ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΕΛΙΟΠΟΥΛΟΣ – ΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΔΙΑΛΟΓΟΙ\nΟ Γιώργος Δελιόπουλος είναι διδάκτορας Προϊστορικής Αρχαιολογίας του ΑΠΘ και φιλόλογος στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια Ημαθίας και ζει μόνιμα με την οικογένειά του στην Κοζάνη.\nΈχει εκδώσει τρεις ποιητικές συλλογές. Επιπλέον, έχει επιμεληθεί την ποιητική ανθολογία μαθητών/ -τριών του νομού Κοζάνης “Έφηβοι στίχοι” (εκδ. Συνδέσμου Φιλολόγων Κοζάνης, 2019). Το 2013 και 2015 θεατρικές ομάδες της Κοζάνης ανέβασαν τα δύο θεατρικά του έργα, “Επέστρεφε…” και “Τα ίχνη της μνήμης”. Από το 2019 είναι σύμβουλος έκδοσης του λογοτεχνικού περιοδικού Καρυοθραύστις\nΠοιήματά του έχουν αποσπάσει βραβεία σε διάφορους λογοτεχνικούς διαγωνισμούς, ενώ ποιήματα και δοκίμιά του έχουν δημοσιευθεί σε συλλογικούς τόμους και σε περιοδικά.\nΈχει συμμετάσχει σε δεκάδες λογοτεχνικά αναλόγια και εικαστικές performance σε συνεργασία με το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ Κοζάνης, το Κ.Θ.Β.Ε. και τη Σχολή Καλών Τεχνών Φλώρινας.\nΜικρός Οδυσσέας (εκδ. Ιωλκός, 2009),\nΕπισκέπτης άγγελος (εκδ. Κοβενταρείου Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης, 2015)\nΕορδαία Γη (μαζί με τον ποιητή Χρήστο Τουμανίδη, εκδ. Ρώμη, 2019).\nΚΑΤΑ ΑΝΕΦΙΚΤΟΥ ΓΛΥΦΕΣ, 1 της γυναικός τριάντα παγιδεύσεις (μαζί με τον Κ. Ριζάκη ΑΩ 2021 )\nτης γυναικός τριάντα παγιδεύσεις (2021)\nΓΥΝΑΙΚΑ ΘΑΛΑΣΣΑ ΓΥΜΝΗ\nΠΑΡΑΤΟΝΑ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ\nΚάτω από τη βροχή περπατώ μία ξένη\nόλα πλέον είναι κάποιο ποίημα άλλο\nτα παλιά μας στέκια λαμαρίνες κούφιες\nκαι η πόλη πέτρωσε, γίνατε αγάλματα\nθόλωσαν τα μάτια, με κοιτάτε άγνωστη\nσαν μικροί φεγγίτες παιδικών μου ονείρων\nόσο τρίζουν οι έγνοιες δυνατά στα δόντια\nκαθεμιάς ο πόνος μυστικό κρησφύγετο\nφίλες, πού χαθήκατε στην ομίχλη όλες;\nκαραβάνι ο χρόνος μάς ξεπούλησε όμως\nκαι παράτονα της μνήμης υπόλοιπο άφησε\nμια κιθάρα ορφανή από τα περασμένα.\nΑΦ’ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΑΙΤΗΣ\nΊδια ώρα κάθε βράδυ ανατέλλεις\nμια ταμπέλα μόνη με τους προβολείς\nτ’ όνομά σου όλο κεφαλαία γράμματα\nφωτεινή επιγραφή της χαμένης νιότης\nσκουριασμένη όμως πίσω από το γέλιο\nσαν καρφί σε τοίχο με γυμνές παλάμες\nζητιανεύεις κάτω τις φωνές του δρόμου\nλίγα ψίχουλα απ’ τα μάτια των περαστικών\n(στα ψηλά μπαλκόνια κρεμασμένη χρόνια\nΛΙΓΑ ΒΗΜΑΤΑ ΟΝΕΙΡΟ\nΣαν παιχνίδι κι απόψε ο πόθος\nοι ψυχές μας στο τέμπο ξυπνούν\nξαπλωμένο το βλέμμα, τα μάτια κλειστά\nτο κορμί αφημένο στα χέρια σου\nμια σφιχτή αγκαλιά να μην πέφτω\nκαι τυφλά στον χορό μ’ οδηγείς\nσπρώχνεις βήματα πίσω πηγαίνω\nμεταφράζει το στήθος ανάσες\nιδρωμένες παλάμες κολλούν\nγια να φεύγει ο χρόνος αμάσητος\nπριν γυρίσουμε στ’ άδειο ποτήρι\nσου χαϊδεύω το πόδι, καθώς σταματάς\nμην καθίσεις απέναντι κρύος\nψάχνω ακόμη στην πίστα.\nέστιν θάλασσα -τις δέ νιν κατασβέσει;-\n(Αισχύλος, Αγαμέμνων, στ. 958)\nΑπ’ τη θάλασσα βγήκατε βρέφη\nκαι τα λέπια σας τρίβοντας έπεσαν\nσταγόνα δεν έμεινε κύμα\nτώρα χρόνια την άμμο σωριάζετε\nως κλεψύδρα σέ άνεργα κάστρα\nμα ο πόθος κοιμάται υγρός\nυποβρύχιο η μνήμη γλιστράει\nτην παλίρροια μήτρα γυρεύοντας\nμιας γυναίκας πού στέκεται άγαλμα\nστα βάθη τού κόλπου θαμμένη\nκολυμπάτε, γιατί ξεραινόμαστε\nφρέσκα ψάρια με στόμα ραμμένο\nκαι φιλάτε με λαίμαργα χείλη\nτην αρμύρα στα πέτρινα στήθη της\nμήπως πάρει ανάσα η σκέψη\nτη στιγμή που πνιγόμαστε μόνοι\nκι αναβλύσει κρυφό σιντριβάνι\nαπ’ τα σπλάχνα μας σπέρμα το φως.\nΣφυρίζοντας ανέβαινες και γύρευα νερό\nμήπως βραχεί ο ίσκιος μου στην πέτρα\nκι ασθμαίνοντας την ποίηση δεν πρόφθαινα\nέμεναν πίσω νήπιες οι κουρασμένες λέξεις\nνα κυματίζουν με κλωστές απ’ τα παράθυρα\nκαθώς φυλούσες το ψωμί στην αγκαλιά\nνα μεταλάβω τη γιορτή σου πεινασμένος\nκι είχα φορέσει αναμμένες προσευχές\nείχες κρεμάσει τα καντήλια στον λαιμό\nνα δοξασθείς κατάφωτη τον Αύγουστο.\nΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΧΑΜΕΝΟ ΜΑΣ ΧΡΟΝΟ (2019)\nξεκινά η διαδήλωση με φωνές απ’ το σπίτι\nμε γροθιές υψωμένες διασχίζει τους δρόμους\nκαταλήγει στο κέντρο ξεδιπλώνει το δίκιο της\nκαι κατάκοπη τέλος παραγγέλνει καφέ.\nτραγούδια παντού χωρίς μουσική\nτα φώτα της πόλης αόρατοι θίασοι\nφορώντας τακούνια βαμμένοι χαμόγελα\nποτίζουν αλκοόλ τη βδομάδα.\nΡΟΔΑ ΚΑΙ ΣΤΑΧΤΕΣ\nΝιώθω περίεργα κι απόψε.\nμάζευα το μαύρο σε σακούλες\nέκλεινα με γάζες τις οπές στα ορυχεία\nέδιωχνα την τέφρα μου απέναντι\nτα φώτα έγιναν σκιές\nύψωσα λευκή σημαία\nμε τα τρόπαια στους τοίχους\nυποκρίθηκα τον ύπνο\nμε τη λάμπα στον καθρέφτη\nμε τα βλέφαρα στη σκόνη\nμε το σώμα τρυπημένο\nξεφυσώντας απ’ τα χείλη μου καπνό.\nΝιώθω περίεργα που απόψε\nόλα τρελαίνονται κι όλα θυμίζουν όνειρο.\nΜΑΝΑ ΤΩΝ ΠΥΡΓΩΝ\nΜάνα των Πύργων Μάνα του κόσμου Μάνα μου\nμην κρύβεις το βλέμμα στα μαύρα του πόνου\nμην ψάχνεις την άδεια πλευρά στο κρεβάτι\nτην πέτρα μη σφίγγεις, ανοίγουν πληγές\nθυμήσου να γράψεις λευκό τ’ όνομά μου\nμικρά περιστέρια θα γίνουν τα γράμματα\nθυμήσου ν’ απλώσεις λουλούδια στη στάχτη\nθα μυρίσουν οι τάφοι Ανάσταση.\nΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΦΤΑΙΕΙ\nΜε τις ακτίνες κοφτερές\nτου χαράκωσε το στόμα\nτη χαρούμενη ματιά\nκαι το ξεφτισμένο τζην\nτο φεγγάρι, όχι εμείς\nεμείς απλώς κρεμάσαμε\nσε λαμπερά εξώφυλλα\nτις οργισμένες μας καρδιές\nκαι με φωνές επί φωνών\nτόσους αιώνες γείτονες\nπως ο μικρός που μαχαιρώθηκε\nθ’ αναστηθεί σε λίγο.\nΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΑΓΡΙΩΝ ΣΤΙΧΩΝ\nΣε χωράφια χάρτινα\nμηρυκάζοντας την πείνα\nτσαλακώνονται οι ποιητές\nαν τους διαβάσεις νηστικούς\nβγάζουν τα κρυμμένα νύχια\nαν τους πειράξεις τη σελίδα\nΡΑΝΤΕΒΟΥ ΤΗΝ ΑΝΟΙΞΗ\nΌταν λιώνουνε οι αρχαίοι παγετώνες\nόταν οι παλιές ιδέες μέσα μου βυθίζονται\nόταν ένας χείμαρρος από το βουνό με ορμή\nκατεβάζει την υγρή του αλήθεια\nόσο γρήγορα κι αν τρέχω προς τα πίσω\nτα νερά με ρίχνουν κάτω\nαγκαλιάζω τα πεσμένα φύλλα\nπεριμένοντας το λίγο πράσινο\nνα πετάξει πάλι ρίζες και κλαδιά\nτην Άνοιξη στο στήθος περιμένοντας.\nΕΠΙΣΚΕΠΤΗΣ ΑΓΓΕΛΟΣ (2015)\nΑπόψε θ’ αποκοιμηθώ\nνα με ξυπνήσουν αύριο\nοι βιαστικές ακτίνες.\nΘα βάλω καθαρά φτερά\nκι αρπάζοντας τον ήλιο\nνα κατεβώ σαν Άγγελος\nστην αγορά του κόσμου.\nΕκεί κρυμμένα βλέμματα\nθα μου φορτώνουν χρόνια\nκι ακονισμένες λέξεις\nθα μου κόβουν τα φτερά.\nΚαι με κομμένα τα φτερά\nθα νοσταλγώ τα σύννεφα\nκαι με τα χρόνια πάνω μου\nδε θα μπορώ να φύγω.\nΜαλώναμε Δημήτρη για τα ρούχα των ληστών. Ρίχναμε\nζάρια, παίζαμε χαρτιά, ποιος θα κερδίσει την αόρατη\nγραβάτα, το ακριβό πουκάμισο, ποιος το φθαρμένο\nπαντελόνι και τα χάρτινα παπούτσια. Ώρες κάτω από\nξύλινους σταυρούς, σε άγονα υψώματα, πάνω από τα\nκεφάλια μας τη γλίτωναν ληστές και κάρφωναν θεούς. Γύρω\nμας έκτιζαν από σταυρούς ανάκτορα, γκρέμιζαν είδωλα και\nμάθαιναν καινούριες προσευχές. Όμως εσύ κι εγώ ακίνητοι\nεκεί, μαλώνοντας για λίγα ξένα ρούχα, ήμασταν δυο απλοί\nφρουροί, τίποτα τελικά δεν ήταν σίγουρα δικό μας, ούτε καν\nη απόφαση να ζήσουμε ποντάροντας στον θάνατο των\nΤΟ ΜΑΓΑΖΙ ΤΟΥ ΤΡΕΛΟΥ\nΣτο μαγαζί του ο τρελός\nκαι ομοιώματα συναισθημάτων\nγια λίγες άδειες αγκαλιές\nγια λίγα σκόρπια γέλια\nκαι την αγάπη του\nΠοιος θα την πάρει άραγε;\nΑυτός ο Μάης δεν μπορεί να περιμένει\nτον ξεγελούσαμε συνέχεια μέχρι τώρα\nόμως εκείνος στωικά ζούσε με τους χειμώνες\nάντεχε κάθε καταιγίδα, κάθε μπόρα\nκαι τώρα αναμένει\nπότε θα ‘ρθει γι’ αυτόν το καλοκαίρι;\nπότε θα ‘ρθουν οι όμορφοι αιώνες;\nόμως αυτό το πότε δεν το ξέρει\nκαι του απέμεινε η πίστη να προσμένει\nχαζεύοντας σημάδια και εικόνες.\nΣε κάποιο πάρτι με ανώνυμες προσκλήσεις\nμια μεθυσμένη νύχτα Ιουλίου\nκρύβω τη σάρκα που επίμονα θυμάται\nρίχνω στις φλέβες μου αλκοόλ κι εκείνες πάλλονται\nστο άδειο σου ποτήρι φυλακίζω τα πουλιά\nπου κουβαλούν τους κλώνους των ευχών μου\nκαι μία ξέφρενη χρυσή ανάσα άμμου\nθάβει σε πύργους ετοιμόρροπους στο κύμα\nτα σκαλισμένα σου φιλιά πάνω στα χείλη μου.\nΈτσι ξεχνώ ευχάριστα αυτούς που με μισούν\nκαι λησμονώ ανώδυνα εκείνους που μ’ αγάπησαν\nέτσι κι ο εαυτός μου ανελήφθη στα ουράνια\nμέσα σε τόσες υποσχέσεις αστεριών\nσε κάποιο πάρτι με απρόσωπες μορφές\nμια μεθυσμένη νύχτα Ιουλίου.\nΔε σ’ αφήνω να γεράσεις ποτέ\nούτε να χάσεις τ’ άρωμα της νιότης\nμ’ ένα κομμένο άνθος στα μαλλιά\nκαι θα κρατάς κρυμμένα σ’ αγαπώ\nθα ‘μαστε πια οι εραστές του σήμερα\nτης μιας στιγμής που φεύγει καθώς έρχεται.\nΔε θέλω να σ’ αφήσω να γεράσεις\nΠάντα υψώνεται ανάμεσά μας κάποιος τοίχος\nπότε τα λόγια πότε η σιωπή\nπότε το χθες πότε το αύριο\nΠάντα θα βρίσκουμε ωστόσο χαραμάδες\nτόσο μικρές όσο το βλέμμα\nόσο το άρωμα του στήθους\nόσο οι νότες της φωνής.\nΓια να περνούν απέναντι οι καρδιές μας\nστην άγνωστη αυλή\nστο εχθρικό μας σπίτι.\nΚι ίσως μια νέα μέρα καταφέρουμε\nνα σπάσουμε τους τοίχους\nνα σμίξουμε τα χέρια\nνα κάνουμε τα όνειρα\nδικά σου, δικά μου, δικά μας.\nΗ ΓΛΩΣΣΑ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ\nκαι μού ‘δωσαν για προίκα ένα ποίημα\nστις μικρές σου παρενθέσεις\nμ’ αχόρταγα ρεσάλτα και φωτιές;\nκαι βρίσκαμε τον έρωτα σ’ αυτούς.