэу дахэу загъэпыти, джафэдэу Iыстыгъагъэх. ПэнэпцIэ сэрайджэ къэшIахьыгъагъэх. Къуекъомэ ежь къуаджэ джащтэу яIэ хъугъэ (СултIан Хъанджэрые Къуекъом икъуадж зыфиIорэр нэмыкIыгъэу енэгуягъо, ар ЕджэркъуаекIэ ЛIыкIэкIыкъо лIэкъолIэшмэ къахэкIыгъэхэ Къуекъомэ яягъэн фае. Бжъэдыгъу Къуекъохэмрэ кIэмгуе Къуикъохэмрэ зэрэзэхэшIахьыгъэхэм ягугъуи нэужым къэтшIыщт – Къ. А.) [3: 214].\n«Илъэс заулэм зыщэсхэм, къаIуатэтыгъэ типхъу ЦIыкIужъыий, Хъут Исхьакъ хьаджи, баищэ хъухи, мылъкоу яIэр зынэсырэр амышIэу хъугъагъэх. «Нэбгыришъэ, шъитIу горэ умыхъумэ Къуекъомэ зи къяпшIэн умылъэкIынэу щытыгъ. Шкончэр нэмыIэмэ, тегъэпсахьыгъэу ашIытыгъ, гъукIэ Iазэхэр яIагъэх, Мартэ псышъхьал тырагъэуцогъагъ, – ыIотыгъэ Исхьакъы. – ЗэкIэ – натрыфи, гъажъуи, шъыди ыхьаджынэу тегъэпсахьыгъэу щытыгъ.\nДжафэдэу щытхэгозэ, одэ консервышI комбинатэр (Адыгэ консервышI комбинатэу Яблоновскэм дэтыгъэр ары – Къ. А.) джы зыдэщытым ыкIыбджэ, Цуныбжъэхэр ыIотыгъэмэ сшIэрэп, айди, гырунэхэр aIoy загъэпхъашэхэу, лIэкъолIэшри ябэу, бэлахьхэу зыгорэхэр щысыгъэх. (Бзыикьо заом ыуж шапсыгъэ лIэкъолIэшэу ШэрэлIыкъо Алый-СултIанэу бжъэдыгъумэ къякIужьыгъагъэм куп игъусэу Пшызэ иджабгъу урыс пачъыхьэм чIыгу къыщыIихи, Гырунэхьаблэ (Гривенно-Черкесскаяр) 1798-рэ илъэсым щигъэпсыгъагъ. ЯIофхэри шIоу, узыфаери зэрагъотылIэжьыхэзэ 1894-м Пшызэ иджабгъубгъу Урысым ичIыгу исыгъэх, ащ ыуж сэмэгубгъум къызэпрагъэкIыжьыгъагъэх. Чылэр адырэ къуаджэмэ ахэгощахьыжьыгъэу хъугъэ – (Къ. А.).\nКъуекъохэмрэ гыруныхэмрэ якъэбар зэрэмышIэу зэхэхьагъэхэу хъугъэти, гырунэхэр куп шIукIае хъухэу хьакIэшI къафэкIуагъэх. ШыуипшI, пшIыкIутф нахь макIэу узекIо хъутыгъэп а уахътэм. ХьакIэхэр мэфищэ зыщэсыхэм, Къуекъохэр зыфэдэр ашIагъ. А гырунэмэ ащыщхэр моджэ, Тэхъутэмыкъое лъэгум, къидзагъэу исыгъэхэти, зыкъаугъоинышъ, шъэфэу, чэщэу Къуекъомэ къякIунхэу зашIыгъ. ЛIыжъ Iуш горэ тиIагъ Къуекъо ЖакIэр aIoy, ай къышIагъэх.\n– Шъыд къэбар? – ыIуи, Къуекъо кIалэмэ яупчIыгъ.\n– Мыры, мыры, – зыраIом:\n– ШъуиIэмрэ шъуимыIэмрэ зэрагъэшIэнэу ары нахь, шIу шъуалъэгъуджэ къэкIуахэп ахэр, – ыIуагъ.\nГырунэхэми мэфипшI джэгу ашIи, Къуекъохэр рагъэблэгъагъэх. Къуекъохэр шыу щэкIэу, уашIомыкIыжьынэу тегъэпсахьыгъэхэу шэсыгъэх. КIонхэ зэхъум, Къуекъо ЖакIэм ариIуагъ:\n– Шъыдэу зыкъашIыгъэджи, шъыдэу загъэпсыгъэджи, шъыд хэхъуахьыгъэджи, шъумыгубж, зао къижъугъэкIэу шъуакъыхэмыкIыжь, шъущаIэ, сикIалэх.\nКъуекъо зекIолIмэ Джэмыхъырахъышэ, нэужым Къуекъо ТхьэкIумакъэр цIэу къызтенэжьыгъагъэр, япэщагъ.\nКъуекъо шыу щэкIыр зэхэтэу джэгум зекIуалIэм, хьатыякIор къэкууий:\n– Къуекъохэр къакIохэшъ, тIэкIу шъузэбгырыкIоти, чIыпIэ гъэнэфагъэ афэшъушI! – ыIуагъ.\nТи, зи рамыгъаIоу чIапIэр къашIи, шыу щэкIэр зэготэу екIуалIи уцугъэу щытхэгозэ, хьатыякIом етIани:\n– О, тхьэмэтэ маф, зимафэ мэфишъ, Къуекъохэу баишъэ хъун, «ятхьэматэ ылъэгу тыкIерэгъаплъ аIошъ къыкIэлъэIух», – Джэмыхъырахъышэ къыриIуагъ.\nКъуекъом зыригъэлъэтэхи, пчэгум ихьи, хъурэябзэу къыкIуахьгозэрэ дэгъоу къешIи, купэри фэчэфэу къытекIыжьи, ишыуанэ къекIолIэжьи, ешэсыжьыгъ. ЛIышкоу, тегъэпсахьыгъэ къабзэу щытыгъ Джэмыхъырахъышэ (адыгэмэ хъулъфыгъэм дахэ раIорэп, лIы къабзэ аIо нахь – Къ. А.).\nА чIыпIалъэм пщырэ оркъырэ бэу къекIолIагъэхэу джэгум Iутыгъэх. Ыджы джэгум зызгъэпщхэу, зызгъэбэлахьхэу хэтымэ ащыщ горэ Къуекъо пащэм дахэу цIыфхэр къызэрэпэгъокIыгъэхэр ыгуджэ ымыштэу къахэкIыгъ. КъакIуишъ, а Къуекъо Джэмыхъырахъышэу плъэгъурэм шыплIэджэ къеонышъ, пчэгум ридзэнэу ыгу хэлъэу, ишы къамыщымджэ къеуишъ, къызфеучIынэтIым, мыдрэм къышIагъ, лъэкъуиплIыджэ тIэкIу шыр ыгъэцохъуагъ нахь къыфзэщыутыгъэп. Пщым ыгу къеоу зэкIэкIожьишъ, уцужьыгъэ. ЕтIуанэу плъэгъурэм, тIэкIурэ щытыгъэхэу, Джэмыхъырахъышэ:\n– СшынахьыкIэх, – ыIуагъ. – Сэ сахэкIынышъ, мый джэуап естыжьыт, амэ ихьакъ къыстефэнба?\nКъуекъо Къуир aIoy Къуекъо купым хэтыгъ кIэлэ икъугъэ горэ.\n– Зэ Джэмыхъырахъыш, сIорэм къедэIу, – япащэ зыфигъэзагъ.\n– Арэп, ренэу зыгорэм къаигъэ урэхъу зэпыт, къаIо псынкIэу! – Джэмыхъырахъышэ ыIуагъ.