ТIуапсэ Пресс - Шэуджэн Руслъан: Тилъэпкъэгъухэр зы гуузэу адыгэхэм тиI\nadmin - 2016-08-09 21:32:15\n— Руслъан, илъэсыбэ хъугъэу гуетыныгъэшхо фыуиIэу Iоф зыщыпшIэрэ кощын IофхэмкIэ ГъэIорышIапIэр джырэблагъэ АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ хагъэхьажьыгъ. Сыда ащ лъапсэ фэхъугъэр? Мыщ къыкIэлъыкIоу шъуиIофшIэн зэхъокIыныгъэхэр фэхъугъэха?\n— 2016-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 5-м УФ-м и Президент къыдигъэкIыгъэ унашъоу «Наркотикхэм ыкIи психотропнэ веществохэм якъегъэкIокIын ыкIи кощын IофхэмкIэ къулыкъум иIофшIэн алъыплъэрэ къэралыгъо гъэIорышIапIэхэр кIэу гъэпсыжьыгъэнхэр» зыфиIорэм къыкIэлъыкIоу кощын IофхэмкIэ Федеральнэ къулыкъур Урысыем хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ хагъэхьажьыгъ. Мыщ къыкIэлъыкIоу кощын IофхэмкIэ Федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу\nАР-м щыIэм иIофышIэхэм япчъагъэ процент 30 фэдизкIэ нахь макIэ ашIыгъ. Арэу щытми, ГъэIорышIапIэм ипшъэрылъхэр къэнэжьых.\nЗэхъокIыныгъэу ГъэIорышIапIэм фэхъугъэхэм ямылъытыгъэу, кощын IофхэмкIэ къулыкъум ифэIо-фашIэхэр икъу фэдизэу егъэцакIэх. ГущыIэм пае, ахэр: 2016-рэ илъэсым ГъэIорышIапIэм икъулыкъушIэхэм фитыныгъэ зимыIэ цIыфэу къэралыгъом къихьагъэхэм апэшIуекIогъэнымкIэ, къэралыгъо фэIо-фашIэхэм ыкIи цIыфхэм ятхынкIэ къэралыгъо пшъэрылъхэр гъэцэкIэгъэнхэмкIэ, паспортым икъыдэхынкIэ, IэкIыбым къикIыгъэ цIыфыр учетым хэгъэуцогъэнымкIэ ыкIи гражданствэ зимыIэхэм ятыгъэнымкIэ, нэмыкIхэм алъэныкъокIи ахъщэ къолъхьэ тын-Iыхын нэшанэ зиIэ Iофтхьабзэхэр ГъэIорышIапIэм мымакIэу зэхищагъэх.\n— ГъэIорышIапIэм ипшъэрылъ шъхьаIэхэр сыд фэдэха?\n— Кощын IофхэмкIэ къулыкъум пшъэрылъ шъхьаIэу иIэхэм ащыщ миграционнэ хэбзэгъэуцугъэр зыукъохэрэр къыхэгъэщыгъэнхэр. Мы илъэсэу тызыхэтым инепэрэ мафэ ехъулIэу хэбзэгъэуцугъэр зыукъуагъэхэм якъыхэгъэщынкIэ пэшIорыгъэшъ Iофтхьэбзи 160-рэ ГъэIорышIапIэм зэхищагъ. Ахэм яшIуагъэкIэ административнэ хэбзэукъоныгъэ 904-рэ къыхагъэщыгъ. Фитыныгъэ зимыIэ цIыфхэу IэкIыбым къикIыгъэхэу ыкIи регистрацие зимыIэхэу къыхагъэщыгъэхэм тазырэу сомэ миллиони 3-м нэс атыралъхьагъ, ащ щыщэу сомэ миллионитIу фэдиз къарагъэтыжьыгъ. УФ-м иуголовнэ Кодекс къызэрэдилъытэу, IэкIыбым къикIыгъэхэу хэбзэнчъэу Урысыем къихьагъэхэр анахьэу зэрагъэпщынэхэрэм ащыщ административнэ Iоф пылъэу къэралыгъом игъэкIыжьыгъэнхэр. Джащ фэдэ нэбгырэ 54-рэ ашъхьэ фимытхэу Урысыем рагъэкIыжьыгъэх, нэбыри 9-м алъэныкъокIэ къэралыгъом къихьанхэ фимытхэу унашъо ашIыгъ. Нэбгыри 2-мэ уголовнэ Iоф къафызэIуахыгъ.\n— Хэта тилъэпкъэгъухэм ахахьэу плъытэн плъэкIыщтхэр?\n— ТилъэпкъэгъукIэ тызэджэн тлъэкIыщтхэр тихэгъэгу исыгъэхэу, ау ушъхьагъу зэфэшъхьафхэмкIэ зэман горэм икIыжьхи, етIани къэзыгъэзэжьыгъэхэр арых. Къэралыгъо программэу «По оказанию содействия добровольного переселения соотечественников, проживающих за рубежом» зыфиIорэм бэшIагъэу Урысыем Iоф щешIэ. Ау къыхэзгъэщынэу сызыфаер тиреспубликэкIэ а программэм Iоф дэтшIэн зэрэтымылъэкIырэр ары. Сыда пIомэ къэралыгъо программэм шэпхъэ ыкIи екIолIэкIэ гъэнэфагъэхэр къегъэуцух. Адыгеим джыри ащ фэдэ амалхэр иIэгохэп. Арэу щытми, илъэситIу горэкIэ а программэм Адыгеир хэуцонэу сэгугъэ. Ащ елъытыгъэу тилъэпкъэгъухэу къэзыгъэзэжьхэрэм зэрищыкIагъэу тадэIэпыIэн тлъэкIынэу, амал тиIэ хъунэу тыщэгугъы.\n— Тилъэпкъэгъухэм анэмыкIэу, IэкIыб къэралыгъохэм къарыкIырэ цIыфхэр IофшIапIэкIэ тишъолъыр бэу къэкIох. 2015-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу непэ къызынэсыгъэм нэбгырэ тхьапша ащ фэдэу Адыгеим къихьагъэр?\n— ГъэрекIо елъытыгъэмэ, IэкIыб къэралыгъохэм къарыкIыгъэхэу мыгъэ тиреспубликэ къихьагъэхэм япчъагъэ проценти 10-кIэ нахьыб. А уахътэм къыхиубытэу зэкIэмкIи нэбгырэ мин 18-м ехъу учетым хэдгъэуцуагъ. Узбекистан, Таджикистан къарыкIыгъэхэр арых нахьыбэу тиреспубликэ IофшIапIэкIэ къэкIуагъэхэр. Адыгеим Iоф щашIэн алъэкIынэу ахэм Iизын зыпылъ тхылъхэр ятэтых. Хэбзэгъэуцугъэм зэхъокIыныгъэу фэхъугъэхэм къадыхэлъытагъэу Iоф щызышIэнэу Адыгеим къакIохэрэм патентхэр афэтэгъэпсых. ЫпэкIэ медицинэ уплъэкIунхэр ымыкIухэу джащ фэдэ патентхэр афэтшIыщтыгъэх. Джы ащ зэхъокIыныгъэ фэхъугъэшъ, тикъэралыгъо къихьэгъэ цIыфым медицинэ уплъэкIунхэр ымыкIугъэхэу патентыр фэтшIырэп. Уз щынагъохэр тихэгъэгу къырамыхьанхэмкIэ мыр ищыкIэгъэ Iофыгъоу щыт. Ащ фэдэ хъугъэ-шIагъэ къызыхэдгъэщыкIэ, IэкIыбым къикIыгъэхэр хэгъэгум итэгъэкIыжьых. 2016-рэ илъэсым имэзи 6-у пыкIыгъэм IэкIыбым къикIыгъэ нэбгырэ мини 2-м ехъумэ патентхэр афэтшIыгъэх. Нэбгырэ 50 фэдизмэ ятхылъхэр мытэрэзхэу, хэукъоныгъэхэр яIэхэу къэралыгъом идгъэкIыжьыгъэх. Ахэм анэмыкIэу медицинэ уплъэкIунхэр зашIыхэхэ нэуж уз зэфэшъхьафхэр яIэхэу нэбгырэ 15-м ехъумэ патент яттыгъэп, ятхылъхэр афызэкIэдгъэкIожьыгъэх ыкIи хэгъэгум идгъэкIыжьыгъэх.\n— Ащ фэдиз цIыфэу тишъолъыр къихьэхэрэм япчъагъэ Адыгеим ис цIыфхэр егъэгумэкIых, ахэм бзэджэшIагъэхэр зэрахьанхэм тещыныхьэх. Кощын IофхэмкIэ хэбзэгъэуцугъэр зыукъохэрэм сыдэущтэу шъуадызекIора?\n— АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ тыкъыхамыгъэхьажьызэ, тызэгъусэу республикэм Iофтхьабзэхэр щызэхэтщагъэх. IэкIыбым къикIыгъэхэм алъэныкъокIэ илъэсныкъоу пыкIыгъэм хэукъоныгъэ 900 фэдиз зэрахьагъэу къыхэдгъэщыгъ. А пчъагъэр гъэрекIорэм елъытыгъэмэ, про-\nценти 10-кIэ нахьыб. Щысэ къэсхьын. IэкIыб хэгъэгухэм къарыкIыгъэхэр, ахъщэ къаIахызэ, амылъэгъугъэу, анэгу зыфэдэри амышIэу республикэм щыпсэурэ цIыфхэм яунэхэм аратхэх. Ащ фэдэ пшIэ зэрэмыхъущтыр къыхэзгъэщынэу сыфай. 2016-рэ илъэсым имэзи 6-у пыкIыгъэм ащкIэ хъугъэ-шIэгъэ 20-м ехъу къыхэдгъэщыгъ. Арышъ, цIыфхэм агурыдгъэIон фае ащ уголовнэ Iоф зэрэпылъыр.\n— IэкIыбым къикIыгъэхэр яунэхэм зэраратхэхэрэм имызакъоу, шъыпкъагъэ хэмылъэу, нэпцIыкIэ зыгуарагъатхэхэуи бэрэ къыхэкIы. Ащ фэдэхэр сыдэущтэу къыхэжъугъэщыхэра?\n— Ащ фэдэ унашъо тиIэу мы лъэныкъоми Iоф дэтэшIэ. IэкIыбым къикIыгъэхэу, хэгъэгум къинэнхэу, гражданствэ зэттынэу фаехэу бэдэд щыIэр. Адыгеир пштэмэ, тэри тырэгушхо зэрэщырэхьатым, лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зэрэщыгупсэфыхэрэм. Ары нахьыбэуи тишъолъыр къызыкIакIохэрэр. Бэдэдэу сфэIощтэп, ау нэпцIыкIэ зызэгозытхэхэрэри щыIэх. Ащ фэдэ шIыкIэмкIэ мы Iофым къекIуалIэхэрэм гражданствэ къыдахыныр бэкIэ нахь IэшIэх къафэхъу. Ащ тэ тылъэплъэ, ЗАГС-ми Iоф дэтэшIэ. Зэдэпсэухэмэ, бзэу зэрыгущыIэхэрэр, сабыйхэр яIэхэмэ зэтэгъашIэшъ, гуцаф горэ афэтшIымэ, прокуратурэм макъэ етэгъэIу, ар типшъэрылъхэм ахэхьэ. Нэужым нэпцIыкIэ зэготхагъэхэмэ хьыкумым щагъэунэфы.\n— IэкIыбым къикIыгъэ цIыфхэр зыгъэлажьэхэу, кощын IофымкIэ хэбзэгъэуцугъэр нахьыбэу зыукъохэрэ предприятиехэу къыхэжъугъэщыгъэхэр сыд фэдэха?\n— Мы илъэсым ащ фэдэ хэукъоныгъэу бэ тиIагъэп. Тэхъутэмыкъое районым ит предприятии 2-мэ ащ фэдэ хъугъэ-шIагъэхэр къащыхэдгъэщыгъагъэх. Джы предприятиехэм япащэхэм къагурыIуагъэу, нэмыкI хэгъэгу къикIыгъэ цIыфым Iоф ышIэнымкIэ Iизын къезытырэ тхылъыр имыIэу IофышIэ аштэрэп. Ар зыкIэ дэгъу. Ащ фэдэ тхылъ иностранцэм фэбгъэпсыщтмэ зыпари гумэкIыгъо пылъэп. Пащэм макъэ къытигъэIун фае IофшIакIо зэриштэрэмкIэ. IофшIэн зэзэгъыныгъэ дишIыгъэмэ, патент иIэмэ, мэфищым къыкIоцI пащэм тэ къытиIон фае. Мы лъэныкъомкIэ предприятиехэм япащэхэм яIоф нахь псынкIэ хъугъэ, илъэс пчъагъэм къыкIоцI опытэу аIэкIэлъми хагъэхъон алъэкIыгъ. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ Iофхэм язытет бэкIэ нахьышIу хъугъэ.\n— «Трудовой мигрант» зыфаIорэ нэбгырэ тхьапша непэ зэкIэмкIи Адыгеим щыIэр?\n— IофшIэкIо мини 2-м ехъумэ патент яттыгъэу непэрэ мафэхэм Адыгеим Iоф щашIэ. Нахьыбэм унэе предприятие зиIэ цIыфхэм Iоф афашIэ. Тикъэралыгъо иэкономикэ изытет елъытыгъэу гъэрекIо къэралыгъо пошлинэм ыуасэ хэхъуагъ, ащ къыхэкIэу патентыр сомэ минкIэ мыгъэ нахь лъапIэ хъугъэ. Медицинэ комиссиер зэрарагъэкIурэм нэмыкIэу медицинэ полисри нэмыкI хэгъэгум къикIыгъэхэм яIэн фае, хэгъэгум къызэрихьэу ар шIокI имыIэу къыдихын фае. Ащи ахъщэ лъыптынэу щыт. Ащ нэмыкIэу урысыбзэр ыкIи Урысыем итарихъ, ихабзэ шIокI имыIэу ашIэн фаеу хэбзэгъэуцугъэм къыделъытэ. Хабзэм арэущтэу зэришIыгъэр тэрэзэу сэлъытэ, нэмыкI хэгъэгу къикIыгъэ цIыфым урысыбзэр къыгурыIон, рыгущыIэшъун фае. Адыгэ къэралыгъо университетым иностранцэхэм апае хэушъхьафыкIыгъэ отделение иIэу урысыбзэр щарагъашIэ, ушэтынхэр щарагъэтых, нэужым зэреджагъэхэмкIэ сертификат къараты. Ар дэгъу ыкIи хабзэм арэущтэу зэришIыгъэр игъо шъыпкъэу сэлъытэ.\n— Сыд фэдэ уахътэр ара нэмыкI хэгъэгу къикIыгъэ IофшIакIохэр нахьыбэу Адыгеим къызыкIохэрэр?\n— Ар дгъэунэфыгъэу щыт, гъатхэр къызэрихьэу ахэм якъэкIон къырагъажьэ. Узбекистанрэ Таджикистанрэ арых нахьыбэу къыздикIыхэрэр. Iоныгъом ыкIэхэм къэралыгъом мэкIэ-макIэу икIыжьынхэу ахэм рагъажьэ. Къинэщтхэп ыкIи фаехэп, къалэжьырэ щыIэмэ яунагъохэм арахьылIэжьы. КъэкIорэгъэм джащ фэдэ къабзэу къежьэнхэшъ, къэкIощтых. Урысыем нахь къэкIох, анахьэу Адыгеир ашIогупсэф. Мыгъэ къэралыгъо пошлинэр къызыдэкIуаем, тIэкIу ригъэджэнджэшыгъагъэх, арэу щытми, къэкIох зэпыу имыIэу. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ ахэм япчъагъэ проценти 8-кIэ нахьыбэу Адыгеим къэкIуагъэх.\n— Украинэм къыщыхъугъэ тхьамыкIагъом ыпкъ къикIэу мы аужырэ илъэсхэм Урысыем беженцэхэр бэу къихьагъэх. ТиреспубликэкIэ мы Iофыгъом изытет сыдэу щыта?\n— Украинэм тхьамыкIагъоу къихъухьагъэм къыхэкIэу гъэрекIуи, гъэрекIопагъи къин тлъэгъугъэ. Бэдэд цIыфэу къихьагъэр. 2015 — 2016-рэ илъэсхэм Украинэм ашъхьэ къырахыжьыгъэу нэбгырэ мини 6-м ехъу тиреспубликэ къэкIуагъ. Непэ къызнэсыгъэми мэкIэ-макIэу къехьэх. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, мыгъэ къихьагъэр бэкIэ нахь макI. Ахэм янахьыбэм заор зыдэщымыIэ Харьков, Николаев, Киров хэкухэм агъэзэжьы. Луганскэ, Донецкэ хэ-\nкухэм къарыкIыгъэхэр республикэм псэупIэкIэ къинагъэх. Мыгъэ Украинэм къикIыгъэ нэбгырэ 500 фэдиз учетым хэдгъэуцуагъ, сабыеу 150-рэ ахэм ягъус. Мыхэм янахьыбэр тишъолъыр къинэнэу фай. Тэ къэралыгъо фэIо-фашIэу цIыфхэм ядгъэгъотыхэрэм ялъытыгъэу мыгъэ квотэхэр нахьыбэу яттыгъэх. Ахэм якъэбар зэтэгъашIэ, тадэгущыIэ. Федеральнэ гупчэм къытфигъэуцугъэ пшъэрылъхэм адакIоу зищыкIагъэхэм IэпыIэгъу тафэхъу. Тэ типшъэрылъхэм ахахьэ ахэм зэрифэшъуашэу тапэгъокIыныр. Охътэ гъэнэфагъэкIэ зычIэсыщт псэупIэхэр ятэгъэгъотых. УФ-м игражданствэ зыштэнэу фаехэми тишIуагъэ ятэгъэкIы.\n— Адэ тэ тилъэпкъэгъу адыгэхэу Сирием къикIыжьыгъэхэм уарыгущыIэн хъумэ, квотэр афекъоу пIон плъэкIыщта?\n— Сигуапэу ахэми ягугъу къэсшIын. Илъэс пчъагъэм ахэр зы гуузэу адыгэхэм тиI. ГъэрекIо мыхэм апае квотэр имыкъу зэхъум, ти Правительствэ Москва зыфигъази, нахьыбэу къытатыгъ. Мы илъэсэу тызыхэтым Сирием къикIыжьыгъэу тиреспубликэ къэкIуагъэр нахь макI. БэшIагъэу къэкIожьыгъэхэм псэупIэ ядгъэгъотыгъ. Мыгъэ Сирием къикIыжьыгъэ нэбгырэ 53-мэ охътэ гъэнэфагъэкIэ республикэм щыпсэунхэ алъэкIынэу тхылъхэр афэдгъэпсыгъэх. Джыри квотэм къыхагъахъомэ, къакIохэрэм Iоф адэтшIэщт. КъакIохэу, зыгъэзэжьхэрэри щыIэх. Тэ тынаIэ зытедгъэтын фаехэр къэкIожьыгъэхэу, къэралыгъом илъ хэбзэгъэуцугъэр зымыукъохэу Адыгеим исхэр арых. Республикэм къинэнхэмкIэ зыпари пэрыохъу къафэхъурэп. Къин хъурэр урысыбзэм изэгъэшIэн ары. Бзэ Iофыр ары нахь къэзгъэщынэхэрэр. Фаехэр курсхэм макIох, бзэр зэрагъашIэ. ЗэреджагъэхэмкIэ сертификатыр къарамытэу, охътэ гъэнэфагъэкIэ Адыгеим щыпсэунхэмкIэ фитыныгъэр ыкIи «вид на жительство» зыфиIорэр афэдгъэпсышъущтхэп. Адыгабзэр дэгъоу зэрашIэрэм имызакъоу урысыбзэри ашIэн фае.\n— Кощын IофхэмкIэ ГъэIорышIапIэм уплъэкIунэу зэхищэхэрэм къакIэлъыкIоу хэукъоныгъэу къыхигъэщыхэрэм сыд фэдэ пшъэдэкIыжьа апылъыр?\n— НахьыбэрэмкIэ хэукъоныгъэу къыхэдгъэщыхэрэм ащыщ IэкIыб хэгъэгухэм къарыкIыгъэхэм регистрациер аухыгъэу хэгъэгум зэрэщыпсэухэрэр, патентыр амыгъэпсыгъэу къэралыгъом зэрисхэр. Ащ фэдэу къыхэдгъэщыгъэхэм тазырхэр атетэлъхьэх ыкIи хэгъэгум исынхэ фимытхэу итэгъэкIыжьых. ГъэрекIо елъытыгъэмэ, процент 50-кIэ нахьыбэу мыгъэ идгъэкIыжьыгъэх.\nСурэтыр Iэшъынэ Аслъан тырихыгъ