\nΚάποιοι μας κλέβουν σήμερα το αύριο\nκάποιοι μας βίασαν το χθες\nκαι τώρα μεγαλώνουμε τα νόθα τους παιδιά\nάλλοι σκοτώνουν ανοιξιάτικα πουλιά\nγκρεμίζοντας φωλιές από τα βλέφαρα\nπολλοί δανείζουν ουρανό\nπολλοί δε ρώτησαν\nπήραν τον ήλιο σπίτι τους\nοι ρήτορες δε σταματούν\nμιλούν για τα φαντάσματα\nεσείς κι εγώ μετράμε αποστάσεις\nμε τα βήματα των ίσκιων\nΚανείς δεν κράτησε στα δάκτυλα\nόλοι σκορπίσαμε τα χέρια μας\nσε ξένους ουρανούς.\nΌμως εμείς δε φταίμε κύριοι δικαστές\nεκείνον να δικάσετε\nεκείνος είναι ο ένοχος\nοι στίχοι του ξυράφια μάς πονούν\nανοίγουν τις κλειστές πληγές\nκι όλο θυμίζουν\nτα παλιά εγκλήματα\nπου σβήνουμε απ’ τη μνήμη.\nΜικροί κατάσκοποι ενεδρεύουν\nΜές στο λαμπρό φθινόπωρο\n(Κλείτος Κύρου, Αφθαρσία)\nΚόλλησα χάρτινα πολύχρωμα πουλιά\nστις διάφανες κουρτίνες του Αυγούστου\nκι εγώ κρυφά από ματιές διαβατικές\nόλη τη μέρα πελεκώ τον εαυτό μου\nβάζω πανάκριβα επιθέματα χαράς\nσβήνω με ήλιο τις αδρές ατέλειές μου\nκι ύστερα σμίγω με γυμνούς κυματισμούς.\nΕδώ και μέρες όμως πέταξαν στον νότο\nέμεινα μόνος δίχως χάρτινα πουλιά\nχωρίς τη μάσκα μιας τρελής επιθυμίας\nνα με κοιτούν συννεφιασμένες ηλιαχτίδες\nνα μου μαθαίνουν οι σταγόνες της βροχής\nτην αλφαβήτα ενός βέβαιου χειμώνα.\nΠρέπει λοιπόν κι εγώ ν’ αρχίσω να μαζεύω\nτ’ απομεινάρια ξένοιαστων φιλιών\nστα πεταμένα θερινά μου εξαρτήματα\nμήπως μπορέσω να πετάξω κατευθείαν\nσ’ ένα επόμενο γαλάζιο καλοκαίρι\nπροσπερνώντας τον χειμώνα.\nπού πέταξαν τα χάρτινα πολύχρωμα πουλιά;\nγιατί κρατώ θλιμμένα πλαστικά λουλούδια;\nπώς φόρεσε ο ήλιος το βαρύ του σύννεφο;\nμα δε σου έχω έτοιμη απάντηση ακόμα.\nΌλο το βράδυ ρίχναμε πιωμένοι τα χαρτιά για να\nκερδίσουμε την ταμπακιέρα του ληστή. Όλοι γνωρίζαμε πως\nήταν τα χαρτιά στημένα, όλοι πιστεύαμε πως κάποιος από\nμας θα την κερδίσει και όλοι ξέραμε ότι στο τέλος θα τη\nδώσουμε και πάλι στον ληστή. Εμείς δεν μπορούμε τα\nτσιγάρα. Κάποιες φορές καπνίζουμε για να ξεχνάμε, άλλοτε\nκαίμε την καρδιά μας με τα σπίρτα και πιο συχνά τυλίγουμε\nτις μέρες μας σε άκαπνα στριφτά.\nΌμως εσείς παρακαλώ τα βράδια να κλειδώνετε τις πόρτες,\nνα κλείνετε με σύρτη τα παράθυρα του δρόμου, γιατί στα\nχρόνια μας πολλοί περαστικοί ληστές ψάχνουν ξεκλείδωτες\nεισόδους για να κλέψουν ταμπακιέρες. Μπορεί κι εσείς να\nμην καπνίζετε, όμως οι ταμπακιέρες πάντοτε χρειάζονται,\nνα κρύβετε εκεί τα τιμαλφή σας ή στην έσχατη ανάγκη τα\nπολύτιμά σας λόγια.\nΓΙΑ ΝΑ ΣΕ ΟΝΕΙΡΕΥΟΜΑΙ\nΤΟ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΤΗΣ ΝΥΧΤΑΣ\nΣτο καταφύγιο της νύχτας\nτα ματωμένα χέρια του\nένας επίμονος καθρέφτης\nκαι σε μια γωνιά εγώ.\nΕκείνος τίποτα δεν έλεγε\nπότε το άψυχο κορμί, τα χέρια του\nπότε το άψυχο κορμί, εμένα\nκαι ποτέ, σαν να φοβόταν,\nτον επίμονο καθρέφτη.\nΛίγος ο χρόνος για πολλές σκέψεις.\nΌλα τελειώνουν ξαφνικά\nμε κρότους εκκωφαντικούς\nκι ανέκκλητα χειροκροτήματα.\nΡαγίζουν οι καθρέφτες\nσε τμητές αντανακλάσεις\nκι η αποκριάτικη ζωή\nαφαιρεί τις μάσκες της.\nΤελικά, δεν ήμασταν ποτέ\nεκείνοι που νομίζαμε\nκαι τα ευτυχισμένα μάτια\nήταν κάποιας άλλης\nενώ εσύ περίμενες\nκρυμμένη στους καθρέφτες.\nΈχουμε ανάγκη από νύχτες\nγιατί τις νύχτες αποκτούν όλα τα όριά τους\nκαι ξαναβρίσκουν σχήμα οι εικόνες της ημέρας\nγιατί οι θλίψεις ακονίζουν τους καημούς\nκαι οι χαρές βουλώνουν τις βαθιές οπές\nπου άνοιγε ο ήλιος στα κορμιά μας\nγιατί οι μνήμες μαχαιρώνουν σαν γωνίες\nτις κοιμισμένες μεσημεριανές καμπύλες\nγιατί τις νύχτες διακρίνουμε ξεκάθαρα\nχωρίς να βλέπουμε, με τις υπόλοιπες αισθήσεις\nτην έκταση του σώματός μας στο κενό\nκαι τη διάρκεια μιας πρωινής αναπνοής.\nΟ ήλιος μάς μπερδεύει και μπερδεύει\nτα πρόσωπά μας και τις λέξεις\nτα περιγράμματα και τις προτάσεις\nδιαγράφει τόνους, αφαιρεί τελείες\nοι φράσεις χαλασμένοι ανεμοδείκτες\nπότε σημαίνουν προς τα εδώ, πότε προς τα εκεί\nκαι άλλοτε συχνότερα σημαίνουν προς το πουθενά.\nΜπροστά από τον ήλιο είμαστε σκιές\nένα μπουκέτο μαύρο με σκιές\nκαι μέσα σ’ ένα τέτοιο συνονθύλευμα\nπώς να ξεχωρίσουν!\nτα πράγματα κι οι άνθρωποι\nτο πρόσωπό μου και το πρόσωπό σου.\nΕπομένως, έχουμε ανάγκη από νύχτες\nγια να καταλάβουμε τις μέρες.\nΜαγδαληνή το μεγάλο θηλαστικό)\nΌλη μου η τέχνη\nδύο τρία σχήματα\nκαι γραμμές γαλάζιες\nσαν μια πόλη έρημη\nσαν οι δρόμοι άδειοι\nδρόμοι που μ’ αφήνουν\nδρόμοι που ξανάρχονται\nαπ’ τον γύρω κόσμο\nγια να διαπεράσουν\nτα πρησμένα μάτια μου\nΟ ΜΙΚΡΟΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ (2009)\nΟ ΤΟΠΟΣ MOΥ\nΟ τόπος μου μια πόλη στον κάμπο,\nγεμάτη χρώματα, φώτα, ζωντάνια,\nΣπίτια που πέφτουν, στέγες και τοίχοι.\nΠαντού υγρασία, χρόνοι και μούχλα\nνα τα ρημάζουν.\nΤα ερείπια τότε μαζεύουμε όλοι\nμέσα σε κάδους, σε σκουπιδιάρικα\nΔίχως περίσκεψη και δίχως τύψεις,\nξεθεμελιώνοντας κάθε παλιό,\nλαμπρή, καινούρια, όπως ανδρείκελο\nΌλα φτιαγμένα απ’ την αρχή,\nχωρίς μια πέτρα από το χρόνο\nΟ τόπος μου! Το πιο παλιό\nσπίτι στην πόλη χτίστηκε χθες\nκι αύριο πέφτει.\nΜνήμη! Πού να βρεις στήριγμα\nνα περπατήσεις το πρώτο βήμα\nΠόλη! Πού να βρεις βράχο\nνα θεμελιώσεις τον εαυτό σου;\nπου δε γύρισαν.\nπου τραβούν τα πλοία\nμε σπασμένα ιστία\nΧάραξες στον πηγαιμό σου\nμια λευκή ευθεία\nμες στην τρικυμία\nκαι την παγωνιά.\nΑνεβαίνεις τα ουράνια\nβήμα βήμα πάνω,\nόμως δε σε φθάνω\nπου ’μαι χαμηλά.\nΚαι κρατώ παρηγοριά\nμόνο σου σημάδι\nτο στερνό σου χάδι\nστην υγρή παρειά.\nΘα θυμάμαι που ’πες:\n«Θα γυρίσω πίσω\nμ’ έναν πελαγίσιο\nΚαι περνούν οι νύχτες\nστο αγνάντι μήπως\nτου αγέρα ο χτύπος\nείσαι πια εσύ.\nΞάφνου όλα χάθηκαν,\nη χαρά, η λύπη\nκι ένα καρδιοχτύπι\nπου τραβάμε μόνοι\nδίχως στο τιμόνι\nμια κλεφτή ματιά.\nΟΙ ΣΚΙΕΣ ΤΩΝ ΤΟΙΧΩΝ\nΣτους μαύρους τοίχους του σπιτιού\nακόμη αχνοφαίνονται σκιές\nανθρώπων που αγαπήθηκαν,\nπου κοιτάχτηκαν κατάματα\nκαι είπαν μεταξύ τους κάποιο μυστικό\nσαν λάμψη που τα χείλη τους ενώνει.\nΌταν χορεύει η φλόγα με τα ξύλα,\nμοιάζουν οι ζωές τους\nσαν το θέατρο σκιών της γειτονιάς.\nΘαρρείς πως με τη φλόγα και τη ζέση\nπαίρνουν ανάσα στους σοβάδες οι φιγούρες,\nβρίσκουν ξανά το χρώμα των ανθρώπων.\nΚαίνε οι καρδιές τους με τα ξύλα.\nΠονούν και ερωτεύονται,\nπασχίζοντας να ξομολογηθούν\nτα μυστικά τους στα ντουβάρια.\nΠροτού γκρεμίσουμε το σπίτι τους.\nΠροτού αποδημήσουν για τα σύννεφα\nκι αφήσουν πια τον κόσμο μας για πάντα.\nΠριν διαγραφούν απ’ τη φτωχή μας Μνήμη.\nΟ ΔΡΟΜΟΣ ΦΕΡΝΕΙ\nΟ δρόμος φέρνει κόκκινα λουλούδια,\nπου φόρεσαν το ρούχο της φωτιάς\nκαι κουβαλούν στα πέταλά τους τον καπνό.\nΟ δρόμος φέρνει πεύκα, κυπαρίσσια,\nέλατα και πρασινισμένα στάχυα,\nβουνά και ταξιδιάρες ανεμώνες.\nΟ δρόμος φέρνει τζιτζικίσματα\nστο κουρασμένο μεσημέρι μας\nκαι οδοιπόρους τυλιγμένους μες στη σκόνη.\nΌλα για να μας πουν πως\nξεκίνησαν και φθάνουν σε λίγο\nσκιές πουλιών και αεροπλάνων\nπλάι σ’ ανθρώπινες πατημασιές.\nστην άκρη αυτού του δρόμου\nκόσμος λαμπρός κι αθώρητος\nμε το δικό μας ανασαίνει.\nδεν πρέπει πια να μένουμε\nκρυμμένοι στις πυκνές καλαμποκιές\nαπό το φόβο μη συναντηθούμε.\nείναι το μονοπάτι τού ήλιου στο νερό,\nτο δάκτυλο που δείχνει προς τα ’κει,\nτα σύννεφα που φυλακίζουν τον ήλιο\nκαι το βουνό που τόνε κρύβει\nγια την άλλη μέρα.\nόλα όσα πίστεψα\nκαι πάω να πολεμήσω\nκαι να πεθάνω γι’ αυτά\nπως είναι μάταιος κόπος.\nΚαι μένω πίσω, αποχαιρετώντας\nόσους κινούν στη μάχη να πεθάνουν.\nΚάθομαι ξυπόλυτος στ’ ακροθαλάσσι\nκαι μαζεύω με τα χέρια μου τις ηλιαχτίδες,\nπου κουβαλούν τα κύματα.\nΣυνάζω τους ήχους της θάλασσας,\nτις οιμωγές των ναυτικών, τις σιωπές των αβύσσων\nκι ένα μπουκάλι ανάμεσά τους\nμε το χαρτί που μου ’γραψες το «Σ’ αγαπώ».\nΝα κυνηγάς τον Παρακείμενο τι κόπος μάταιος!\nΤι θλίψη! Όταν αγκομαχώντας πλάι σου ανηφορίζει\nτα σκαλιά του χρόνου ο Ενεστώτας και κάθε ώρα\nτο λαχάνιασμά του σου θυμίζει το συχνό του πέρασμα.\nΕύχεσαι να ‘χαν γίνει όλα ένας Υπερσυντέλικος.\nΤι βολικό! Και στον Αόριστο τα φύλλα ενός\nπαλιού βιβλίου να ιστορούσαν τα μελλούμενα.\nΤι ωραίο και να κυνηγάς τα μη μελλούμενα,\nκάποια απίθανη υπόθεση με την τυφλή σου πίστη,\nβέβαιος πια για την οριστική του πράγματος.\nΌλα πλάνες, καθώς το λίγο αεράκι απλώς\nθα τα χαϊδέψει, για να σκοτεινιάσουν γύρωθέ μας\nόλα σαν τη φλόγα του κεριού που σώθηκε.\nΤι ντροπή! Τι κόπος μάταιος! Τι θλίψη!\nΌταν αυθαίρετα τον Παρακείμενο θελήσεις\nνα τον κάνεις Ενεστώτα και να πεις πως είναι\nτο παρόν και το μέλλον. Τότε εικόνες πέφτουν\nτα σκαλιά του χρόνου, χωρίς το αγκομαχητό\nκαι το λαχάνιασμα να ξανανέβουν.\nΑυτές έχουν συντελεστεί υπέρ το δέον\nκι από καιρό σβήσαν στον άξονα του χρόνου,\nπου περπατήσαμε οι δυο μας αγκαλιά.\nTO MAONENIO ΜΟΥ ΚΟΥΤΙ\nΠάντα υπάρχει ένα μαονένιο κουτί\nσε μια γωνία σκονισμένο,\nγεμάτο από γράμματα.\nΌσα δε σου ’στειλα και τα κρατώ\nγια να ’ρθεις μια στιγμή ολόχαρη\nνα σου τα δώσω.\nαπό το δάκρυ καμωμένο,\nπου ’ναι γεμάτο και δεν τ’ άνοιξες ποτέ,\nπου κάποια μέρα θα σαπίσει,\nμαζί και το χαρτί που κρύβει.\nΓια να το εντοπίσουν οι αρχαιολόγοι,\nίχνη από ξύλο μες στο χώμα,\nκαι να το ερμηνεύσουν\nχωρίς να βρουν ποτέ τους την αλήθεια.\nΓιατί το μαονένιο μου κουτί\nκαμώθηκε για σένα.\nΌμως δεν ήρθες.