\n– Сэ мыхъун къэсIотэп, – риIуагъ, – узыкIоу джащтэу уздэпсэужьыджэ, тазфагу зао къихъуахьыт. Ащтэу мыхъуным пае, умыкIомэ нахьышIу, ай нахьи нахьышIу тахэжъугъэкIыжьи тыжъугъэкIожь.\n– Ар о oIo, ар пшъэрылъэу здэлъэу сыкIожьытэп сэ! – ыIуи, Джэмыхъырахъышэ къызэкIакIуи къахэкIишъ, емыхъырэхъышэу къызэрэдэпсэугъэм фэдэ къабзэу шыплIэмджэ зеом, шыор шъхьариути, шыми ылъакъохэр къыфэмыгъэуцужъэу зэнкIабзэу цIыфмэ ахигъэхьагъ.\nКъыриутэхыгъ. ЕтIуанэу плъэгъурэм къыгъэзэжьишъ, зыдэщытыгъэ дэдэм уцужьыгъэ.\n– Шъыд къэхъугъэджи шъуащыщ горэ къызыхъыеджэ нахьыбэ сыфаепышъ, сэ сиIоф хэмылъэу шъор-шъорэу шъузекIон шъуфитэп, ар зэжъугъашIэ, – ыIуи, игъусэмэ афигъэпытагъ.\nПщым ишыуани шъыди къаугъоижьи, шэри къыращэлIэжьи, зэтрагъэуцожьи, а мафэр айджэ кIуагъэ.\nЯтIонэрэ мафэм джэгор зэхэтэу пщэу ащтэу къыпэгъокIыгъагъэм унашъо ышIыгъ: «Мы дунаем сытетыфэ нэс, Къуекъо дунаем тезгъэтынэп, е сыукIыных е сыкъаукIын», – ыIуи. Еуи, а чIыпIалъэм зи ымыIоу мэфищэу джэгум къэнагъэм зэхэтыгъэх, джэгугъэх, заух мафэм, Къуекъохэр къызежьэжьхэм, пщым ежь озырэу иIэ купэр къыдырищажьи, Къуекъомэ къапэгъокIыгъ.\nКъуекъохэу шыонэ щэкI хъутыгъэхэр зыхэбгъахьэрэм пхырыкIынэу, лIэбланэхэу, зэон зылъэкIын закIэу щытыгъэхэти, а чIыпIалъэм пщым къапигъощыгъэр зэкIэ зэхаукIахьи, къэнагъэхэр атIупщыжьыгъэх. Къафырикъугъэхэп, ау Къуекъо Джэмыхъырахъышэ ытхьакIумэ пакIэ къыпаупкIыгъагъ. Джай пай «Къуекъо ТхьэкIумакъэр» paIoy хъугъэ.\nКъэсыжьхи, пчыхьэм зэIыстыжьхэм, Къуекъо ЖакIэм хъугъэр раIотагъ.\n– Аигъум шъошIа, сикIалэхэр, – ыIуагъ, – Iофым уфэсакъын фае хъугъэ ыджы. Уибылым, чылэ цIыкIор къэбгъэгъунэн фае. Ахэр ежь язакъоу къэкIотэп, лъэIонхэшъ, дзэ къызэIуагъэкIэнышъ, къэкIотых. Ыджай уицIыф джы щыIэны фае. Ныбджэгъу горэ къыщыпшIыгъэми шъыдми нэбгырэ зытIу горэмэ уадэгущэIэнышъ, агу хэлъэу, ашIэ ашIоигъом щыгъозэ цIыф макъэ къыуимыгъэIумэ мыхъунэу Iофэр щыт...\nШыуищ гырунэмэ ади ыгъакIуишъ, ахэм къагъэпсыгъ. МэфипшI горэ шIагъэу шыоу къакIохишъ, къараIуагъ: «Зыкъаухьазыры, алъэкI къамыгъанэу къышъозэонхэу, шъуибылымхэр афынхэу ары». Къуекъохэр бэлахьэу тегъэпсахьыгъагъэх. Адыгэ хьэ пхъашэхэр яIэтыгъэх, джахэмэ язакъоу укъыIуамыгъэхьанэу фэдэ къарыу яIагъ.\nЧэщым къызякIухэм, хьэхэр къэбырсырыгъэхэти, мыдрэмэ заухьазырыгъ. АшIэрэм еплъынхэу ежьхэр къызэкIакIохи, чыжьэу уцугъэх. КъэкIуагъэхэр етIуанэ былыммэ адэжь кIуах, къэблачъэхэр Iуаутых, былымхэр рафынхэу агъэхьазырых. Еуи мыдрэмэ къаухъурэигъэх, «хъутэп шъушIэрэр» аIуи апэгъокIыгъэх. А чIыпIалъэм къэкIуамэ етIуанэ цIыфхэр къызхагъэкIишъ, къагъакIуишъ, Iофэу щыIэр зыфэдэр, лъэгъунэу яIэр къарахьылIагъ.\n– Къуекъомэ зы ахэтымыгъэкIэу мы чIыпIэм яIоф щытIонэу тыкъекIолIагъ, Iэрылъхьэ шъукъызыхъуджэ, мы чIыпIэм шъущымысыжьынэу шъор-шъорэу тешъуубытэмэ, шъуибылыми шъыди зэкIэ тфынышъ, шъо шъушъхьэ зыдэшъухьыжьын шъуIорэм шъуфит, шъхьарытIупщы шъутэшIы, – къараIуагъ.\n– Хъунэп, тIэкIу жъалымыгъаIо хъун а шъукъызэрэтпэгъокIыгъэр, ащтэу тэшъумыгъаIо. КIо, былым, нэфэшъхьафэу зэрар бгъуитIу азыфагу зэзыхыгъэр хьыкумым етэжъугъэхьылI. ХьыкумышIэм Iофыр етэжъугъэхьылIи, шъо шъумысэми, тэ тымысэми зэхифын, – афидап Джэмыхъырахъышэ.\nАхьай пщым къадиштап, зэкIунхэ алъэигъэп, пщэр къяпыий мэфищэ Къуекъомэ къязэуагъ. Шъыдэу щытми а чIыпIалъэм Къуекъомэ къафыримыкъухэу, къуаджэр амыштэу зэкIэкIожьыгъэх. КъэкIуамэ ащыщ заулэ яшыхэри шъыдыри зэрэIыгъхэу къаубытыхи, шхончэу аIыгъхэри аIахгозэ, къэшIахьыгъэ горэм дагъэзыхьэхишъ, чэщым амыгъашхэхэу дагъэтыгъэх.\nКъэкIуахэр еуцуалIэхи, «кIо, тыхэукъуагъэмэ тышъуукIына» зыфэпIоным фэдэ къараIуагъ. Мыхъун дэдэджэ апэгъокIынхэу мыдрэхэри фэягъэхэпти, пый гъэнэфагъэ уиIэ зэпытыныр IэшIэхына, яшкончхэри яIашэхэри аратыжьыгъэх, адыгагъэджэ дэгъоу зэхэкIыжьыгъэх, зэхэкIыжьхи кIожьыгъэх.\nЕтIуанэ мазэ горэ фэдиз шIагъэу, мафэу къякIухи, былым куп рафыжьи лъэгумкIэ афзэ, мыдрэмэ къашIи, кIэкIэу ягъогу зэпачи, къаубытыхи пхъашэу ахэжьахьыгъэх. Ахэжьахьыхи, былымхэри къаIахыжьыгъэх. Хъурэр лъэшэу агу къеоу, хьыкумышIэм Iофэр рахьылIагъ. ХьыкумышIэр Iофым хаплъи, Къуекъохэр нахь хыеу ыгъакIуи, былымэу рафыжьэгъагъэм фэдиз былым къаратынэу унашъо ышIыгъ. ХьыкумашIэр ащтэу адэпсэуи, ащыджэ Iофэр аухыгъ.