ПсырыкIуапIэм ишIын аухыгъ | Адыгэ Макъ\nПсырыкIуапIэм ишIын аухыгъ\nИлъэс 20-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, Косовэ къикIыжьыгъэ тилъэпкъэгъухэм апае къуаджэу Мэфэхьаблэ агъэпсыгъ. Заом къыхэкIыжьыгъэхэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэнымкIэ, щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьыгъэнхэмкIэ республикэм ипащэхэм Iофышхо ашIагъ.\nДжырэ уахътэм адыгэ чылэм нэбгыри 178-рэ фэдиз щэпсэу. Ахэм яфэIо-фашIэхэр зэрифэшъуашэу афагъэцэкIэнхэм, яшIуагъэ арагъэкIыным фэшI мы аужырэ илъэсхэм шъолъырым щызэшIуахыгъэр бэ.\nКъуаджэм щагъэпсыгъэ IэзапIэм ишIуагъэкIэ цIыфхэр чыжьэу мыкIохэу апэрэ медицинэ IэпыIэгъур арагъэгъоты. Джащ фэдэу гупыкI зиIэ адыгэ кIалэм мэщыт дахэ мыщ къыдаригъэгъэуцуагъ, чылэдэсхэм япсауныгъэ агъэпытэным ыкIи спортым пыщэгъэнхэм фэшI аужырэ шапхъэхэм адиштэрэ стадион афашIыгъ.\nIофыгъо анахь шъхьаIэу щытыгъэр зашъохэрэ псыр Мэфэхьаблэ ещэлIэгъэныр ары. АщкIэ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат муниципалитетым, ащ фэгъэзэгъэ къулыкъухэм пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр афишIыгъэх, ахэр гъэцэкIагъэхэ зэрэхъурэм ежь ышъхьэкIэ лъыплъагъ. Федеральнэ программэу «Къоджэ псэупIэхэм зыпкъ итэу хэхъоныгъэхэр ашIынхэр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу псырыкIуапIэм ишIын аухыжьыгъ. Километри 6 фэдиз зикIыхьэгъэ псэуалъэм игъэпсын сомэ миллиони 10,8-рэ пэIуагъэхьагъ. Ащ щыщэу сомэ миллиони 6,8-р – федеральнэ гупчэм, миллиони 2,9-р – республикэм, миллион 1,1-р – чIыпIэ бюджетым къатIупщыгъэх. Мы лъэныкъомкIэ республикэм ипащэхэм пшъэрылъхэр зэрагъэцэкIагъэхэм ишIуагъэкIэ цIыфхэр бэшIагъэу зэжэщтыгъэхэ псы къабзэр агъэфедэн амал щыIэ хъугъэ. Къуаджэм гъэстыныпхъэ шхъуантIэр ещэлIэгъэным епхыгъэ IофшIэнхэм джырэблагъэ ападзэжьынэу агъэнафэ.\n– Псыр къычIэзщырэ псэуалъэ тиIагъ, ау ащ изытет уигъэрэзэнэу зэрэщымытым къыхэкIэу дгъэфедэжьыщтыгъэп. Тигъунэгъу къутырэу Пролетарскэм къикIыщтыгъ тикъуаджэ къыIэкIахьэщтыгъэ псыр. Сетим лъэшыщэу Iоф зэришIэрэм къыхэкIыкIэ псым икъэтын зэпыугъохэр фэхъущтыгъэх, ащ идэгъугъэкIи гумэкIыгъохэр щыIагъэх. ПсырыкIуапIэу къытфашIыгъэм ишIуагъэкIэ мы щыкIагъэхэр зэкIэ дэгъэзыжьыгъэхэ хъугъэ, – еIо Мэфэхьаблэ иадминистраторэу Хьасани Мыхьамэт.\nКосовэ имызакъоу, Тыркуем, Сирием, Иорданием, Израиль къикIыжьыгъэхэри къуаджэм дэсых. Унагъохэм ащыщыбэм унэхэр ашIынхэу рагъэжьагъ. Инфраструктурэ зэрэщымыIэм цIыфхэр зэтыриIажэщтыгъэх. Къуаджэм псыр зэрэращэлIагъэм Iофхэр бэкIэ нахь къыгъэпсынкIэнхэу, гумэкIыгъуабэ дэгъэзыжьыгъэ хъунэу, мыщ щыпсэу ыкIи унэ щызышIы зышIоигъохэм япчъагъэ хэхъонэу цIыфхэр мэгугъэх. ПсэупIэ зыщыпшIын плъэкIыщт хапIэу чылэм дэлъыр афикъущт.\nАдыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зи Хэкужъ къэзыгъэзэжьыгъэм и Мафэ фэгъэхьыгъэу IэкIыб къэралыгъохэм къарыкIыжьыгъэ тилъэпкъэгъухэм ащыщхэм заIокIэм Мэфэхьаблэ иIофыгъохэми атегущыIагъэх. Илъэс 20-кIэ узэкIэIэбэжьымэ Косовэ къикIыжьхи тилъэпкъэгъухэм ячIыгу къызэрагъэзэжьыгъагъэм тарихъ мэхьанэшхо зэриIэр республикэм ипащэ хигъэунэфыкIыгъ.\n– Къуаджэу Мэфэхьаблэ псырыкIуапIэм ишIын щытыухыгъ, гъэстыныпхъэ шхъуантIэр ещэлIэгъэнми пытыдзэжьыщт, псэупIэм изэтегъэпсыхьан лъыдгъэкIотэщт. Шъыпкъэ, тызгъэгумэкIырэ Iофыгъохэри щыIэх, зэкIэри псынкIэ къытщыхъоу тфэIощтэп. Ау ахэр дэгъэзыжьыгъэнхэм, пшъэрылъхэр гъэцэкIэгъэнхэм тишъыпкъэу тапылъ. УФ-м и Президентэу Владимир Путиным къызэрэхигъэщыгъэу, федеральнэ, шъолъыр ыкIи чIыпIэ хэбзэ къулыкъухэр зэгъусэхэу къэзыгъэзэжьыгъэ тицIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу хъуным Iоф дашIэным фэхьазырых. Мэфэхьаблэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэм, итхъухьагъэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэным тапэкIэ тапылъыщт, – къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nКъуаджэм псырыкIуапIэр зэрэращэлIагъэм цIыфхэр ыгъэгушIуагъэх, мыщ фэдэ фыщытыкIэм кIуачIэ къаритыгъ. Сыд фэдэрэ лъэныкъокIи IэпыIэгъу къафэхъугъэхэ республикэм ипащэхэм, муниципальнэ образованиеу «Мыекъопэ районым» иадминистрацие, къулыкъухэм, ведомствэхэм афэразэх. Адыгеим хэхъоныгъэхэр ышIынхэм, ыпэкIэ лъыкIотэным афэшI ежьхэм къатефэрэр агъэцэкIэным фэхьазырых.\nМэфэхьаблэ мафэ къэс нахь кIэракIэ ыкIи зэтегъэпсыхьагъэ мэхъу, щыкIагъэу, гумэкIыгъоу иIэхэр цIыкIу-цIыкIоу дагъэзыжьых. Мыщ щыпсэухэрэм зэгурыIоныгъэ ыкIи зыкIыныгъэ азыфагу илъэу зэдэпсэух, унагъохэр ашIэх, сабыйхэр къафэхъух, неущырэ мафэм яцыхьэ телъэу ыпэкIэ маплъэх. Ащ дакIоу республикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэм яIахьышIу къыхалъхьэ.


ПсэупIэхэр арагъэгъотыгъэх — Голос Адыга\nРедактор 12.04.2017 КЪЭБАРЫКlЭХЭР, ПОЛИТИКЭР\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат тыгъуасэ Мыекъопэ районым щыIагъ. Поселкэу Тульскэм щашIыгъэ къатищэу зэтет унэу фэтэр 21-рэ зыхэтым икъызэIухын фэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэм ар хэлэжьагъ. Зянэ-зятэ зимыIэжьхэм ащыщхэу чэзыум хэтыгъэхэм мы мафэм псэупIэ сертификатхэр аратыжьыгъэх.\nФедеральнэ ыкIи чIыпIэ хэбзэгъэуцугъэхэм ягъэцэкIэн къыдыхэлъытагъэу, зянэ-зятэ зимыIэжьхэм мы унэм хэт фэтэрхэр атырагощагъэх. ПсэолъакIэр аужырэ шапхъэхэм адештэ, зэрифэшъуашэу зэтегъэпсыхьагъ. Зянэ-зятэ зимыIэжьхэм ыкIи алъыплъэн зышъхьащымытыжьхэм апае 2016-рэ илъэсым мыщ фэдэ уни 2 кIэу ашIыгъ. АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм иIэпыIэгъукIэ охътэ кIэкIым къыкIоцI фэтэрыбэу зэхэт ящэнэрэ унэр муниципалитетым щагъэуцугъ. Джы унищыр зыхэхьэрэ район цIыкIу гъэпсыгъэ хъугъэ. Фэтэрхэм ящэфын пэIухьэгъэ ахъщэр республикэ бюджетым къыхахыгъ.\nГушIогъо зэхахьэм хэлэжьагъэх АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, министрэхэм я Кабинет хэтхэр, Мыекъопэ районым иадминистрацие ипащэу Алексей Петрусенкэр, псэупIэ зэратыщтхэр, нэмыкIхэри.\nАР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэр зэхахьэм къыщыгущыIэзэ псэупIэ сертификатхэр зэратырэ пстэуми къафэгушIуагъ, ахэмкIэ непэ мэфэкI шъыпкъэу зэрэщытыр хигъэунэфыкIыгъ.\n— Социальнэ пшъэрылъхэр дгъэцэкIэнхэр анахь мэхьанэшхо зиIэ лъэныкъохэм ащыщ. Ащ хэхьэ зянэ-зятэ зимыIэжьхэм, алъыплъэн зышъхьащымытыжьхэм яфэIо-фашIэхэр зэшIохыгъэнхэр. КъызэIутхырэ унэр ащ фэIорышIэщт. Мыщ ишIын фэгъэзэгъэ псэолъэшIхэм тафэраз, ахэм яшIогъэшхо къытэкIыгъ. Непэ псэупIэ зиIэ хъугъэхэр ныбжьыкIэх, республикэм инеущырэ мафэ лъагъэкIотэщт, арышъ, ахэм IэпыIэгъу тафэхъун, алъэ тедгъэуцонхэ фае. ИлъэситIу горэкIэ узэкIэIэбэжьымэ, мы программэм игъэцэкIэнкIэ гумэкIыгъохэр щыIагъэх, ау республикэм ихэбзэ къулыкъухэм, муниципалитетхэм, нэмыкIхэм яIо зэхэлъэу зэрэзэдэлэжьагъэхэм ишIуагъэкIэ ахэр дэгъэзыжьыгъэхэ хъугъэ. Итхъухьагъэм диштэу непэ типшъэрылъхэр тэгъэцакIэх. 2017-рэ илъэсым зянэ-зятэ зимыIэжь нэбгыри 174-мэ псэупIэхэр ядгъэгъотыщтых. ТапэкIи мы IофшIэныр лъыдгъэкIотэщт, чэзыум хэт пстэуми ящыкIэгъэ фэтэрхэр яIэнхэм тынаIэ тедгъэтыщт. Ныбджэгъу лъапIэхэр, псауныгъэ шъуиIэу, гъэхъагъэхэр шъушIыхэзэ шъуищыIэныгъэ гъогу шъукъырыкIонэу, шъуныбжьыкIэшъ, зэкIэми унэгъо дахэхэр шъушIэнхэу, шъуисабыйхэр шъупIунхэу шъуфэсэIо, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат. ПсэупIэ сертификатхэр зянэ-зятэ зимыIэжьхэм, алъыплъэн зышъхьащымытыжьхэм аратыжьыгъэх. Ахэм ащыщхэр къэгущыIагъэх, мыщ фэдэ шIухьафтын къафэзышIыгъэ пстэуми афэрэзагъэх.\nКъумпIыл Муратрэ псэупIэ зэрагъэгъотыгъэхэм ащыщэу Кристина Худяковамрэ кусэ плъыжьыр зэпаупкIи, мэфэкI шIыкIэм тетэу унакIэр къызэIуахыгъ. Ар ыкIоцIкIэ зэрэзэтегъэпсыхьагъэр зэрагъашIэмэ ашIоигъоу унэгъо ныбжьыкIэхэм ащыщ пащэхэр ихьэкIагъэх. КъумпIыл Мурат ылъэгъугъэм осэшIу фишIыгъ, псэупIэ зэратыгъэхэм унагъомкIэ къашъхьэпэщт шIухьафтынхэр афишIыгъ.\n— ЫпэкIэ къызэрэсIуагъэу, зянэ-зятэ зимыIэжьхэм, алъыплъэн зышъхьащымытыжьхэм яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэм тынаIэ тедгъэтыщт. Мы районым щыпсэурэ нэбгыри 9-мэ Мыекъуапэ фэтэрхэр ащыфэтщэфыщтых. ПсэупIэ зэттынэу къызытефэхэрэм зэкIэми яфэIо-фашIэхэр зэшIотхыщтых, — къыIуагъ зэфэхьысыжьхэр къышIызэ КъумпIыл Мурат.\nАР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэр цIыфэу къэзэрэугъоигъэхэм ахэхьагъ, ахэм гущыIэгъу афэхъугъ. Муниципалитетым тапэкIи хэхъоныгъэхэр ышIынхэм, иинфраструктурэ зэтегъэпсыхьэгъэным зэрэпылъыщтхэр пытагъэ хэлъэу ариIуагъ. Мы илъэсым поселкэу Гъозэрыплъэ гъэстыныпхъэ шхъуантIэр ращэлIэнэу зэрагъэнафэрэр, зашъохэрэ псыр, нэмыкI Iофыгъохэр зэшIохыгъэнхэм анаIэ зэрэтырагъэтыщтыр ариIуагъ.\n— ШIуагъэ къэзытырэ программэхэм зэкIэми тахэлажьэ. Iофэу тшIэрэр зыфэгъэхьыгъэр, тицIыфхэм щыIэкIэ-псэукIэ амалэу яIэхэр нахьышIу шIыгъэныр, къагъашIэрэм хэгъэхъогъэныр ары. Мы лъэныкъомкIэ зэшIотхыгъэр макIэп, ау демографием ылъэныкъокIэ Iофхэм язытет джыри тигъэразэрэп. Зидунай зыхъожьыхэрэм япчъагъэ нахь макIэ хъуным, сабыеу къэхъухэрэм ахэгъэхъогъэным мэхьанэшхо яI, — къыIуагъ кIэухым КъумпIыл Мурат.\nЯIофшIэн осэшIу фишIыгъ\nМы мэфэ дэдэм АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэр зэфэшIыгъэ Iахьзэхэлъ обществэу «Радуга» зыфиIорэм щыIагъ.\nХъызмэтшIапIэр анахьэу зыфэгъэзагъэр гъэфэбапIэхэм хэтэрыкIхэр къащигъэкIыныр ары. Ащ ипащэу Джарымэкъо Хъызыр къызэриIуагъэмкIэ, джырэ уахътэм чIыгу гектари 6 фэдиз аIыгъ. Ащ томатхэр, нэшэбэгур, щыбжьыир, салат зэфэшъхьафхэр ащагъэтIысхьэх. ЗэкIэмкIи нэбгыри 109-мэ Iоф щашIэ, ахэм ягурыт лэжьапкIэ сомэ мин 16,5-м кIахьэ. 2016-рэ илъэсым хъызмэтшIапIэм хэтэрыкI тонн 1703-рэ фэдиз къыхьыжьыгъ. Продукциеу ащагъэм сомэ миллиони 101-рэ тефагъ. Бюджет зэфэшъхьафхэм, фондхэм хэбзэIахьхэр арагъэхьагъэх. ЧIыгоу аIыгъым зыхагъахъокIэ, хэтэрыкIэу къахьыжьырэр нахьыбэ ашIын амал зэряIэщтыр хъызмэтшIапIэм ипащэ къыIуагъ.\nГъэфэбапIэхэм къащагъэкIырэ хэтэрыкIхэр шэпхъэшIухэм адештэх, ядохимикатхэр агъэфедэхэрэп. Биологическэ пкъыгъохэр Голландием ыкIи Израиль къаращых. КъагъэкIыгъэр Москва, Краснодар, Шъачэ ыкIи Адыгеим ащаIуагъэкIых. Гухэлъэу щыIэхэм ащыщ мы къэкIорэ илъэси 5-м къыкIоцI гектар 1,5-м телъытэгъэ гъэфэбапIэм ыкIи пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр зыщаIыгъыщтхэ псэуалъэм яшIын.\nКъумпIыл Мурат хъызмэтшIапIэр къыплъыхьагъ, хэтэрыкIэу къагъэкIыхэрэм язытет, яIэшIугъэ осэшIу афишIыгъ.\nПредыдущая Сомэ миллион 337-рэ къыхагъэкIыгъ\nСледущая 60-летие начала космической эры в Адыгее встретят «космическим» забегом


Илъэс 80-м зынэскIэ… | Адыгэ Макъ\nПенсионерым ыныбжь илъэс 80-м нэсыгъэу ипенсие къыфалъытэжьын фаеу хъугъэмэ, ПенсиехэмкIэ фондым зыфигъэзэн ищыкIагъэп. ЧIыпIэ органэу ежь зэпхыгъэм иIофышIэхэм тхылъэу аIэкIэлъхэм къапкъырыкIхэзэ къыфалъытэжьы. Ащ фэдэу къызфыхагъахъорэр ыныбжь нэсыгъэу пенсием кIогъагъэхэр ары. Сэкъатныгъэ иIэу е лъыплъэн имыIэу къызэрэнагъэм фэшI пенсиер зыфагъэуцугъагъэхэр, социальнэ пенсиер къызэратыхэрэр мы шапхъэхэм къахиубытэхэрэп. Мыхэм япенсие икIэрыкIэу къафалъытэжьыным пае аныбжь илъэс 80-м нэмысызэ джа пенсиеу къаратырэр страхованиемкIэ пенсиекIэ зэбларагъэхъужьынэу лъэIу тхылъ атын фитых.\nАпэрэ купым хэхьэрэ сэкъатныгъэ зиIэхэм аныбжь илъэс 80-м нэсыгъэми япенсие къыхэхъощтэп, сыда пIомэ апэрэ мафэм къыщыублагъэу афагъэуцурэр джа къызхэхъуагъэхэм афэдиз.\nЫныбжь хэкIотагъэу, ипенсие къыхэхъуагъэу къыратэу Адыгеим исыр нэбгырэ 9377-рэ мэхъу.


IофшIэныр лъагъэкIотэнэу пшъэрылъ къафишIыгъ | АДЫГЭ ДУНАЙ | АДЫГЭ ДУНАЙ | АиФ Адыгея\nАхэм япащэхэм, чIыпIэ Адыгэ Хасэм хэтхэм, бизнесым хэщагъэхэм аIукIагъэх. Ащ фэхъугъэ зэфэхьысыжьхэм щатегущыIагъэх КъумпIыл Мурат инвестиционнэ политикэмкIэ АР-м и ЛIышъхьэ иIэпыIэгъоу Петр Гарнагэмрэ «Тэхъутэмыкъое къоджэ псэупIэм» иадминистрацие ипащэу Нэужьырэкъо Алыйрэ зэIукIэгъоу адыриIагъэм.\nЫпшъэкIэ къызэрэщыхэдгъэщыгъэу, Адыгеим и ЛIышъхьэ ипшъэрылъкIэ бэдзэогъум и 12 — 19-м Тэхъутэмыкъое районым илIыкIо куп Тыркуем щыIагъ.\n«Тыркуем щызэдытиIэгъэ зэдэгущыIэгъухэр шIуагъэ къытэу зэхэщагъэхэ хъугъэх. Типроектхэм ащыщхэм ягъэцэкIэн едгъэжьагъ. ТизэфыщытыкIэхэр гъэпытэгъэнхэм фэIорышIэ мы илъэсыр культурэмрэ зекIонымрэ я Илъэсэу Урысыеми, Тыркуеми зэращагъэнэфагъэр. Итхъухьэгъэ пстэури щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэным фэшI республикэмкIэ ведомствэхэм язэпхыныгъэ дгъэлъэшыным, мы IофшIэным муниципалитетхэр, министерствэхэр чанэу къыхэлэжьэнхэм мэхьанэшхо иI» , — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nПшъэрылъэу зыфагъэуцужьхэрэр гъэцэкIэгъэнхэмкIэ, Тыркуем икъалэхэу Инегель, Бурсэ ябизнес-сообществэ илIыкIохэм зэIукIэгъу-зэдэгущыIэгъухэр адашIынхэм фытегъэпсыхьэгъэ гухэлъ Тэхъутэмыкъое районым зэриIэм республикэм ипащэ дыригъэштагъ.\nНэужьырэкъо Алый къызэриIуагъэмкIэ, Инегельрэ Тэхъутэмыкъое районымрэ бэшIагъэу зэблэгъэныгъэ зэдыряI. Мы аужырэ илъэсхэм лIыкIо купхэр бэрэ зэхахьэх, яныбджэгъуныгъэрэ язэпхыныгъэрэ зэрагъэпытэщтымкIэ амалэу щыIэхэм атегущыIэх. ЛIыкIо купым ипащэ къызэриIуагъэмкIэ, Тыркуем зэкIохэм, Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ыцIэкIэ къалэхэм япащэхэм, ахэм ащыпсэухэрэм шIуфэс гущыIэхэмкIэ зафагъэзагъ. Муниципалитетхэм язэфыщытыкIэхэр гъэпытэгъэнхэм КъумпIыл Мурат ынаIэ зэрэтетым мэхьанэшхо иIэу мы къэлитIум япащэхэм къаIуагъ. Ахэм ялIыкIохэр Адыгеим къырагъэблэгъагъэх ыкIи а предложением къыдырагъэштагъ. ЗэрагъэнэфагъэмкIэ, чъэпыогъум и 5-м, Адыгэ Республикэм и Мафэ ехъулIэу ахэр тишъолъыр къэкIощтых.\n«Тыркуем тилъэпкъэгъухэу исхэм ащыщыбэр Адыгеим къакIо, ащ дакIоу тизэпхыныгъэ нахь дгъэпытэ ашIоигъу. АщкIэ республикэм къыгъэлъэгъонэу иIэр макIэп, а лъэныкъохэри къафэтIотагъэх. Инвестиционнэ амалхэу тиIэхэм афэгъэхьыгъэ лъэтегъэуцо афызэхэт-щагъ», — къыIуагъ А. Нэужьырэкъом.\nМыщ фэдэ зэхахьэхэм, зэIукIэгъу-зэдэгущыIэгъухэм шIогъэшхо къызэратырэр республикэм ипащэ къыхигъэщыгъ. АщкIэ егъэжьэпIэшIоу щыIэхэм адырагъэштэным зэрэфэхьазырхэр хигъэунэфыкIыгъ.\n«Бизнесым хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ мы къалэхэм амалышIухэр аIэкIэлъых. Арышъ, ащкIэ тызэзыпхынхэ зылъэкIыщт лъэныкъохэр къыхэдгъэщынхэм тынаIэ тедгъэтын фае. Ащ дакIоу бизнесым изэхэщэнкIэ ахэм опытэу аIэкIэлъыр къызфэдгъэфедэным, тизэпхыныгъэ дгъэпытэным мэхьанэшхо яI. Урысыем, Адыгеим шIуагъэ къафэзыхьын зылъэкIыщт проект пстэуми адетэгъаштэ, ахэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэнхэр типшъэрылъ шъхьаIэу щыт», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nАдыгеим и ЛIышъхьэ анахьэу ынаIэ зытыридзагъэхэм ащыщ зекIоным хэхъоныгъэхэр ышIынхэр. Мы лъэныкъомкIэ республикэм амалышIухэр IэкIэлъых, тишъолъыр къакIохэрэм, тилъэпкъэгъухэм ядгъэлъэгъун тлъэкIыщт чIыпIэ дэхабэ тиI. Ащ дакIоу мы хэгъэгум щыпсэухэрэ адыгэхэм зэпхыныгъэу адытиIэр дгъэпытэным, тизэхахьэхэр нахьыбэ хъунхэм мэхьанэшхо зэряIэр республикэм ипащэ къыIуагъ. Мыщ къыдыхэлъытагъэу Адыгеимрэ Тыркуемрэ зэзэгъыныгъэхэр зэдашIыгъэх, тилъэпкъэгъухэм афытегъэпсыхьагъэхэ зекIо программэхэр зэхагъэуцуагъэх. Ащ иапэрэ зэфэхьысыжь хъугъэ зитарихъ чIыгу зэзыгъэлъэгъу зышIоигъо тилъэпкъэгъухэр жъоныгъуакIэм тиреспубликэ къызэрэкIуагъэхэр. МыщкIэ республикэм ипрофильнэ Комитетрэ муниципалитетхэмрэ IофшIэныр лъагъэкIотэнэу Адыгеим и ЛIышъхьэ пшъэрылъ къафишIыгъ.\n«Лъэныкъохэм зэдытиIэгъэ зэIукIэгъу-зэдэгущыIэгъухэм шIуагъэ къэзытыщтхэ зэфэхьысыжь гъэнэфагъэхэр къакIэлъыкIонхэм мэхьанэшхо иI. Ары анахьэу Iоф зыдэтшIэн, тынаIэ зытедгъэтын фаер», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.\nЭкономикэм, инвестицие- хэм хэхъоныгъэхэр ашIынхэм афэгъэхьыгъэ зэдэгущыIэгъухэм, лъэтегъэуцохэм адакIоу культурнэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэм Тэхъутэмыкъое районым илIыкIохэр ахэлэжьагъэх.\nCымэджэщыр къызэIуахыгъ →