\n…για τη γνώση\nΧωρίς να ξέρω, δίπλα μου\nβρίσκεται- χρόνια τώρα η Ιθάκη\nκαι τα φώτα που τρεμίζουν\nστον ξάστερο ορίζοντα\nείναι οι φρυκτωρίες των σκοπών,\nτου παλατιού τα τζάκια,\nη δάδα της ακοίμητης Ευρύκλειας^\nκαι οι φανοί των βραδινών Θιακιών ψαράδων.\nβρίσκεται χρόνια τώρα\nό,τι κυνηγήσαμε ανάμεσα\nσε τέρατα και θυμωμένους θεούς,\nό,τι θυσίασα σε μια στιγμή\nγια τη ζεστή αγκάλη της θεάς.\nΧρόνια τώρα δεν έφευγα,\nγιατί μακριά μου φάνταζε η Ιθάκη.\nΚαι τώρα που γνωρίζω την αλήθεια,\nπρέπει -χωρίς να θέλω πράγματι-\nνα ξεκινήσω για το νόστο.\nΑχ! Κι ήταν ωραία εδώ πέρα!\nΘαυμάζω πόσα άλλαξαν επάνω σου.\nΟι ρόζοι, τ’ άσπρα τα μαλλιά και οι ρυτίδες.\nΘαυμάζω πόσα πέρασαν επάνω σου.\nΊχνη βαθιά στο οργωμένο σώμα,\nστα φυλλοκάρδια ρίγη πόνου και χαράς.\nΘαυμάζω πως τα σφαλισμένα χείλη σου\nακόμη μου μιλούν για έρωτες\nκαι αναδεύουν τ’ άρωμα των πρώτων μας φιλιών.\nΠόσα άλλαξαν πάνω σου και πόσα ίδια έμειναν!\nΠόσα! Που κρίμα δεν τα πρόσεξα εχθές,\nκι ας σε κοιτούσα ώρες μέχρι την αυγή.\nΤΟ ΑΔΕΙΟ ΠΡΟΣΩΠΟ\n(Σαν τα απρόσωπα ανδρείκελα\nστον καμβά του Εγγονόπουλου)\nΤο είδωλό μου φόρεσε\nαπόψε στον καθρέφτη\nτο ακριβό επίσημο\nτα καλογυαλισμένα του\nκαι το χρυσό ρολόι του\nΤο είδωλό μου στο γυαλί\nκι η καλοχτενισμένη κόμη\nτο αδειανό του πρόσωπο\nΔίχως τα μάτια για να δει\nχωρίς αυτιά γι’ αλλιώτικους\nκαι δίχως στόμα για να πει\nτο άδειο πρόσωπό του\nτην πρόωρα χαμένη μου\nΤέτοια πράσινη μέρα Θε μου,\nπου μυριανθίζουν οι ψυχές\nκι ο νους ευωδιάζοντας ξεχνιέται,\nδεν έχω όρεξη για τίποτε.\nΟύτε να πολεμήσω, ούτε να εργαστώ,\nούτε να γράψω, ούτε να σκεφτώ.\nΜονάχα να κοιτώ απ’ το παράθυρο\nτον ολογάλαζο ουρανό, τα σύννεφα,\nτο γελαστό τον ήλιο, τα πουλιά,\nτα ψάρια στων αφρών τα σάλτα\nκαι το παιδί, όπως υψώνει κάστρα\nστην άμμο με τα δυο γυμνά του χέρια.\nΜονάχα να κοιτώ απ’ το παράθυρο,\nτο σπουδαγμένο από σε στον γκρίζο τοίχο\nτου μοναχού κι υγρού μου δωματίου,\nκαθώς γεμίζει απ’ τα λερά νερά\nπου φέρνουν οι κρυφοί κρουνοί του κόσμου.\nνα φεύγω και δυστυχώς να ξανάρχομαι\nσαν το σκιαγμένο ψάρι που έφυγε,\nπέταξε λίγη ώρα κι έντρομο\nγύρισε πίσω στην κλειστή του στέρνα.\nΕυτυχία είναι, κάθε γλυκιά ανάμνηση,\nκάθε μας γνώριμη οσμή,\nκάθε εικόνα μας οικεία,\nκάθε φωνή που ακούσαμε\nκι η θύμηση που αντανακλάται\nστις επιφάνειες των γύρω μας πραγμάτων.\nΑπόψε νιώθω ευτυχισμένος\nμε ολόγυρα την πρότερη ζωή μου\nτα ξεδιπλώνει μία μία τις πτυχές της.\nτα αισθάνομαι το παρελθόν\nμες στη ζεστή του οικειότητα.\nΑπόψε νιώθω ευτυχισμένος,\nδίχως να επιθυμώ την αναζήτηση\nεκείνου που θα ’ρθει σε λίγο\nσε διπλωμένες μέσα καλυμμένες πτυχές.\nΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΟΛΟΓΟΓΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ\nΓυναίκα από ποίηση: η πλαστουργός δύναμη της ποίησης του Γιώργου Δελιόπουλου\nΤα ποιήματα του Δελιόπουλου είναι γραμμένα σε ελεύθερο στίχο, αποτελούν όμως αρχιτεκτονημένες συνθέσεις που προδίδουν προγενέστερο σχέδιο και σχεδίασμά, μέριμνα για τη μορφή και τη δομή και επιδίωξη ενός είδους συμμετρίας. Δεν είναι μόνο τα στροφικά συστήματα πού διαμορφώνει, η ομαδοποίηση δηλαδή ισάριθμων στίχων σέ στροφές, η σχετική ή απόλυτη ισοσυλλαβία πολλών από αυτές, το ομοιοκάταρκτο του πρώτου στίχου κάθε στροφής, η κοινή δηλαδή εναρκτήρια λέξη, είναι, πολύ περισσότερο, ο ρυθμός του στίχου, οι αποχρώσεις της φωνής του ποιητή, ο εξομολογητικός, ενίοτε αφηγηματικός, τόνος, η μονολογική έκφραση και έκφανση του ποιητικού λόγου που προσδίδει στα ποιήματα αυτά μιαν ιδιαιτερότητα και τα κάνει να μοιάζουν με μακρινούς επιγόνους των μονολόγων που εκφωνούσαν οι ήρωες ή, πιο σωστά, οι ηρωίδες των αρχαίων ελληνικών τραγωδιών ή ακόμα και με τα χορικά πού παρεμβάλλονταν ανάμεσα στα επεισόδια και που εκφωνούνταν, βέβαια, από ένα σύνολο ανθρώπων, στην πραγματικότητα, όμως, λειτουργούσαν αντιπροσωπευτικά ενός συγκεκριμένου ανθρώπινου τύπου. ’Έτσι κι εδώ, αυτή που μιλά είναι η (σύγχρονη) γυναίκα που φτιάχνει, λέξη λέξη, ένα ψηφιδωτό το όποιο απεικονίζει τη μορφή της, μια μορφή και μια ύπαρξη εν κινήσει, όπως την αντιλαμβάνεται η ποιητική φαντασία και γνώση.\nΗ ποιητική αφόρμηση των γυναικείων μονολόγων πραγματοποιείται, συχνά, από ένα δίλημμα. Ένα δίλημμα που άλλοτε εκφράζεται ρητά και με αμεσότητα και, άλλοτε, υποφώσκει και ενεδρεύει στο εσωτερικό του ποιήματος. Η διερώτηση αυτή η, αλλιώς, ο διχασμός της γυναίκας εκκινεί από τον ρόλο και τη θέση της στην κοινωνία και ταλαντεύεται ανάμεσα σε μια ηχηρή, πλην όμως κούφια, παθητικότητα και σε μια διακριτική, πλην όμως προσοδοφόρα ενεργητικότητα: στολισμένη μια κούκλα βιτρίνας μπροστά / της φωτιάς θεατής και με στάχτη στα μάτια / ή στην πίσω κερκίδα κουβαλώντας τα ξύλα / για μια φλόγα που καίει στο βάθος ανώνυμη; Το δίλημμα αυτό και η συνακόλουθη επιλογή αποτελεί ζήτημα και ζητούμενο της ίδιας της τέχνης -εξ ου και ο τίτλος του ποιήματος «τεχνητά διλήμματα»- από τη στιγμή που, μέσα από αυτήν, τεχνουργείται μια πορεία και στάση ζωής, μια «ποιητική» του βίου, όπως ακριβώς και μέσα από τη ζωή τεχνουργείται η βίωση της τέχνης.\nΕπ’ αφορμή και εξ’ αιτίας\nΕπιμελημένη, αλάνθαστη έκδοση\nΟ διδάκτωρ Προϊστορικής Αρχαιολογίας και φιλόλογος Γιώργος Δελιόπουλος είναι μια λαμπρή μορφή της νέας γενιάς ανοιχτόμυαλων και ανοικτομάτηδων ποιητών που δεν απορρίπτουν την παράδοση και δεν αφορίζουν μιμούμενοι δουλικά ξένα πρότυπα. Τουναντίον. Είναι τόσο λαγαρός ο λόγος του, τόσο δραματικός που εμπλουτίζει την μετανεωτερική υβριδικότητα με αυθεντική λαγαρότητα [ας μου συγχωρεθεί το νεολογιστικό επίθετο].\nΟι δύο ποιητές συνδιαλέγονται με τρόπο αγνό κι απαρόμοιαστο. Σαν τραίνα σε παράλληλες τροχιές που διασχίζουν το ίδιο τοπίο, αλλά σε άλλο χρόνο ο κάθε ένας.\nΤο ενδιαφέρον στην πρωτεϊκή αφηγηματικότητα του Γιώργου Δελιόπουλου είναι πως η ομιλώσα πρωτοπρόσωπη (ενική και πληθυντική) ποιητική φωνή είναι συχνά γένους θηλυκού.\nΚαταληκτικά γνωμικά επίσης (βλ. σελ 49), όπως σε πολλούς σημαντικούς σύγχρονους ποιητές και ποιήτριες.\nΩραίοι τίτλοι, προσεκτικά επιλεγμένοι, ενίοτε και από την Αγία Γραφή (σελ. 51). Δημοτικοφανές το εν λόγω ποίημα με τίτλο «ως έλαφος διψώσα».\nΑντιθέσεις, απομυθοποιήσεις, απρόβλεπτες και απροσχημάτιστες «ηλιοτρόπιο στραμμένο στο σκοτάδι» (σελ. 53).\nΑφιερωμένο στον «ποιητή Δημήτρη Παπακωνσταντίνου» το ποίημα «άνοστη μνήμη», που μοιάζει σαν μετεξελιγμένο μοιρολόϊ, κάπου μεταξύ καθομολογουμένου λυρισμού και υφέρπουσας ελεγείας.\nΠολλαπλοί διασκελισμοί, ασύνδετες τομές στίχων, σχεδόν μηχανικές αλλά ουχί και ισόχρονες.\nΑΙΣΙΟΔΟΞΙΑ ΜΕΤΑΣΤΟΙΧΕΙΩΣΗΣ ΤΗΣ ΕΜΠΕΙΡΙΑΣ ΣΕ ΥΨΗΛΗ ΠΟΙΗΣΗ ΔΙΑ ΝΟΟΣ ΚΑΙ ΧΕΙΡΟΣ ΓΙΩΡΓΟΥ ΔΕΛΙΟΠΟΥΛΟΥ.\nΠολυδουρικόν-Καρυωτακικόν το «ερωτεύσου!» [με θαυμαστικό, ναι] (στη σελίδα 59).\nΠρωτότυπη σύλληψη: «το αίμα ιδρωμένο» (σελ. 60). Καταληκτικόν και καταπληκτικόν!!!\nΌπως και το «να φεύγει ο χρόνος αμάσητος» (της αμέσως επόμενης σελίδας).\nΣωτηριολογίας αδιευκρίνιστον ανάγνωσμα η «Ρουθ» (σελ. 62).\nΠρωτότυπη εικόνα: «άνεργα κάστρα» (στη σελίδα 63), «κι είχα φορέσει αναμμένες προσευχές» (σελ. 65).\nΚαταληκτικός δεκαπεντασύλλαβος στη «σιωπηλή πρωτομαγιά» (σελ. 64).\nΡητορική και μόνον ρητορική ομολογία αποτυχίας το τελικό (προσώρας) «δεκαπενταύγουστο δοξαστικό» (σελ. 65). Μακάρι να αποτυγχάναμε όλοι έτσι.\nΠροτείνω στους εκλεκτούς συναδέλφους ποιητές να σχηματίσουμε ένα διαλογικό …τρίγωνο στην επομένη λογοτεχνική τους εξωστρέφεια.\nΣημαντικός ο κατατοπιστικότατος πρόλογος της Ευσταθίας Δήμου, αρχετυπικές οι ζωγραφιές της Γλύκας Διονυσοπούλου.\nΕΟΡΔΑΙΑ ΓΗ (2019)\nΟ τόπος της αναζήτησης του χαμένου χρόνου: Συνάντηση Χρήστου Τουμανίδη – Γιώργου Δελιόπουλου\nΓη και χρόνος, ζωή και χρόνος. Έννοιες άρρηκτα δεμένες σε μια σχέση δεδομένη. Το υλικό και το άυλο που αποκτά το σώμα της ζωής όλων των έμβιων και άβιων. Της ζωής μας. Η ζωή κυλά σε δευτερόλεπτα και ο χρόνος δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη ζωή.\nΕορδαία γη, ο κοινός τόπος της ποιητικής κατάθεσης δύο ποιητικών υποκειμένων , εκεί, όπου συντελούνται τα φανερά και τα μύχια. Οι τόποι που στήνουμε το αρχιτεκτόνημα της ζωής μας στα όρια του χρόνου μας, η μνήμη, ο χρόνος κερδισμένος ή χαμένος, η αναζήτησή του, η ανακάλυψη κρυμμένων τόπων, συμπυκνώνονται στην Εορδαία γη.\nΧώρος και χρόνος ή καλύτερα χωρόχρονος στο προσωπικό τους σύμπαν και στη διάσταση της νοσταλγίας του χαμένου χρόνου, της λείανσής του μέσα από τη δυνατότητα ίασης της ακάματης μνήμης από την οποία παίρνει ανάσες το νυν και ο μελλοντικός χρόνος. Ο πόνος της γης που μας γέννησε κι αυτή που μας δέχτηκε και μας τρέφει. Η γη ως πανανθρώπινη και αρχέγονη αγκαλιά. Οι αέναες πληγές της. Η αρχή του νήματος πλεγμένη στο τωρινό μας ένδυμα. Όλα αυτά μέσα στον χρόνο που βιώνεται και εκφράζεται με την εσωτερικότητα των δύο προσώπων. Ενότητα χώρου και χρόνου. Εκεί μέσα στην ενότητα αυτή ο τόπος διαγράφει την πορεία του στο ποτάμι του χρόνου. Γίνεται νοσταλγία, τραύμα, ελπίδα, χαρά αλλά θα γίνει κι ο σπόρος του αύριο, που θα βλαστήσει ‘’ένα γιασεμί κι ένας νάρκισσος’’, σύμφωνα με στίχους του Τζελαλεντίν Ρουμί, που αξιοποιεί ο Χρήστος Τουμανίδης στις ενότητές του. Ο εσωτερικός χρόνος πλήρως εναρμονισμένος με τον ρευστό ποιητικό χρόνο, έτσι ώστε ο υποκειμενικός χρόνος βρίσκει το πρόσφορο μέσο για να εκφραστεί. Ο ποιητικός χρόνος που είναι άχρονος, όσο οξύμωρο κι αν ακούγεται. Που έχει κάτι από το αιώνιο, χωρίς αρχή και τέλος, εκεί όπου τα πράγματα κι οι τόποι οι υλικοί και της καρδιάς μας μπορούν να υψωθούν στον πυρήνα και την αλήθεια τους. Μια συνάντηση κι ένας διάλογος μεταξύ δύο ποιητικών υποκειμένων που όμως δίνει την αίσθηση, πολλές φορές, του εσωτερικού μονόλογου, εκεί όπου μπορούν να ιαθούν οι αιμάσσουσες περιοχές. Η απεύθυνση στο β΄ πρόσωπο, μέχρι το σημείο της συνάντησης, είναι το μοίρασμα του κοινού τόπου, υλικού και άυλου.