\nАщтэу хэтхэгозэрэ, Къырым хъаныр (шъыпкъэмкIэ а зэманым хъаныр щыIэжьгъэп, ау ащ текIыгъэхэр дзэхэм ахэтыгъэх) адрэмэ къагъоти, езэгъыхи мылъку ратынэу, Къуекъохэр а чIапIэм щамыгъэсынэу унашъо рагъэшIыгъ. Джар зэрэрахъуахьырэр Къуекъомэ зэрагъэшIагъэ. Ежьмэ яцIыфэу адрэхэмэ ахэтхэм къараIо.\nАфэдэу щытэу, уахътэри макIоба, къэсишъ етIуанэ, зыкъаухьазыри Къуекъохэр зэкIэ къауцуахьыгъэх. Къызауцуахьыхэм ежьхэри тIэкIу-шъокIоу зэупхъужьыгъэх, уашIомыкIынэу бэлахьыгъэхэти, загъэпсыгъ. Хъаным къаритыгъэ дзэм иIэшъхьэтетхэр цIыкIу-цIыкIоу чэщым къамышIэхэу къахащызэ Къуекъомэ шъхьафы ашIыгъэх. Чылэр хъураеу адрэмэ къауцуахьыгъ шъхьай, Къуекъомэ ядзэ къэкIуагъэмэ акIыбыджэ уцугъэ. Iофым рыкIорэр зэкIэ зэрагъашIэ, къязыIотри ежьмэ ащыщти, мэкIэ-макIэу къэгъэзапIэмэ ахащэзэ ягъэрхэр агъэIыстыгъэх. Пыидзэм заор къызызэIуехым дзэпащэхэр амыгъотыжьхэу шъофым къизэрэгъэхьагъэх, зи афэмыгъахъэу зэтеуцуагъэх.\nУзыукIытым ыIорэр пшIэн фаеба, хъаным къыгъэкIуагъэмэ мэхьанэ ямыIэ хъугъэ. Хъаныкъом къэбарыр шIэхэу нэсыжьыгъ. ЗыраIом: «Шъхьэфит къэшъушIыжьых, тэ къыттефэрэр зэкIэ къышъосэты», аригъэIуагъ. Дышъэхэр, шъыдхэр къаритынэу Iуагъэ къадишIишъ, зэкIэ атIупщыжьыгъэх. Адрэ гырунэхэу аубытыгъагъэхэр къагъанэхи, мэфэ заулэрэ аIыгъыгъэх, Тхьэ арагъэIуагъ. ХьыкумашIэми Тхьэ аригъэIуагъ ай нахьэ Къуекъомэ зыджи кьямыбгъукIожьынхэу. Джафэдэу унашъо ашIи, ахэри кIожьыгъэх.\nЕтIуанэ мы Къуекъо унэгъо тIокIищэу щысыгъэр Къуекъо ЖакIэм ыугъоигъ.\n– Моджэ тыщысыжьы хъутэп, сэ сызэнэгуегъагъэр хъугъэ, – ариIуагъ. – Сэ жъы сыхъугъ, згъэшIэтэр згъэшIагъэ, ау кIалэхэри къэхъутых, мы чIапIэр тыунэкIын фае. Къуекъо къэу щытмэ икIэрыкIэу ятIэ атешъутэкъон, къэнэтIэхэсхэри жъугъэкIэжьыных, шъуягугъунышъ къэбзэ-лъабзэ шъушIын фае. «Е-ей, зи къэнагъэп ай, зы куп къакIуи яIоф ыIуагъ, зэхаукIахьыгъэх» аIонышъ, шъушъхьарыкIыжьынхэу зышъушIыт нахь, Къырым хъаныри, гырунэхэри, ай фэшъхьафи къыкъокIынджи хъун, а заулэр тикъарыу къыхьытэпышъ, тшIэтым теусэн фае. Апэрэмджэ, мылъкоу шъуиIэр шъуIыгъэу шъукIожьын шъулъэкIытэпышъ, чIапIэм инэгъэс шъуегупшыс.\nМэртэ Iушъоди Къуекъохэр щысхэ зэхъум, «Къуекъомэ яIуашъхь» зыфиIорэм нэмыкIэу джыри зы чIапIэ ацIэ щыраIотыгъ. Ар «Къуекъо мыгъакIор» ары. Хьэдагъэ щыIэти, чэщым Къуекъомэ ащыщ горэ шыуаджэу ежьагъэу псэр къиугъэу рихьылIагъ. Чэщэри мэзахэу, икIыпIэ горэ къыгъотмэ исыкI нэмыIэми зэпрыкIынэу лъэхъу, къекIуахьы-екIуахьыжьы, ау псым икIыпIэ фигъотырэп. Мэзэри мэзышко. Джаузэ нэф къышIошъыгъ, етIуанэ исыкIыгъ. КIалэмэ къазфеIуатэм «Къуекъо мыгъакIор» чIапIэм фаусыгъагъ...» .\nЕнэгуягъо Къуекъо ЖакIэм лIакъор а чIыпIэм къыIуищыжьынэу игъо фимыфагъэкIэ. Ягухэлъ акIэкIашIыкIыгъа, хьаумэ зыIотэнхэр къыкъокIыгъа, сыдэу хъугъэми заугъоижьынэу игъо имыфэхэзэ, ялэгъупыIоу зэкIэ зэрышхыкIырэм щэнаут уц къыхадзи, зэкIэ агъэлIагъ. Емынэ узэу адыгэмэ зыцIэ къыраIонкIэ зыщынэщтыгъэхэу «Зиусхьан» зыфаIощтыгъэм (холерэм – Къ. А.) аущтэу зэрэлIакъоу зэдихьын ылъэкIынэу щытыгъэп. Ар игъорыгъоу цIыфмэ къахахьэщтыгъэ, аущтэу къэсымаджэрэр нахьыбэ хъузэ, илIыкIыщтыгъэх.\n«Емынэр хэгъэгум апэу къызыщынэфэным тхьэмафэ къыпэу, – етхы адыгэмэ 1767-м емынэр къазэрахэхьагъэм фэгъэхьыгъэу Нэгъуцу Юсыф-Сахьидэ. – ХыIушъо шапсыгъэмэ ащыщэу Пшэхъуакъо дэсыгъэ Таймэзым таурыхъэу къыIотагъэр мары: «Хыгум шыуитIу къырэкIуи, ежь ыдэжьыджэ хым къытекIых, чIым къытехьэх, къыбгъодахьэх, хэгъырэеу къашIы, шыхэр къылъэхани, ежьхэр нысэщэ джэгу зыдэты зы чылэ благъэ горэм лъэсэу макIох. ЯбгъодэкIыгъом, «шыхэмэ уяшэсыкъон» къыраIуи, IокIых…» ЕтIуанэ Юсыф-Сахьидэ зэритхырэмкIэ, кIалэм фэмыщыIэу зы шым зытетIысхьэм а лIитIумэ джэгум щашIэрэр ылъэгъу хъугъэ. Адрэмэ гъучIыIунэм фэдэ зырыз аIыгъэу джэгум хэтхэмэ япыджых, адрэхэмэ гу лъамытэми, лъы бэу акIэкIы. ХьакIэхэр къызэкIожьхэм къашIагъ яш зэрекIэсыгъэр. Хъугъэр зы тхьэмафэрэ ыушъэфынэу къыраIуагъ. Тхьэмафэ зэшIэм апэрэ къуаджэу зыдэхьагъэхэр емынэм зэлъиштагъэ, дигъэлIыкIырэр бэ, ау псаоу къэнэжьхэри къахэкIых. Джащ фэдэу ыхьыри бэу, ымыхьэу къыгъанэри мымакIэу «А емынэгъошхом илъэсиблыджэ къыкIэлъыкIуагъэ емынэгъэ цIыкIум къыуж Чэркэс хэгъэгум нибжьи емынэ щымызекIожьыщтэу, ау ащ иблэкIыджэ тэлау шIуцIэр щызекIоу къыхэкIыщтэу Таймэзым цIыфхэмэ къариIожьыгъ, ыджи щызекIожьыгъэп…» [5: 253].