Абрэдж Альмир фэгъэхьыгъэ къэгъэлъэгъон Адыгэ Республикэм и лъэпкъ музей къыщызэIуахыгъ\nШэмбэт, ШышъхьэIум и 04 2018 06:36\nАдыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей къыщызэIуахыгъэ къэгъэлъэгъоныр Абрэдж Альмир щыIэныгъэ гъогоу къыкIугъэм фэгъэхьыгъ. ЦIыф цIэрыIом ыгу къызытемыожьырэр илъэс хъугъэ.\nЛъэпкъ музеим ипащэ игуадзэу Шэуджэн Налмэс зэхахьэр зэрищагъ. Ащ ипэублэ гущыIэ щыхигъэунэфыкIыгъ Абрэдж Альмир фэгъэхьыгъэ къэгъэлъэгъоным лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зэрэхэлажьэхэрэр.\nА. Абрэджыр 1945-рэ илъэсым шэкIогъум и 28-м Хьатыгъужъыкъуае къыщыхъугъ. 1976 – 1988-рэ илъэсхэм Сыхъум щыпсэугъ. ШIэныгъэмкIэ Абхъаз къэралыгъо музеим исекретарэу Iоф ышIагъ. 1988-рэ илъэсым Адыгеим къыгъэзэжьи, хэку краеведческэ музеим ипащэу агъэнэфагъ.\nАдыгэ Республикэм культурэмкIэ иминистрэ игуадзэу ШъэуапцIэкъо Аминэт зэхахьэм къыщиIуагъэм бэмэ уарегъэгупшысэ. Абрэдж Альмир музеим ипащэу зэрэщытым дакIоу, общественнэ IофышIэшхуагъ. Адыгэ Хасэм хэтыгъ, Дунэе Адыгэ Хасэм иIофхэм чанэу ахэлажьэщтыгъ. Адыгеир Краснодар краим къызыхэкIыжьым, къэралыгъо гъэпсыкIэ иIэным фэшI унэшъо хэхыгъэхэр штэгъэнхэм кIэщакIо фэхъугъ.\n— Iофыр нахь зыщыкъиным гукIи, псэкIи хэтыгъ, пчэгум шъхьэихыгъэу иеплъыкIэхэр къыщиIон ылъэкIыщтыгъ, — хигъэунэфыкIыгъ ШъэуапцIэкъо Аминэт.\nКъокIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм яискусствэхэмкIэ Къэралыгъо музееу Мыекъуапэ дэтым ипащэу Кушъу Нэфсэт зэришэнэу, шъхьэихыгъэу къэгущыIагъ. Ащ зэрилъытагъэмкIэ, Абрэдж Альмир иIофшIагъэ тарихъым шIукIэ къыхэгъэнэжьыгъэн фае. Къалэм, къуаджэу зыщыщым, нэмыкIхэм ащыщ Лъэпкъ музеим ыцIэ афаусыныр тефэ.\nЗэхахьэм хэлажьэхэрэр а уахътэм зэдырагъаштэу Iэгу теуагъэх, Н. Кушъум къыIуагъэм мэхьэнэ ин ратыгъ.\nШIэныгъэлэжьхэу, общественнэ IофышIэхэу МэщфэшIу Нэдждэт, Ацумыжъ Казбек, Пашътэ Мадинэ, ЦIыкIушъо Аслъан, ЛIымыщэкъо Рэмэзан, Беданыкъо Нихьад, Абрэдж Ачэрдан, нэмыкIхэу зэхахьэм къыщыгущыIагъэхэм ягупшысэхэр щыIэныгъэм къыпкъырэкIых. Лъэпкъ шIэжь зиIэ цIыф лъэшэу, зэкъошныгъэм игъэпытакIоу, гукIэгъу зыхэлъ IофышIэшхоу А. Абрэджыр щытыгъэу алъытагъ. Тхылъ къыфыдагъэкIыщтми, исурэтхэр зыдэт альбом фашIыщтми зэхэщакIохэм IэпыIэгъу афэхъунхэм фэхьазырых.\nЛъэпкъ музеим щылажьэхэрэм ацIэкIэ МэфэшIукъо Щангулэ зэхахьэм хэлэжьагъэхэм «Тхьашъуегъэпсэу» къариIожьыгъ Альмир лъытэныгъэ ин зэрэфашIырэм фэшI. А. Абрэджым иIахьылхэри зэхахьэм къыщыгущыIагъэх.\nМузеим ия 3-рэ къат къыщызэIуахыгъэ къэгъэлъэгъоным А. Абрэджым ипсэукIэ щыIэныгъэм епхыгъэу зэрэщытыгъэр IупкIэу къеIуатэ. ИкIэлэгъум, иныбджэгъухэм, Адыгэ Республикэм икъэралыгъо гъэпсыкIэ игъэпытэн, Адыгэ Хасэм хэтэу зэIукIэгъухэм зэрахэлажьэщтыгъэм, фэшъхьафхэм икIэрыкIэу уяплъы. Тхылъхэр, журналхэр, гъэзетхэр — ахэри тарихъым иIотакIох.\nКъэгъэлъэгъоныр къэзыгъэбаирэр А. Абрэджым иIофшIакIэ зэпхыгъэ едзыгъор ары. Столым тхьапэхэр, тхылъхэр, тутыныр, фэшъхьафхэри телъых — ищыIэныгъэ зытетыгъэр къагъэлъагъо.\nАбрэдж Альмир ышыпхъоу Зарэ, ыпхъоу Саидэ, Альмир икъорэлъфэу Инал, фэшъхьафхэм гущыIэгъу тафэхъугъ. ЦIыф цIэрыIоу зэрэщытыгъэм уасэ фашIызэ, зэряIахьылым гукIэ къыфагъэзэжьы, исурэт кIэлъырытхэу гупшысэхэм зэлъаштэх…\nЕджагъэх 253 фэдизэрэ


Саидэ игупшысэ дунай | Адыгэ Макъ\nСаидэ игупшысэ дунай\nЗыфасIорэр тилъэпкъ литературэ хахъо фэзышIырэ Хъунэго Саид ары. Бзылъфыгъэм зэфэдэу поэзиеми, прозэми Iоф ащешIэ. Сценариехэри, сэмэркъэухэри ытхыгъэх, ахэм артистхэр къяджэх, телевидением къегъэлъагъох.\nТхэкIо куп ятхыгъэхэр зыдэт тхылъэу «УблапIэ» зыфиIоу Адыгэ тхылъ тедзапIэм 1985-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэм Саидэ ирассказ заулэ дэхьагъ. Ащ ыужыIоу Хъунэго Саидэ тхылъхэу «Осэпсыц», «ГъашIэм илъагъохэр», «Макъэр шъхьафит» (усэхэр, эссехэр, монологхэр) къыдигъэкIыгъэх.\nСаидэ рассказ кIэкI щхэнхэр, сценэжъыехэр етхых. Ахэр спектаклэ-миниатюрэ зэхэгъэуцуагъэхэу республикэ телевидениемкIэ, радиомкIэ къатых. Хъунэго Саидэ 1996-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу УФ-м итхакIохэм я Союз хэт.\nИхэшыпыкIыгъэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр дэтхэу 2012-рэ илъэсым къыдэкIыгъэ тхылъым Саидэ игупшысэ дунай зыфэдэр, псэм зэхишIэу, гум ыщэчырэр къыриIотыкIын амалэу IэкIэлъыр зынэсырэр зэхыуегъашIэ. ТхакIом игупшысэ дунай ипчъэ усэ сатырэ зэфэшъхьафыбэм къыпфызэIуахы. Гур чъэрмэ, зынэмысрэ ыкIи къымыгъэгъунэрэ щыIэп. УсакIом ылъэгъоу, зэхихэу, ыщэчэу зыгъэразэу, зыгъэгушIоу ыкIи гупсэфыгъо къезымытэу гум пхырыкIырэ пстэумэ яджэуапых мы тхылъым къыдэхьагъэхэ усэхэр.\n«Сэплъэшъ — слъэгъурэр зыми къымылъэгъу», — еIо ащ. Уеджэнджэшынэуи зыкIи хъурэп, бэшIагъэу гупшысэ дунаим щыхэгърэй хъугъэ тхакIом инэплъэгъу закъокIи бэ къыгъэгъунэу, ыгъэунэфэу зэрэщытым.\nУсэу «Ори сэри тызэфэд!» зыфиIорэм цIыфыпсэ къабзэхэр зэлэгъу-зэщыщхэу зэрэзэтехьэхэрэр къыщиIуагъ бзэ зэкIу дахэкIэ:\nОри сэри тызэфэд,\nСигухэкI оуием фэд,\nСигушIуагъо — жъогъо лыд —\nУилыуз сэсыем фэд,\nКIышъор къесты —\nЦIыфым яем фэдэкъабз,\nГукIэгъу шIыныр зигъэхабз.\nОри сэри сыд дгощын? – къэупчIэ усакIор ыкIи тIэкIу кIотагъэу иусэ щыкIегъэтхъы:\n«Арышъ, сэри ори непэ\nЩегъэжьагъэу — ты ЦIыфын».\nАдыгэ поэзием илъэпсэхэщэу, усакIоу Хьаткъо Ахьмэд «цIыфыным пае цIыфыр къэхъугъ» ыIуагъ шIошъхъуныгъэ пытэ, теубытагъэ хэлъэу. Саидэ бзылъфыгъэ IокIэ-шIыкIэ шъабэр къебэкIэу, унашъоу щымытэу, гъэсэпэтхыдэр кIигъэтхъэу гущыIэр къешIы.\nГъашIэмкIэ анахь мэхьанэ зиIэу, псэм кIэгъэкъон фэхъурэ гукIэгъур дгъэкIоды е чIэтынэ зэрэмыхъущтыр сатырэ закъокIэ — «ГукIэгъу шIыныр зигъэхабз» ыIуи, къыухыгъ.\nМафи, чэщи, ошIуи, уаий гупшысэм зылъещэ тхакIор, усэм усэр къыкIэлъэкIо:\nУсэр – гъэсэпэтхыд,\nУсэр бэмэ яплъапI,\nАу угу зынэскIэ –\nУсэн зэчыир зыхэлъымкIэ, усэр сабый папкI, епIу, елэжьы, тамэ ыгъотыгъэмэ, зеIэты. Адэ сыд фэдэнхэ фаеха усэхэр? ТыкIэдэIукIын ащ иджэуап къэзытырэм:\nСиусэхэм унэ яIэп — шъхьэфитых,\nЗыфаем — раIо!\nАу шъхьэфит усэр —\nПсэкIэ дунаир зышырэ усакIом демыгъэштэн плъэкIырэп уасэу усэм фишIырэм. Зэгупшысэу ыпшысыжьырэм гъуни-нэзи иIэп; ыгу цIыкIужъые илъэу къыщекIокIырэр бэдэд: ЧIыгур, огур, лъэпкъыр, гъашIэр, цIыфхэр…\nЛъэпкъым ихъишъэ пIэ шъабэп,\nЛъэпкъым ихъишъэ — чIыфэп,\nХьафэуи птынэу уимылъкоп,\nЯакъыл игугъапIэу —\nТитыгъ, тинэф, тифаб.\nХъунэго Саидэ игупшысэ тэмабгъу: адыгэ лъэпкъым иблэкIыгъи, инепи, инеущи гукIэ ащэIорышIэ ыкIи ущыIэныр —пфэлъэкIырэр зымыгъэбэлэрэгъэу пшIэныр арэу зэрэщытыр кIегъэтхъы. УиIэм уасэ фэпшIэу уухъумэныр ыкIи ащ хэбгъэхъоныр хэткIи шапхъэу зыхъукIэ, гъашIэри тынчыпIэ-гупсэфыпIэу зэрэщытыщтым укIегъэгушIу.\nАуми, усакIор гупсэфэп, гумэкIыгъуабэу щыIэмэ зэрадзэ: «СэгумэкIы. Ренэу сэгумэкIы — Ащи къэзгъэшIагъэр къеунэкIы». Дунаим щыхъурэ-щышIэрэ пстэумэ ащыгъуазэу, агъэтхьауеу, зэхишIэрэр — тэрэзыр ыкIи мытэрэзыр ыгъэунэфыныр, дэир е Iаер уяпэсэкIымэ, къэмыгъэхъунхэ е щыбгъэзыенхэ плъэкIынхэу щытхэмэ зэхифэу, зэхидзэу, зэригъапшэрэр бэдэд; джарэу усакIом ыгу пщэлъэ ин — зынэмыси, ымылъэгъуи щыIэп, ишъыпкъэ мыпшъыжьэу фэкIо.\nКъысэмыIу! Сыфаеп зэхэсхынэу!\nСызтет чIыгур чэнэу, зэгочынэу,\nСефэхынэу чIэ зимыIэ Iуашъхьэм,\nСыIутынэу къэпIощтым икъашъхьэ,\nСэрэмах, сэрэмыпаг егъашIэм,\nСэщ фэдэу минишъэхэр мэплъызы —\nЗэмыжэгъэ фыртынэм ефырзых,\nХэхэс гугъэу къычIэкIыгъ ягугъэ,\nЗи къэмыIу! ГущыIэхэр бгъэпшъыгъэ.\nЛъэхъэнэ мыджырым имэшIожь стыр гу хыябэр зэрилыпкIырэм, зэо-бэнэ зэпымычыжьмэ цIыфи, нэмыкIхэу псэ зыпытхэри зэрякIодылIэхэрэр мы сатырхэм ащыкIэгъэтхъыгъ; зэкIэ, зэкIэ къызэрыкIырэр ыкIи зыфэкIожьырэр мылъкур ары, цIыф цIыкIур зыкIэхъопсырэри зытекIодэжьырэри а мылъку мыгъор ары.\nСыдэу сигъэпшъыгъа зэо-бэнэ къэбарым\nСедэIузэ. Седжэзэ. Зэзгъэзэфэжьызэ.\nСыдэу сигъэпшъыгъа шъхьакIом имашIо\nСигъашIэ ылъапсэ кIистыкIызэ!\nАу тыдэ пхьына о уихьылъэ,\nХэт птырихына а онтэгъур?\nЗызысэплъыхьэм — сикIалэхэр къызготых —\nЗыщыщыри къагурымыIоу атезгъэуагъ.\nУсакIоу Хъунэго Саидэ щыIэныгъэм, дунаим ипчэгу ит гупшысакIу: лъапи шъхьапи зынэмыси ымышIи щыIэп; иакъыл зэтеуцуагъэкIэ, игулъытэ чанкIэ, игущыIэ фытагъэкIэ гу минхэм алъэIэсы, арэхьэ, зыкъарегъаштэ.\nШIу усэлъэгъу, ГъашIэр!\nМафэм ыцакIэ земыгъэфэх —\nГъунэм сыIутэу чэщым ылъачIэ\nГъашIэр — алрэгъоу\nМачъэ нэплъэгъур —\nИлъагъо — нэф!\nТхьэкъэгъэшIыгъэ дунаишхом ыпсэ пызыгъэтырэр зэфэдэкIэ шIулъэгъур арба?! Ар къыгурыIоу мэусэ бзылъфыгъэр.\nЩыIэныгъэм икъежьапIэри инэфапIэри ЧIыгур ары. «Псэ» зыцIэр пытэу, нэрымылъэгъу кIапсэкIэ ащ епхыгъ. Хъунэго Саидэ гъашIэм хэлъ-хэсыр бэшIагъэу ыгъэунэшкIугъ, усэкIо чъэпхъыгъ, щтапхэп, гукIодыпхэп; чан, сыдымкIи кIочIэгъу зыфырекъужьы; ЦIыфэу мы чIыгум зэрэтетым егъэбжьышIо, зыкIыныгъэу чIыгум дыриIэм егъэлъэшы, еIэты.\nО — сэры\nЧIыгур мэбыбы —\nЧIыгур мэлажьэ —\nЧIыгур мэпкIантIэ —\nЧIыгур мэгырзы —\nЧIыгур мэтакъо —\nЧIыгур мэкъутэ —\nЧIыгур мэгуIэ —\nЧIыгур мэлъаIо —\nЧIыгур мэдаIо —\nЧIыгур мэкуо —\nЧIыгур мэубзэ —\nУсакIор акъыли амали щыкIэрэп, гущыIэр иIэрыфэгъу, ыкIуачIэ из. Иадыгэ лъэпкъ, ичIыгу афыриIэ гукIэгъу-шIулъэгъур гъунэнчъ ыкIи ар исатырхэм ащыкIегъэтхъы. Псауныгъэ пытэкIэ тыфэлъаIозэ, хэхъоныгъэ лъэбэкъукIэхэмкIэ бэрэ тхылъеджэхэр ыгъэгушIонхэу фэтэIо.\nАдыгэ нэпсым сыдрэ гупшыса\nСыд фэдэ къина ЧIыгум щызекIоу,\nАдыгэ нэпсым ымыгъэпскIыгъэр?\nЩыIэп хэгъэгуи, чIыгуи, ошъогуи\nАдыгэ цIыфым ынитIу ымышIэу.\nХэхэсы хъишъэм лъэпкъыр ыулъэгуи,\nИмыжъо шъхьалы сапэ ар ышIэу…\nОуитIу-оуищэу гъыбзэр иIусэу\nЧIыгур хъураеу къырикIукIыгъ.\nЛъэпкъым ишIупIэ игъонэмысэу\nХымэ къэхалъэмэ адалъхьажьыгъ.\nАдыгэ нэпсым иIэп гъунапкъэ,\nАр къэзылъфыгъэм ыцIэ къешIэжь!\nАдыгэ ЧIыгур тпсэ илъэгапIэу,\nАдыгэ цIыфым къыфэрэнэжь!