\nΔιπλός τίτλος, Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο, με το διαζευκτικό που εδώ δε χωρίζει αλλά, όχι μόνο συμπληρώνει και ενώνει, αλλά θα λέγαμε ταυτίζει. Ο δεύτερος αυτός, με τη διαφορά της προσθήκης του α’ πληθυντικού προσώπου της προσωπικής αντωνυμίας, παραπέμπει ασφαλώς στο διάσημο αυτοβιογραφικό έργο του Μαρσέλ Προυστ, όπου μπορεί κάποιος να βρει και κοινά στοιχεία. Τη χαμένη νοσταλγία για την παιδική ηλικία, τα ανθρώπινα πάθη, τις στιγμές που άλλες φορές γλιστρούν από τα δάχτυλά μας και άλλοτε κουβαλούν το σπέρμα των δυνάμεων της ζωής, που προεκτείνεται και βαθαίνει και όπου μπορούμε να δούμε πέρα από το ορατό προς μια άλλη πραγματικότητα που μας υπερβαίνει. Και που επιθυμείς να διασώζεις. Αυτό που λέει ο Οδυσσέας Ελύτης στο Άξιον εστί :’’ Τούτο μόνο να ξέρεις. Ό,τι σώσεις στην αστραπή καθαρό στον αιώνα θα διαρκέσει’’.\nΗ προμετωπίδα του βιβλίου, εξάλλου, είναι από το πρώτο βιβλίο, ‘’Από τη μεριά του Σουάν΄΄ του έργου του Προυστ. Εκεί διακρίνουμε καθαρά αυτήν την ένωση τόπου και χρόνου.\n‘’Ως τότε νόμιζε πως οι τοποθεσίες αυτές ήταν μόνο μια πανάρχαια φύση, που απόμεινε σύγχρονη με τα μεγάλα γεωλογικά φαινόμενα- και τόσο έξω από την ανθρώπινη ιστορία, όσο ο ωκεανός και η Μεγάλη Άρκτος.’’\nΑλλά και το εικαστικό του εξώφυλλου της Γλύκας Διονυσοπούλου: κλειστά σχήματα, γραμμές παράλληλες και κάθετες, που άλλοτε, μπορεί κάποιος να εικάσει, δείχνουν τη γραμμικότητα και τη ροή του χρόνου άλλοτε την υπονομεύουν κλίμακες, παράθυρα σε κτίσματα κτλ.\nΕν αρχή, ο τίτλος της πρώτης ποιητικής ενότητας, από τη μεριά του Χρήστου Τουμανίδη. Εν αρχή ην ο λόγος ξεκινά το εναρκτήριο ποίημα, ενθαρρυντικά για τη σημασία του λόγου. Ο λόγος ως έκφραση και ποίηση, αλλά και ως φανέρωση και ορμή ζωής σύμφωνα με τους στίχους που ακολουθούν.\nΕν αρχή ην ο λόγος- και η ωραία ταραχή\nΗ ανάσα γύρω των βουνών. Οι μνήμες και\nη δέηση των φουγάρων μες στα χρόνια\nΟι μέρες μας, δεν ξεχωρίζουν απ’ τις νύχτες.\nΚαι οι παλιές πληγές δεν έκλεισαν ακόμη.\nΦταίνε οι γερανοί; Τα φορτηγά;\nΦταίνε τα χώματα που φεύγουν.. που κυλούν;\n(Ο τόπος λες και μοιάζει με κλεψύδρα).\nΟ χρόνος μικραίνει, μακραίνει, συρρικνώνεται, τσαλακώνεται. Νοσταλγία, μνήμες που τρέχουν στο παρόν, πληγές ανοιχτές. Η φύση αποτύπωση του εσωτερικού περιβάλλοντος.\nΣ΄ ένα οξύμωρο σχήμα στον τελευταίο στίχο καταλήγει:\nΕν αρχή, εν τέλει, είναι η σιωπή. Σιωπή αινιγματική. Η σιωπή της απόφασης παραίτησης; Ως συγκίνηση και πλημμύρισμα συναισθημάτων; Ή ο λόγος στην πλήρη του αφαίρεση;\nΤο πρώτο αυτό ποίημα είναι , θα ‘λεγε κανείς, μικρογραφία, κατά κάποιον τρόπο και συμπύκνωση της συλλογιστικής της ενότητας, αλλά και όλης της συλλογής.\nΟ χρόνος για τον Χρήστο Τουμανίδη είναι κυρίως η μνήμη. Η μνήμη διαπλέκεται με το τώρα αλλά είναι κυρίαρχη. Η μνήμη όχι μόνο του υποκειμένου αλλά και του τόπου μέσα στην πορεία του χρόνου που το νήμα του γυρίζει βαθιά πίσω. Υπάρχει η αίσθηση διαχρονικότητας της μνήμης που ενισχύεται με στοιχεία της παράδοσης, αξιοποίηση στίχων δημοτικών τραγουδιών κτλ. Άλλωστε είναι μια από τις πρώτες λέξεις στην έναρξη της πρώτης του ενότητας. Στη μνήμη διαδραματίζεται ο μονόλογος του ποιητή με καμβά κυρίως τη φύση. Εκεί απλώνει τα χρώματά του. Άλλοτε σκοτεινά, μουντά, άλλοτε φωτεινά. Εκεί η χαμένη πατρίδα και η καινούρια. Η καινούρια γη ευδοκιμεί με χώμα και καπνό από την παλιά. Κι όλα τελικά γίνονται μια καρδιά: Όλα εδώ σαν μια καρδιά οι άνθρωποι , τα δέντρα, τα χωράφια\nΗ μνήμη επιστρέφει όμως το βλέμμα προσβλέπει και στο μέλλον, ο χρόνος ενοποιείται γίνεται ένα, όπως και ο τόπος, του πριν, του τώρα, του μετά, που είναι η άλλη του όψη.\n‘’Ο χρόνος είναι ο χάρτης μας’’ για τον Χρήστο Τουμανίδη, ο τίτλος της δεύτερης ενότητας. Πάνω στο δέρμα η γεωγραφία των χρόνων, της ζωής. Η χαρτογράφηση του τόπου, του χρόνου, των συμβόλων, του ανάγλυφου, της ανθρωπογεωγραφίας που νοηματοδοτούν τη ζωή και που αφήνουν κάποιες σκιές θανάτου και στο τέλος γίνονται λόγος και περνούν στο αιώνιο.\nΟ χρόνος κάποτε αδύναμος και μικρός να χωρέσει τη ζωή ή δεν έμαθε να εναρμονίζεται με τις ταχύτητες της, τις εκδηλώσεις της, την ορμή της. Οι πόνοι δεν μπόρεσαν να χωρέσουν στο σώμα της. Κι η αγωνία πάντα για μια στιγμή ουσίας:\nΚράτα βαθιά σου εκείνη τη στιγμή που σε έκανε δικό της.\nΣυνομιλώντας με τον Μενέλαο Λουντέμη και τον Τζελαλεντίν Ρουμί, η τρίτη ενότητα του Χρήστου Τουμανίδη. Αξιοποιώντας τους στίχους των δύο πλέκει γύρω τους τον δικό του ποιητικό ιστό:\nΕ, ναι ,λοιπόν, όπως το λέει και ο Ρουμί:\n‘’ Είμαι ο απέραντος ωκεανός\nΚι όχι μόνο μια σταγόνα’’\nΤα σύννεφα εκείνα του Λουντέμη λέω\nαυτά που φέραν το κακό.\nΚι αυτά που κουβαλάμε όλοι εντός μας.\n‘’Μικρή εβδομάδα’’, ο τίτλος της πρώτης ενότητας για τον Γιώργο Δελιόπουλο. Και μια κλεψύδρα που τον συνοδεύει, στο εικαστικό της Άννας Καμπουρίδου, που μοιράζεται τα εικαστικά του βιβλίου με τη Γλύκα Διονυσοπούλου. Ο χρόνος του Δελιόπουλου είναι κυρίως το νυν και τα τωρινά υλικά της ζωής του. Ο χρόνος που τρέχει τώρα. Καμβάς του η πόλη. Εκεί που ο χρόνος έχει υψηλότερες ταχύτητες.\nΗ πόλη χαράζει\nμε ρόδα και πάχνες\nΜια αίσθηση γλυκόπικρη. Κάτι αινιγματικό. Εικόνες διφορούμενες και μια αίσθηση κάποτε φθοράς που διατρέχει το ποιητικό σώμα και ίσως κάποιες τάσεις διαφυγής και αναζήτησης ψυχολογικών οάσεων.\nστα επεισόδια της οθόνης\nστα φυλλάδια προσφορών\nστ’ απολιθώματα και στο κρεβάτι\nΗ σχέση του με την πόλη σχέση κοντινή και απόστασης. Από τα σημεία της πόλης και τα γεγονότα της ζωής που τρέχουν μαζί με τη δική του. Όσμωση αισθημάτων, σκέψεων, ζωής. Στην αγκαλιά της πόλης βυθισμένος αλλά όχι αφομοιωμένος αναζητά τα σημάδια της και τα δικά του. Ολιγόστιχα ποιήματα, στοιχείο κατασταλάγματος; Και μουσικότητα που ενισχύει την άποψη αυτή. Φαίνεται ο χρόνος προς στιγμήν να κερδίζεται:\nΚυριακή όλη μέρα\nΣτα παλιά και στα ήδη μελλούμενα\nκάτω από τον ίσκιο των βουνών\nδίπλα σε μαύρα χώματα\nΕκεί που λάμπουν λίμνες\n-η Ζάζαρη, η Χειμαδίτιδα\nη Βεγορίτιδα, οι Πέτρες-\nΛίμνες ανάστροφοι ουρανοί\nΛίμνες λιμάνια των στίχων μου\nΛίμνες καημοί στον βυθό των αιώνων\nΚάποια αίσθηση φθοράς επανέρχεται και στην επόμενη ενότητα ‘’Ρόδα και στάχτες’’, ένα αντιθετικό ζεύγος και εικαστικό της Άννας Καμπουρίδου να το συνοδεύει: ομόκεντροι κύκλοι, που γίνονται πιο χαλαροί προς το κέντρο και καταλήγουν σε κλειστά γεωμετρικά σχήματα. Δίνει την εντύπωση σπέρματος βαθιά μέσα στη γη. Εδώ υπάρχουν μεγαλύτερης έκτασης ποιήματα και μια σειρά αμφιβολιών και αστάθειας, συμπύκνωση αισθημάτων που προβληματίζουν τον αναγνώστη.\nΤο ποίημα ’’Καύσωνας’’ εντείνει τα αισθήματα αυτά και την πάλλουσα ασάφεια κι αμφιβολία ενώ και τα επόμενα ποιήματα κλιμακώνουν δραματικά την ένταση. Το υποκείμενο δοκιμάζεται σε κρίσεις, σε καθρέφτες, με ανθρώπους και θηρία και τελικά φαίνεται να οδηγείται όχι μόνο σε αδιέξοδο, αλλά σε διάλυση.\nΔεν κατάλαβα πότε φαγώθηκα\nΈχουμε κι εδώ το ξύπνημα της μνήμης και μια προσπάθεια κάθαρσης κι έτσι λείανσης του χαμένου χρόνου. Η αποκλιμάκωση αρχίζει, αλλάζει το σημείο προσανατολισμού και επικρατούν οι ήπιες εικόνες της πόλης, (Οι γυναίκες στο πάρκο), αλλά η μνήμη επιμένει (Μνημόσυνο), (Μάνα των πύργων) (Ηρώο).\nΣτην τρίτη ενότητα ‘’Ανορθόγραφα’’ είναι όλα εξημερωμένα:\nΥπάρχουν και στο άσχημο ωραίες γειτονιές\nΤην άνοιξη στο στήθος περιμένοντας\nΟι άνθρωποι συνοδοιπόροι μοιράζονται τον χρόνο και την ευλογία αλλά και τις πληγές του τόπου. Στη γεωγραφία του τόπου και η χαρτογράφηση των πόνων των προβλημάτων που ήταν και είναι: ‘’τα περασμένα δεν περνούν ποτέ’’\nΗ Εορδαία γη- ένδοξη γη\nΠλούσια γη μα λεηλατημένη.\nΜε ένα λογοπαίγνιο του στο ποίημα ΔΕΗση (με δέος πρέπει στη ΔΕΗ να ΔΕΗθούμε) ίσως και με μια ειρωνική και πικρή διάθεση ο Χρήστος Τουμανίδης θίγει το θέμα αυτό που κάποτε ήταν όνειρο και έγινε αυταπάτη, το κέρδος που παραμέρισε τις ζωές των ανθρώπων.\nΑνοίγεις πάλι τις κρυφές, τις φανερές σελίδες.\nΑυτές που έγραψες, κι εκείνες που είδες.\n‘’Τα περασμένα, δεν περνούν ποτέ’’\nΤα έγκατα της γης- ίδια με τα δικά μας!\nΆβυσσος , φως, λυγμός – χάνονται τα χωριά μας.\nΑύριο λέει θα γίνουμε ορυχεία!