\nМыщ нафэ къешIы «Зиусхьаным» лъэпсэичэу зэкIэ зэрэIуимыхыщтыгъэр. Арышъ, Къуй ябын зыхьыгъэр мыемынэу, щэнаут уцэу нахь тетэгъакIо. Тинасыпыти, Джэджэхьэблэ чапэм Iусыгъэ Къуекъомэ яшъэожъые тилIакъокIэ тыкъыгъэнэжьыгъ. «А Мартэ Iушъоди Къуекъо унэгъошкор зэо-запсэу зыщэфыкъом, кIэлэцIыкIоу Къунчыкъохьаблэ къахьыжьыгъагъэр ары тэ тызытекIыжьыгъагъэр», – къытфиIуатэщтыгъэ тэтэжъ Къуекъо Мосэ. Ау ащ дакIоу ЛIыкIэкIыкъо лIэкъолIэшымэ къатекIыгъэ Къуекъо хьадж Мыхьамэти Къунчыкъокъопщышхор ишъэогъути, Еджэркъуае къикIи ащ ичылэ къыдэтIысхьажьыгъагъ. Джаущтэу лIакъом ипсы лъакъохэр зэхэхьажьыгъэх.\nЗыбгъумкIэ ЛIыкIэкIыкъомэ тызэряпхыгъэр къыушыхьатэу загъорэ къунчыкъохьэблэ лIыжъымэ загъэсэмэркъэузэ къытаIощтыгъэ: «Топ, топ, топ лъэкI, ЛIыкIэкIыкъу!» «Сыда мырэущтэу къытаIорэ?» – сIоу тятэжъ Юныс сызеупчIыкIэ, «ЛIыкIэкIыкъолъи ткIэтышъ арыба, сикIал», – къысиIожьыщтыгъэ. Ащ пытэуи къыпигъэхъожьыщтыгъэ: «Тэ тлъапсэ чыжьэу къекIы, апэ дэдэ тызыIусыгъэу къаIотэжьыщтыгъэр Тен (Дон) дэжь, ащ тыкъызекощыкIым лIакъом щыщхэр зэбгырыкIыгъэнхэ ылъэкIыщт. Ар тыди щэхъуба!»\nДжэджэхьаблэ икIэу Тэуехьаблэ кIоу гъогу зашIым Къуекъомэ яIуашъхьэ зэратIэкIыгъэгъэм игугъу Джармэкъо Тыркубый къыIотэгъагъ, Iуашъхьэми тытырищэгъагъ. Джащ къыщыублагъэу тикъэгъэсэй Iуашъхьэ тилIакъокIэ ренэу тытехьэ, тижъмэ Тхьэ тафелъэIу. Ащ фэдэу зэ сизакъоу сытетэу лIыжъ хэкIотагъэ хьазыр горэ шкIэхэр кIэим ригъэзыхэу сыкъылъэгъугъэти, къысэкIолIагъ. Ар Теуцожь Къэншъаугъ, илъэс 87-рэ ыныбжьыгъ.\n– СикIал, мы Iуашъхьэм бэрэ укъекIулIэу сэлъэгъу, уизакъоми, гъусэ уиIэми. Шъыд зытепшIахьырэр?\n– Мыр тэ тиIуашъхьэ, тят, Къуекъомэ яIуашъхь, тижъмэ сакъыфакIо.\n– Мыр зэтеIотыкIыгъэуи къаIо, Балэкъомэ яIуашъхь зыIуи щыI.\n– Ащ фэдэ Iуашъхьэ мы шъофым итыгъэ-имытыгъэр сэ сшIэрэп, ау сэ мыщ апэ джыри сыкIалэу сыкъезыщэлIагъэр Джармэкъо Тыркубый. Тятэжъ Къуекъо Мосэ сыкъыщэгъагъ.\n– Мосэ сэшIэ дэд, сишIушкуагъэ, адрэ шъуиунэкъощ Юныси сыдэлэжьагъ, ухагъэплъахьынэу зы лIы шIагъох.\n– Тхьауегъэпсэу, тхьэмэтэ маф, тижъыхэм уасэ зэрафэпшIырэм пае. Мы Iуашъхьэм нэмыкI джэджэхьэблэ лIыжъыхэри къыздыIухьэхэу хъугъэ: Мыгу Нухьи, ХъутIыжъ Арамбыйи, нэмыкIхэри Къуекъо Iуашъхьэм икъэбари мыщ мызэу-мытIоу къыщысфаIотагъ.\n– Ахэмэ къаIуатагъэм сэ хэзгъэхъожьын щыIэп щтын, ау мы Къуекъомэ яIуашъхьэ ятIуанэрэу зэратIэкIыгъагъэр ущымыгъуазэмэ сэ къыосIон.\n– Боу сигуапэ хъун, тхьэмэтэ маф.\n– Къунчыкъохьаблэ укъикIэу ТэуехьаблэкIэ зытебгъазэджэ шы чапэм къыкIаоу псышко иуцотыгъэ. ХьэкIэко Хьамедэ тхьэматэу, Янэкъо Исхьакъ тракторнэ бригадэм ибригадирэу Городскоим щыщ тракторист урыс кIалэу Бибикым наряд къырати чэщым, мы Iуашъхьэм тырихыгозэрэ а псыр зэрыуцорэм тыритэкъонэу. Ар ыгъэцэкIагъ кIалэм. Арары мы Iуашъхьэр лъахъчэ зыкIэхъугъэр. Нахь лъэгагъ мыр, мыжъо къебэкIэу Iуашъхьэтыгъ. Джар еуи тырихыгозэрэ, къычIэщыгъэх хьадэхэр, къупшъхьэхэр.\nКъэщтагъэмэ е цIыфыгъэ къызхигъэфагъэмэ сшIэрэп, IофшIэнэр чIидзишъ, кIалэр къафекIолIэжьыгъэп. ЕтIуанэ мы ХъокIонымэ ялIыжъэу Щырыжъый зыфаIотыгъэм чэмыр дифыгъэу чэмугъоипIэм дэжь щыIэу нычэпэ тракторджэ Къуекъомэ яIуашъхьэ атIэкIыгъ ариIуагъ. Джай къыщегъэжьагъэу мыр Къуекъомэ якъэхалъэу зэрэщытэр сшIэ сыхъугъ. Арымырымэ джай нэс Балэкъомэ яIуашъхь тIотыгъ. Ти Мыгумэ, НэхъуатI ыцIэу, Нухь ыцIэ шъыпкъэр, моджэ ефэндыгъор ыгъэцакIэу яIагъ. Чэмыр къыдифыгъэу къэбарэр зэхихыгъэти, еуи зэнкIабзэу конторэм кIуи, Янэкъори ХьэкIакори зэхигъэзыхьэхи, «шъушIагъэм фэдэ хэты ышIэрэ?» – ыIуи, джащтэу мыщ ыужы икIыжьыгъагъэх. Бэ тырихыгъагъэр, мы Iуашъхьэр бэджэ нахь иныгъ. Мыдыджи мыдыджи иныгъэ, лъэгу ехыпIэ моджэ иIагъэп, мы чIапIэхэр мы Iуашъхьэмэ щыщыгъэх .