Президентым ия 17-рэ зэдэгущыIэгъу | Адыгэ Макъ\nПрезидентым ия 17-рэ зэдэгущыIэгъу\nАвтор: Редакция\t/ 21.06.2019\t/ КЪЭБАРЫКlЭХЭР, ПОЛИТИКЭР, ЭКОНОМИКЭР\t/\nУрысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным, илъэсыбэ хъугъэу зэрихабзэу, зэдэгущыIэгъу занкIэ къэралыгъом щыпсэухэрэм тыгъуасэ, мэкъуогъум и 20-м, адыриIагъ. Я 17-рэ ар зэрэзэхищагъэр.\nКъэралыгъом ипащэ упчIэу къыфагъэзагъэхэр нахь псынкIэу зэхэфыгъэнхэм, Iофыгъоу цIыфхэм къаIэтыхэрэр дэгъэзыжьыгъэнхэм афэшI федеральнэ министрэхэри, субъектхэм япащэхэри видеозэпхыныгъэм иамалхэмкIэ къыхагъэлэжьагъэх.\nЗэдэгущыIэгъур джыри рамыгъажьэзэ къэралыгъом ипащэ зыкъыфэзыгъэзагъэр нэбгырэ миллионрэ мин 500-рэ хъугъагъэ. Нахьыбэу социальнэ Iофыгъохэр, лэжьапкIэр, пенсиехэр зэримыкъухэрэр, щыIакIэр нахь къин зэрэхъугъэр, псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым изытет, медицинэм щыкIагъэу иIэхэр ары цIыфхэр зыгъэгумэкIыщтыгъэхэр.\nВладимир Путиным зыкъыфэзыгъэзагъэхэм къаIэтыгъэ Iофыгъохэм ащыщхэм пэшIорыгъэшъэу ыпэрэ мафэм ахэплъагъ. ЩыIакIэр къин зэрэхъугъэм, лэжьапкIэм къызэрэщыкIагъэм, уасэхэм зэрахахъорэм, псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым изытет нахьыбэу зэригъэгумэкIыхэрэр, пыдзэфэ пытэхэм ядэщыни мыгъэ бэу игугъу къызэрашIыгъэр ипэублэ псалъэ къыщыкIигъэтхъыгъ.\nЖурналистэу зэдэгущыIэгъу занкIэр зезыщэхэрэм пстэумэ апэу Лъэпкъ проектхэм ягугъу къашIыгъ, ахэм мэхьанэу яIэм, федэу къахьыщтыр цIыфхэм икъу фэдизэу къызэрагурымыIорэр, къызэрэкIэупчIэхэрэр къыхагъэщыгъ. Владимир Путиным ащ джэуап къыритыжьызэ, экономикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэм, къэралыгъом къыщыдагъэкIырэм хэхъоным, цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу хъуным, джа Iофыгъоу къаIэтыхэрэр дэгъэзыжьыгъэнхэм ахэр фэIорышIэнхэр пшъэрылъ шъхьаIэу зыфагъэуцужьыгъэу Лъэпкъ проектхэр зэрэрахьыжьагъэхэр къыIуагъ.\nЛэжьапкIэр зэримыкъурэм фэгъэхьыгъэ упчIэр апэрэхэм ащыщыгъ. ЦIыфэу къэралыгъом ипащэ зыкъыфэзыгъэзагъэхэм сомэ мини 10 — 12 нахьыбэ къызэрамылэжьырэр къаIуагъ. ГущыIэм пае, къалэу Орел щыпсэурэ кIэлэегъаджэу апшъэрэ категорие зиIэм сомэ мини 10-м ехъу, Тверской хэкум щылажьэрэм сомэ мин 15 къараты, къалэу Мурманскэ дэс врачым илэжьапкIэ сомэ мин 20-м шIокIырэп. Ащ нахь мэкIэжьэу къычIэкIыгъ мэшIогъэкIосэ къулыкъум иIофышIэу видеозэпхыныгъэкIэ Президентым зыкъыфэзыгъэзагъэм илэжьапкIэ.\nВладимир Путиным мы упчIэхэм джэуап къаритыжьызэ, сомэ мини 10 нахьыбэ къызэрамытыхэрэм яIоф зэхэфыгъэныр шIокI зимыIэ Iофэу зэрэщытым къыкIигъэтхъыгъ. Сыда пIомэ ежь иунашъокIэ лэжьэпкIэ анахь макIэу къэралыгъом щагъэнэфагъэр сомэ 11280-м нэсэу къаIэтыгъ. Журналистхэм къызэраIуагъэмкIэ, субъектхэм япащэхэм ащыщхэм а лэжьэпкIэ анахь макIэм къыщагъэкIагъ. Владимир Путиным лъыплъэкIо органхэм закъыфигъазэзэ, а зэпстэури зэхафынэу къариIуагъ.\nАрэу щытми, цIыфхэм ящыIакIэ нахь къин зэрэхъугъэм Президентым дыригъэштагъ. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ къэралыгъор зыхэхьэгъэгъэ къиныгъохэм ар апкъ къызэрикIыгъэр, цIыфхэм хахъоу яIэм илъэс къэс къызэрэщыкIэщтыгъэр, 2016-рэ илъэсыр анахь къинэу зэрэщытыгъэр къыушыхьатыгъ, ау мыгъэ Iофхэр нахьышIу хъужьынхэу зэрежьагъэм къыкIигъэтхъыгъ.\nМыщ дэжьым къэралыгъом ипащэ къыщыхигъэщыгъэр цIыфхэм бэу чIыфэхэр банкхэм къызэраIахыхэрэр ыкIи ялэжьапкIэ ипроцент 40 фэдизыр мазэ къэс атыжьын фаеу зэрэхъурэр ары. Банкхэм цIыфэу зилэжьапкIэ цIыкIуми чIыфэ къыраты, ар тыжьыгъуае зэрэфэхъурэр, ищыIакIэ джыри нахь дэи къызэришIырэр нафэ. Гупчэ Банкыр мы Iофым хэплъэн фаеу Президентым ылъытагъ.\nНэужым цIыфхэм упчIэу къатыгъэхэм медицинэм епхыгъэу бэ къахэкIыгъэр. Анахьэу поликлиникэхэм чэзыухэр джыри зэряIэхэр, специалистхэр зэримыкъухэрэр, ыпкIэ хэмылъэу къатын фэе уц IэзэгъухэмкIэ Iофыгъоу щыIэхэр ары зыгъэгумэкIыхэрэр.\nПсауныгъэм икъэухъумэн исистемэ игугъу пшIымэ, анахь шъхьаIэу Владимир Путиным къыхигъэщыгъэхэр апэрэ IэпыIэгъур игъом цIыфхэм агъотыныр, уц Iэзэгъухэр икъу фэдизэу аIэкIэгъэхьэгъэнхэр ыкIи специалистхэр икъоу щыIэнхэр ары. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, охътэ благъэм пстэумкIи ФАП 390-рэ кIэу агъэуцун, жъыхэм ащыщэу 1200-рэ агъэкIэжьын гухэлъ яI. ПсэупIэ цIыкIоу район гупчэхэм, къалэхэм апэIудзыгъэхэм апае ахэр къыкIухьэхэзэ медицинэ IэпыIэгъу язытыщт (мобильная медицинская помощь) къулыкъухэм язегъэушъомбгъун Iоф дашIэ. Ащ фэдэу бригадэ 3800-рэ агъэпсыгъах, илъэс благъэхэм джыри 1200-м къыщымыкIэу атIупщынэу ыуж итых. ФэгъэкIотэнхэр зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу уц Iэзэгъухэр аIэкIэгъэхьэгъэнхэм, специалистхэр зэримыкъухэрэм япхыгъэ Iофхэми бэрэ ар къатегущыIагъ. Мы зэдэгущыIэгъум УФ-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иминистрэу Вероника Скворцовари къыхигъэлэжьагъ.\nВладимир Путиныр зэдэгущыIэгъу занкIэм пэублэ псалъэу къыщишIыгъэм Лъэпкъ проектхэм пшъэрылъэу яIэхэм къащытегущыIагъ нахь мышIэми, нэужыми ахэм афэгъэхьыгъэ упчIэхэр цIыфхэм къыратыгъэх.\n— Къэралыгъом иэкономикэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэм пае ар зэрэлъыкIуатэрэм зэхъокIыныгъэхэр фэтшIынхэр шIокI зимыIэ Iофэу щыт, — къыIуагъ Владимир Путиным ахэм джэуапхэр къыритыжьызэ. — Технологие пэрытхэр, цифрэ шIыкIэхэр нахьыбэу дгъэфедэнхэм тыкъыфэкIон, инфраструктурэм зедгъэушъомбгъун фае. Джащыгъум къэралыгъом къыщыдэдгъэкIырэм хэхъощт, ар цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу хъуным фэIорышIэщт. Лъэныкъо пэпчъ хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным пае мылъкоу е нэмыкIэу ищыкIагъэр дгъэнэфагъэ. ШIагъэ хъугъэхэм, тыкъызфэкIуагъэхэм сакъыпкъырыкIызэ, нэужым шъхьадж Iофэу ышIагъэм уасэ фэсшIыщт.\nНахьыпэкIэ къызэрэщытIуагъэу, зэдэгущыIэгъу занкIэр рагъэжьэным ыпэкIэ Владимир Путиным зыкъыфэзыгъэзагъэр нэбгырэ миллионрэ мин 500-рэ икъугъагъ, сыхьатрэ ныкъорэкIэ а пчъагъэр миллионитIум нэсыгъ. Анахьыбэу къызкIэупчIагъэхэм ащыщ пыдзэфэ пытэхэм ядэщын, ащ ыуасэу цIыфхэм атырэр, хэкIитэкъупIэхэм язытет.\nВладимир Путиным мыр гумэкIыгъо инэу къэралыгъом илъхэм ащыщ зэрэхъугъэр къыхигъэщыгъ. ХэкIыр зэрэIуащырэм ыуасэ зэрэхахъорэм дыригъэштагъ, цIыфхэм ахъщэу атырэр зэрэмыхьаулыерэр алъэгъужьыныр шIокI зимыIэ Iофэу зэрэщытым къыкIигъэтхъыгъ. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, хэкIыр переработкэ шIыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ программэм къыдыхэлъытагъэу ар зыщызэхадзыщт ыкIи пкъыгъо зэфэшъхьафхэр зыщыхашIыкIыщт комплекс 200-м къыщымыкIэу агъэуцунэу агъэнэфагъ. Ащ пстэумкIи сомэ миллиард 300 пэIухьащт.\nДжащ фэдэу Владимир Путиным кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм чэзыухэр зэряIэхэм, пособиеу сабыйхэм апае къатыхэрэр зэрэцIыкIухэм, пенсиехэм язытет, псэупIэ-коммунальнэ фэIо-фашIэхэр зэрагъэцакIэхэрэм, ахэм ауасэхэм, гъогухэм, гъогупкIэм, нэмыкIхэм афэгъэхьыгъэ упчIаби къыратыгъ. ПсэупIэхэм япхыгъэ гумэкIыгъохэм къатегущыIэхэзэ, къалэхэм комплексышхохэр защагъэуцухэкIэ, ахэм ащыпсэущтхэм апае кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр, еджапIэхэр, щапIэхэр, нэмыкIэу ящыкIагъэхэр псэолъэшIхэм къызэрэдамылъытэхэрэм зыкъыфэзыгъэзагъэхэм игугъу къашIыгъ.\nФермерхэм гумэкIыгъоу яIэхэм ащыщхэми Президентыр ащагъэгъозагъ. Ахэм продукциеу къыдагъэкIыхэрэм якъэухъумэн фэгъэхьыгъэу предложениехэр къахьыгъэх. Къэралыгъом ипащэ ахэм адиштэрэ программэхэр зэрэщыIэхэр къыIуагъ, кIэкIэу къатегущыIагъ, ау предложениеу къахьыгъэхэр игъохэу, ахэри къыдэплъытэнхэ фаеу ылъытагъ.\nЛъыплъэкIо-уплъэкIокIо органхэм яIофшIэн пае къэтхьаусыхагъэхэри къахэкIыгъэх, къолъхьэ тын-Iыхыным, пэщэ IэнатIэм Iутхэм ялэжьапкIэхэми ягугъу къашIыгъ. Владимир Путиным ежь ышъхьэ фэгъэхьыгъэ упчIэхэри къыратыгъэх.\nIэкIыб къэралыгъохэм ащыпсэухэрэми УФ-м и Президент зыкъыфагъэзагъ. Нахьыбэу къэралыгъо зэфыщытыкIэхэр ары ахэм яупчIэхэр зыфэгъэхьыгъагъэхэр.\nСыхьати 4-рэ такъикъ 16-рэ кIуагъэ Президентым изэдэгущыIэгъу занкIэ. Владимир Путиным пстэумкIи зыкъыфэзыгъэзагъэр миллиони 2-рэ мин 600-м ехъу, упчIэ 75-мэ эфирым джэуапхэр къыщаритыжьыгъ.\nКъызэрэтIуагъэу, субъектхэм япащэхэри видеозэпхыныгъэм иамалхэмкIэ Iофтхьабзэм къыхагъэлэжьагъэх. АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат иIофшIэгъу мафэ мы зэдэгущыIэгъум фэгъэхьыгъагъ, республикэм епхыгъэ упчIэ къатымэ джэуап ритыжьыным фэхьазырыгъ.\nПрезидентым зэдэгущыIэгъу занкIэу иIэрэм Iофыгъоу къыщаIэтыхэрэр субъектхэм ащыщыбэхэм япхыгъэхэу зэрэщытыр ащ къыхигъэщыгъ. Ахэм ахэплъэжьынхэшъ, АдыгеимкIэ игъоу алъытэхэрэр къыхагъэщыщтхэу, а лъэныкъохэмкIэ щыкIагъэ республикэм илъымэ, ахэм ядэгъэзыжьын Iоф дашIэщтэу ары къызэриIуагъэр.\n— ШIогъэшхо къэзытырэ зэдэгущыIэгъу шIыкIэу мыр щыт. Iофэу тшIэрэм федэу къыхьырэри, щыкIагъэу иIэхэри мыщ къегъэлъагъох. Къэралыгъом ипащэ пшъэрылъэу къытфигъэуцухэрэр дгъэцэкIэнхэми, цIыфхэм зыкъызэрэтфагъэзэрэ пстэумэ Iоф адэтшIэнми тыфэхьазыр. Республикэм щыпсэухэрэм зэпхыныгъэ сыдигъокIи зэрадытиIэр, ащ фытегъэпсыхьэгъэ шIыкIэ пстэури зэрэдгъэфедэрэр, яеплъыкIэхэр къыдэтлъытэхэзэ пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр зэрэзыфэдгъэуцужьыхэрэр къыхэзгъэщымэ сшIоигъу. Ащ фэдэ екIолIакIэм Iофыгъо шъхьаIэу непэ щыIэхэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ, Лъэпкъ проектхэм къадыхэлъытагъэхэр пхырыщыгъэнхэмкIэ шIэгъэн фаехэр къегъэнафэх, — къыIуагъ Адыгеим и ЛIышъхьэ.


Итхыгъэхэм кIуачIэ къыпхалъхьэ | Адыгэ Макъ\nИтхыгъэхэм кIуачIэ къыпхалъхьэ\nЗэлъашIэрэ тхакIоу, усакIоу Жэнэ Къырымызэ къызыхъугъэр илъэси 100 зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ шIэжь пчыхьэзэхахьэ Лъэпкъ тхылъеджапIэм щыкIуагъ. Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым янароднэ тхакIоу, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо премиехэм, Шолоховым ыцIэкIэ щыт премием ялауреатэу МэщбэшIэ Исхьакъ Iофтхьабзэр зэрищагъ.\nЖэнэ Къырымызэ иIахьылхэр, иныбджэгъухэр, итворчествэ уасэ фэзышIыхэрэр пчыхьэзэхахьэм къыщызэрэугъоигъэх, усакIом ищыIэныгъэ гъогу агу къагъэкIыжьыгъ, итхылъхэм къатегущыIагъэх.\nЖэнэ Къырымызэ Тэхъутэмыкъое районым ит къуаджэу Афыпсыпэ къыщыхъугъ. 1935-рэ илъэсым классибл еджапIэу къуаджэм дэтыр къыухыгъ, ащ къыкIэлъыкIуагъэх Адыгэ педтехникумыр, илъэситIу кIэлэегъэджэ институтыр, Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр.\nЖанэм итхыгъэхэм гупшысэ куоу ахэлъыр гущыIэ къызэрыкIохэмкIэ къыIон елъэкIы. Ащ ипроизведениехэм осэ ин зэрафашIырэр къеушыхьаты лъэпкъ зэфэшъхьафхэм абзэхэмкIэ зэрэзэрадзэкIыгъэхэр. Ежь Жанэми урыс классикэм щыщ тхыгъэхэр адыгабзэкIэ зэридзэкIыным пылъыгъ. А.С.Пушкиным, И.А.Крыловым, Н.А. Некрасовым, А.П. Чеховым атхыгъэмэ ащыщхэр адыгабзэм рилъхьагъэх.\n— Апэрэ усэу Жэнэ Къырымызэ ытхыгъэхэм къащегъэжьагъэу къыднэсыжьыгъэр зэкIэ, итворчествэ фэгъэхьыгъэу шIэныгъэлэжьэу фэтхагъэхэм ятхылъхэри непэ къэгъэлъэгъонэу къэдгъэхьазырыгъэм хэтых, — къытфеIуатэ Лъэпкъ тхылъеджапIэм иIофышIэу Кучмэз Аминэт. — ТитхылъеджапIэ Жэнэ Къырымызэ тхылъэу къыдигъэкIыгъэр зэкIэ чIэлъ. Ахэр зышIогъэшIэгъонэу, яджэу республикэм исыр макIэп.\nЖанэм итворчествэ чIыпIэ ин щызыубытыгъэмэ ащыщ кIэлэцIыкIухэм афэгъэхьыгъэ произведениехэр. «Жъогъо плъыжь», «Зэныбджэгъу цIыкIухэр», «Тэтэжъырэ кIэлэцIыкIухэмрэ», «Апэрэ къэгъагъ», нэмыкIхэри икъэлэмыпэ къычIэкIыгъэх. НыбжьыкIэхэм игухахъо, игукIэгъу зэраритыщтым ишъыпкъэу дэлэжьагъ.\nМэщбэшIэ Исхьакъ игущыIэ къыщыхигъэщыгъ Жанэм ныбджэгъуныгъэм осэшхо зэрэфишIыщтыгъэр, адыгагъэр, шъыпкъэныгъэр, зэфагъэр къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм итхыгъэхэмкIэ ахилъхьаным зэрэпылъыгъэр. Адыгэ литературэм Жэнэ Къырымызэ итворчествэ чIыпIэ ин зэрэщиубытырэр тхакIом игущыIэ щыкIигъэтхъыгъ.\nЖанэм иусэхэм ащыщхэр орэдышъом ралъхьагъэх. Ахэр жъы хъугъэу, ащыгъупшэжьыгъэ орэдхэм ащыщхэп. Зыныбжь хэкIотагъэхэм ямызакъоу, ныбжьыкIэхэри ягуапэу ядэIух, къаIох.\nЖэнэ Къырымызэ илитературнэ-творческэ ыкIи иобщественнэ-политическэ IофшIагъэхэм осэшхо афашIыгъ. Орденхэр, щытхъуцIэ лъапIэхэр къыфагъэшъошагъэх.\nФилологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым литературэмкIэ иотдел ипащэу ЩэшIэ Щамсэт, УФ-м изаслуженнэ артисткэхэу, орэдыIохэу Жэнэ Нэфсэт, Шъэожъ Розэ, нэмыкIхэри тхэкIо цIэрыIом Iоф зэрэдашIагъэр къаIотагъ, ягукъэкIыжьхэмкIэ къэзэрэугъоигъэхэм къадэгощагъэх.


ТишIэжь егъашIэми хэтыщтых | Адыгэ Макъ\nТишIэжь егъашIэми хэтыщтых\nИлъэс 76-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, непэ фэдэ мафэм Хэгъэгу зэошхоу цIыфхэм тхьамыкIэгъошхо къафэзыхьыгъэр къежьагъ.\nЗаор къезыгъэжьэгъэ Германием ар псынкIэу ыухын ыгу хэлъэу СССР-м игъунапкъэхэр къин къыщымыхъоу къызэпичыхи, пытапIэхэр, къалэхэр, къуаджэхэр ыштэхэу ригъэжьагъ.\nСоветскэ дзэхэу заом фэмыхьазырхэмкIэ, IашэкIэ икъу фэдизэу темыгъэпсыхьагъэхэмкIэ Iофыр дэй дэдагъ. Псэемыблэжьэу заохэзэ апэрэ мафэхэм дзэкIолI бэдэдэ фэхыгъэ, ахэр шъофхэм арыпхъагъэу къызэранэкIыхэзэ, тидзэхэр зэкIакIохэзэ КъохьапIэмкIэ лъыкIуатэщтыгъэх…\nЗаом итхьамыкIагъо унагъо пэпчъ лъыIэсыгъ, зым ишъхьэгъус, адрэм икIал, ипшъашъ, ышыпхъу, ыш заом кIуагъэх, къэзымыгъэзэжьыгъэр бэдэд. Ахэр егъашIэми тишIэжь хэтыщтых. Илъэси 4-рэ кIогъэ зэо жъалымыр, ащ итхьамыкIагъо зэрымыхьэгъэ унагъо хэгъэгум исэп. Заом Iухьагъэхэм ащыщэу нэбгырэ миллион 20-м ехъумэ къагъэзэжьыгъэп. Шъыпкъэ, пчъагъэм къыхэхъо зэпыт. Я 80-рэ илъэсхэм заом щыфэхыгъэр миллион 20-у нэсыщтыгъэмэ, мы лIэшIэгъум икъихьагъум а пчъагъэр миллион 26-у агъэунэфыгъ. Зикъэбар амышIэщтыгъэу, икIодыкIэ щымыгъуазэхэу джынэс алъытэщтыгъэхэм алъэкъуацIэхэр джы икIэрыкIэу агъэунэфых, къыхагъэщыжьых. Ахэм япчъагъэ илъэс тешIэ къэс джыри нахьыбэ хъущт.\nХэгъэгум пае зыпсэ зытыгъэхэр тщымыгъупшэнхэм пае мы аужырэ илъэс зытIум акциеу «МыкIодыжьыщт полкым» мэхьанэшхо ратэу тихэгъэгу щызэхащэ. А Iофтхьабзэм лъыпыдзагъэ фэдэу хъугъэ мы мафэхэм Адыгэ къэралыгъо университетым истудентхэм къаугупшысыгъэ акциеу «Шэф остыгъэр шъхьаныгъупчъашъхьэм щыхэгъан» зыфиIорэр.\nНепэ, Хэгъэгу зэошхор къызежьэгъэ мафэм, пчэдыжьым сыхьатыр 4-м шэф остыгъэхэр студентхэм хагъэнагъэх. Ащ тетэу ныбжьыкIэхэм агу къагъэкIыжьыгъэх заом хэкIодагъэхэр, зэуапIэм щыфэхыгъэхэр, нацист гъэрыпIэм щылIагъэхэр, зикъэбар амышIэу заом щыкIодыгъэхэр — ахэм ацIэкIэ остыгъэхэр ныбжьыкIэхэм хагъэнагъэх.


Iуашъхьэм щытIагъэх | Адыгэ Макъ\nПсэупIэу Дахъо икъыблэ-къохьэпIэ лъэныкъокIэ гъэзагъэу «Княжеская гора» («Пщы къушъхьэр») зыфиIорэм дэжь Адыгеим культурнэ кIэным икъэухъумэнрэ игъэфедэнрэкIэ и ГъэIорышIапIэ иIофышIэхэм чIыгу зэхэтIыхьагъэхэмрэ тIыгъэкIэ машэхэмрэ къыщыхагъэщыгъэх.\nАхэм къызэраIорэмкIэ, хъункIакIохэр мыщ щыхъушIагъэх, Iошъхьэ зэхэт купэу «ДэгуакIо-2-м» (ащ Iошъхьэ 20 фэдиз хэхьэ) язэрар арагъэкIыгъ.\nIуашъхьэхэр культурнэ кIэных, я ХIII — ХIV-рэ лIэшIэгъухэм къащегъэжьагъэу щытых, федеральнэ мэхьанэ зиIэ культурнэ объектэу алъытэх. «ТIэкIо шIуцIэхэм» чIыгум хэлъыр къызэрыбгъотыщт техникэу уахътэм диштэрэр агъэфедагъ. Iуашъхьэхэми Iошъхьэ лъапэхэми ашIыгъэкIэ машэхэмрэ плIэмыеу чIыгум хэупкIыгъэхэмрэ къагъэнагъэх.\nТызхэт илъэсым ащ фэдэ бзэджэшIагъэхэр хъункIакIохэм зэрэзэрахьагъэр апэрэп. Мэкъуогъу мазэм Очэпщые пэблагъэу къэхэлъэжъым ышъхьагъ тет Iуашъхьэм хъункIакIохэр щытIэхэзэ къыщаубытыгъагъэх, ахэм уголовнэ Iоф къафызэIуахыгъагъ. Ащ ыпэкIи Улапэ археологием исаугъэтэу алъытэрэ чIыпIэм бзэджашIэхэр полицейскэхэм къыщаубытыгъагъэх. Ахэм афэдэхэм хэбзэухъумэкIо къулыкъухэр алъыхъущтых.