\nΚάποτε ήταν όνειρα και τώρα;\nΚαι καταλήγει στη γνωστή ρήση του Πρωταγόρα:\n‘’Πάντων χρημάτων μέτρον εστί άνθρωπος…’’\nΤα πρόσωπα στον Γιώργο Δελιόπουλο είναι κοντινά, απτά, απλώνεις και τα αγγίζεις. Με κάτι αινιγματικό όμως . Πρόσωπα της πόλης:\nΜιλούν συνεχώς και τα λόγια μυρίζουν κρεμμύδι\nΑνάβουν τσιγάρο σωπαίνουν θυμούνται\nΠρόσωπα δικά του, στη μνήμη:\nΗ γιαγιά μου έζησε\nΜε κομμένο λαιμό σιωπηλή\nΚουβαλώντας αγέννητα όνειρα (μνημόσυνο)\nΜην κρύβεις το βλέμμα σου στα μαύρα του πόνου\nσε κατάλαβα καπετάν Φούρα\nΟ λόγος κυρίαρχος, πρωτοστατεί, όχι απλώς εκφράζει αλλά ταυτίζεται, γίνεται ένα με τον χώρο και τον χρόνο. Γίνεται γη μέσα στον χρόνο. Λιγνίτης. Στοιχείο της Εορδαίας γης. Όπως η γη που κουβαλά το βάρος των τάφων και τις στάχτες, έτσι κι ο λόγος σαν άλλος Άτλαντας κουβαλά τον πόνο των ανθρώπων, τα λάθη και τα πάθη:\nΟι λέξεις σηκώνουν πάντοτε στις πλάτες τους\nτα βάρη των ανθρώπων\nΚρόκος, λιγνίτης, μάρμαρα- μπερδεύονται στα χείλη\nγίνονται λόγος, νόημα ζωής- ιριδισμοί θανάτου\nΟ λόγος , το ποίημα τούς ενώνει:\nΤο ποίημά σου πριν γεννηθεί, είναι κιόλας μαζί μου\nΣωπαίνει ο ποιητής για να γυρίσει μόνος του στον στίχο\nπου φτερουγίζει πάνω στο χαρτί\nλίγο πριν γίνει στάχτη\nΜια φωτεινή στιγμή αθανασίας\nΚι απόψε επιστρέφοντας στον ύπνο μου αργά\nδε βρήκα τι να γράψω, τα είπανε όλα τα παιδιά\nΚαι στο σημείο συνάντησης:\nσυζητούσαμε ανοιχτά με τα φαντάσματα\nδιαβάζοντας ποιήματα λειψά, του μέλλοντός μας\nδοκιμάζουμε τους στίχους μας γεμίζοντας\nστα πράγματα μελάνι τα κενά.\nΣημείο συνάντησης των δύο η Εορδαία γη. Γη σύμβολο και συμπύκνωση της ζωής, του χρόνου που κερδήθηκε κι αυτού που αναζητείται μέσα από τη διαχρονικότητα του λόγου, ως έκφραση και ορμή ζωής που συμπυκνώνεται στο νυν, με τη σφραγίδα του χθες και τον σπόρο του αύριο. Μέσα από τον μονόλογο, κυρίως, και τις εσωτερικές συγκρούσεις και μετά από μοναχική πορεία θα βρεθούν στον κοινό τόπο της Εορδαίας γης, θα ενώσουν τους χρόνους τους, την κοινή μοίρα με τον λόγο που έχει την ιδιότητα, εκτός των άλλων, να ενώνει.\nΘεωρώ ευτυχής συγκυρία και επιτυχή τη συνάντηση και σύμπλευση του Χρήστου Τουμανίδη και Γιώργου Δελιόπουλου. Κατορθώνει εκκινώντας από το προσωπικό στοιχείο και τους οικείους τόπους να υψώσει την Εορδαία γη τελικά σε τόπο αναζήτησης και ανακάλυψης για τον καθένα.\nΚαρυοθραύστις, τχ. 4 (Απρίλιος 2020)\nΤΟ ΤΑΝΓΚΟ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ:\nΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΣΕ ΤΡΕΙΣ ΠΡΑΞΕΙΣ – ΔΙΠΛΗ ΔΙΑΝΟΜΗ\nΧρήστος Τουμανίδης – Γιώργος Δελιόπουλος,\nΕορδαία Γη, εκδ. Ρώμη, 2019\nΕίναι δώρο σπάνιο –και γι’ αυτό ανεκτίμητο– να συναντηθούν στη ζωή τους άνθρωποι που μπορούν να συνομιλούν άριστα μέσα από τις σιωπές τους. Σ’ αυτούς τους τυχερούς συνοδοιπόρους η σιωπή καίει δίχως παρέα, μοιράζεται και γίνεται λόγος, ταξίδι από το μαύρο στο φως, παραμύθι γεμάτο αλήθεια.\nΗ Εορδαία Γη είναι προϊόν ενός σπάνιου για τα ποιητικά πράγματα φαινομένου. Ενώ η δημιουργία της ποίησης συνεπάγεται μία πορεία μοναχική, ατομική, ο Χρήστος Τουμανίδης με τον Γιώργο Δελιόπουλο ένωσαν τα βήματά τους σε μια πρωτότυπη ποιητική συνεύρεση, σε έναν μαγευτικό χορό των στίχων τους.\nΗ γη της Εορδαίας, που δανείζει τον τίτλο στη συλλογή, χωρίς να είναι γενέθλιος τόπος κανενός τους, γίνεται μία έννοια πολύσημη στο βλέμμα, στη ζωή και στη γραφή τους. Η Εορδαία Γη ήταν μόνο η αφορμή. Ο συγκεκριμένος τόπος τούς πρόσφερε το μπαλάκι ενός ιδιότυπου ποιητικού πινγκ-πονγκ. Περπατούν παρέα στην Εορδαία γη και στο νοερό μονοπάτι της ποίησης συνομιλούν. Εσωτερικός και στοχαστικός ποιητής ο Τουμανίδης, «μεταφράζει» τους υπαινικτικούς στίχους του Δελιόπουλου και απαντά με συναισθηματική κι εκφραστική πυκνότητα. Το ιδιωτικό γίνεται στην αρχή συντροφικό και στη συνέχεια, με τη δημοσίευση των ποιημάτων τους, καθολικό· το τοπικό γίνεται οικουμενικό και άχρονο.\nΗ κοιλάδα της Εορδαίας, πανάρχαια κοιτίδα των Μακεδόνων, περιβάλλεται από τα φυσικά τείχη των βουνοπλαγιών Βερμίου, Σινιάτσικου και Βόρρα. Οι πιθανές εκδοχές της ετυμολογίας του ονόματος (τόπος με άφθονα νερά, αγαπημένη γη, ωραίος, εύφορος τόπος, πλούσια σε ρόδα γη) μαρτυρούν τα πλούσια φυσικά χαρίσματα της περιοχής. Ο μεγάλος αριθμός προσφύγων από τη Μ. Ασία και η αυξανόμενη εκμετάλλευση του ορυκτού της πλούτου σημαδεύουν τη νεότερη ιστορία της. Εργάτες στα λιγνιτωρυχεία και στα εργοστάσια της ΔΕΗ αλλά και δημόσιοι υπάλληλοι κυριαρχούν στην ανθρωπογεωγραφία της. Η σύγχρονη ζωή της επαρχίας σημαδεύει την καθημερινότητά της. Στίγματα του παρελθόντος μένουν στο σήμερα και προδικάζουν το αύριο. Ο τόπος μέσα στον χρόνο νοηματοδοτεί τις ανθρώπινες σχέσεις· η συλλογική μνήμη αλέθεται με την ατομική εμπειρία. Οι δύο ποιητές ενώνουν τα θραύσματα από τα τραύματα που αφήνει η Ιστορία στον άνθρωπο και ο άνθρωπος στη φύση και ξεφεύγουν από τον συγκεκριμένο χώρο, μιλώντας για τον κάθε άνθρωπο, τον κάθε τόπο πέρα από χρονικούς περιορισμούς.\nΟ υπότιτλος της ποιητικής συλλογής, από την άλλη, βάζοντας το κτητικό «μας» στον τίτλο του Προυστ – Αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο– παραπέμπει στην αιώνια επιθυμία του ανθρώπου να βγει αυτός νικητής στη μάχη με τον χρόνο. Η μνήμη –λεπίδα στον λαιμό του χρόνου– μπορεί να μην είναι ανώδυνη, αλλά βασανιστική. Ωστόσο, είναι απαραίτητη, αφυπνιστική και μας κρατάει ζωντανούς. Μεταδοτική και συνδετική μνήμη ενώνει τα περασμένα με τα τωρινά. Ξύνει τις ανθρώπινες πληγές και γίνεται φιτίλι για τους ποιητές.\nΤο βιβλίο χωρίζεται σε τρεις ενότητες. Η πρώτη ενότητα (Από τη μεριά του Χρήστου) αποτελείται από 26 ποιήματα του Χρήστου Τουμανίδη, απλωμένα σε τέσσερις υποενότητες. Ο Τουμανίδης ανήκει στην λογοτεχνική γενιά του ’70. Οι ποιητές της περιόδου αυτής, πέρα από τις ατομικές διαφοροποιήσεις, έχουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά που διακρίνονται και στην ποίηση του Χρήστου: «Ο ποιητής ταυτίζεται με τις λέξεις, το συναίσθημα και τις αγωνίες. Παλεύει να καταστήσει εφικτό έναν καινούριο διάλογο μεταξύ λέξεων κι ανθρώπων, ύλης και συναισθήματος. […] Παρεμβαίνει εικαστικά στη γλώσσα μέσα από τη λιτή ασάφεια και […] η φράση γίνεται εικόνα. […] Είναι μια προσπάθεια συμφιλίωσης της ιστορίας με τον άνθρωπο, του ατόμου και της κοινωνίας που το περιβάλλει. […] Οι ποιητές της γενιάς του ’70 αξιοποιούν τον μύθο και την Ιστορία ως σύμβολα ή βιώματα για την έκφραση της κοινής μοίρας. […] Το έργο των περισσοτέρων χαρακτηρίζεται από στοχασμό και ήπια μελαγχολία. […] Ευνοούνται οι συνειρμικοί συλλογισμοί με συμβολική προσέγγιση. […] Ο στίχος, αν και πάντα ελεύθερος, διαφέρει από δημιουργό σε δημιουργό […] Επιλέγεται σταθερά η πεζολογική προσέγγιση» .\nΕΝ ΑΡΧΗ…, η πρώτη υποενότητα με οχτώ ποιήματα. Το παιχνίδι αντιθέσεων σε επίπεδο έκφρασης (με κυρίαρχη αυτήν ανάμεσα στον λόγο και τη σιωπή) «σημαίνει» παραστατικά σε επίπεδο νοήματος την εσωτερική ταραχή του ποιητικού υποκειμένου. Ταραχή που δεν πηγάζει από ατομικά προβλήματα, αλλά από τα συλλογικά αδιέξοδα της σύγχρονης κοινωνίας. Το α΄ ενικό πρόσωπο δεν προσδίδει εξομολογητικό τόνο, καθώς συναλλάσσεται με το α΄ πληθυντικό. Ο ποιητής γίνεται κοινωνός και νοσταλγός του τόπου, της ιστορίας και του παρόντος του. Τα φουγάρα των εργοστασίων, τα φορτηγά που κουβαλούν τα χώματα κάνοντας τον τόπο να μοιάζει κλεψύδρα, η μετανάστευση και η προσφυγιά, ο λιγνίτης που μαυρίζει το τοπίο και τις ψυχές, οι στάχτες του θανάτου που σκορπίζονται πάνω σε χωριά και κατοίκους, τα όνειρα που δείχνουν αυταπάτες, όλα διαγράφουν ένα συναισθηματικό πλαίσιο που αγγίζει τα όρια της απαισιοδοξίας με ένα λυρισμό, όμως, τρυφερό, ήπιο. Το μοτίβο της σιωπής που δεσπόζει στα ποιήματα κλονίζεται από τον ήχο των λέξεων που ακούει ο ποιητής να του ψιθυρίζουν ο τόπος, το παρελθόν και ο φίλος του ποιητής.\nσηκώνουν πάντοτε στις πλάτες τους\nτα βάρη των ανθρώπων.\n(Πάθη ανομολόγητα, ψεύδη, σιωπές, αρνήσεις.)\nΈτσι όπως σηκώνουνε τα δέντρα τους καρπούς.\nΌπως σηκώνει πάνω της η γη, τους τάφους και τις\nΟ χρόνος, με όλους τους αναβαθμούς του, αποτελεί ένα ακόμη δυνατό μοτίβο στα ποιήματα του Τουμανίδη και δίνει τον τίτλο στη δεύτερη υποενότητα, Ο ΧΡΟΝΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΧΑΡΤΗΣ ΜΑΣ, με πέντε ποιήματα. Όπως στα καβαφικά «Κεριά», ο ποιητής στέκει μελαγχολικός στη γραμμή του χρόνου, κοιτάζοντας πότε πίσω το παρελθόν, πότε μπροστά το μέλλον. Το ταξίδι αυτό τον κερνάει αμφίβολες βεβαιότητες: «Η γεωγραφία των ετών, ιδού, πάνω στο δέρμα» («ΜΙΑ ΝΕΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ»), «Ο χρόνος είναι οι στάχτες μας, οι χτύποι της καρδιάς» («ΚΑΙ ΑΚΟΥΓΑ ΤΑ ΧΩΜΑΤΑ»), «Το διαρκές αβέβαιο· η βεβαιότητά μας» («ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ»).\nΙδιαίτερη και παράξενη μοιάζει η τρίτη υποενότητα, ΣΥΝΟΜΙΛΩΝΤΑΣ: Με τον Μενέλαο Λουντέμη και τον Τζελαλεντίν Ρουμί. Αφορμή για τα έξι ποιήματα της υποενότητας υπήρξαν κάποια αποσπάσματα από τον Έλληνα λογοτέχνη του μεσοπολέμου και τον Πέρση ποιητή του 13ου αιώνα. Τα σύννεφα, οι σιωπές, η φυγή, οι πόλεις και η φύση, το ανελέητο πισωγύρισμα στον χρόνο παντρεύονται στην ιδιότυπη αυτή συνομιλία, βάζοντας στην ποιητική παρέα και τον Γιώργο Δελιόπουλο. Αχνοφαίνεται, τελικά, η αισιόδοξη προοπτική της ποίησης που σκάβει στα σκοτάδια, για να θεμελιώσει τη φωτεινή αλήθεια του λόγου «Στ’ αδέσποτα κουρέλια τ’ ουρανού» («ΤΑ ΣΥΝΝΕΦΑ ΤΟΥ ΜΕΝΕΛΑΟΥ ΛΟΥΝΤΕΜΗ»).\nΗ τελευταία υποενότητα, ΤΑ ΤΡΙΣΤΙΧΑ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ, αποτελείται από εφτά χαϊκού, αγαπημένη ποιητική φόρμα του Χρήστου Τουμανίδη. Τα θέματα που τον απασχόλησαν στις προηγούμενες ενότητες επανέρχονται με τη λιτή και πυκνή εκφραστική δύναμη των δεκαεφτασύλλαβων ποιημάτων. Το γκρίζο κυριαρχεί και πάλι.