\nНепэ Къуекъомэ яIуашъхьэ утеуцоу тыгъэм икъохьэгъу гъогукIэ зыбгъазэу лъэгуанэм уиплъэмэ, хы IэрышIэ мыгъоу тичIыгу къырашIыхьагъэм ышъхьэшъо джэф нэм къыкIэуцо. Гъэмэфэ бэдзэогъум, псыр зызэкIакIокIэ, зэрэлъэгуанэу зы мазэкIэ итеплъэ зыкъызэрехъокIы, шхъонтIэгъакIэм шъофым псэ къыпегъэкIэжьы. ЕтIани, бжыхьэм къыдакIоу псым къегъэзэжьышъ, гъошъур зэлъеубытыжьы, джаущтэу чIыгумрэ псымрэ щызэнэкъокъухэу Бжъэдыгъу чIыгур къагъэнагъ.\nНэплъэгъур лъэгуанэм зыщылъыкIуатэкIэ, Пщыкъуйхьаблэ къэлъагъо. Нэчэрэзыий адкIэ къосыгъ, ау ари хым ыхьыгъ, чылэр Пщыкъуйхьаблэ ыпшъэкIэ къэкощыжьыгъ. ХычIэ хъужьыгъэ Къуекъомэ ялIы хафэхэмэ яшылъабжъэ зынэсыщтыгъэхэр. Ау а зэкIэмэ джыри якъэрэгъул Къуекъомэ якъэгъэсэй Iуашъхьэ, чэщкIэ тэ тымылъэгъурэ шыухэр къыщызэфэсыхэшъ, нэфшъагъо нэс яхэгъуашъхьэ тесых…\nАри мифологием къыдилъытэрэмэ ащыщ.\nЗы лъэхъан адыгэ кIэлэ куп тызэрэугъоий, нарт Асран иIуашъхьэ псым ымыхьыным пае Едэпсыкъое пакIэм тIэкIу тыкъыIукIоти, Очэпщые гъогушхом нахь пэблагъэу къэгъэсэй фэтшIыжьыгъ.\nДжащ фэдэу джыри Къуекъохэм, Янэкъохэм, ХьэкIакохэм, мы Къуекъомэ яIуашъхьэ зыцыпэ хэщэягъэхэмкIэ, чылэр къыткъоуцомэ Къуекъомэ якъэгъэсэй Iуашъхьэ зыпкъ идгъэуцожьын тимурад. «Мыщ фэдэ къэгъэсэйхэр зытIэкIырэр мэпщынэжьы», – аIошъ, тиIошъхьэ лъапIэ цIыфышъхьэ ымыхьэу Тхьэм дахэкIэ зыпкъ рытигъэуцожьын. Ари лъэпкъ шIэжьым изыIахь…\n1. Авторым иархив къыхэкIыгъ. Янэкъо Исхьакъ ыкъо Аслъан, 1956-рэ илъ. Тэуйхьаблэ къыщыхъугъ. 2016-рэ илъэсым зытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n2. Авторым иархив къыхэкIыгъ. Джарымэкъо Тыркубый, 1911-рэ илъ. Джэджэхьаблэ къыщыхъугъ. 1980-м Джэджэхьаблэ щызытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n3. Хан-Гирей С. Записки о Черкесии / вступ. ст. и подгот. текста к печати В.К. Гарданова, Г.Х. Мамбетова. – Нальчик: Республиканский полиграфкомбинат им. Революции 1905 г.: Эль-Фа, 2008. – 348 с.\n4. Авторым иархив къыхэкIыгъ. Къуекъо Юныс Исмахьилэ ыкъу, 1917-рэ илъ. Къунчыкъохьаблэ къыщыхъугъ. Къэбарыр 1980-м зытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n5. Нэгъуцу Ю.-С. IэсатIир: адыгэм итхыд // Псалъ. – Мыекъуапэ, 2008. – Вып. 5 (8).\n6. Теуцожь Къэншъау, 1929-рэ илъ. Джэджэхьаблэ къыщыхъугъ. 2016. 07. 02. Джэджэхьаблэ щызытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\nВестник науки АРИГИ №17 (41) с. 20-29.\nОпубликовал admin, 22-02-2019, 12:32. Просмотров: 956\n– Къуекъо Асфар: Адыгэ гущыIэжъмэ алъапсэхэр


Къуекъо Налбый: Сэмэркъэум чэзыу иIэп »\nАнахь хъярышхоми сэмэркъэу щашIы\nЗэкIэнэкIэжьхэуи мэхъу: дысыгъэ хэмылъэу, уидагъо горэм гу лъыуагъатэу; уагъэмысэрэп, узхалъытэшъ, уздэплъыхыжьы ашIоигъу.\nСэмэркъэу озымыгъэшIырэ цIыфыр Iоф къабзэп зыпылъыр, ежьыри ыгукIэ къабзэп. Сэмэркъэур шъхьафит, ащкIэ ар шъыпкъэми нахь лъэшыIу. ЦIыфхэм яIофхэр шъыпкъэ закIэх пIоныр щхэны хъун, шъыпкъэ закIэр – Тхьэ закъор ары. ЦIыфхэм яшъыпкъэр – ар ежьхэм къалэжьы, тыгъуаси къалэжьыгъ, непи къалэжьы, Тхьэм ыIомэ, неущи къалэжьыщт. Гъэуцугъахэу, гъэнэфэгъахэу щытэп, къэулэжьызэ щыIэ мэхъу, зызэблехъу. Коммунизмэр къызэрэсыщтым нахь шъыпкъэ щымыIэу тIощтыгъэба? Коммунистическэ партием нахь шъыпкъаIо щымыIэу тIощтыгъэба? Аущтэу аIозэ, анахьэу лъэшэу куощтыгъэхэм шъыпкъэ гори ащ хэмылъыгъэу джы тагъэдаIо. А лъэхъаным щыIэгъэ нарэ (анекдот) горэ сыгу къэкIыжьы. Парторгыр зэIукIэм къыщэгущыIэ: Семен Иваныч тыгъуасэ бзэджэшIэ-ешъокIуагъ, непэ анахь коммунист дэгъоу тиIэмэ ащыщ...\nТичылэ щыщ лIы горэ Мыекъуапэ къэкIуагъэу сыIукIагъ. Къалэр къеплъыхьэ, унэмэ яплъы, цIыфхэм зыгорэхэр ареIо... СекIуалIи, "сэламымрэ", "къеблагъэмрэ" аужы есIуагъ:\n– Зыгорэм уегъэгумэкIэу щытмэ, сишIуагъэ къыозгъэкIын слъэкIынкIи мэхъу...\n– Ярэби, къызэрэсIощтыри сшIэрэп,- къысиIуагъ тичылэм, - "республик, республик", аIо, гъэзетхэми къатхы, телевизорми къеIо, арышъхьае а зыфаIорэр сэ чылэм дэслъагъорэп. КIо, сэ сычэмахъу ныIэп, тыгъэр къэтэджымэ сыдэкIы, зыкъохьажьыкIэ, чэмхэр къыдэсэгъэзыхьажьых, сэ сызщыдэкIырэм тефэу а республикэу зыфаIори къакIошъ, пчыхьэ зыхъукIэ мэкIожьынкIи мэхъуба, ау Мыекъуапэ ренэу щытегущыIэх, арын фае ар зыщыпсэурэр сIуи, синыбджэгъу былымхэм къапэсыни, сэ мыщ зыкъезгъэхьыгъ. КъыбгурэIуа къызфасIорэр? Республикэр слъэгъу сшIоигъу. ДжащкIэ уишIуагъэ къысэгъэкI.