ТIуапсэ Пресс - Адыгэ РеспубликэмкIэ щезэгъхэрэп псыIушъо чIыгухэр зэращэхэрэм\nadmin - 2016-03-11 16:12:17\nКъоджэдэсхэмрэ экологхэмрэ къызэрэхагъэщрэмкIэ, ыпэкIэ аущтэу щэныгъэр езгъэкIокIхэрэу амышIэщтыгъэхэр къэнэфагъэхэу ары.\nАдыгеим щыпсэухэрэр егуцафэх мы Iофым хэщагъэхэу хэку пащэу ТхьакIущынэ Аслъан икIалэ, нэмыкI хэку IэнэтIэIыгъхэри, ыкIи адыгэ купмэ ащыщым язым ипэщагъэ бэдаушыр.\nТхьакIущынэ Мурат хэкум иТэхъутэмыкъое шъолъырым ипрокурорэу мэлажьэ. Моущтэу Iофыр щытэу Фитыныгъэ Радиом зэдэтхэныгъэу дыриIагъэм къыщхигъэщыгъ Адыгеим щыщ ПсыIушъо Аминэт.\nАщ игумэкIыгъоу къыхегъэщы «хэку пащэмрэ икIалэрэ ежьым икъоджэ гупсэ ичIыгухэу псыхъоу Пшызэ иIушъо Iулъхэр зэращэхэрэр».\nМыщ ехъоу къуаджэр псыкъиуным щызыухъумэрэ гъэпытапIэр Iуахынэу зэрагъэнафэрэр чылэмкIэ зэрэщынагъор бзылъфыгъэм къытхыгъ.\nМы гущыIэхэр къегъэшъыпкъэжьых Кавказым щызэлъашIэрэ Адыгеим щыщ экологэу Бриних Валерий хэкум хэбзэнчъэныгъэхэу къыщекIокIхэрэу ылъытэхэрэмкIэ фэгъэзэныгъэ зэфэшъхьафэу ышIыгъэхэм.\nАщэрэ чIыгухэр къыхеубытэх псэупIэхэу Яблоновскэм, Новэм, Прикубанскым. УнакIэ шIыныгъэхэм къадхэлъытагъэу псыхъокъыдэкIыным пэрыохъу фэхъурэ гъэпытапIэхэр Iуахынэу зэраIорэм изэрарышхо къэкIонэу къуаджэу Козэт дэсхэм къыхагъэщы.\nОщхышхо къещхэу, е ос жъун къэхъумэ, псыхъоу Пшызэ игъунэхэм къадэкIышъущт, ащ пэIулъ къуаджэу Козэт псым тырихышъущт.\nЕтIани цIыфмэ псыхъом екIолIэнхэ фимытыжьхэу зэрэхъущтхэм, псыхъом екIолIапIэ зэримыIэжьыщтым адыгэ къуаджэм щыпсэухэрэр егъэгумэкIых.\nЭкологхэмэ яшIуагъэкIэ мы Iофыр къычIэугъ ыкIи ащ изэшIохынкIэ амалхэр ехьылIагъэ хъугъэх. Джы дэдэм УрысыемкIэ щыIэ цIыф фитыныгъэ ухъумэнхэм адэлажьэрэ купым фэгъэзэныгъэу арагъэхьыгъэм иджэуап къоджэдэсхэр ежэх.\nМы чIыпIэхэр къагъэпсэолъэнэу ыуж зыкIихьагъэхэр, Фитыныгъэ Радиом игущыIэгъугъэ илIакъокIэ къуаджэу Козэт щыщэу ПсыIушъо Аминэт къызэриIуатэрэмкIэ, ахэр къалэу Краснодар пэблэгъэ дэдэхэшъ ары. Пшызэ шъолъырым икъэлэ шъхьаI такъикъ 15 ку псынкIэмкIэ унэсышъущт.\nАщ ехъоу Iэгъо-благъом сабыйIыгъыпIи гурыт еджапIи щыI. Мы чIыгухэр зыщэхэрэмкIэ федэ зэрэхэлъри къоджэдэсмэ аушъэфрэп. ГущыIэм пае, ПсыIушъо Аминэт интернетым къызэрэщигъотыгъэмкIэ, зы гектар ныкъом сомэ миллион 11 ыуас. Мы чIыгухэр зэращэхэрэмкIэ хъытыум мэкъэгъэIухэр итых.\nПсыIушъо Аминэт: Къуаджэм дэсхэр лъэшэу щэгугъых Мэзкуу рагъэхьыгъэ фэгъэзэныгъэм иджэуап къэкIожьынышъ, мытэрэзэу чIыгоу атыгъэхэр зэкIахьэжьынышъ, нэпкъым уекIолIэн плъэкIынэу ашIыжьынэу. ЫкIи тетэкъоныгъэу псыхъор къыдэзымыгъэкIрэр агъэтэрэзыжьынэу щэгугхъых. Джы дэдэм а чIыпIэм зи щашIэрэп. Мы Iофым лъэшэу ыуж ит Адыгеим щыщ экологэу Бриних Валерий.\nАминэт илъэс заулэ хъугъэу къалэу Краснодар дэс. Ау къуаджэу Козэт илIакъо илъэси 150 щэпсэу, игупсэхэр, иIахьылхэр, иныбджэгъухэр чылэм дэсых. Ащ ятэ икъэ дэлъ, еIо бзылъфыгъэм.\nЯнэ Пшызэ псыIыгъыпIэу IэшIэу ашIгъагъэм ычIэгъ хъугъэгъэ адыгэ къоджэ 11 ащыщэу Къэзэныкъуаем щыщ. Ащ яни-яти якъэхэр а псым ычIэгъ хъугъагъэх.\nЯнэ Бирам мафэ хъу къэс мэгъы къеIуатэ Аминат, сыда пIомэ къэм кIон, ыгъэенхэ ылъэкIышъурэп. Ежьми джащ фэдэу ятэ зычIэлъ чIыпIэм псы къиун щынагъор къытемыхьаным фэшI джырэкIэ егъэгумэкIы ыкIи ифэлъэкI зэкIэ рехьылIэ.


НэмытIэкъохэм ялъэуж зыгъэдахэрэр — Адыгэ макъ\nНэмытIэкъохэм ялъэуж зыгъэдахэрэр\nА лъэкъуацIэм сызщырихьылIагъэр\nЗэоуж ыкIи гъэблэ илъэс къиныгъ. 1949 — 1951-хэм адэжь. Щэ литрэ зыхыблыр зэрыт цэф бидоныр стамэ тетэу Джэджэхьаблэ къисхыти, пхъэзэкъо лъэмыджхэм (ахэр зытф-зых хъущтыгъэх) сакъырыкIызэ, Мэртэ мэзышхощтыгъэр къызэпысчыти, километрэ зыбгъупшIыр къэскIузэ, Пэнэжьыкъое бэдзэрым къэсхьыщтыгъ.\nАр зысщахэу сызежьэжькIэ, Пэнэжьыкъуае итемыр лъэныкъокIэ чылакIэм щыIэ къэхалъэм сыдэхьажьыти, къэсплъыхьэщтыгъ. Сыда? СшIэрэп. Апэ Москва сызэкIоми, Ленинград сызыщэIэми, Львов сызащэми якъэхэлъэшхохэр къэсплъыхьагъэх.\nНепэ къызнэсыгъэми сщымыгъупшэрэр а лъэхъэнэ чыжьэу зигугъу къэсшIырэм Пэнэжьыкъое къэхалъэм мрамор шIуцIэм хэшIыкIыгъэ саугъэт заулэ дэтэу зэрэслъэгъугъагъэр ары. Ахэр НэмытIэкъо лIакъом щыщхэм яягъэх. Адрэхэм пхъэ къэнэтIэхэсхэр атетыгъэх.\nА лъэхъаным телевизорыр хэгъэкIи, радио тиIагъэп, свет щыIагъэп, шIункIым тыхэсыгъ. Мэртэ мэз къыхэтхырэ пхъэ тэмэрыхьыр ары тиунэхэр зэрэдгъэфабэщтыгъэр. Тэри непэрэ ныбжьыкIэхэм тафэдагъэп. Ауми, дэгъум тыфаещтыгъ, сэри а лъэхъаным къысшIошIыщтыгъ НэмытIэкъохэр лIышхо горэхэу, еджэгъэшхо-гъэсэгъэшхохэу, IофышIэкIошхохэу, гулъытэшхорэ зэшIокIышхорэ зиIэ цIыфхэу, лъэпкъым илъэгъохэщхэу.\nНэужым илъэсыбэ тешIэжьыгъэу НэмытIэкъо лIакъом щыщхэм таIукIэнэу, тадэлэжьэнэу хъугъэ, адыгэ лъэпкъым итарихъ фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэми нэIуасэ тызафэхъум, къыдгурыIуагъ тызэрэхэмыукъуагъэр, ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу НэмытIэкъохэр адыгэ лъэпкъым ищытхъу, идахэ языгъэIорэ лIакъохэм зэращыщхэр, ащ ишIэныгъэзехьэхэу, илъэгъохэщхэу, лэжьэкIо-псэуакIохэу, щыIэныгъэм исыд фэдэрэ лъэныкъокIи щысэтехыпIэхэу зэрэщытхэр.\nНэмытIэкъохэр лъапсэмкIэ зыщыщхэр, зыщыпсэухэрэр Пэнэжьыкъуай. Унэгъо 31-рэ дэс. НэмытIэкъо Къатыр народнэ судьящтыгъ. НэмытIэкъо Исмахьилэ 1918-рэ илъэсым красноармейцэхэм Гъобэкъуае, Джэджэхьаблэ, Нэшъукъуае, нэмыкIхэм ащыщ цIыфыбэ лажьэ ямыIэу дафыхи заукIхэм, жъалымыгъэр зезыхьэгъадзэр Пэнэжьыкъуае къыдимыгъэхьаным фэшI щыгъу-пIастэр апигъохи, зы нэбгырэ ячылэ димыгъэкIодыкIын ылъэкIыгъ. НэмытIэкъо Айтек Сорбоннэ дэт университетым (Францием) илъэсыбэрэ щыригъэджагъэх, Тыркуем идунай щихъожьыгъ. НэмытIэкъо Айдэмыр Адыгеим иапэрэ къушъхьэ инженерыгъ, Айсэ 1930-рэ илъэсым Адыгеим илIыкIоу Москва щыIэщтыгъ.\nНэмытIэкъо Юсыф егъэджэн-пIуныгъэмкIэ Адыгеим филэжьыгъэм уасэ фэшIыгъуай. Ащ ыпхъухэу Зарэрэ Розэрэ шIэныгъэлэжьышхох. Апэрэр шIэныгъэхэмкIэ доктор, Къомафэхэм яныс, Москва Iоф щешIэ. Розэ Адыгэ къэралыгъо университетым ипрофессор. НэмытIэкъо Кемал илъэсыбэрэ Харьков щылэжьагъ, Украинэм имызакъоу, Урысыеми щызэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьышхоу щытыгъ. Бэ, бэ, джыри зигугъу къэпшIынэу щыIэр. Ахэм ащыщ мы тхыгъэр къэдгъэхьазырыныр къызхэкIыгъэу, НэмытIэкъо лIакъом ианахьыжъэу, Адыгэ Республикэм имызакъоу, тигъунэгъу Краснодари, нэмыкI чIыпIэхэми шIукIэ ащызэлъашIэу, бэмышIэу зыныбжь илъэс 90-рэ хъугъэ НэмытIэкъо Юрэу Теуцожь районым иветеранхэм я Совет итхьаматэр.\nНэмытIэкъо Юрэ зыслъэгъущтыгъэр бэшIагъэ, ау нахь благъэу зытшIагъэр, тызэхахьэу зытыублагъэр илъэс 16 хъугъэ ныIэп. ЩыIэныгъэ къин, тхьамыкIэгъошху иныбжьыкIэгъум пэкIэкIыгъэр. Ахэм ягугъу къышIы зыхъукIэ, Юрэ ынэпсхэр къышIокIох.\n… Колхозхэр зэхащэнхэм ыпэкIэ НэмытIэкъо Сэфэррэ ишъхьэгъусэу Лацыурэ унэгъо дахэ зэдашIагъэу, зыщыкIэхэрэ щымыIэу, рэхьатэу псэухэу Пэнэжьыкъуае дэсыгъэх. ЯкIэлэ нахьыжъэу Шумафэ 1916-рэ илъэсым къэхъугъ. Ащ къыкIэлъыкIогъагъэх Илмэс, Пщымафэ, Аслъан, Юрэ. Тучани, IонэкIо машини, нэмыкIхэри яIагъэх, тутынри арагъэлэжьыщтыгъ, Iушыгъэ хэлъэу яунэгъо хъызмэт зэрахьэщтыгъ. Аущтэу псэухэзэ, 1930-рэ илъэсым Сэфэр Сыбыр ращи, илъэсиплIэ къэти къэкIожьыгъэу, гушIохэзэ, а илъэс дэдэм ибжыхьэ ятIонэрэу, джы Сэфэр имызакъоу, ишъхьэгъусэу Лацыуи кIыгъоу, уни, мылъкуи яIэр атырахышъ, якIалэхэр зым нахьи адрэр нахь цIыкIоу (Юрэ ыныбжьыгъэр илъэсибгъу) зычIэсынхи, зэрысынхи ямыIэу къагъанэхэшъ, чэщым дащых. А чэщ шIункIым гъог мэкъэ тхьамыкIагъоу хьаблэм теIукIыгъэр непэ къызнэсыгъэм пэнэжьыкъуаехэм ащыгъупшэрэп. Зыдащэгъагъэхэр Игарк.\nАу цIыфэу щыIэн, псэун, лэжьэн зыгу хэлъым, тыдэ щыIэми, Iофым икIыгъо къыфигъотыщт. Сэфэр жэкIэупсэу Iоф ышIэщтыгъ, Лацыу дэн-бзэным пылъыгъ.\nКъуаджэм къыдэнэгъэ кIалэхэри хьаблэм дэсхэм, акъош-Iахьылхэм агъэлIагъэхэп, къакъырым къыпытэу псэупIэ афашIи, хьакуи афырашIыхьи, исыгъэх.\nАу кIалэхэм янэу Лацыу Игаркэ щырэхьатыщтыгъэп, илъфыгъэхэм ыгу къафэузыщтыгъ, гъыщтыгъ, сымаджэщтыгъ, анахьэу къызфэгумэкIыщтыгъэр анахьыкIэ цIыкIоу Юр. Арыти, зэпагъафи, яIахьылэу ХьэдэгъэлIэ Адамэ къагъакIуи Юрэ янэ фащэгъагъ.\n— Тянэ игушIокIагъэр сщыгъупшэрэп, — еIо Юрэ. — СимытIупщэу ышъхьагъ сыригъэсыщтыгъ. Жьы сыфеощтыгъ, ренэу гъыщтыгъ. Илъфыгъэхэм апэIапчъэ зэрэхъугъэр игуузыгъ. Ахэм къахэкIэу 1937-рэ илъэсым ищылэ мазэ ышъхьагъ сисэу идунай ыхъожьыгъ. АгъэтIылъын зэхъум, ефэндым апэ сэ бэным сыдаригъэгъэуцуи, сыкъыдахыжьыгъагъ. Адыгэхэу, ращыгъэхэу къекIолIэгъагъэр макIэп.\nТхьамыкIагъор ащ Юрэ щиухыгъэп. 1937-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ ятэрэ ежьыррэ унэм илъхэзэ, чэщым пчъэм къытеохи, шинель шIуцIэхэр ащыгъэу нэбгырищ къихьэхи, унэр къалъыхъуи, илъыр рахи, яти ращи, Юрэ цIыкIур гъогэу унэ нэкIым къырани икIыжьыгъэх. Яни, яти имыIэжьхэу Юрэ Игаркэ къыдэнэгъагъ. ИнасыпкIэ джыри а ХьэдэгъэлIэ Адамэр Игаркэ щыIэу къычIэкIи 1938-рэ илъэсым ибжыхьэ Пэнэжьыкъуае къыщэжьыгъагъ.\nКъакъыр горэм унэ хэшIыкIыгъэу зэшхэр исыщтыгъэх. Заор къызежьэм, ышнахьыжъищи ащэхи изакъоу джыри къэнэгъагъ. Ау къиныгъохэм, тхьамыкIагъохэм зыкъаригъэуфагъэп, ыгу ыгъэкIодыгъэп, «уеджэн фае, сикIал, тилIакъо идахэ лъыбгъэкIотэн фае» янэрэ ятэрэ къызэрэраIощтыгъэр зыщигъэгъупшагъэп. Ышхын хьазыр щымыIэ зыхъукIэ, натрыф гъэтIыпIагъэр иджыбэ ритакъомэ, ышхызэ еджапIэм кIощтыгъ, дэгъоу еджэщтыгъ. Бзэджагъэп, тыгъуагъэп, мыхъун ышIэнэу ыгу къыригъэхьагъэп.\nРенэу зыпылъыгъэр Iэдэб хэлъыныр, адыгагъэм рыпсэуныр, игъэсэныгъэ хигъэхъоныр ары. ЫкIи къыдэхъугъ, заом илъэхъан тылым щыIагъэхэм ашIэрэр адишIагъ, шкIэхэр ыгъэхъущтыгъэх, кузэкIэтымкIэ гъэстыныпхъэр трактористхэм къафищэщтыгъ, мэкъур зыгъэхьазырхэрэм ахэтыщтыгъ.\n1945-рэ илъэсым Мыекъуапэ кIэлэегъэджэ институтым чIэхьагъ. Ащ ифизикэ-хьисап факультет къызеухым, 1947-рэ илъэсым Пэнэжьыкъое гурыт еджапIэм IофшIэныр щыригъэжьагъ. Ащ ыуж Краснодар къэралыгъо университетыр заочнэу къыухыжьыгъ. Едэпсыкъое еджапIэми илъэс заулэрэ щыригъэджагъэх, 1953-м Пэнэжьыкъуае къыгъэзэжьи пенсием окIофэкIэ хьисапыр аригъэхьыгъ. ЛIэшIэгъу плIанэрэ ащ изавучыгъ, илъэситфэ идиректорыгъ.\nНэмытIэкъо Юрэ ищытхъу, идахэ аригъаIозэ, илъэс 45-рэ егъэджэн-пIуныгъэм фэлэжьагъэу IофшIэныр ыгъэтIылъыжьыгъагъ. Ау щагъэсыгъэп. 2000-рэ илъэсым, Теуцожь районым игупчэ Пэнэжьыкъуае къызахьыжьыгъэм къыщыублагъэу ащ иветеранхэм я Совет итхьамат. Ащ иIофшIакIэ тыщыгъуазэшъ, щысэтехыпIэу тэлъытэ. Илъэс 90-рэ къыгъэшIагъэми, пшъырэп, уцуи тIыси иIэп, ныбжьыкIэхэми ящысэтехыпI, зынэмысырэ чIыпIэ районым иIэп, зыхэмылэжьэрэ Iофтхьабзэ щызэхащэрэп. Ветеранхэм ахэхьэ, ягумэкI зэрегъашIэ, егъэразэх. ЦIыфышIу, хьалэл, гукIэгъушхо хэлъ, IофышIэкIошху, районым щагъэлъапIэ.\nИIофшIагъи непэ иIофшIакIи яфэшъошэ уасэ къызэрэфашIырэм ишыхьат къыфагъэшъошэгъэ бгъэхалъхьэхэр, щытхъуцIэхэр, щытхъу тхылъхэр. Адыгэ Республикэм ианахь тын лъапIэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэр апэу къызэратыгъэхэм ащыщ. Теуцожь районым ицIыф гъэшIуагъ, Хэгъэгу зэошхом ыкIи егъэджэн-пIуныгъэм яветеран, бгъэхэлъхьитфэу иIэхэм ащыщ «За доблестный труд в ВОВ» зыфиIорэр. ТекIоныгъэр къызыдахыгъэр илъэс 70-рэ зэхъуми В. Путиным иунашъокIэ «Памятная медаль» зыфиIорэр къыратыгъ. Адыгэ Республикэм и Парламент и Щытхъу тхылъи, крайоном, хэкуоном, районом, нэмыкIхэм къыфагъэшъошэгъэхэ щытхъу тхылъхэри иIэх.\nЮрэ лъытэныгъэшхо зэрэфашIырэм ишыхьат июбилей фэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэ районым иадминистрацие зэрэщызэхащэгъагъэр. Ащ хэлэжьагъэх Мыекъуапи, Краснодари, нэмыкI чIыпIэхэми къарыкIыгъэхэр. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъани шIуфэс тхылъэу къыфыригъэхьыгъэм зэхахьэм къыщеджагъэх.\nНэмытIэкъо Юрэ унэгъо дахэ ышIэнэу инасып къыхьыгъ. Шъхьэгъусэ фэхъугъэр ЛахъщыкъуаекIэ НапцIэкъомэ япхъоу Роз. Ари ежь фэдэу илъэс 40 фэдизрэ егъэджэн-пIуныгъэм фэлэжьагъ, урысыбзэмрэ литературэмрэкIэ Пэнэжьыкъое еджапIэм ищытхъу аригъаIозэ щыригъэджагъэх. Юрэрэ Розэрэ зызэдэпсэухэрэр илъэс 60 хъугъэшъ, уяхъопсэнэу зэдыщыIэх.\nЯлъфыгъэхэри ежьхэм афэдэхэу цIыфышIухэу, адыгэгъэ дахэ ахэлъэу апIугъэх, дэгъоу рагъэджагъэх. Анахьыжъэу Къэплъан 1976-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу республикэ сымэджэщым травматологиемкIэ иотделение врачэу Iоф щешIэ. «Теуцожь районым ицIыф гъэшIуагъ», «Адыгэ Республикэм псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ изаслуженнэ IофышI» зыфиIохэрэ щытхъуцIэхэр къылэжьыгъэх. Аслъанэ Львовскэ сатыу-экономическэ институтыр къыухыгъ, илъэсыбэрэ Белоруссием щылэжьагъ. АнахьыкIэу Заур Харьков дэт политехническэ институтым щеджагъ, ПенсиехэмкIэ фондым и Къутамэу Мыекъуапэ дэтым Iоф щешIэ. Ахэм къакIэхъухьажьыгъэхэм Юрэрэ Розэрэ ащэгушIукIых.\nНэмытIэкъо Юрэ тигъэзет иныбджэгъушIухэм зэращыщыр, ащ икIэгъэтхэнкIи ылъэкIын къызэримыгъанэрэм тыщыгъуаз. «Адыгэ макъэр» заом ыкIи IофшIэным яветеранхэм нахьыбэу къафитхыкIыгъэным ренэу пылъ. Арышъ, тэри, лъэпкъ гъэзетым иIофышIэхэмкIэ, НэмытIэкъо Юрэ июбилейкIэ тыфэгушIозэ тыфэлъаIо джы непэ ипсауныгъэ зытетым къыщымыкIэу гъэшIэ кIыхьэ джыри рищынэу, ишъхьэгъусэу Розэ бэрэ ышъхьагъ итынэу, ялъфыгъэхэм, ахэм къакIэхъухьажьыхэрэм янасып, ягушIуагъо адагощынэу.\nПредыдущая ШIэныгъэм ифестиваль гъэшIэгъоныгъэ\nСледущая Нэкъокъоным иIоф тетыжьэп