\nμπορεί και τα χρώματα,\nνα μας ξεχάσουν!\nΗ χαρά, ωστόσο, της συνάντησης με τον ομότεχνό του Γιώργο Δελιόπουλο μετριάζει, φωτίζει τη θλίψη και την εγγενή μελαγχολία του Χρήστου Τουμανίδη, όπως θα φανεί και στα ποιήματα όπου η συνομιλία γίνεται φανερή σε όλους.\nΗ δεύτερη μεγάλη ενότητα της συλλογής (Από τη μεριά του Γιώργου) περιλαμβάνει τρεις υποενότητες και 25 ποιήματα του Γιώργου Δελιόπουλου. Ολιγόστιχα και εδώ τα ποιήματα, σε ελεύθερο, κυρίως, στίχο, με φειδωλή στίξη. Ορατά τα ποιητικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Γιώργου Δελιόπουλου: μειλίχιο ύφος, υπαινικτικός τόνος, εσωτερικότητα, υπαρξιακή αγωνία για τον χρόνο και την ανθρώπινη ζωή, στοχασμός πάνω στην ίδια την ποίηση, τολμηρή εικονοπλασία, συναισθηματικός πλούτος.\nΑφόρμηση η γη της Εορδαίας, καθώς ο πραγματικός τόπος μετουσιώνεται σε λογοτεχνικό χώρο, όπου αποτυπώνεται η σχέση του ανθρώπου με τον τόπο του γενικά, όπου κι αν βρίσκεται αυτός. Δημιουργήματα της εποχής και του τόπου μας οι άνθρωποι· κάθε τόπος μάς μιλάει, επηρεάζοντας τις σκέψεις, τα όνειρα, τις αγωνίες μας. Με μια τρυφερή ευαισθησία ο Δελιόπουλος αφουγκράζεται τις άηχες λέξεις, τις βουβές κραυγές, τα αγέννητα όνειρά μας και ντύνει με λόγο τις σιωπές.\nΣτην πρώτη υποενότητα, ΜΙΚΡΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ, εφτά σύντομα ποιήματα αποτυπώνουν, σε κλιμακωτή χρονική πορεία από το ξημέρωμα της Δευτέρας έως τα μεσάνυχτα του Σαββάτου, τις μέρες της καθημερινής ζωής στην πόλη. Η πορεία στην πόλη των αντιφάσεων (ρόδα και στάχτες, γκρίζο και χρώματα) κορυφώνεται την Κυριακή –όλη μέρα– όπου ο οικείος, βιωματικός τόπος μετουσιώνεται σε άχρονο, αφηρημένο, καθολικό τόπο. Εκεί, οι καημοί των ανθρώπων δεν έχουν χωροχρονικούς περιορισμούς και γίνονται έναυσμα για ποιητική δράση. Η πρόδηλη συνομιλία του ποιήματος «ΚΥΡΙΑΚΗ ΟΛΗ ΜΕΡΑ» με το ποίημα «7» της πρώτης υποενότητας του Τουμανίδη «ακουμπά» στην παπαδιαμαντική φράση «σαν να ’χαν ποτέ τελειωμό τα πάθια κι οι καημοί του κόσμου» , αφήνοντας, όμως, τη μικρή λάμψη της ποίησης, λυτρωτικό άυλο καταφύγιο, να σκίζει τα σκοτάδια της αγωνίας.\n…το φοβερό της άγνοιας το βάθος.\nΟ νους μου πάλι στα παλιά\nκαι στα μελλούμενα με πάει.\nΚάτω απ’ τον ίσκιο των βουνών.\nκαι πολύχρωμα φτερά.\nΖάζαρη, Χειμαδίτιδα, Πετρών.\nΤη Βεγορίτιδα; Ακόμα δεν την είδα.\nΛίμνες: ανάστροφοι ουρανοί.\nΛίμνες: λιμάνια. Λίμνες: χαλασμοί.\nΓλυκά πικρά τραγούδια των νερών.\nΚαι των πουλιών η δόξα.\n– Γιώργο, ακούς;\n– Ώς πότε, λες, ώς πότε!\n(Πανάρχαιοι των ανθρώπων οι καημοί.)\nΚΥΡΙΑΚΗ ΟΛΗ ΜΕΡΑ\nκάτω απ’ τον ίσκιο των βουνών\nεκεί που λάμπουν οι λίμνες\n–η Ζάζαρη, η Χειμαδίτιδα,\nη Βεγορίτιδα, οι Πέτρες–\nλίμνες καημοί στον βυθό των αιώνων.\nΤα δέκα ποιήματα της επόμενης υποενότητας, ΡΟΔΑ ΚΑΙ ΣΤΑΧΤΕΣ, συγκεντρώνουν αιτίες κι αφορμές, παρελθόν και παρόν, ζωντανούς και νεκρούς, πραγματικότητα και ουτοπία. Η εξοντωτική χειρωνακτική δουλειά στα ορυχεία διαλύει κι αλλοτριώνει τον άνθρωπο, ο οποίος, αποκομμένος από την πραγματική ζωή, ακροβατεί μεταξύ ονείρου και πεζής πραγματικότητας («ΕΝΥΠΝΙΟ»). Στο ποίημα «ΠΛΑΣΤΟΓΡΑΦΙΕΣ» –το οποίο διαφέρει τεχνικά από τα υπόλοιπα, καθώς επιχειρεί μια μορφική ισορροπία σε αναπαιστικό μέτρο– το συλλογικό ποιητικό υποκείμενο, θύμα της μαζοποίησης και αποπροσωποποίησης της πόλης, υποκρίνεται. Μόνο στην απόλυτη μοναξιά τολμά να αγγίξει ή να ψάξει την αλήθεια του, που με τόση επιμέλεια κρύβει ολημερίς.\nΙδιαίτερη μνεία στη γυναικεία μορφή αποτελούν τρία ποιήματα. Η έντονη εικονοπλασία στις «ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΟ ΠΑΡΚΟ» ζωγραφίζει τη μονότονη ζωή που επιφυλάσσει ο τόπος στις γυναίκες. Λόγια, σιωπές, μνήμες στριμώχνονται στη μουντή καθημερινότητα, «και μοιάζει τ’ αύριο πια σαν αύριο να μη μοιάζει» . Προσωπικά, με συγκλόνισε το «ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ». Μνήμη και ανάμνηση της γιαγιάς όλων μας, της γυναίκας που, βουβή, δεν τολμά να ονειρευτεί· τής απαγορεύεται να μιλήσει, δεν της επιτρέπονται αντιρρήσεις· σκυφτή, δουλεύει ακατάπαυστα, φορτώνεται κατάσαρκα τον λυγμό και τον πόνο, πεθαίνει στα γεράματα με ελάχιστη ζωή. Στην εικόνα της γιαγιάς μπορεί, βέβαια, να χωρέσει κάθε καταπιεσμένος άνθρωπος, ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας, εποχής.\nκουβαλώντας αγέννητα όνειρα\nέναν πρόσφυγα πόνο στο στήθος\nμια βαριά ξενιτιά στην καρδιά\nσυγυρίζοντας μνήμες στα κάδρα.\nχωρίς να το μάθει ποτέ\nαρχές φθινοπώρου στον κήπο\nμαζεύοντας κίτρινα φύλλα\nθαμμένη στο μαύρο μαντήλι της\nμε λόγια στα χείλη που πάγωσαν.\nΗ «ΜΑΝΑ ΤΩΝ ΠΥΡΓΩΝ» και το «ΗΡΩΟ» είναι ποιήματα εμπνευσμένα από γεγονότα της τοπικής ιστορίας, που, όμως, ξεπερνούν το συγκεκριμένο, στοχεύοντας στην οικουμενικότητα και στη διαχρονικότητα. Άλλωστε, σε κάθε πόλεμο, σε κάθε μάχη, σε κάθε σφαγή το ίδιο αβάσταχτος είναι ο πόνος, το ίδιο «παράλογος» φαντάζει ο ηρωισμός. Οι αδύναμοι του κόσμου, οι φτωχοί και κατατρεγμένοι, πρόσφυγες, ξένοι, παιδιά, απομονωμένοι κι αποκλεισμένοι, μπορεί να μην προκαλούν το βλέμμα των πολλών, αγγίζουν, όμως, την πένα του ποιητή («Ο ΦΤΩΧΟΥΛΗΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ», «ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΦΤΑΙΕΙ»).\nΗ τρίτη υποενότητα, ΑΝΟΡΘΟΓΡΑΦΑ, θεωρώ ότι είναι η πιο προσωπική του Γιώργου Δελιόπουλου μέσα στη συλλογή. Η ανάγνωση και μόνο των τίτλων των οχτώ ποιημάτων («Ο ΤΡΕΛΟΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ», «ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΑΓΡΙΩΝ ΣΤΙΧΩΝ», «ΑΠΟΛΕΣΘΕΝΤΑ», «ΜΕ ΣΒΗΣΤΑ FM», «ΠΛΑΤΕΙΑ», «ΩΡΑΙΕΣ ΓΕΙΤΟΝΙΕΣ», «ΡΑΝΤΕΒΟΥ ΤΗΝ ΑΝΟΙΞΗ», «ΑΝΟΡΘΟΓΡΑΦΑ») φανερώνει τον αγώνα του ποιητή να ισορροπήσει, να συνταιριάσει το «μέσα» του με την εξωτερική πραγματικότητα, το χθες όχι μόνο με το σήμερα, αλλά και με το αύριο, την ποίηση με τη ζωή. Παρεκκλίνει από τον κανόνα, βαδίζει αβέβαια κόντρα στο ρεύμα, ανάποδα στην παρέλαση νικώντας με την ποίηση τη φθορά, τον θάνατο, τη στάχτη. Απομονώνει τους ήχους που θέλει, προσπαθεί να πετάξει πέρα από την καθημερινή ρουτίνα, αποφασίζει το ταξίδι ρισκάροντας τον προορισμό, μαγειρεύει το όνειρο με δική του συνταγή. Προσπαθεί να ακούσει τις άηχες λέξεις, τα ανομολόγητα «θέλω». Έχει το προνόμιο να διακρίνει το ωραίο μέσα στην ασχήμια, το αυθεντικό μέσα στις απομιμήσεις, την καρδιά μέσα στην πέτρα, το τραγούδι μέσα στη σιωπή. Δίνει ραντεβού σε μιαν άνοιξη παντοτινή, ανοίγει αγκαλιά μεγάλη στους καινούριους δρόμους που φτιάχνουν τα παιδιά.\nΗ τελευταία ενότητα της συλλογής (Από τη μεριά του Χρήστου και του Γιώργου) αποτελεί το ΣΗΜΕΙΟ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ. Τρία ποιήματα της λογοτεχνικής διάδρασης των δύο ποιητών επιστεγάζουν όλα όσα θίχτηκαν στις προηγούμενες ενότητες. «Όταν εφάπτονται οι ανθρώπινοι κύκλοι, είναι μαγεία», γράφει ένα σύνθημα σε τοίχο. Η μαγική στιγμή της πνευματικής συνεύρεσης γεννά στίχους, τραγούδι που το χορογραφούν οι ψυχές. Απλώνουν χέρια και καρδιές, παρασύροντας στον χορό όλους: ζωντανούς και νεκρούς, άγιους κι αμαρτωλούς, ψεύτικους κι αληθινούς. Παίζουν μπάλα με τους στίχους τους μέσα στα χαλάσματα του χθες, στην ομορφιά και την ασχήμια του σήμερα. Γεφυρώνουν το παρόν με το μέλλον με θεμέλιο την ποίηση. Νικούν έτσι τον χρόνο, υπερβαίνουν τον χώρο –όχι, όμως, θριαμβευτές, αλλά ταπεινοί κι ευγνώμονες που τους χαρίστηκε το δώρο αυτό. «Μαντεύοντας αόρατες κινήσεις», «ακούγοντας κρυφούς παλμούς», γράφουν και καθώς γράφει ο ένας, ο άλλος, χιλιόμετρα μακριά, διαβάζει τις λέξεις. «Γυμνάζοντας τις λέξεις να σηκώνουν το ανείπωτο», ξοδεύουν αίμα και καρδιά στο συννεφένιο γαϊτανάκι που τους ενώνει, που το κάνουν τεντωμένο σχοινί, για να ακροβατήσουμε κι εμείς μαζί τους.\nΓια την ποιητική συλλογή των Χρήστου Τουμανίδη και Γιώργου Δελιόπουλου, «Εορδαία Γη» (εκδ. Ρώμη, 2019)\nΙχνηλατώντας την Εορδαία Γη\nΗ Εορδαία Γη (εκδ. Ρώμη, 2019) είναι μια κοινή ποιητική κατάθεση του Χρήστου Τουμανίδη και του Γιώργου Δελιόπουλου. Χωρίζεται σε τρεις διακριτές ενότητες, στην πρώτη με ποιήματα του Χρήστου Τουμανίδη, στη δεύτερη με ποιήματα του Γιώργου Δελιόπουλου, ενώ στο τέλος του βιβλίου βρίσκονται τρία κοινά ποιήματα στην ενότητα «ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΡΙΑ ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ». Το βιβλίο κοσμούν έργα των εικαστικών Γλύκας Διονυσοπούλου και Άννας Καμπουρίδου, ενώ η γενική επιμέλεια ανήκει στον ποιητή Κ. Θ. Ριζάκη.\nΑν και οι ποιητικές γραφές συνομιλούν και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, το παρόν κείμενο θα εστιάσει στην ποιητική γραφή του Γιώργου Δελιόπουλου. Η ενότητα «ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΡΙΑ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ» χωρίζεται σε τρεις υποενότητες, «ΜΙΚΡΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ», «ΡΟΔΑ ΚΑΙ ΣΤΑΧΤΕΣ» και «ΑΝΟΡΘΟΓΡΑΦΑ». Με την πρώτη ανάγνωση των ποιημάτων, νιώθει κανείς πως πρόκειται για μια ανθρωποκεντρική ποίηση με μια λυρική, όμως, προσέγγιση της απλής καθημερινότητας του σύγχρονου ανθρώπου. Διαβάζοντας τη «ΜΙΚΡΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ», αισθάνεσαι ότι «διαβαίνεις» τη δική σου συνηθισμένη εβδομάδα: «ΤΕΤΑΡΤΗ ΜΕΣΗΜΕΡΙ/ μετά τη δουλειά ξαπλωμένος στις ράγες/ κοιτώντας ανάποδα τα τρένα στην άκρη/ ονειρεύομαι πάλι ταξίδια που τέλειωσαν».