\nСыд епIощт ащ? Унэ фыжьым тыпэмычыжьэу тыщытти, ащ Iапэ фэсшIи, есIуагъ:\n– Сэ аущтэу къыосIуагъэп. А Унэ фыжьым Iоф щашIэ министрэхэм, ахэм ягуадзэхэм, яIофтабгэхэм, депутатхэм, Президент шъыпкъэри джары зыщылажьэрэр. Республикэ уиIэ зыхъукIэ, ахэри уиIэнхэ фае.\n– О къызэрэпIорэмкIэ, а кортыр уимыIэу, республикэ уиIэн уфитэп. Ар къызгурыбгъэIуагъ. Адэ республики сиIэу, министрэхэри депутатхэри сиIэхэу сэпсэумэ, сиIофхэр бэкIэ нахьышIу хъугъэхэба! Арымырмэ сыд пае ахэр сиIэных, арыба? Джы къысэпIощтыр ары: сэ сычэмахъоми, министрэр зэрэцIыфышхор сэшIэ. Адэ цIыфышхор дэгъоу пIыгъын фаеба, ишхынкIи ищыгъынкIи зэмыгугъужьмэ хъущтэп.\n– Ащ земыгъэгъэгумэкI, лэжьэпкIэ дэгъу араты, мин щэкIым къыщыкIэрэпщтын мазэм атефэрэр.\n– Мин щэкI пIуи?.. Зэгуи зэ... Сэ урамэу сызтесым икIыхьагъэкIэ щыпсэурэмэ зэкIэмэ, пенсэхэри зэрэхэтэу, ащ фэдиз къаратырэп!.. Ар сэIо шъхьае, сыда рябгъэшIэщтыри? Къэртофыр яхъой, къэбэскъэ-помидор шIоIур афэухырэп, гъэмафэм цумпэр зэраупцIыжьэу ашхы, къялыжьэу агу зэмыIурэр бэдзэрым щащэ, чэмы, чэты, мэлы, тхьачэт, къаз – узфаер пхъун уфит, тэ тыIофа, министрэ-депутатхэр арэгъэразэхэри. Ахэр мэгупшысэх, быракъыр ашъхьагъэу еуIоу уцу ямыIэу мэлажьэх, республикэр къаушыхьаты, тэ тыIофэп-тыдэлъэп, хатэр Iутхыжьмэ, къэб заулэу къыдэнагъэр къэтэлъытэшъ, унэм техьажьы... Депутатхэр хэтыдзхэ зэхъум – ахэм къинэу атехъыкIыгъэр!.. IофшIэн къытатынэу аIо, губгъохэр зэкIэ ажъощтых, IофшIапIэхэр къызэIуахыщт, пенсэхэм къахагъэхъощт... Сэри къэсчъыхьэзэ сыпшъыгъ: псынкIаIоу хэтэжъугъэдзых сэIо, мыхэр жъонэкIо пхъэшэнхэ фае, тракторхэри яIэщтых, ахъщэмкIи псыгъонхэп, псынкIэ, псынкIэ!\n– Адэ сыд, – къызэпысыутыгъ тичылэр. – Къэтэрэзыгъэха шъуиIофхэр?\n– ГъэшIэгъоны пIорэр, – зыкъегъэпхъашэ джы чэмахъом. – ЗэкIэ зэдэтэрэзэу плъэгъугъа о? Мощ фэдиз зиинэгъэ унэм чIэс отэрыр апэу бгъэрэзэн фаеба, ахэр арыба тиреспубликэ ишыхьатхэр? Тэ илъэсым зэ-тIо быракъыр пытэлъэмэ, ежьхэм ашъхьагъы иты зэпыт, ар пшIосэмэркъэуа о? Быракъыр сIыгъэу чэмхэм ашъхьагъы сибгъэтыщта? Зышъхьагъ уитыни къэнэжьыгъэп пIоми хъущт, чэм шъэныкъо гор. ЧIыгухэр алэжьырэпышъ, мэкъур хъои, шъхьае мэкъу еон зылъэкIыщтхэр мыщ къэкIожьыгъэх, тэ сыд тфэупкIэжьын. Унэгъо шъитIу хъущтыгъэ тичылэ, унэ щэкIым къехъу джы нэкIэу щыт... ЗэкIэ министрэ хъунхэу арымэ сшIэрэп, е депутаты. Тхьапша министрэу тиIэр? Депутатхэр тхьапшы хъухэрэ?.. Ар мэкIаIо. Тэ тичылэ къыдэкIыгъэу унэгъо шъитIу фэдиз мыщ щэпсэу, адрэ чылэхэри къабгынэхэба? Адэ сыдэу хъущт? ЗэрэпшIын фаер ошIа? Мазэ къэс зэбларэхъух депутатхэмрэ министрэхэмрэ... Хьау, аущтэуи игъо ифэщтхэп... Тхьамафэ къэс зэбларэхъу. Тхьэмэфэ лэжьапкIи арэгъэуцу. Депутат-министрэхэри нахьыбаIо арэшI, сэ сикIалэхэми чэзыур къанэсынкIи хъун... Модэ цIыфхэр къэзэрэугъоих... НекIо, тахэгъахь зэ, къэбар горэ къахэтхын, сэри сIотэжьын зэхэсхын.\nЦIыфэу къэзэрэугъойрэмэ тахэхьагъ. Сыд зыгъэгумэкIыхэрэр? Модэ еплъ, тичылэлIым чэмхэм къапигъэуцуагъэри ахэт! Сыд къэзыхьыгъэр? "Республикэр ттырахын яхьисап, чылэхэм такъыращыгъ зыттырятымыгъэхынэу. Тара зыфаIорэр? Ттырахын яхьисапмэ, ащыгъум дэгъу гор ар... Арышъхьае тымыIыгъыр сыдэущтэу ттырахыщта?"\n– Морары, – еIо тичылэ чэмахъом. – Олъэгъуа быракъыр? Ащ ычIэгъы чIэтхэри олъэгъуа? Еплъ, быракъыр аубытыгъ, атырахынкIэ мэщынэх. НекIо, псынкIаIу, мыхъуми тIэкIурэ ижьау тычIэтын!.. Хьаумэ тичылэ тэрэчъэжьа? ЦIыраум тыхэтIысхьан, блахы зыхъукIэ тыкъыхэхъушъутынышъ, къатетхыжьын!.. ЕтIанэ тэри республикэ тиIэ хъущт.\nА мафэм республикэр къэдгъэнэжьыгъ. ТIэкIу шIагъэу чылэм сыкIуагъ – республикэ яIэ хъугъэмэ сыкъеплъын сихьисапыгъ. Ау чэмахъор, чэмхэр пчэдыжьым жьэу дифыгъэхэти, згъотыгъэп, клубыжъми быракъыр пылъагъэпти, республикэр къэсымылъэгъоу сыкъэкIожьыгъ.\nНалбый Къуекъу, шэкIогъу маз, 2006-рэ илъэс.\nОпубликовал administrator, 8-02-2012, 00:31. Просмотров: 2270\n– КБР-м илIышъхьэу Къанэкъом къоджэдэсхэр елъэIух чIыгу Iофым къыпыкIыщт машI ...