Адыгабзэр орэдым щэжъынчы | Адыгэ Макъ\nАдыгабзэр орэдым щэжъынчы\nАвтор: Редакция\t/ 15.03.2019\t/ КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\t/\nАдыгабзэмрэ тхыбзэмрэ я Мафэ зэфищагъэхэр республикэм и Къэралыгъо филармоние тыгъуасэ щызэIукIагъэх.\nАдыгэ Республикэм искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу Лъэцэрыкъо Кимэ ыцIэ зыхьырэм зыщызыгъасэу Гъуагъо Дамир иапэрэ игъэкIотыгъэ концертэу филаромонием щызэхащагъэм республикэм ипщынэо цIэрыIоу ЛIыбзыу Аслъан, ансамблэхэу «Жъыур», «Тыжьыныр», фэшъхьафхэри хэлэжьагъэх.\nЗэхахьэр зезыщэгъэ ТIэшъу Светланэ изэфэхьысыжьхэм къащыхигъэщыгъ Гъуагъо Дамир республикэм, Урысыем, IэкIыб хэгъэгухэм ащыкIорэ фестиваль-зэнэкъокъухэм щытхъуцIэхэр къазэращыдихыгъэр, дунаим щызэлъашIэрэ ансамблэу «Налмэсым» хэтэу концертхэм зэрахэлажьэрэр.\nДамир ижъырэ адыгэ орэдхэр егъэжъынчых, шыкIэпщынэм ибзэпсхэр «къегъэгущыIэх».\n«Аулъэ Олэгъэй изэфакIу», «Абрэдж Нухьэ иорэд», Кавказ заом лIыхъужъныгъэ щызезыхьэгъэ Тыгъужъыкъо Къызбэч фэгъэхьыгъэ орэдыр, фэшъхьафхэри зэхахьэм щыIугъэх.\nНэгэрэкъо Казбек, Абыдэ Артур, Iапыщ Бебарс, Жарэкъо Шыумаф, нэмыкIхэм яIэпэIэсэныгъэ зэхахьэм къыщагъэлъэгъуагъ. А. Абыдэр орэдыIу, ижъырэ адыгэ музыкальнэ Iэмэ-псымэхэмкIэ мэкъамэхэр къырегъаIох. Нэгэрэкъо Казбек къамылапщ, орэдыIу, хьатыякIу, фэшъхьафхэм афэгъэсагъ.\nГъуагъо Дамир ныбжьыкIэми, искусствэм хэшIыкIэу фыриIэм уегъэгушхо, «Тыжьыным» ихудожественнэ пащ. Лъэпкъ искусствэм шIукIэ щашIэрэ ГъукIэ Замудин ипащэу шыкIэпщынэм зыфигъэсагъ. Орэд къыIонымкIэ ипащэр Чэсэбый Тэмар. Лъэпкъ искусствэм зэрэфэщагъэм ишIуагъэкIэ Д. Гъуагъом адыгабзэри нахь ыгъэлъапIэ хъугъэ.\nСихъу Джэнэти мэкъэ IэтыгъэкIэ лъэпкъ орэдыр къыIуагъ. Адыгэ шэн-хабзэхэм, нысэищым, нэмыкIхэм афэгъэхьыгъэ едзыгъохэр гъэшIэгъоных, пIуныгъэ мэхьанэу яIэм уегъэгъуазэ.\nКонцертым изэхэщэнкIэ IэпыIэгъу къафэхъугъэхэ Едыдж Мэмэт, Чэтэо Ибрахьим, Ольга Ивановам, ЛIыбзыу Аслъан, Бэгъэрэт Сэфэрбый, Сэралп Мадинэ, IутIыжъ Асе, нэмыкIхэм «тхьашъуегъэпсэу» араIожьыгъ.\nРеспубликэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ иIофышIэу Мамый Марыет, бзэхэм язэгъэшIэн и Гупчэу «Активым» ипащэу Едыдж Мэмэт, искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу К. Лъэцэрыкъом ыцIэ зыхьырэм ипащэу Андзэрэкъо Марзыет зэхахьэм къыщыгущыIагъэх, адыгабзэмрэ тхыбзэмрэ я Мафэ IофшIэгъэ дэгъухэмкIэ зэрэхагъэунэфыкIырэр къыхагъэщыгъ.\nСурэтым итхэр: концертым хэлэжьагъэхэм ащыщхэр.


Къабзэу плъэгъурэм укIигъэгушIужьыщт | Адыгэ Макъ\nВидеоконференцием хэлэжьагъэх къалэхэм, районхэм яадминистрациехэм япащэхэр, къоджэ псэупIэхэм яIэшъхьэтетхэр, нэмыкIхэу зэхэщэкIо купым хэтхэр.\nАлександр Наролиным изэфэхьысыжьхэм къащыхигъэщыгъ пэшIорыгъэшъэу республикэм IофшIэн хэхыгъэхэр зэрэщагъэцэкIагъэхэр, цифрэ эфир телевидением мэлылъфэгъум и 15-м техьагъэхэм пэрыохъухэу яIэхэр хигъэунэфыкIыгъэх. Волонтерхэр, операторхэр игъо имыфэхэу къыхэкIы IофшIэныбэ зэряIэм къыхэкIэу.\nРеспубликэм лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэу Шъхьэлэхъо Аскэр цифрэ эфир телевидением икъэтынхэм зэратехьажьхэрэм ехьылIагъэу зэхахьэм къыщыгущыIагъ. Ащ анахьэу ынаIэ зытыридзагъэр волонтерхэр охътэ кIэкIым къыкIоцI егъэджэгъэнхэ зэрэфаер ары. ЗэхэщэкIо купым хэтхэри Iофым нахь куоу фэгъэхьазырыгъэнхэ фаеу А. Шъхьэлахъом ылъытагъ. Цифрэ телевидением техьанхэм фэшI агъэфедэщтхэ пкъыгъохэм якъэгъотын мэхьэнэ ин зэриIэр къыхигъэщыгъ.\nВидеоконференцием иамалхэр зэхахьэм дэгъоу щагъэфедагъэх. Александр Наролиныр къалэхэм, районхэм яадминистрациехэм япащэхэм адэгущыIагъ, хэушъхьафыкIыгъэ упчIэхэр аритыгъэх. Приставкэхэр зищыкIагъэхэм зэращэфыщтхэм тегущыIагъэх. ТранспорткIэ IэпыIэгъу афэхъунхэм зэрэфэхьазырхэр районхэм, къалэхэм яадминистрациехэм япащэхэм къаIуагъ.\nЗэкIэ унагъохэм адэжь волонтерхэр, Iофым пыщагъэхэр кIощтых, цIыфхэм яупчIыщтых ящыкIагъэр зэрагъэшIэным фэшI.\nМыгъэ мэкъуогъум и 3-м цифрэ эфир телевидением епхыгъэ ящэнэрэ едзыгъор аухын фае. Ащ цIыфхэр зэрэфэхьазырхэм зэхахьэм щытегущыIагъэх. Iофхэр нахь псынкIэу лъыгъэкIотэгъэнхэм фэшI шъолъыр штаб республикэм щызэхащагъ. Республикэм иминистерствэхэм, нэмыкI къулыкъухэм ялIыкIохэр ащ хэлэжьэщтых.\nКъэралыгъо телерадиокомпаниеу «Адыгеим» ипащэу В. ЖакIэмыкъор кIэщакIо зыфэхъугъэ Iофтхьабзэу ны-тыхэр цифрэ эфир телевидением щыгъэгъозэгъэнхэмкIэ, зыныбжь хэкIотагъэхэм IэпыIэгъу ятыгъэнымкIэ техникэм фэщэгъэ ныбжьыкIэхэр Iофым чанэу хагъэлэжьэщтых.\nЫпкIэ лъамытэу канал 20-мэ цIыфхэр телевидениемкIэ еплъынхэ алъэкIыщт. ЗэгурыIоныгъэ ахэлъэу Iофыр лъагъэкIуатэмэ, унагъохэр цифрэ эфир телевидением зэрэтехьэхэрэм кIэгушIужьыщтых.


Москобы щыщ черкесхэр - Jıneps Gazetesi\nAna Sayfa Anadilimde Jıneps Adığece / Адыгэбзэ Москобы щыщ черкесхэр\nИзраиль щыпсэухэрэ адыгэ хэхэсхэм къарыкIуагъэр тхыгъэу зыдэт тхылъ джыри яIэп, ау къаугъоигъахэу щыIэ къэбархэр бэ мэхъух. Адыгэ къуаджэу Рихьание щыпсэурэ Гъыщ Риад къызэриIорэмкIэ, лIэшIэгъурэ ныкъорэкIэ узэкIэIэбэжьмэ ахэр IэкIыб хэгъэгум кощыжьынхэу зэрэхъугъэм тхылъыр фэгъэхьыгъэщт.\n«Черкес» зыпIокIэ зиобраз урысые обществэм ынэгу къыкIэуцорэ цIыфым итеплъи, ипсэукIи, изекIуакIи зэрэщыт шъыпкъэм текIых. Ащ фэдэ еплъыкIэр Кавказ заом илъэхъан къыщежьагъэу ары зэра-лъытэрэр. УсэкIо цIэрыIохэу Пушкиным, Лермонтовым, нэмыкIхэми черкесхэр лIыбланэхэу, ячIыгу иухъумакIохэу, ятеплъэ дахэу зэрэщытыгъэхэр ятхыгъэхэм бэрэ къахэфэхэми, черкесыр къызэрашIошIыщтыгъэр укIакIоу ары. Советскэ лъэхъаными тарихъыр зэрэзэрагъэшIэрэ тхылъхэм черкесхэр тыгъуакIохэу, фэмыфхэу, бзэджа-шIэу къыхагъэщыщтыгъ. БэшIагъэп джыри Кубановедением ыкIи Кубань щатхыгъэ тхылъхэм черкесыр тыгъокIоукIакIоу, зэуакIоу, цыхьэ фэпшIы-нэу щымытэу къызаIуатэщтыгъэр. Непэрэ мафэми ащ фэдэ образэу черкесхэм афызэхалъхьагъэр бэмышIэу Урысыем ипосолэу Тыркуем щыIэ Алексей Ерховым «къыгъэшъыпкъэжьыгъ», Кавказ заом ыуж черкесхэм ежь яшIоигъоныгъэкIэ заIэти, Тыркуем кIожьыгъагъэхэу къыIуагъ. Адыгэу дунаим тетыр зэкIэ ащ ыушъхьакIугъ.\n– ТыдэкIи черкесхэм IаплIыкIэ къащыпэгъокIыщтыгъэхэп, – къырещажьэ ипсалъэ Риад. – Хэта зищыкIэгъагъэр егъэзыгъэкIэ зышъхьэ къезыхьы-жьэжьыгъэ лъэпкъэу зыщыпсэущтыгъэ чIыгур зимыIэжьыр? Тыркуеми, Балканхэми, Европэми, Америкэми ахэр зэращыпсэущтхэм фэбэнэнхэ фаеу чIыпIэ иуцогъагъэх. Ащ пае зыхэм Iашэр агъэфедэщтыгъ, нэмыкIхэр ясэнаущыгъэ, яакъыл, Iофыр шIу зэралъэгъурэм хищыжьыщтыгъэх.\nКъокIыпIэ Благъэм кIуагъэхэми къиныбэ зэпачыгъ. Бедуинхэмрэ друзхэмрэ ренэу къапэуцужьыщтыгъэх, ежьхэм, зэресагъэхэу, зыкъагъэгъунэжьыщтыгъ. А лъэхъаным фэгъэхьыгъэу «Черкес» зыфиIорэ фильмэр режиссер цIэрыIоу Къандур Мухьадин Иорданием щигъэуцугъ.\n– Рихьание зыдэщыс чIыпIэр черкесхэм ежь-ежьырэу къыхахыгъагъэп, – къеIуатэ Риад. – Тыркуем ипащэхэм къушъхьэчIэс купышхохэр щы-псэунхэу ар къафагъэнэфэгъагъ. Ау ущыпсэуныр къиныгъ, чIыгум удэлэжьагъэми къыуитын щыIагъэп. Ау мухьаджырхэм псынэкIэчъышхоу чIыгум къычIиутырэм анаIэ тырадзэгъагъ, ягъашIи рапхыгъагъ.\nОхътабэ темыкIыгъэу Кавказым къикIыгъэхэ унагъохэм тыркухэр ыкIи арабхэр къахагъэтIысхьэхэу рагъэжьэгъагъ. Ежь Риадрэ ышэу Мамдыхъурэ (ар Рихьание и Адыгэ Хасэ илъэс заулэрэ ипэщагъ) къуа-джэм щыпсэурэ цIыф пчъагъэр зыфэдизыр атхы, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм къахэкIыгъэхэри ахэм ахэт.\n– Рихьание зыдэщыс чIыпIэм къызытIысыгъэ илъэсыр шъыпкъагъэ хэлъэу къыIонэу зыми ышIэрэп, – еIо Риад. – ЛIыжъхэм агу къызэрэкIыжьырэмкIэ, ар къуаджэу Кфар-Камэ къызэтIысым зы илъэскIэ ыуж къинэгъагъ, къуаджэм итарихъ затхырэр 1878-рэ илъэсым къыщегъэжьагъ. Рихьание ыцIэ тхыгъэхэм апэрэу къазыхэфагъэр 1882-рэ илъэсыр ары, джащыгъум чылэр къэтIысыгъагъэу, къуаджэр щыIэ хъугъэу ащ дэсхэми алъытэ.\nАпэу къуаджэм къыдэтIысхьэгъагъэхэр Шагудж ыкIи ЛIышэ лIакъохэр арых. Ахэм къакIэлъыкIуагъэх Гъыщхэр, Тэтэрхэр, Тыркухэр, ГутIэхэр, Шъхьагумэхэр, Шэуджэнхэр, Пщыпыйхэр, Хъунэхэр, нэмыкIхэри.\nЗэшхэм ястатистикэ къызэриIорэмкIэ, 1882-рэ илъэсым Рихьание унэгъо 66-рэ (нэбгыри 128-рэ) щыпсэущтыгъэ, илъэси 10 зытешIэм нэбгырэ 211-рэ, 1987-рэм – 621-рэ, 1992-м – 813-рэ, 1993-м – 847-м нэсыгъагъэх. 2010-рэ илъэсым зэкIэмкIи зэрэхъущтыгъэхэр нэбгырэ 1240-рэ, а пчъагъэм щыщэу 265-р арабыгъэх. 1948-рэ илъэсым, Израиль къэралыгъо шъхьаф зэхъум, унэгъо 18 Рихьание дэкIыжьи Сирием кIожьыгъагъэ, илъэситф тешIагъэу унэгъуитф етIани кощыжьыгъагъэ. Нахьыбэмэ ашIэщтыр ашIэщтыгъэп, зытесыгъэхэ чIыпIэр апэ Тыркуем, нэужым Англием яягъ. Сириемрэ Ливанрэ ащыпсэунхэу бэ кIожьыгъагъэр. Джащыгъум Рихьание инахьыжъхэр пащэхэм ялъэIугъагъэх ячIыгужъ къэкIожьынхэу Iизын къаратынэу, ау къафадэгъагъэп.\nАу сыдми хъурэ щыIэп\nРиад иныбжьыкIэгъум Рамат-Гане дэт университетыр къыухыгъ. Тарихъымрэ адыгабзэмрэ къоджэ еджапIэм щаригъэхьыгъ. Икъоджэгъухэр, шъхьэкIафэ къыфашIызэ, «профессоркIэ» къеджэх.\n– СицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу тхылъыбэмэ сяджэ, – къыIуагъ Риад. – Iофыгъо гъэшIэгъонхэм сатегущыIэныр сикIас, анахьэу тарихъым ыкIи адыгэхэм къарыкIуагъэм фэгъэхьыгъэ къэбархэм салъэхъу, ау тхэным сытегъэпсыхьагъэп. Бэмэ къысаIо мемуархэр стхынхэу, ащ ыпэу сигупшысэхэмкIэ цIыфхэм садэгощэныр сэ къыхэсэхы. НыбжьыкIэхэм лъэпкъ тарихъыр ашIогъэшIэгъон, тилъэпкъ къыкIугъэ гъогур зэрагъашIэ зэрашIоигъом сегъэгушхо. Бэрэ ахэм саIокIэ.\nЕжьыри ышъхьэкIэ илъэпкъ тарихъ игъэкIотыгъэу зэригъэшIэнэу зыригъэжьэгъагъэр еджапIэм Iоф щишIэ зэхъур ары. Ащыгъум Америкэм профессор горэ къикIи Рихьание къэкIогъагъ, адыгабзэм изэгъэшIэн пылъыгъ. ГущыIипшI нахьыбэ адыгабзэкIэ ышIэщтыгъэп, ау мэзэ заулэрэ къуаджэм зыдэсым рыгущыIэу ригъэжьэгъагъ.\n– Американцэм кавказ филологиемкIэ ушэтын горэхэр ышIыщтыгъэх, – ыгу къэкIыжьы Риад. – Адыгабзэр зэрэдунаеу анахь бзэжъэу тетыжьхэм зэращыщыр, шумерхэм абзэ къызэрэщимыгъакIэрэр ицыхьэ телъэу къыIощтыгъ. Профессорым IэпыIэгъу сыфэхъоу сIозэ, адыгэхэм афэгъэхьыгъэ тхылъхэм салъыхъоу езгъэжьэгъагъ. Адыгабзэри, адыгэ литературэри нахь дэгъоу зэзгъэшIагъэх.\nШIэныгъакIэу зэригъэгъотыгъэхэм Риад игупшысакIи зэблахъугъ, икIэрыкIэу дунаим къытехъуагъэу зилъытэжьыгъ. Идунэе зэхашIэ зыщыригъэжьагъэр адыгэхэу Рихьание дэсхэм япаспортхэм язэблэхъун зыфежьэр ары. Израиль щыпсэухэрэ адыгэхэм япаспортхэм ежь алъэкъоцIэ шъыпкъэхэр арэп адэтхагъэхэр – Тыркуем къызэсыхэм къафашIыгъэ цIэхэмрэ лъэкъуацIэхэмрэ. ГущыIэм пае, Риад ышыхэу Мамдыхъурэ Самиррэ япаспортхэм зэрадэтхэгъэхэ лъэкъуацIэр Хьарун. Ятэжъ джары ыцIагъэр. Ежьым ипаспорт ылъэкъоцIэ шъыпкъэу Гъыщыр къыдаримыгъатхэу ашIокIыгъагъэп. Аужырэ лъэхъаным Риад зэрэзекIуа-гъэм фэдэу адыгэ лъэкъуацIэхэу яIагъэхэмкIэ зязыгъэтхыжьыхэрэр нахьыбэ мэхъух.\nРихьание къыщыскIухьэзэ чэу горэм табличкэ пылъагъэу слъэгъугъэ, «УзэрэгущыIэщтыр адыгабзэ» ыIоу ащ тетхэгъагъ. Ар згъэшIэгъуагъэ, нэужым тхыгъэм сигъэгушIуагъ. Тыркуем сыкIуагъэу Нэгъуцу Хикмет къысфиIотэгъэгъэ къэбарыр сыгу къэкIыжьыгъ. Къинэу апэкIэкIыгъэр къыIуатэзэ, къэтэджи итеплъэкIэ плIэмыеу, ышъокIэ плъыжьэу къэнджалым хэшIыкIыгъэ табличкэр къысигъэлъэгъугъагъ. Ащ тет-хэгъагъ: «УзэрэгущыIэщтыр тыркубзэ закъор ары!». Джащ фэдэ табличкэхэр адыгэхэм ячэухэми атеIулIэгъагъэх, цIыф зэIукIапIэхэми ащыпылъэгъагъэх. Ахэр ашъхьэ зэрэфимытыгъэхэр къэзыгъэлъэгъорэ тамыгъэу ар щытыгъ.\n– Тэ лъэпкъэу тыкъызэтезыгъэнэн зылъэкIыщт закъор лъапсэу тыкъызытекIыгъэр куоу зэдгъашIэмэ, тыбзэрэ зыми фэмыдэ тилъэпкъ культурэрэ тымыгъэкIодхэу къызэтедгъанэхэмэ ары, – къытиIуагъ Риад. – Адыгэхэр Израиль зыщыпсэухэрэр лIэшIэгъурэ ныкъорэ хъугъэ, ау ащ пае джурти, араби тыхъугъэп. Джащ фэдэх Тыркуем, Сирием, Германием, Францием ыкIи США-м ащыпсэухэрэ адыгэхэри. Сыд хъугъэми, тэ тызыфэдэм тытетэу тыкъэнэн, тызэрэадыгэм тырыгушхоу тыщыIэн фае. Израиль щыпсэурэ хэхэс адыгэхэм ячIыгужъ шIу алъэгъу, агухэр къытфызэIухыгъэх. БлэкIыгъэ зэманхэм къинэу алъэгъугъэр ащыгъупшэрэп, Кавказ заом лъэпкъыр зэрэзэхигъэтэкъуагъэри янэрылъэгъу.\n– ТхьамыкIагъоу къытэхъулIагъэр зыщытымыгъэгъупшэу тапэкIэ тызэрэлъыкIотэщтым тызэрэпылъыщтыр къыдгурэIо, – еIо Риад. – ТэркIэ Кавказыри Урысыери зэфэдэх. ТызэкIэрычыгъэми тигушIуагъуи тигумэкIи зы.\nЯ 19-рэ лIэшIэгъум КъокIыпIэ Благъэм икIыжьыгъэгъэ адыгэхэм арабхэр къызэряджэщтыгъэхэр «Москобы къикIыгъэ цIыфхэр» (Люди из Москвы), къырагъэкIыщтыгъэр «Москобым» ицIыфхэр. Илъэсыбэ зытешIэ ужыр ары ахэм адыгэхэм шъхьэкIэфагъэ къафашIэу «черкескIэ» къяджэхэ зыхъугъагъэр. Ащи узэгупшысэн хэлъ…\n*Шъачэ – Рихьание – Назарет – Шъачэ.\nÖnceki İçerikДыщэ фащэ къытщитIэгъат а ныуэм\nSonraki İçerikBak sen şu işe!… – Aydan Çelik – Ağustos 2020