\nΟ Γιώργος Δελιόπουλος εμπνέεται από τα γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά του τόπου του, αλλά κυρίως από ανθρώπινα καθημερινά ερεθίσματα που μετουσιώνονται, όμως, σε ανώτερους στοχασμούς και φιλοσοφικούς προβληματισμούς. Στην υποενότητα «ΡΟΔΑ ΚΑΙ ΣΤΑΧΤΕΣ» διακρίνω μια ρωμαλέα γραφή που δε «φοβάται» να αντικρύσει τη σκληρή πολλές φορές πραγματικότητα, την οποία, όμως, διαπερνά, έτσι όπως μόνο ο ποιητής γνωρίζει.\nΤον απασχολούν οι ρίζες του. Στο ποίημα «ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ» γράφει αναφερόμενος στη γιαγιά του: «Η γιαγιά μου έζησε/ με κομμένο λαιμό σιωπηλή/ κουβαλώντας αγέννητα όνειρα/ έναν πρόσφυγα πόνο στο στήθος/ μια βαριά ξενιτιά στην καρδιά/ συγυρίζοντας μνήμες στα κάδρα». Στο ποίημα «ΗΡΩΟ» θυμάται τον Μακεδονομάχο καπετάν Φούφα και μέσα από αυτή τη θύμηση μεταλαμπαδεύει τα δικά του μηνύματα: «ορίστε μια νέα Μεγάλη Ιδέα/ να γίνουμε πάλι εμείς». Καταφέρνει μ’ έναν μοναδικό τρόπο να δένει εικόνες του σήμερα με αναφορές του παρελθόντος.\nΔε σταματά, όμως, εκεί. Στην υποενότητα «ΑΝΟΡΘΟΓΡΑΦΑ» και στο ποίημα «ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΑΓΡΙΩΝ ΣΤΙΧΩΝ» δεν διστάζει ν’ ασκήσει κριτική στον δικό του κόσμο, τον κόσμο των ποιητών, καθώς μιλά με αφοπλιστική ειλικρίνεια για τους ποιητές: «αν τους διαβάσεις νηστικούς/ βγάζουν τα κρυμμένα νύχια/ αν τους πειράξεις τη σελίδα/ σε κατασπαράζουν».\nΗ ποιητική γλώσσα του Δελιόπουλου είναι μια γλώσσα χωρίς περιττά στολίδια, της οποίας ο αντίκτυπος στον αναγνώστη είναι δυνατός. Ο ρεαλισμός στη θεματολογία του είναι έκδηλος, μόνο που συχνά ενδύεται το φόρεμα του λυρισμού και τότε μας ταξιδεύει σ’ άλλους τόπους. Ξεχωρίζω ιδιαίτερα τις «ΩΡΑΙΕΣ ΓΕΙΤΟΝΙΕΣ» του ποιητή, εκεί που γράφει: «να κρέμονται χαμόγελα στην πόρτα για να μπεις/ χωρίς να παίρνει χάπια η χαρά/ χωρίς να βγαίνει στα μικρόφωνα η λύπη». Φαίνεται πως εδώ θίγει το θέμα της αλλοτρίωσης του σύγχρονου ανθρώπου. Στο «ΡΑΝΤΕΒΟΥ ΤΗΝ ΑΝΟΙΞΗ» καταφέρνει με υπερρεαλιστική γραφή να προσεγγίζει θέματα που προβληματίζουν τον άνθρωπο του σήμερα.\nΟλοκληρώνοντας κάπου εδώ την ιχνηλάτηση της Εορδαίας Γης του Γιώργου Δελιόπουλου, έχω έντονη την αίσθηση μιας στιβαρής γραφής χωρίς τυμπανοκρουσίες, αλλά με εσωτερική ένταση που παράγει το δικό της ήχο.\nεφ. ΑΥΓΗ, 6-9-2020\nΟ τόπος της ύπαρξης\nΤο μεγαλόψυχο βλέμμα με το οποίο βλέπει κανείς έναν τόπο σε μια αμφίδρομη σχέση ανάμεσα στα όρια του εαυτού και της ύπαρξης, ενός όντος κι ενός τόπου με έμμεσο στόχο την αλληλεπίδρασή τους, επιχειρούν να ιχνηλατήσουν οι ποιητές Χρήστος Τουμανίδης και Γιώργος Δελιόπουλος στο βιβλίο που συμπυκνώνει σε τρία μέρη την ποιητική τους συνύπαρξη.\nΗ καθαρή ομορφιά και η ιερότητα, όπως αποδίδονται στην ποιητική παλέτα, εκλύουν κάτι από την ανάγκη του να ανήκεις κάπου, την ανάγκη να αφηγηθείς μια ιστορία, να συγκρατήσεις και να ανασυγκροτήσεις τη μνήμη, την ανάγκη του να φρενάρεις τον ξέφρενο ρυθμό και να εστιάσεις σε μια σχισμή στον ξυλώδη φλοιό του χρόνου και να δεις έναν κόσμο ολόκληρο μέσα από αυτήν. Ένας τόπος ζει ταυτόχρονα στο χθες, στο σήμερα και στο αύριο. Η ύπαρξη ενός τόπου ισοδυναμεί με τον τόπο της ύπαρξης, όπως περίτεχνα αποδεικνύεται μέσα από τα ποιήματα του Χρήστου Τουμανίδη που συγκροτούν το πρώτο μέρος του βιβλίου υπό τον τίτλο «Από την μεριά του Χρήστου».\nΟ αρχαιότερος τόπος όπως το αρχαιότερο δέντρο, φωτεινή πυξίδα για το μέλλον. Ένας τόπος λειτουργεί σαν ένα δέντρο με πλήρη συναίσθηση της ατέρμονης ζωής του, εμποτισμένης με ιστορίες, αφηγήσεις και αρχαία τελετουργικά, πυλώνας μιας φύσης που υπόσχεται την αιωνιότητα. Ένας τόπος όπως ένα δέντρο είναι ο σιωπηλός μάρτυρας, παρατηρητής, αλλά και αφηγητής «μιας αλήθειας που δεν θα χαθεί ποτέ, αφού θα την ακούμε», όπως εύστοχα γράφει ο Χρήστος Τουμανίδης. Είτε λοιπόν ο ποιητής αναζητεί έναν ωκεανό είτε μια σταγόνα χρόνου που χάθηκε σ’ εκείνα τα έγκατα της ομορφιάς, πάντα θα καταβυθίζεται στην αρχή και στο τέλος «εμβαθύνοντας» στα χώματα τα άγια, της Γης που τον γέννησαν: /στου ασυνειδήτου τα πιο βαθιά/ τις ρίζες τους σκοτάδια / γιορτάζοντας τις ρίζες τους οι ποιητές/… Εορδαία Γη./Σκηνή και παράσταση/. Χωρίς θεατές./\n«Είμαι ο απέραντος ωκεανός κι όχι μόνο μια σταγόνα». Ο χρόνος που χάθηκε όπως και ο χρόνος που βρέθηκε, πόσο ομοιάζει με τον απέραντο ωκεανό όπως θα τον ήθελε ο Ρουμί, αλλά και ο Χρήστος Τουμανίδης που τόσο ταιριαστά τον εντάσσει στο ποίημά του με την πρέπουσα ένταση και χροιά της «φωνής» που χαρακτηρίζει δόκιμο ποιητή.\nΟριοθετώ, αλλά και σπάζω, διαρρηγνύω τα όρια, διευρύνω τους ορίζοντες, επαναπροσδιορίζω τις σχέσεις, συντομεύω τις αποστάσεις, αλλά και συγκολλώ τα θραύσματα, τις ρωγμές, τα χάσματα, σημαίνει με ξαναφτιάχνω για να αναγνωρίσω εμένα μέσα από εμένα στη σχέση που διαμορφώνω με το αντικειμενικό στον κόσμο, με τη λεηλασία της Ιστορίας και του χρόνου, με τη διαχρονική ομορφιά της μνήμης και την επιχείρηση διάσωσής της.\nΟι τοποθεσίες δεν συγκροτούν μόνο μια πανάρχαια φύση, όπως διατείνεται στο μότο της συλλογής ο Μαρσέλ Προυστ, αλλά και η διάζευξη του τίτλου της συλλογής «Εορδαία Γη ή αναζητώντας τον χαμένο χρόνο»∙ οι τοποθεσίες ζουν μέσα στην ανθρώπινη ιστορία και η ανθρώπινη ιστορία πορεύεται μαζί τους σε μια αέναη και ίσως μάταιη, αλλά οπωσδήποτε δημιουργική αναζήτηση για την εύρεση αυτού του πολύτιμου, του ακριβοθώρητου, του ακριβοπληρωμένου χρόνου που χάθηκε μέσα από το πέρασμα των ανθρώπων. Μια χροιά χρέους και κατάστασης ζωής μοιάζει να ίπταται πάνω από την απομνημόνευση και ποιητική αποτύπωση ενός τόπου, μιας γης, μιας παράδοσης, ενός πολιτισμού, ενός ανθρώπινου βίου κάτι που έκδηλα απασχολεί τον Γιώργο Δελιόπουλο τον ποιητή του δεύτερου μέρους των ποιημάτων που στεγάζονται κάτω από τον διακριτικό τίτλο «Από την μεριά του Γιώργου». Σε χωράφια χάρτινα/ μηρυκάζοντας την πείνα/ τσαλακώνονται οι ποιητές/ αν τους διαβάσεις νηστικούς/ βγάζουν τα κρυμμένα νύχια/ αν τους πειράξεις τη σελίδα/ σε κατασπαράζουν/.\n«Ένας ποιητής (δύο στην προκειμένη περίπτωση) είναι ένας κινηματογραφιστής, είναι σαν έναν ιστορικό της εποχής του – πρέπει να δίνει σημασία στις λεπτομέρειες κι αν δίνει σημασία στις λεπτομέρειες τότε η ιστορία που αφηγείται θα αφορά πολύ κόσμο για πολύ καιρό» υποστηρίζει ο νεοϋορκέζος σκηνοθέτης Άιρα Σακς.\nΌ,τι επιχειρεί να εγκλωβίσει ο Γιώργος Δελιόπουλος πάνω στο «χαρτί» κάθε λεπταίσθητου και καλοδουλεμένου ποιήματός του, φέρει κάτι από το ταξίδι των ψυχών στον χρόνο, μνημόσυνα για του απόντες, καταφύγια για τους παρόντες και πάνω απ’ όλα κάτι από την ανάγκη μνημόνευσης να εποπτεύει τον παρόντα χρόνο, μιας έστω μυθοπλαστικής επαναφοράς «ενός κόσμου ψεύτικου, αλλά κι αληθινού». Όλα διαδραματίζονται στο μεγάλο φόντο μιας χάρτινης αιωνιότητας – του χρόνου που κρύφτηκε, αλλά και του χρόνου που βρέθηκε εκεί: Μέσα στο απέραντο και το αχανές/ υπάρχει το «άγιο» κάτι./ Αυτό που δίνει νόημα/ βάθος και πνοή./, όπως το θέτει ο Χρήστος Τουμανίδης .\nΑυτό το «άγιο κάτι» συνθέτει κατά τη γνώμη μου το σημείο συνάντησης των δύο ποιητών στα ποιήματα που συγκροτούν το τρίτο μέρος της συλλογής υπό τον τίτλο «Από τη μεριά του Χρήστου και του Γιώργου»:\nΌλοι απόψε στη σειρά για τον τρανό χορό/ αμαρτωλοί και άγιοι της χαράς/ παρόντες και απόντες της καρδιάς μας\nFractal, Νοέμβριος 2019\nΟ τόπος που αγαπάς, ο πληγωμένος τόπος: όταν δύο ποιητές συνομιλούν για τη γενέθλια γη τους\nΧρήστος Τουμανίδης – Γιώργος Δελιόπουλος, «Εορδαία γη ή Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο μας», Εκδόσεις Ρώμη, 2019\nΣπάνιο φαινόμενο να συναντά κανείς ένα ποιητικό βιβλίο γραμμένο από δύο ποιητές. Και είναι λογικό αυτό: η ποιητική γραφή είναι ο πιο προσωπικός τρόπος να μιλήσει κανείς για τον άνθρωπο και τον κόσμο, είναι συχνά ένας μοναχικός δρόμος. Κι όμως, υπάρχουν φορές που οι αναζητήσεις και οι καταβολές φέρνουν μπροστά μας την ανάγκη μιας συμπόρευσης, μιας κοινής έκφρασης κι ενός διαλόγου. Οι δύο ποιητές του βιβλίου αυτού γράφουν για τη γη τους, τη μακεδονική γη, καταγράφουν το χθες και το σήμερα, την εξωτερική αλλά και την εσωτερική ζωή των ανθρώπων, τα τραύματα της ιστορίας και της φύσης.\nΣτο πρώτο μέρος του βιβλίου, το γραμμένο από τον Τουμανίδη, ο τόπος μοιάζει με κλεψύδρα, ανασύρει εικόνες και ιστορίες προσφύγων, ανθρώπων που έφτιαξαν μια νέα πατρίδα και έζησαν μέσα σε μια διφορούμενη σιωπή που άλλοι την είπανε λυγμό και άλλοι ρυθμό του κόσμου. Κι όμως, μέσα στην ιστορική σιωπή των βασανισμένων προσφύγων υπήξαν εκείνες οι μυστηριώδεις λέξεις που σηκώνουν πάντοτε στις πλάτες τους/ τα βάρη των ανθρώπων. Η σιωπηλή ιστορία λέγεται και θα λέγεται με ανομολόγητους τρόπους ες αεί, μέσα από τις μικρές ιστορίες που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά, μέχρι αυτές να σμίξουν με νέα τραύματα, μέχρι να σμίξουν με το τραύμα της φύσης, εκεί όπου ο λιγνίτης υψώνει μαύρο του θανάτου. Ο τόπος αυτός κινείται τελικά μέσα στις εκπληκτικές αντιφάσεις του κόσμου μας: – Η Εορδαία Γη – ένδοξη γη./ Πλούσια γη, μα λεηλατημένη!