ТIуапсэ Пресс - Тэу Аслъан ижъырэ гущыIэхэм, пкъыгъомэ ацIэхэм къатегущыIэ\nТэу Аслъан ижъырэ гущыIэхэм, пкъыгъомэ ацIэхэм къатегущыIэ\nadmin - 2015-10-17 15:04:34\nАдыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаIэу, археолог цIэрыIоу Тэу Аслъанрэ ащ ишъхьэгъусэу, филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Тэу Нуриетрэ ижъырэ адыгэ гущыIэхэу бэрэ тымыгъэфедэхэрэм, лъэпкъ искусствэм ипкъыгъуацIэхэм, адыгэмэ яIэшэ-шъуашэхэм, нэмыкIхэм язэгъэшIэн зэрэпылъхэр къыдэтлъыти, тигъэзетеджэмэ ашIогъэшIэгъон хъущт къэбархэм къатегущыIэнхэу тялъэIугъ.\nЧъэпыогъум и 1-м Адыгеим и Лъэпкъ музей илъэс 90-рэ зэрэхъурэм епхыгъэу мыр къыхэтэуты.\nМы илъэсым, чъэпыогъум и 1-м, Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей ыныбжь илъэс 90-рэ хъугъэ. ГъашIэмкIэ ар зы лIыныбжьым тIэкIу нахь макI, ау ащ емылъытыгъэу, тарихъ гъогу гъэшIэгъон къыкIугъ, хэхъоныгъэхэр ышIызэ непэ къызнэсыгъэм мэлажьэ. Тилъэпкъ итарихърэ икIэныжърэ яугъоижьын, язэгъэфэн пылъ, археологие, этнографие шIэныгъэ экспедициехэр зэхещэх, экспонатыбэ зэригъэуIугъ, къэгъэлъэгъоныбэ зэригъэфагъ, адыгэхэр зыфэдэхэр цIыфыбэ-мэ аригъэшIагъ.\nМузеир 1925-рэ илъэсым Наурзэ Ибрахьимэ къызызэIуихыгъэм къыщегъэжьагъэу лэжьэкIо шIагъохэр мыщ Iутыгъэх ыкIи Iоф щашIэ. Тифондхэм ахэхьагъэхэу экспонат мин шъитIум ехъу аугъоигъ. Сэри къэзгъотыгъэхэу ахэм мин зытIущ ахэлъ.\nПкъыгъохэр сыдэу щытми къетхьылIэрэ къодыеп, зыфэдэхэр, тарихъэу апылъыр, мэхьанэу яIэр тэтхых, сурэтхэр атетэхых, паспортхэр, карточкэхэр афэтэ-шIых, етIанэ музеим ифонд шъхьаIэ етэтых ыкIи щыщ мэхъух.\nЭкспонатхэм Iоф адатшIэ зыхъукIэ, апэрапшIэу ацIэхэр урысыбзэкIи адыгабзэкIи тэтхых. Нахьыбэрэм ацIэхэр урысыбзэкIэ шIэхэу къэтэгъотых, ау адыгабзэкIэ тигущыIалъэхэм адэтымыгъуатэхэу къыхэкIы. Шъыпкъэ, ахэм адэхьагъэр макIэп, ау адэмытэу шIэныгъэлэжьхэм ятхыгъэхэм, Нарт эпосым, тиIорыIуатэхэм къахафэу, бгъэунэфыжьын плъэкIыщтыр джыри бэ. Загъорэ гущыIэным хэтхэу нахьыжъхэм къаIохэу зэхэпхыщтых.\nСиIофшIэнкIэ ащ фэдэ гущыIэхэр бэрэ згъэфедэнхэу зэрэхъурэм пае илъэс заулэ хъугъэу ижъырэ гущыIэхэр, пкъыгъомэ ацIэхэр сэугъоих. Сишъхьэгъуси а Iофым чанэу ыуж ит - филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат. Сэри филологиемкIэ факультетыр къэсыухыгъ. Арышъ, хъишъэм къыхэнагъэхэу ыкIи игъэкIотыгъэу амыгъэфедэжьырэ гущыIэхэу «историзм», «архаизм» зыфаIохэрэм тиунагъокIэ талъэхъу, зырыз-тIурытIоу зэтэгъэуIужьых. А гущыIэхэм язэхэфын зыдэт гущыIалъэ зэхэдгъэуцуагъ. Мызыгъогум а тыугъоигъэхэм ащыщэу зэолIхэм, яшъуашэхэм ыкIи яIашэхэм афэгъэхьыгъэ гущыIэ куп шъуащыдгъэгъуазэ тшIоигъу.\nГущыIэм имэхьанэ къызэрэзэхэтфырэм нэмыкIэу, къэбар гъэшIэгъон горэ пылъэу тыщыгъуазэмэ, ари къыпытэтхэ.\nГущыIэм къэIокIэ шъхьаф адыгабзэм щыриIэу тыщыгъуазэмэ, ари игъусэу къыдэтэты.\nIапшъэкIэ зэрызэохэрэ Iашэхэр, зэолIым ишъуаш, ахэм ащыщ пкъыгъохэр\nАлэпатэ - пчыпыджынрэ ощырэ зэхэтхэу, пхъэкI кIыхьэм палъхьэщтыгъэ ижъырэ Iэшэ лъэпкъ. ЗэолI къызэрыкIомэ аIыгъыщтыгъэп. Ордэунэхэм япчъэхэр къэзыгъэгъунэщтыгъэ зэолIхэр ахэмкIэ уIэшыгъагъэх.\nЩэIагъэ зимыIэу, цIыф шэнычъэу, губжыпхэм фэгъэхьыгъэу аIо: «Алэпатэ ыIыгъыми ар къыоощт».\nАшъоджан - щылыч хъурджэнэ жъгъэйхэу, ашъуанэхэу зэрыдзагъэхэм ахэшIыкIыгъэ джэнэ хъагъ. Пкъышъолыр Iашэм щиухъумэу, зэолIхэм ащыгъыщтыгъэ.\nЩылыч ашъуанэхэм ахэшIыкIыгъэ ашъоджанэу анахьыжъэу адыгэ шъолъырым къыщызгъотыжьыгъэм илъэс 2000 фэдиз ыныбжь. Ленинэхьаблэ итемыр-къокIыпIэкIэ, ЦукъэрыцIэ Пщыщэ зыщыхэлъэдэрэ чIыпIэм щытыгъэ Iуашъхьэм ашъоджэнитIу - зыр бзылъфыгъэм щыгъыщтыгъэу, адрэр шэу зытесыщтыгъэм техъуагъэщтыгъэу къычIэтхыгъэх. Ахэр тиэрэ иапэрэ лIэшIэгъу къыхеубытэх.\nМыутIэ лъэхъаным урымхэм, скифхэм, мыутIэхэм ядзэкIолIхэм ащыгъыщтыгъэ ашъоджанэхэр пцэжъые пIонхэм афэдэу джэрз пIуакIэм хэшIыкIыгъэхэу, бэ хъухэу зэхадэщтыгъэх.\nОчэпщые Iуашъхьэм 2013-рэ илъэсым къычIатIыкIыгъэу, ащ фэдэ ашъоджанэ Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей чIэлъ. Тиэрэ ыпэкIэ я V-рэ лIэшIэгъум ашIыгъагъэу агъэунэфыгъ.\nАшъофы - тыжьын пкъыгъо кIэракIэхэмкIэ гъэдэхэгъэ ашъоджан.\nАшъуан - ашъоджанэр зэрэхъэгъэ щылыч хъурджэ-нэ зэрыдзагъэмэ ащыщэу зы.