Нэфыль жъуагъоу къэнэфы. - Статьи на адыгском. - Каталог статей - Неофициальный сайт аула Ассоколай.\nНэфыль жъуагъоу къэнэфы.\nНЭФЫЛЪ ЖЪУАГЪОУ КЪЭНЭФЫ...\nИк1ыгъэ л1эш1эгъум ия 30-рэ илъэсхэм ыгузэгухэм къащегъэжьагъэу гурыт ык1и апшъэрэ гъэсэныгъэ зи1э к1элэ зэлэгъу куп амакъэ адыгэ литературэ къежьэгъак1эм зыкъыщи1этыгъагъ. Пэрэныкъо Мурат, Уджыхъу Адылджэрый, Меркицкэ Рэщыд, Еутых Аскэр, Кэстэнэ Дмитрий ык1и ахэм анэмык1хэри. Мыхэм нэбгырэ пэпчъ адыгэ литературэм, зэрэпсаоу адыгэ лъэпкъ культурэм лъэуж 1упк1э къыхинагъ, лъэпкъ художественнэ гупшысак1эм, псэлъак1эм и1ахь хилъхьагъ. Ахэмэ зэу ащыщыгъ Аскъэлае къыщыхъугъэу ык1и щап1угъэу Джэнчэтэ Мурат.\nАдыгэ к1элэегъэджэ училищыр, ащ ыуж Краснодарскэ к1элэегъэджэ институтыр къызеухым адыгэ литературэм игъэпсак1охэм ясатыры Джэнчэтэ Мурат хэуцуи, ежь ык1уач1э къызэрихьэу щылэжьагъ, адыгэ художественнэ псалъэм ихъазынэщы и1ахь хилъхьагъ.\nУсэхэр, зарисовкэхэр, очеркхэр Муратэ ытхыщтыгъэх, хиутыщтыгъэх, ау итворческэ 1офш1эн анахь лъэшэу къыхэщыщтыгъэр художественнэ зэдзэк1ыныр ары. Адыгэ литературэ ныбжьык1эу зылъэ теуцо пэтрэмк1э ащ мэхьанэшхо и1агъ: ныбжь зи1э, 1эпэ1эсэныгъэ ин зы1эк1элъ литературэ т1ыргъуагъэм ипроизведениеу зэрадзэк1ыхэрэм иш1уагъэк1э ш1ык1э-гъэпсык1э амалык1эхэр литературэ ныбжьык1эм къызы1эк1игъахьэщтыгъэ, ихэхъоныгъэк1э к1оч1э къэк1уап1эу хъущтыгъэ. А лъэныкъомк1э Джэнчэтэ Муратэ и1офш1агъэхэм осэшхо я1.\n1937-рэ илъэс закъом Джэнчэтэ Муратэ зэридзэк1и къыдигъэк1ыгъэх И.С. Тургеневым и «Муму», М. Горькэм ирассказэу «Архип л1ыжъымрэ Ленькэрэ», А.С. Пушкиным итхыгъэхэу «Дубровскэр» (Пэрэныкъо Муратэ игъусэу), «Капитаным ипшъашъ» (Пэрэныкъо Муратэ игъусэу), А. Корнейчук ипьесэу «Платон Кречет», Гримм зэшхэм ятхылъэу «Пшысэхэр» (А. Введенскэм къызэрэк1и1отык1ыжьыгъэм тетэу); 1938-рэ илъэсым Т.Г. Шевченкэм и «Поэмэхэмрэ стиххэмрэ», М. Ильин итхылъэу «Къушъхьэхэмрэ ц1ыфхэмрэ» ык1и нэмык1хэри адыгабзэк1э зэридзэк1ыжьыгъэх. Къык1элъык1огъэ илъэсхэми ежь итворческэ 1офш1 эны дак1оу, зэдзэк1ын 1офхэми къак1ыримыгъэчэу Джэнчэтэ Муратэ мэлажьэ.\nЯнеущырэ мафэ нахь дахэ, нахь баи зэрэхъущтым яцыхьэ пытэ телъэу, гугъэп1э лъагэхэр зыда1ыгъэу советскэ ц1ыфхэр псэущтыгъэх, ащ диштэу гуш1огъо чэфыр зыхилъэсык1ырэ усэхэри поэтхэм атхыщтыгъэ зымакъэ анахь лъэшыри гъэунэфыгъуаеу. Ау «псы ик1ыгъом тынэсымэ зышъо ш1уц1эри, зышъо фыжьыри къэнэфэн» адыгэ гущы1эжъым къызэри1оу, Хэгъэгу зэошхор къызежьэм зыгу илъым тетэу усэщтыгъэхэри, агу имылъэу, яшъыпкъагъэ зыбзэгупэ пысыгъэ къодыехэу, зы1упэ нахьычыжьэу къэмык1ырэ гущы1э нэпц1ыхэр къэзы1ощтыгъэхэри къэнэфагъэх ушэтып1эм илъэхьанэ.\nЗи1орэ зизек1уак1эрэ зэтемык1ыхэу, зихэгъэгу псэтенэу къэзыухъумагъэхэм ащыщ Джэнчэтэ Муратэ.\nДунаим идэхэгъу. Тыдэк1и къэгъагъэхэр къыщызэ1уехы. Тыдэк1и чэфыгъо макъэм зе1эты. Гугъэ дахэр зыда1ыгъэу тилэжьак1охэр мэлажьэх, тиеджак1охэм яш1эныгъэ хагъахъо, тидзак1охэм къулыкъур ахьы. Тыдэк1и зэдиштэу хэгъэгушхом щы1ак1эр мамырэу щылъэк1уатэ. Хэгъэгум илъэшыгъэр иц1ыфышъхьэ пэпчъы илъэшыгъ, игушхуагъ. Ныбжьык1 эгоу ш1 улъэгъуныгъэ дахэм икъэгъагъ къызыщызэ1 уихырэм игугъэ-гупшысэхэр къытлъегъэ1эсы Джэнчэтэ Муратэ иусэу «Краснофлотцэм иорэд» зыфи1оу гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» маим и 10-м 1941-рэ илъэсым къыхиутыгъагъэм. Мазэм изыбзэу изакъоу ошъогум щесы, краснофлотцэр къуахьым тетэу хым хаплъэшъ сакъэу щыт, мамыр щы1ак1эр хэти къымыукъоным фэплъыры. Ик1асэ гурышэк1э лъы1эсэу ошъогум нэплъэгъур редзэ, жъуагъохэр зэпеплъыхьэх: анахь нэфэу ащ къахэщырэм ик1асэ фегъадэшъ, ш1уфэс фабэр фегъэхьы. Гугъэ 1эш1ум щесызэ, ипшъэрылъ шъхьа1и щымыгъупшэу хышхоу изек1уап1эм иорхэр зэ1ибзыхэзэ, ыпэк1э зыригъэхьызэ, 1огъэпытэ къеты: «Пыири къызщылъагъорэм, Топыщэм дезгъэхьыещт» е1ошъ. Сыдыгъуи рэхьат зэпытынэу, ихэгъэгу к1асэ мамырыр шъхьарытынэу, дунаим итхъэгъо пстэури ик1асэм 1ахьэу фэхъунэу ары лирическэ героим - усак1ом гугъэ-гупшысэу зыди1ыгъыр. А гугъэ-гупшысэ къаргъом зэрэфэшъыпкъэр Джэнчэтэ Муратэ къыщигъэшъыпкъэжьыгъ изэо гъогу к1ыхьэ.\nЗаор къызежьэм, 1ушыгъэк1э зыфалъэгъужьызэ, зызгъэшэхъугъэхэри къахэк1ыгъэх хэгъэгу ш1улъэгъум ымакъэ зезыгъэ1этыщтыгъэхэм. Заор къызэрежьагъэм ымакъэ къызэрэ1оу военкоматым Мурат ек1ол1агъ, ежь-ежьырэу зэрэш1оигъом тетк1э дзэм хахьи, изэо гъогу Северэ-Западнэ фронтым пулеметчикэу щыригъэжьагъ. Дзак1охэр зилъыхэрэм Муратэ апэ итхэм ахэтэу, чанэу, л1ыхъужъэу, псэемыблэжьэу зыкъыгъэлъэгъуагъ. Апшъэрэ гъэсэныгъи и1эу, зизек1уак1эк1э дзэк1ол1хэм щысэтехып1э афэхъурэ, ц1ыф гъэдэ1уак1эм иамалхэр зы1эк1элъ дзэк1ол1 ныбжьык1эр пулеметчикхэм яотделение икомандирэу аш1ыгъ. Позициеу зы1ууцорэм л1ыгъэшхо хэлъэу къыухъумэу, къызэк1ак1о зимы1э л1ыхъужъэу апэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу зыкъыгъэлъэгъуагъ. Зэо мафэхэр лъык1уатэщтыгъэх, Муратэ идзэзещэк1э 1эпэ1эсэныгъи ил1ыхъужъ-псэемыблэжьыныгъэ зек1уак1и ахахъощтыгъэ...\nИлъэс фэдиз хъугъэ зэо маш1ом Джэнчэтэ Муратэ зыхэтыр. 1942-рэ илъэсым, жъоныгъуак1эм къалэу Псков зыубытыгъэ фашист хъунк1ак1охэм рахъухьагъ Старая Русса аштэнэу. Танкхэм десантникхэр, лъэс дзак1охэр жъугъэу ягъусэхэу къилъыгъэх. Муратэ пшъэрылъэу къыфагъэуцугъэм тетк1э мыжъошхохэм ахиш1ык1 и позицит1у мэз лъапсэм щигъэпсыгъ. Дзэк1ол1хэр къэблэгъэрэ пыим сакъэу лъэплъэх, ягъэтырэ къэщагъэу ежэх псэхэхып1эм къехьэфэхэ. Къэблагъэх, къэблагъэх, къэсых... Командирым «Пулеметхэр» ы1уи макъэ къыш1ыгъ. Ащ ежэщтыгъэхэм Мурат апэ итэу пулеметхэр ет1упщышъ, маш1ор 1улъэлъэу пыипсэхэм хьадэгъур афехьы, къызэтырегъэуцох, зырарегъэдзыхы. Ау джыри зыкъа1этышъ, шхъонт1эрымэр тырихэу къелъых. Къэсырэр хагъафэ пулеметчикхэм, зыкъэзы1этырэм ыпсэ хауты. Танкитфымэ ак1эк1эпхъэгъэ десантникхэр, лъэсыдзэр пулеметчикхэм къагъэк1уагъэп. Ау ежь пулеметчикыми ч1энагъэхэр аш1ыгъ, Муратэ у1эгъэ хьылъэу зэуап1эм къы1уахыжьыгъ.\nПсэемыблэжьыгъэ-л1ыхъужъыныгъэу а зэуап1эм щызэрихьагъэхэмэ апае Джэнчэтэ Муратэ орденэу «Красная Звездар» къыфагъэшъошагъ.\nГоспиталым къызыч1эк1ыжьым Мурат Ленинградскэ фронтым агъэк1уагъ, заом икубзып1 э шъыпкъэм хэуцуагъ. Атакэм атакэр ыужэу пыим жэхахьэщтыгъэх тидзак1охэр. Къызэк1ак1о ямы1эу, зы траншеим ыуж къык1элъык1орэ траншеир пыим къытырахыщтыгъ, хьадэгъур фагъэсыщтыгъ. Ау тэ тищэ изакъоп. Пыим ищи хьадэгъу зэрехьэ. Муратэ ипулеметнэ отделение инахьыбэр а зэуап1эм хэк1одагъ, ежь Мурати у1агъэ щыхъугъ. Пэщэныгъэу зэрихьагъэм, л1ыгъэу зэуап1эм къыщыхэфагъэм апае медалэу «За отвагу» къыфагъэшъошагъ.\n1943-рэ илъэсым, гъэтхэпэ мазэм, госпиталым къызыч1эк1ыжьым Волховскэ фронтым агъэк1уагъ, автоматчикхэм яотделение икомандирэу аш1ыгъ. Муратэ япащэу отделениер зэп-т1оп разведкэм зэрэк1уагъэр. «Бзэгу» 11 зы чэщым къащэу къыхэк1ыгъ. Ежь изакъоу «бзэгуит1у» къыщи, ахэм яш1уагъэк1э тидзэ рихъухьан фэе 1офхэмк1э амал и1эу хъугъэ. Разведчик л1ыхъужъым а игъэхъагъэхэм афэш1ы ящэнэрэ степень зи1э орденэу «Слава» зыфи1орэр къыратыгъ. У1эгъэ хьылъэу къытыращагъэм къыхэк1эу, госпиталым ч1элъынэу хъугъэ.\nИу1агъэ зэхъужьым ыужы, ят1онэрэ Белорусскэ фронтым Мурат офицер звание къыратыгъэу агъак1о, разведкэ взводым командир фаш1ы. Адыгэ к1элэ л1эбланэр взводым ыпэ итэу пыим итылы пчъагъэрэ разведкэм к1уагъэ, фашист пчъагъэ гъэры къыш1ыгъ. Нэужым иповесты хишъэщт хъугъэ-ш1агъэр ежь ышъхьэк1э пэк1эк1ыгъ: чъы1эшъы - чъы1э, лыгъулыст, 1упсэу зы1уудзырэр ч1ым нэмысызэ мылы такъыры мэхъу. Идзэк1ол1хэм ящысэтехып1эу, Мурат апэ итэу разведкэм к1уагъэх, зыхэфэгъэхэ бырысырым елъытыгъэу зек1охи, солдат ык1и офицер нэбгырэ 28-рэ аук1ыгъ, нэбгырэ 36-рэ гъэры къаш1и штабым къащагъэх.\nЛатвиер, Литвар, Эстониер шъхьафит ш1ыжьыгъэнхэм Мурат пхъашэу ахэлэжьагъ. А лъэхъаным Джэнчэтэ Муратэ батальонным икомандирэ политчастымк1э изаместителэу щытыгъ. Ш1эгъэн фаем фип1ущытгъэхэ къодыеп Муратэ, дзэк1ол1хэмк1 э щысэтехып1эу, л1ыхъужъ псэемыблэжьэу зэуап1эм щызек1ощтыгъэ. Заор ык1эм фак1ощтыгъэ. Март мазэм ык1эхэм адэжь Муратэ приказ къыратыгъ разведвзводыр пыим иштабы шъэфэу рищэл1эни, штабыр зэхикъутэнэу, и1ашэхэр, итехникэ зыдыщы1эхэр ыгъэунэфынхэу. Штабым фашист офицерэу ч1эсым инахьыбэр аук1и, къэнагъэхэмэ к1арагъэ1агъ, нэбгырищ гъэры къаш1и къыздащи къэк1ожьыгъэх. Приказыр ыгъэцэк1агъ, ау ежь Мурати у1эгъаеу идзэк1ол1хэм къахьыжьыгъ.\nДжэнчэтэ Муратэ псэемыблэжь л1ыхъужъэу, унашъоу фаш1ырэр к1эч имы1эу, ялыеу, ыцэ удэмыплъэжьынэу зэригъэцак1эщтыгъэр къеушыхьаты изэогъогук1э аужырэ приказыр зэригъэцэк1агъэмк1э наградной листэу фатхыгъэм. Ащ мырэущтэу къыще1о: «Ящэнэрэ стрелковэ батальоным ипарторгэу младшэ лейтенантэу Джэнчатэм батальоным икомандиры политчастымк1э изаместитель и1энат1э ыгъэцак1эзэ, партийнэ-политическэ 1офш1энхэр подразделениехэм дэгъоу ащызэхищагъ. Ежь ищысэк1э, ижабзэк1э, л1ыгъэшхоу къызыхигъафэрэмк1э батальоным идзэк1ол1хэр л1ыгъэм къыфе1этых. Ащ ибатальон икоммунистхэм анахь л1эбланэ, анахь л1ыхъужъ улъымыхъужь. Блотто ирайон дэжь пыим игруппировкэу къауцухьагъэм езаохэзэ, 1945-рэ илъэсым, февралым и 2-м къыщыублагъэу и 4-м нэс Джэнчатэр зыхэт батальоным бэ ыгъэхъагъэр. Тидзэхэм а1эпык1ыжьынхэ яхьисапэу а группировкэм щыщ полкит1у къызежьэм, Джэнчатэм ибатальон идзэк1ол1хэм пыим игъогу пабзык1ыгъ. Адрэ тичастхэм ак1эрычыгъэу батальоныр изэкъуагъэ нахь мыш1эми, пыим пхъашэу пэуцужьыгъ. Ежь хьылъэу къау1агъэу лъыр бэу ч1инэщтыгъэ нахь мыш1 эми, Джэнчатэм ич1ып1э ыбгынагъэп. Л1ыгъэ къызыхигъафэу командэ ытыщтыгъэ. Джаущтэу мэфищым къык1оц1 Джэнчатэм ибатальон зэуагъэ, пыим итанкхэр зэк1идзэжьыхэзэ хьалэчы ыш1ыгъэх, фашист офицерхэу ык1и солдат нэбгырэ 800-м ехъу аук1ыгъ, нэбгырэ 600-м къехъу гъэрэу къаубытыгъ, пыим иавтомашинэхэу, топхэу, пулеметхэу, шхончхэу, нэмык1ырэ 1ашэхэу зэхикъутагъэхэри трофееу къа1эк1эхьагъэхэри мак1эп».\nА зэо пхъашэм пэщэныгъэу щызэрихьагъэм, ежь ышъхьэк1э псэемыблэжьыныгъэу къыхэфагъэм апае орденэу «Красное Знамя» Джэнчэтэ Муратэ къыратыжьыгъ.\nЗаор заухым псаоу къэнагъэхэр мамыр щы1ак1эм пыуцожьыгъэх, ау Муратэ иу1эгъэ хьылъэ госпитальнэ п1эк1орым хи1ул1агъэу бэк1аерэ ы1ыгъыгъ. У1эгъабэ телъыгъ Муратэ: хьылъэ дэдэу т1огъогогъо къау1агъ, ащ нэмык1эуи у1эгъэ 15 телъыгъ. Зылъэгъугъэу, зыш1эхэрэм къызэра1ожьырэмк1э, ышъхьэшыгу 1эпэпл1анэ фэдиз ишъомбгъуагъэу ышъхьэ къупшъхьэ осколкэм хиутыгъэу ащ псыпсым фэдэу шъо п1уак1эр телъ къодыеу, зэрэчэлъаорэр плъэгъущтыгъ. «Муратэ заом къинышхо хилъэгъуагъ, ахэр зэк1э ынэгу къык1эщыщтыгъэх, - етхы Шъхьэплъэкъо Хьисэ. - . ..гъэмэфэ мафэти па1о щыгъыгъэп, апэу сынэ къык1идзагъэр ащ ышъхьэ тыркъошхоу телъыр ары. Тыркъор иныгъэ, шъхьацым ыгъэбылъын ылъэк1ыщтыгъэп. Ежь Муратэ т1эк1у теш1э къэс тыркъом те1абэщтыгъэ, ар ыгъэбылъэу шъхьацыр тырихъощтыгъэ.. .» ( Шъхьаплъэкъо Хь. Муратэ ил1ыблэнагъ. - Гъэз. «Социалистически Адыгеей», 1979, мартым и 10.)\nЗэо илъэсхэм Джэнчэтэ Муратэ ытхыгъэ усэхэм, очеркхэм, рассказхэм ежь ышъхьэк1э пэк1эк1ыгъэхэр, ыгук1э зэхиш1агъэхэр, советскэ дзэк1ол1хэм псмэемыблэжь-л1ыхъужъыныгъэ инэу зэрахьагъэхэр арых алъапсэхэр, художественнэ пкъынэ-лынэу я1эр. Псэемыблэжьыныгъэ зэо гъогоу тиц1ыфхэм ак1угъэм, тек1оныгъэм зэрэфэк1уагъэхэм изысурэт «Укъысэмыгый» (мэзай, 1944) зыфи1орэ усэр:\nСыхьат теш1агъэп зэоп1э губгъом\nЫджыри мары, топыщэу къэуагъэм\nКъифагъ сапашъхьэ ыцэк1э стыр.\nХьадэгъум щыщынэрэп дзэк1о к1алэр - лирическэ героир - усак1ор, ау бэба, бэ дэд зэуап1 эм къинэу щащэчырэр. А топыщэ цэк1э стырыр «т1эк1у нахь чыжьа1о ар къэфэгъагъэмэ» ыбгъэгу шъыпкъэ къифэщтгъагъэ. Арышъ, тхылъ тхыжьыгъо имыфэхэу бэрэ къыхэк1ыхэшъ, тхылъ 1умык1эмэ ыгу къемыбгъэнэу, къемыгыинэу игупсэ ц1ыфым елъэ1у. Гуш1уагъом имафэу апэк1 э къэтыр къэсэу зызэ1 ук1эжьыхэк1э ягук1ае зэрэзэра1отэжьыщтым ицыхьэ телъэу лирическэ героим усэм къыще1о:\nСэ ситхылъ тхьапэ мэфэ лые уежэмэ,\nГупшысэ лыемэ угу ямыгъэфыз.\nНэфылъ жъуагъор ошъогум къиуцомэ,\nСэри сик1асэшъ уинэплъэгъу фэгъаз.\nУсак1ор - лирическэ героир - у1эгъэ хьылъ. Пыи мэхъаджэм ылъэк1 къымгъанэу къэбанэ. Ау лирическэ героим ицыхьэ пытэ телъ тидзэхэм пыир зэрэзэхакъутэщтым, тек1оныгъэр тиеу заор зэрэтыухыщтым. А гугъэ-гупшысэхэу ежь ыгу илъхэр ары ш1уфэс тхылъэу игупсэ фигъэхьыгъэм итхагъэхэр, у1эгъэ хьылъэу зэоп1э къиным къизыхыжьыгъэ дзэк1о ныбджэгъум и1этхыгъ ш1уфэс тхылъыр:\nНэфшъагъом дэжьы зэоп1э губгъом\nСыкъизыхыжьыгъэм ар и1этхыгъ, - 1офым нэфагъэ къыхелъхьэ усэ сатырым.\n1ахьылыгъэ гук1эгъоу советскэ дзэк1ол1хэм зэфыря1эм игурышэ-гупшысэ усэм пхырэк1ы. 1ахьылыгъэ-къошыгъэ зэдыря1эу, апсэ зэхэлъэу яхэгъэгу къаухъумэзэ, пыим псэемыблэжьэу зэрэпэуцужьыгъэхэм игутео усэм щызэхэош1э. Зэоп1э щынагъом ежь ышъхьэ къызэрэ1уихыжьыщтыр арэп дзэк1ол1 ныбджэгъур зыпылъыр, игъусэ фэгумэк1ы, лъыбэ ч1имынэным пае у1агъэр епхы. Джа лъэхъаным у1агъэм иджыбэ лъык1э шъок1ыгъэу к1асэм исурэт къырихыгъ. Ащ иш1уфэс тхылъ иджэуапэу дзэк1ол1 ныбджэгъум фи1озэ ригъэтхыжьыгъэм афэгъэхьыгъэ гупшысэх усэм исатырхэр. Идзэк1ол1 гъусэу 1ахьылыгъэ къыдызезыхьагъэм ынэгу гук1эгъу нэфыр зэрэк1илъэгъуагъэр, ик1асэ ш1улъэгъуныгъэ къабзэу, дахэу фиш1ыгъэр лирическэ героим - усак1ом щымыгъупшэжьынэу ыгуи ыпси ащыщы зэрэхъугъэр поэтым иусэ псалъэ щыхеу1упк1э. Зэо илъэсхэм Джэнчатэм ытхыгъэ усэхэми, рассказхэми зэкъошыныгъэм, л1ыхъужъыныгъэм иджэмкъэшхо ахэ1ук1ы. «Тек1оныгъэм игуш1уагъу» (жъоныгъуак1, 1945) зыфи1орэм усак1ом къыще1о Хэгъэгу зэошхом тек1оныгъэу къыщыдахыгъэм «гъунэ имы1эу гур къызэри1этырэр», «тэ тиуашъо гыныгъозым, Зэфэдэк1э зызэлъештэм» щтэ амыш1эу тизэкъош ц1ыфхэр пыим зэрэпэуцужьыгъэхэр. «Ныбджэгъу» (март, 1946) зыфи1орэ усэр гукъэк1ыжь ш1ык1эр и1эу усыгъэ. Атакэм илъынхэу зызэрагъэхьазырырэр, ц1ыфхэм гукъэк1-гупшысэу я1эхэр, «сыхьатыр къэсэу, атакэ к1оныр» рагъэжьэным зэрэфэгу1эхэрэр, къэрэбгъагъэ ц1экъахьыным ыпэу хьадэ хъунхэу къызэраштэрэр къе1уатэ, къегъэлъагъошъ, дзэк1ол1хэм гуфэбэныгъэ афытегъэш1ы, къэхъущтыр тымыш1эу тегъэгумэк1ы... Мары, уахътэр къэси илъыгъэх. Иджабгъук1э къыготыгъ ныбджэгъур. Пыим ихьадэ лъэмыджэу рык1охэзэ лъэк1уатэх, апэ рагъэхъу. Тидзэк1ол1хэм ял1ыхъужъыныгъэ-псэемыблэжьыныгъэ гур къе1эты, ау...ау, мары, пчыпыджын лъыгъэр ыбгъэгушъхьэ къыхи1унэу пыим къыфигъэпсыгъ. Ащ ныбджэгъум зыпэ1уидзи, пчэу къыщэигъэр 1эк1ихыгъ, хьадэгъоу иныбджэгъу къыфихьын ыгу хэлъыгъэр ежь пыим фигъэзэжьыгъ. Зын къымылъфыгъэхэми а зы гупшысэм зэкъошы ыш1ыгъэх советскэ дзэк1ол1хэр, заом имаш1о ар щапсыхьажьыгъ...Ащ теш1агъ уахътэ. Мамыр щы1ак1эм хэуцожьыгъэхэу ягъэхъагъэхэм ахагъахъозэ ыпэк1э лъэк1уатэх. Тыдэ щы1эхэми дзэк1ол1 зэкъошхэм янэбджэгъу ымакъэ зэхахыни зэ1ук1энхэу, 1анэм тызэдыпэсынхэу яджэ лирическэ героир:\nБлэк1ыгъэм имафэ тыгу къэк1ыжьын,\nНыбджэгъоу щымы1эжьэу, зыпсэ зытыгъэмэ\nЯк1эсэгъэ орэд къызэдэт1он!\nЩымы1эжь ныбджэгъухэм, зыпсэ зытыгъэ дзэк1ол1хэм як1эсэгъэ орэдхэр къа1о зыхъук1э анэпс къэк1онк1и хъун, ау ащ пае зи ямыгыинэу къэлъа1о поэтыр - лирическэ героир. Ыгуч1э лъапсэ къиджык1эу шъыпкъагъэ зыхэлъ игупшысэхэр зэфехьысыжьых:\nЗаом имафэу къызэтынэк1ыгъэмэ\nГупшысэм сэ бэрэ сафехьыжьы,\nНыбджэгъоу заом сэ щызгъотыгъэмэ\nШъыпкъагъэу я1агъэр сщымыгъупшэн.\nТек1оныгъэм игуш1уагъу, ныбджэгъуныгъэ лъэп1агъэр, гук1эгъу дахэр къахэщы усэхэу «Тиурамы имэфэк1ышху» (май, 1945), «Чэщ ошъогум жъуагъоу итыр» (1946), «Уас1омэ сш1оигъор» (1946) ык1и ахэм анэмык1 усэхэм.\nАпэрэ степень зи1э сэкъатныгъэ и1эу Джэнчэтэ Муратэ заом къыхэк1ыжьи къызегъэзэжьым, «сысэкъат» ы1оу т1ысыжьыгъэп, илитературнэ-творческэ 1офш1эны пидзэжьыгъ: усэхэр, рассказхэр, повестхэр етхых, тхылътедзап1эм щэлажьэ.\nДжэнчэтэ Муратэ зэоужым итхыгъэхэми художественнэ къэгъэлъэгъон-гъэцэк1энэу нахьыбэрэмк1э ащигъэуцурэр заом ихъугъэ-ш1агъэхэр ары, тхэк1о ныбжьык1эм изэхэш1ык1ы, изэхаш1э хэуцуагъэхэр, игурышэ-гупшысэхэм къежьап1эу, лъык1отап1 эу я1э хъугъэр ары. Мары, гущы1эм пае, ежь ышъхьэк1 э разведкэм л1ыхъужъыгъэу щызэрихьагъэм фэш1 орденэу «Славэр» къызэрэратыгъэр щэч хэмылъэу лъапсэ фэхъугъ повестэу «Парторг» (гъэз. «Социалистическэ Адыгей», декабрэм и 16, 1945-рэ илъэс) зыфи1орэм.\n«Бзэгу» къахьынэу чэщым сыхьатыр 11-м разведчикхэр парторгэу Гъуч1ыпсэ ахэтэу разведкэм ежьагъэх. Комбатэу Насонкиныр чэщ реным чъыягъэп, ик1алэхэм къагъэзэжьыфэ яжэу щысыгъ. Ицыхьэ пытэ телъыгъ япшъэрылъ зэрагъэцэк1эщтым, зэп-т1оп ащ ял1ыхъужъыгъэ къызэрагъэлъэгъуагъэр. Ау узэрэфаеу ренэу хъурэп, узэрежэу ренэу къыч1эк1ырэп. Комбатыр зыщыгугъыгъэм тетэу мызыгъэгум хъугъэп: «бзэгуи» къахьыгъэп, парторгыри къыщанагъэу разведчикхэр къэк1ожьыгъэх. Зэпымыоу къесы. Чъы1эшъ - чъы1э. Щы1эп Гъуч1ыпсэ. Ежь комбатыри ахэтэу пчэдыжьым сыхьатыр 8-м разведкэм ежьэнхэу, загъэхьазырынэу унашъо аритыгъ. Уахътэу афигъэнэфагъэр къэсынк1э такъикъи 10 къэнагъэу пчъэр къы1уихи, «каскэр зэрэщыгъэу нэмыц унтер-офицер п1ык1агъэр уфагъэу комбатым ыпашъхьэ къиуцуагъ. Ащ ыужы к1эк1эу итэу Гъуч1ыпсэ къихьажьыгъ. Комбатым ш1уфэс къырихи, «къытпэ1утхэр зыфэдэм мыщ ущигъэгъозэн» - шъабэу мэкъэ гъэт1ылъыгъэк1 э къы1уагъ. Пыим имурадхэу агъэунэфыгъэм тегъэпсык1ыгъэу аш1эн фаехэр рахъухьагъэх ык1и тек1оныгъэ ин аш1ыгъ, пыир зэхакъути, к1ырагъэ1агъ. Хъурэ-ш1эрэр 1упк1эу иплъэгъук1эу, ц1ыфыгухэм яор къыплъы1эсэу, зэхапш1эу къытынхэ елъэк1ы авторым. Гуфэбэныгъэу ыгук1э зигъусэхэм афыри1эри, пыим гоу фыри1эри къыгъэлъэгъорэ хъугъэ-ш1агъэхэмк1э нафэ къызэриш1ырэм имызакъоу, лексикэ-семантическэ амалэу ыгъэфедэхэрэми, игущы1эхэм мэкъамэу ак1илъхьэрэмк1и зэхыуегъаш1эх...\nСоциальнэ мэхьанэ зи1э произведениехэри ытхыгъэх Джэнчэтэ Муратэ. Ахэм къахэщы рассказэу «Шъхьатыуцэ игуш1уагъу» зыфи1орэр. Адыгэ къуаджэм щы1эк1э-псэук1э гъэпсык1эу нахьыпэм дэлъыгъэр, ц1ыф зэфыщытык1эхэр, ахэмэ ахэхъухьэрэ-ахэш1ыхьэхэрэр, щы1эныгъэр зэрэлъык1уатэрэр, зэхъок1ыныгъэу ащ фэхъухэрэр шъыпкъагъэ хэлъэу авторым къеты. Ц1ыф шэн-нэшанэ гъэнэфагъэхэр, лъэпкъ хэбзэ зэфыщытык1эхэр гум къинэжьхэу, 1упк1эу къыщыгъэлъэгъуагъэх рассказым. Шъхьатыуцэрэ Гъук1эшъаорэ ящы1эныгъэ гъогу, ядунай къырык1уагъэр къыгъэлъагъозэ, зиш1улъэгъу фэшъыпкъэм, сыдрэ къиныгъуи къызэк1имыдзэу ащ фэбанэрэм инасып зэригъотыщтым иш1ош1 хъуныгъэ къыпхелъхьэ рассказым. К1элэ гушхоу, мылъкук1э тхьамык1эми зыозымыгъэушъхьак1ущт Гъук1эшъао ш1улъэгъоу фыри1эм Шъхьатыуцэ инасып лъагъо хырегъэщы, агу зэфэкъабзэу, зэгуры1охэу ящы1эныгъэ гъогу зэдытехьэх, зэдырэк1ох...\nЗэоуж илъэсхэми Джэнчэтэ Муратэ илитературнэ-творческэ лэжьыгъэ зэдзэк1ын 1офыми ч1ып1э гъэнэфагъэ щеубыты. Иурысыбзи иадыгабзи зэдаштэу, зэдзэк1ын 1эпэ1эсэныгъэ ини хэлъэу Джэнчэтэ Мурат зэрэщытыгъэм ишыхьатых Л.Н. Толстоим итхылъэу «Кавказым игъэр» (1947), В. Пановам ироманэу «Зэгъогогъухэр» (1949) ык1и ахэм анэмык1хэу зэридзэк1ыгъэхэм. Джэнчэтэ Муратэ народнэ гъэсэныгъэми и1ахьыш1у хилъхьагъ: я 3-рэ классым адыгабзэм щыреджэнхэу тхылъ зэхигъэуцуагъ, я 5-рэ ык1и я 6-рэ классхэм адыгэ литературэр зэрэщызэрагъаш1эрэ учебникхэм яавторыгъ, ежь зыщымы1эжь ужыми пчъагъэрэ ахэр къыдэк1ыгъэх...\nДжэнчэтэ Муратэ щы1агъэмэ мыгъэ илъэс 90-рэ хъущтгъагъэ ыныбжь, ау сыдэу пш1ына, у1эгъэ жъугъэу телъмэ поэт ш1агъор, дзэк1ол1 л1ыхъужъыр пасэу бэным дахьагъ - илъэс 42-рэ ыныбжьэу 1954-рэ илъэсым Джэнчэтэ Муратэ идунай ыхъожьыгъ. Ежь ышъхьэк1э бэгъаш1эу, псэпытэу мыхъугъэми, Муратэ ипсэлъэ чанхэр псэпытэу, бэгъаш1эу къэнагъэх.\nШъхьэлэхъо Абу. Гъэз. «АМ»,2008, щылэ мазэм и 15.\nКатегория: Статьи на адыгском. | Добавил: Анцокъо (27.04.2010)


Лъэпкъ зыкIыныгъэм и Маф | Адыгэ Макъ\nМыекъуапэ икъэлэ парк дэхьапIэ къыщаубли, урам шъхьаIэу Краснооктябрьскэм зэхэтхэу къырыкIуагъэх. Шъонтрыпаохэр зэкIэми апэ итых. Пшъашъэхэр зэкIужьэу фэпагъэх. Адыгеим фэгъэхьыгъэ орэдышъоу композиторэу Тхьабысымэ Умарэ ыусыгъэр оркестрэм егъэжъынчы. Урысыемрэ Адыгеимрэ якъэралыгъо быракъхэр ныбжьыкIэхэм аIыгъхэу урам шъомбгъошхом къырэкIох. Спортсменхэм быракъхэр лъагэу аIэтых, агъэбыбатэх, цIыфхэр нэгушIох.\nЛъэпкъхэм языкIыныгъэ зыщыпытэгъэ зэпэуцуныгъэу 1612-рэ илъэсым хэгъэгум щыкIуагъэм имэхьанэ зыкъызэриIэтырэр КъумпIыл Мурат хигъэунэфыкIыгъ.\n— УрысыемкIэ а хъугъэ-шIагъэм мэхьэнэ ин иI, — къыщиIуагъ зэхахьэм КъумпIыл Мурат. — Хэгъэгум илъэпкъхэм языкIыныгъэ ыкIи яшэн-хабзэхэр гъэпытэгъэнымкIэ, ямурад хэхыгъэхэр къадэхъунхэмкIэ а лъэхъаным лъэпсэшIу ашIыгъ. Пыим изэхэкъутэн яIахьышIу хашIыхьагъ Черкас пачъыхьэхэм – ялъэпкъкIэ ахэр адыгэх. ЛIыгъэу зэрахьагъэмкIэ лIэужхэм щысэшIу арагъэлъэгъугъ.\nАдыгэ Республикэм и Парламент и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр зэхахьэм къыщыгущыIагъ, мэфэкIым фэгъэхьыгъэу къафэгушIуагъ.\nМэфэкI концертым ансамблэхэу «Ислъамыер», «Ащэмэзыр», «Казачатэр», купэу «Ошъутенэр», филармонием иартистхэр, нэмыкIхэри хэлэжьагъэх. МэфэкIым фэгъэхьыгъэ зэхахьэхэр республикэм ирайонхэм, къалэхэм ащыкIуагъэх.


1 ЕтІанэ илъэс пшІыкІуплІ тешІагъэу*, Бар-Наббэ* сигъусэу Ерусалим сыкІуагъ. Тити* гъусэу зыдэсщагъ.\n2 Ерусалим сыкІон фаеу Тхьэм къызгуригъэІуагъэти, сыкІуагъ. КъэбарышІоу хымэ лъэпкъхэм язгъэІурэр тхьэматэхэм язакъоу апашъхьэ ислъхьагъ, Іофэу сшІэрэри сшІагъэри хьаулые мыхъуным пае.\n3 Титэу сигъусагъэр алыджыми, сунэт заригъэшІынэу рагъэзыгъэп.\n4 Сыда пІомэ, къош нэпцІ заулэхэу тшыхэм захэзгъэкІокІагъэхэр аущтэу фэягъэх. Христос Исус тыгухэм зэрарылъым пае, шъхьафитыныгъэу тиІэм еплъакІохэу, ахэмэ Тэурат хабзэм ыІэчІэгъ тычІагъэуцожьыным ыуж итыгъэх.\n5 Ау къэбарышІум ишъыпкъагъэ мыкІодэу къышъуфэдгъэнэным пае, а цІыфхэм зыкІи тафызэкІэкІуагъэп, тафэІорышІагъэп.\n6 Тшыхэм тхьэматэхэу алъытэхэрэм – ахэр тхьэматэхэми мытхьэматэхэми сэ сизэфэдэх: цІыфхэм ятеплъэ емыплъэу, пстэури Тхьэм изэфэд – къэбарышІоу згъэІурэм зи хагъэхъуагъэп.\n7 Ау сунэт ашІыгъэхэм* къэбарышІур аригъэІунэу Тхьэм Петрэ ыпшъэ къызэрэрилъхьагъэм фэдэу, сунэт амышІыгъэхэм* къэбарышІур язгъэІунэу Тхьэм спшъэ къызэрэрилъхьагъэр агурыІуагъ.\n8 Сыда пІомэ, Петрэ сунэт ашІыгъэхэм апостол Іофэу афишІэрэмкІэ къыдэлажьэщтыгъэ Тхьэр, сэри сунэт амышІыгъэхэм апостол Іофэу афасшІэрэмкІэ къыздэлажьэщтыгъ.\n9 Тшыхэм тхьэмэтэ пкъэухэу алъытэхэрэ Якъубэ, Кифэ, Иуан Тхьэм ынэшІу къызэрэсщифагъэр ашІагъэти, тызэрэзэдэлажьэрэм инэшанэ фэдэу ахэмэ сэррэ Бар-Наббэрэ тІэхэр аубытыгъэх: тэ хымэ лъэпкъхэм адэжь тыкІон фэягъ, ахэри сунэт ашІыгъэхэм адэжь кІонхэ фэягъ.\n10 «ТитхьамыкІэхэм шъуадэІэпыІэнэу зыщышъумыгъэгъупш» аІозэ, а Іоф закъор ары къызэрытэлъэІугъэхэр. А Іоф дэдэми сишъыпкъэу сыпылъыгъ.\n11 Кифэ Антиохие къалэм* къызэкІом, мысэ хъугъэти, ыпашъхьэ сихьи, сыпэуцугъ.\n12 Сыда пІомэ, Якъубэ дэжь лІы заулэ къимыкІыхэзэ, Петрэ мыджуртхэм адашхэщтыгъ. Ау а лІыхэр къызэкІохэм, сунэт ашІыгъэхэм ащыщынагъэти, Петрэ зэкІэкІожьи, мыджуртхэм ыкІыб афигъэзагъ.\n13 Адрэ джуртхэри Петрэ инэпитІугъэкІэ гъусэ фэхъугъэх. Бар-Набби ахэмэ янэпитІугъэкІэ зыхащагъ.\n15 Тэ джуртэу тыкъэхъугъ. Хымэхэу псэкІод зышІэхэрэм тащыщэп.\n16 Ау тэ тыджуртми, мыр тэшІэ: цІыф горэм Тэурат хабзэм итхэр зэригъэцакІэхэрэр арэп, Тхьэм ежь дэжькІэ шъыпкъагъэ иІэу зыкIилъытэрэр, Исус ХристоскІэ шІошъхъуныгъэ зэриІэм пае ары нахь. Тэри Христос ИсускІэ шІошъхъуныгъэ тиІэ хъугъэ, ХристоскІэ шІошъхъуныгъэ тиІэ зэрэхъугъэм фэшІыкІэ, Тхьэм ежь дэжькІэ шъыпкъагъэ тиІэу тилъытэным пае. Тэурат хабзэм итхэр дгъэцэкІэным иІоф ащ хэлъэп, сыда пІомэ, цІыф горэм Тэурат хабзэм итхэр зэригъэцакІэхэрэр арэп Тхьэм ежь дэжькІэ ащ шъыпкъагъэ иІэу зыкIилъытэрэр.\n17 Ау Христос тыгухэм зэрарылъым пае, Тхьэм ежь дэжькІэ шъыпкъагъэ тиІэу тызэрилъытэщтым ыуж титэу, псэкІодышIэ цІыфхэм ащыщэу тыкъычIэкIымэ, Христос псэкІод тигъэшІагъэу мэхъуа? Хьау, ар хъухэщтэп.\n18 Сыда пІомэ, зэхэскъутагъэр зэхэзгъэуцожьмэ*, Тхьэм иунашъохэм сызэратекІыгъэр ащыгъум къэсэгъэшъыпкъэжьы.\n19 Тэурат хабзэм иІоф къысхэмылъыжьэу, Тэурат хабзэм дэжькІэ цІыф лІагъэм сыфэд – ар къызпкъырыкІыгъэр Тэурат хабзэр ары – Тхьэм сыфэпсэуным пае. Христос сыригъусэу къащым сытыраІулІагъэм фэд.\n20 Арышъ, джы псэурэр сэрэп, сыгу илъ Христос ары нахь. Мы дунаим щыІэныгъэу щысиІэр, Тхьэм ы КъокIэ шІошъхъуныгъэ сыгу илъэу, сиІ. Ащ шІу силъэгъуи, ыпсэ сэщ пае ытыгъ.\n21 Тхьэм ынэшІу щыфэныгъэ сыфэмыеу сIорэп, сыда пІомэ, Тхьэм ежь дэжькІэ Тэурат хабзэм итхэр зыгъэцакІэрэ цІыфым шъыпкъагъэ иІэу ылъытагъэмэ, ащыгъум Христос хьаулыеу лІагъэу хъущтыгъ.


Автор Тема: дирхем на атрибуцию и оценку (Прочитано 1707 раз)\nВы не можете просматривать изображения. Пожалуйста, зарегистрируйтесь или войдите (178.8 кБ, 313x285 - просмотрено 62 раз.)\nВы не можете просматривать изображения. Пожалуйста, зарегистрируйтесь или войдите (155 кБ, 257x251 - просмотрено 71 раз.)\nВы не можете просматривать изображения. Пожалуйста, зарегистрируйтесь или войдите (219.83 кБ, 696x167 - просмотрено 73 раз.)\nВы не можете просматривать изображения. Пожалуйста, зарегистрируйтесь или войдите (61.86 кБ, 174x162 - просмотрено 63 раз.)\nВы не можете просматривать изображения. Пожалуйста, зарегистрируйтесь или войдите (216.74 кБ, 289x289 - просмотрено 62 раз.)\nВы не можете просматривать изображения. Пожалуйста, зарегистрируйтесь или войдите (183.27 кБ, 275x249 - просмотрено 54 раз.)\nВы не можете просматривать изображения. Пожалуйста, зарегистрируйтесь или войдите (192.54 кБ, 269x268 - просмотрено 51 раз.)