\nБгырыпх - цIыфым ыпча-нэ къещэкIыгъэу, ыбг къекIокIэу рипхэрэ щыгъын пкъыгъу. Бгырыпхыр кIапсэм, шъом, шэкIым, джэрзым, тыжьыным, дышъэм нэмыкIхэм ахашIыкIы. ИжъыкIэ щыгъынхэм джыбэхэр атедагъэщтыгъэхэп. Хъулъфыгъэми бзылъфыгъэми къыздырахьакIыщтыгъэ пкъыгъохэр бгырыпххэм апашIэщтыгъэх. ИжъыкIэ бгырыпхым икIэрэкIагъэкIэ цIыфым итетыгъо зыфэдэр къапшIэщтыгъэ.\nБгырыпхыпс - хъулъфыгъэ бгырыпхым шъоу кIэлъыр, бзылъфыгъэ бгырыпхым шъоу е дышъэ шъагъэу кIэщыгъэр.\nБгырыпхышъхь - хъулъфыгъэ е бзылъфыгъэ бгырыпхым изы пакIэ пылъырэ шъхьэу, адрэ шъо пакIэхэр зэраоу зэрэзэрапхырэ пкъыгъу.\nБгъэгушталъ - хьазырылъэмэ ачIэгъ тедэгъэрэ джыбэжъыехэр. Ахэм гынжъыер, штэр ыкIи штаукIыр аралъхьэщтыгъэ.\nБжъэкъожъый - бжъакъом е нэмыкI пкъыгъомэ ахэшIыкIыгъэ гынылъ.\nБзалъ - щабзэм ралъхьэрэ бзэхэр зэрылъэу шакIомэ, зэолIмэ пасэм ябгырыпх пылъыщтыгъ. (Бзалъэм бзэхэр рилъхьагъэх).\nБзэ / бзэпс - щэбзэпкъым ыпэкIитIу зэрипхэу ращэрэ шъо е кIэпсэ пыт. Щэбзащэр ащ тырагъэуцошъ, къызэкIащэшъ, рафы. НахьыбэрэмкIэ домбаишъомрэ лэучэцIышъомрэ ахашIыкIыщтыгъ. Ибзэ гущэ лъитIум къафимыщ, ищэ гущэр лIищым апхыредз. (Адыгэ IорыIуат). Бзэпс хъун - дэгъоу гъэпсыгъэу хъун. Бзэпсым фэдэу гъэпсыгъэ. (Адыгэ гущыIэжъых).\nКъамэ - ыпэ папцIэу, бгъуцитIур чанэу лъыгъэу шIыгъэ гъучI Iаш.\nКъэмапIэ - къамэр зыралъхьэу, рызэрахьэу бгырыпхым пашIэрэ Iубырылъ.


КIасэ мыхъузэ тиныдэлъфыбзэ къэтэжъугъэухъум | Адыгэ Макъ\nКIасэ мыхъузэ тиныдэлъфыбзэ къэтэжъугъэухъум\nАдыгабзэм ихъишъэ дунаим итарихъ изы чIыпIэ щеубыты. Пэсэрэ зэманмэ къащегъэжьагъэу адыгэ-абхъаз лъэпкъмэ ятэжъмэ ахэлъыгъэхэ шэн-зэхэтыкIэхэмрэ бзэмрэ лIэшIэгъу пчъагъэмэ къапкъырахыгъэу, джы непэ тиныдэлъфыбз зыфатIорэр къыднагъэсыжьыгъ.\nАу тинепэрэ мафэ адыгабзэр кIодыжьынэу ежьагъ. Ар типсэукIэ-шIыкIэ илъэныкъо пчъагъэмэ япхыгъ. Гукъэошхо сфэхъугъ сикъоджэ гупсэ а тхьамыкIагъом ошIэ-дэмышIэу зэреолIагъэр. Ныбжьэу сиIэмкIэ сынэ къыкIихьагъэр макIэп, ау непэ слъэгъурэм щыIакIэ къыситыжьырэп. КъуаджэмкIэ Хьакурынэхьаблэ сыщыщ. Мамхыгъэхэмрэ тэррэ тызэу тэлъытэ.\nТицIыкIугъом урысыбзэр хъатэу тшIэщтыгъэп, сыда пIомэ адыгабзэкIэ тыгущыIэщтыгъэ. ЕджапIэм тызычIахьэм, урысыбзэр ащ щызэдгъэшIэнэу хъугъэ. Урысхэр къытхэсыгъэх, ау ахэми адыгабзэр дэгъоу аIулъыгъ. Адэ сыда зэхъокIыгъэр!? Тисабыймэ, ахэм къакIэхъухьагъэхэм яныдэлъфыбзэ сыда зыкIамыгъэфедэрэр?\nСабыим игъэсэныгъэ унагъор ары къызщежьэрэр. Джы тежъугъэгупшыс, ащ икъоу тынаIэ тетэгъэта? Сабыир зышъхьащытэгъэкIы тэIошъ, планшет е телевизор фыхэтэгъанэ, мультфильмэмэ ятэгъэплъы. Нымрэ тымрэ адыгабзэкIэ гущыIэгъоу дашIырэр нахь макIэ мэхъу. Сабый IыгъыпIэм къикIыжьхэмэ, тыгъуасэ адыгабзэкIэ къаIощтыгъэхэ гущыIэхэр урысыбзэкIэ зэблэхъугъэхэ мэхъух. Урысыбзэр ашIэмэ дэгъу, ау сыгу къеорэр яныдэлъфыбзэ игъэфедэн мэкIэ дэдэ зэрэхъурэр ары. Ахэм сягупшысэ зыхъукIэ сыгу упчIабэ къетаджэ. Сабый IыгъыпIэм кIэлэегъаджэу Iутхэм уяупчIымэ, программэр телъхьапIэ ашIы. Ау сыда программэр силъэпкъ ифитыныгъэмэ гуао закIыфэхъурэр? Тиреспубликэ бзитIуба шъхьаIэу иIэр? Адыгабзэр урысыбзэм зы сатырым дытетба? Сабый IэгъыпIэм ипащэ а упчIэмэ ынаIэ нахь атыригъэтын фаеу сэлъытэ. Сабыим ицIыкIугъом куцIэу фэпшIырэр ары игъашIэм упчIэжьэгъу фэхъущтыр. Тилъэпкъ ыпсэ зэрамыгъэкIосэщтым пылъынхэ фаех. Шъхьаем, къызэрэлъагъорэмкIэ, нахь IэшIэх гъогур ары къыхахырэр. Программэу аратырэм изэгъэшIэн урысыбз зэрэрекIокIырэр, адыгабзэр ащ зы сыхьат къызэрэхафэрэр. Ар екъоу алъытэмэ ерэплъхэба тиныдэлъфыбзэ изытет. Адыгэ унагъом къихъухьэгъэ сабыим ыбзэ ышIэжьырэп.\nЗымафэ къоджэ гупчэм пэмычыжьэу синэIуасэрэ сэрырэ тыщытызэ, еджапIэм къикIыжьхэрэ сабыйхэр къыдблэкIыгъэх. Тыгу шъэжъые къыхасагъэм фэдэу тагъэгуIэжьыгъ, ахэм адыгабзэр аIулъэп. ДгъэукIытэжьынхэ тIуи тIэкIу татепхъэшыхьагъ шъхьаем, къагурыIуагъэп. Мардж хъужьын, зыкъэшъушIэжь, шъуздэплъыхыжь. Тисабыйхэр — тинеущ. Лъэпкъыр лъызыгъэкIотэщтхэр ахэр арых. Лъэпкъ лъэуж къамыгъэнэшъумэ, тиадыгэ лъэпкъэу илъэс мин пчъагъэ зыныбжьыр хьаулые хъущт. Мыр шъхьадж иунэ къихьащт хьазабэу сыхэплъэ, арышъ, джыри зыгорэ хэтшIыхьэжьышъуфэкIэ екIолIакIэ горэ къызэдэтэжъугъэгъот.