\nΊσως φανεί παράξενο ότι ο ποιητής συνεχίζει με μια ενότητα ποιημάτων που συνομιλεί με τον Λουντέμη και με τον Ρουμί. Κι όμως, αν διαβάσει κανείς τους στίχους, θα δει ότι το τραύμα του τόπου που έχει γίνει και τραύμα εσωτερικό αναζητά τελικά θεραπεία στην ενατένιση μιας άλλης δυνατότητας, της δυνατότητας να ισορροπίσει ο άνθρωπος με το περιβάλλον του, όπως το απέδωσαν στο έργο τους τόσο ο Λουντέμης όσο και ο Ρουμί. Οι δύο συγγραφείς στοχάστηκαν πάνω σε αυτή την ισορροπία, βλέποντας τον άνθρωπο ως μια ψηφίδα του κοσμικού μυστηρίου: Η αρχή και το τέλος βρίσκονται μέσα μας. Εκεί στα έγκατα γεννιέται η ομορφιά, λέει ο ποιητής, και με αυτή τη διαπίστωση αναμετρώνται όλοι οι στίχοι.\nΣτο δεύτερο μέρος του βιβλίου, το γραμμένο από τον Γιώργο Δελιόπουλο, ακολουθούμε τα ίχνη μιας Μικρής Εβδομάδας: η απλότητα και ο έντονος εσωτερικός ρυθμός των ποιημάτων δίνουν την αίσθηση ενός βηματισμού μέσα στον χρόνο, που αρχίζει με οικείες κινήσεις και χρώματα και φτάνει στην Κυριακή, στην κορύφωση. Το τελευταίο αυτό ποίημα λειτουργεί με έναν απροσδόκητο τρόπο, κάνει τη μετάβαση από το υλικό στοιχείο του γενέθλιου τόπου στο αιώνιο και το άφθαρτο: δίπλα σε μαύρα χώματα/ εκεί που λάμπουν λίμνες/ -η Ζάζαρη, η Χειμαδίτισα,/ η Βεγορίτιδα, οι Πέτρες-/ λίμνες ανάστροφοι ουρανοί/ λίμνες λιμάνια των στίχων μου/ λίμνες καημοί στον βυθό των αιώνων.\nΣτην ενότητα Ρόδα και Στάχτες είναι ενδιαφέρουσα η συμπλοκή των ανθρώπων του παρελθόντος και του παρόντος, αλλά και η παρουσία των ζώων. Είναι όλοι οι στίχοι γεμάτοι με τις ανάσες και το τρέμουλο της ζωής. Οι ζωντανοί και οι νεκροί συνυπάρχουν, η μνήμη και το παρόν ενώνονται, γίνονται Ένα, η Ιστορία συναντά τον προσωπικό μύθο. Αποκαλύπτει τελικά ο ποιητής ότι τα θηρία, οι άγριες δυνάμεις της καταγωγής μας επέζησαν της μακρινής προϊστορίας, συνεχίζουν να δαμάζουν τις πόλεις και τους ανθρώπους, στη μαγική βόρεια ελληνική γη.\nΣτην ενότητα Ανορθόγραφα η συντομία των ποιημάτων κρύβει δουλειά εσωτερική, βάθος και πυκνότητα νοημάτων. Η ειρωνεία και το τραγικό περπατούν μαζί, όπως συμβαίνει και στη ζωή μας. Ο τόπος, γεμάτος ιστορίες και θρύλους, γίνεται ένα μέσο για να αρθούν τα εμπόδια και να ακούσουμε, όπως έκανε και ο Τουμανίδης στο πρώτο μέρος του βιβλίου, τους σιωπηλούς,: Την ώρα που στ’ αυτιά βουίζουν οι παρόντες/…/ τεντώνομαι ν’ ακούσω πίσω από τις κόρνες/ τι φωνάζουν όσοι λείπουν.\nΤο βιβλίο κλείνει με την ενότητα Σημείο συνάντησης, όπου η συνομιλία των δύο ποιητών πάνω στο τραύμα του γενέθλιου τόπου κορυφώνεται. Κορυφώνεται, για να θεραπεύσει: γιατί είναι ο ίδιος ο άνθρωπος που απαλαίνει τις πληγές, όταν αγαπά, ακούει και κατανοεί. Όπως λένε και οι ποιητές: Και οι ψυχές στα σκοτεινά/ χορτάτες και πανσέληνες/ βρίσκουν τα βήματά τους.\nΒακχικόν, Οκτώβριος 2020\nΗ αρμονική συνύπαρξη των Χρήστου Τουμανίδη και Γιώργου Δελιόπουλου στην Εορδαία Γη\nΓια να δημιουργηθεί μια κοινή ποιητική συλλογή χρειάζεται ψυχή. Πρέπει να αφαιρεθεί η αλαζονεία της ποιητικής υπεροψίας και να υπάρξει μια αγαστή συνεργασία που στοχεύει στη διαμόρφωση και την εξέλιξη της ποίησης. Η Εορδαία Γη ή Αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο των Χρήστου Τουμανίδη και Γιώργου Δελιόπουλου είναι άριστο αποτέλεσμα συνύπαρξης ποιητικής, είναι μια ευτυχής ποιητική συνομιλία.\nΗ Εορδαία Γη είναι ένας συγκεκριμένος τόπος στη δυτική Μακεδονία. Πώς έγινε κοινός τόπος συνάντησης των δύο ποιητών; Η κοινή παράμετρος είναι το φως του τόπου που συνδέει τους δύο ποιητές και τους οδηγεί στον χώρο και τον χρόνο της ζωής και της ποίησης.\nΜελετώντας την ποιητική συλλογή, αναρωτήθηκα για την πηγή της οικειότητάς μου με τα ποιήματα. Ο επεξηγηματικός τίτλος, Αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο, μού θύμισε τη δική μου Εορδαία Γη, τους Πύργους Εορδαίας, από όπου ξεκίνησε ο προπάππους μου Φίλιππος για να εγκατασταθεί στη γειτονική Ημαθία. Υπάρχει δηλαδή χωροχρονική σύνδεση με τον Χρήστο Τουμανίδη, που γεννήθηκε από πόντιους πρόσφυγες στη Λιθαριά Πέλλας και αφού έζησε για λίγο στη Νάουσα, τη δική μου γενέτειρα, εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα. Από την άλλη, ο Γιώργος Δελιόπουλος, από την Αλεξάνδρεια Ημαθίας ζει πλέον μόνιμα στην Κοζάνη. Έχοντας κοινά χωροχρονικά βιώματα, μπορώ να αντιληφθώ καλύτερα το μεγαλείο του κοινού πονήματος. Μπορώ να αντιληφθώ την αγάπη και τη λύπη που φωλιάζει στην ποίηση αυτή, την υπερηφάνεια και την αγωνία των δυο ποιητών και τον τρόπο που εκφράζονται μέσα από την ποίησή τους. Και κυρίως, την αρμονία που διαχέεται στο κοινό τους πόνημα.\nΟ τίτλος της ποιητικής συλλογής είναι Εορδαία Γη, ενώ υπάρχει και επεξηγηματικός τίτλος Αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο, φράση δανεισμένη από τον Μαρσέλ Προυστ (Από τη μεριά του Σουάν). Με αφορμή την ευλογημένη Εορδαία, οι δύο ποιητές περιγράφουν τον πραγματικό τόπο, ο καθένας από τη δική του οπτική γωνία και συνεχίζουν μεταφορικά, υψώνοντας την Εορδαία σε τόπο ονείρων, στόχων και συλλογισμών.\nΗ κοινή ποιητική συλλογή αποτελείται από τρία μέρη και 70 συνολικά ποιήματα. Ο κάθε ποιητής μιλά για τη δική του Εορδαία Γη, ενώ στο τέλος της συλλογής αποκαλύπτεται η κυριολεκτική ποιητική συνύπαρξη με τρία ποιήματα που γράφτηκαν από κοινού. Η καλαίσθητη έκδοση των εκδόσεων Ρώμη στολίζεται από εικαστικά έργα της Γλύκας Διονυσοπούλου και της Άννας Καμπουρίδου. Επιπλέον, το εξώφυλλο αποτελεί συνεργατικό έργο των δυο εικαστικών. Είναι, λοιπόν, αυτή η ποιητική συλλογή αποτέλεσμα κοινής προσπάθειας και συνεργασίας προς χάριν της Τέχνης.\n«Εν Αρχή», «Ο Χρόνος είναι Ο Χάρτης μας», «Συνομιλώντας» και «Τα Τρίστιχα της Σιωπής» είναι η Εορδαία Γη από τη μεριά του Χρήστου Τουμανίδη. Λόγος λιτός, περιεκτικός, ακριβής στην περιγραφή του τόπου. Λόγος στοχαστικός που μεταδίδει με ευαισθησία την αγάπη και την αγωνία για την πορεία της ζωής.\nΔιαβάζοντας τον Χρήστο Τουμανίδη, απλώθηκε μπροστά μου η γη η όμορφη, η γη η πολύπαθη. Κάθε ποίημα με ταξίδευε στον χώρο με ποιητική μουσικότητα. Κάθε ποίημα τελείωνε, εμπλουτίζοντας την οικειότητά μου με τον χρόνο, υπενθυμίζοντας τη θέση μου στη γη. «Πανάρχαιοι των Ανθρώπων οι καημοί», γράφει και αμέσως γινόμαστε κοινωνοί της ίδιας μοίρας, που την αποδεχόμαστε, καθώς όλη η περιγραφή και συζήτηση στο συγκεκριμένο ποίημα καταλήγει σε αυτή την απλή, αλλά παραγνωρισμένη αλήθεια.\nΟ Τουμανίδης ξεκινά από την περιγραφή του τόπου, αποτυπωμένου στη μνήμη του από τα παιδικά του χρόνια, αναφέρεται στους πρόσφυγες που έκαναν την Εορδαία πατρίδα τους και μιλά για τις βασανισμένες ζωές σε έναν τόπο επίσης βασανισμένο. Προχωρά η ζωή και η πορεία της βασίζεται στη λεηλάτηση του τόπου, στην αναγκαία εξόρυξη του λιγνίτη, στα όνειρα που λεηλατούνται, αλλά συνεχίζουν να υπάρχουν. Υπάρχει φιλοσοφική διάθεση που, με αφορμή τη Εορδαία Γη, γενικεύεται στη στάση και στην πορεία της ζωής του καθενός από εμάς. Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στην ενότητα «Συνομιλώντας», όπου οι στοχασμοί του Λουντέμη και του Ρουμί γίνονται έναυσμα για την αναζήτηση της ισορροπίας ανάμεσα στη φύση και την καρδιά του ανθρώπου: «όλα όσα συνέβησαν στο φως, μοιάζουν με παραμύθι./ Αλήθεια που δε θα χαθεί ποτέ, αφού θα την ακούμε». Η Εορδαία Γη από τη μεριά του Χρήστου Τουμανίδη καταλήγει με τα «Τρίστιχα της Σιωπής», όπως πολύ σεμνά αποκαλεί ο ποιητής τα επτά χαϊκού του, όπου εμπεριέχεται όλη η ουσία της ποίησής του: «Εκεί θα με βρεις./ Ανάμεσα στα βουνά./ Με τα χέρια ψηλά…».\nΑπό τη μεριά του Γιώργου Δελιόπουλου διαβάζουμε τις ενότητες «Μικρή Εβδομάδα», «Ρόδα και Στάχτες» και «Ανορθόγραφα». Λόγος λυρικός και λόγος αψύς. Λόγος περιγραφικός και συγχρόνως ρυθμικός.\nΟ Δελιόπουλος ζει στην Εορδαία, τη γνωρίζει καλά και περιγράφει την καθημερινότητά της. Στα ποιήματά του βιώνουμε την αγωνία του ανθρώπου που παλεύει σε έναν τόπο όμορφο και λεηλατημένο. Στην πάλη ανάμεσα στην αιώνια δύναμη της φύσης και στην αγωνία της ανθρώπινης επιβίωσης. Γράφει: «Νιώθω περίεργα που απόψε/ όλα τρελαίνονται κι όλα θυμίζουν όνειρο». Και, προσωπικά, νιώθω περίεργα που το Βέρμιο είναι καταπράσινο από τη μεριά της Ημαθίας και ένα ξερόβουνο από τη μεριά της Εορδαίας. Ίσως για να εναρμονίζεται με την τοπιογραφία των κρατήρων και των καμινάδων, ίσως για να μπορεί να κρύβεται πίσω «από τις κίτρινες γραμμές στα σύννεφα». Είναι καταγγελτικός ο λόγος του Δελιόπουλου, χτυπά στην ουσία της πραγματικότητας, αλλά πάντα διαφαίνεται η ελπίδα για την άνοιξη της φύσης και της ανθρώπινης υπόστασης: «την Άνοιξη στο στήθος περιμένοντας». Η φιλοσοφία της ποίησής του έγκειται στην καταγραφή του παρελθόντος που ορίζει τη μοίρα, όπως στο ποίημα «Μάνα των Πύργων», αλλά συγχρόνως δεν επιτρέπει την αισιοδοξία να ξεφύγει, λέγοντας: «θυμήσου ν’ απλώσεις λουλούδια στη στάχτη».\nΕίναι προβληματισμένος με την πραγματικότητα του τόπου, αφουγκράζεται κάθε πόνο του και κάθε αγωνία των ανθρώπων. Μα αυτός έχει την ποίηση που τον βοηθά να κατανοήσει, να εκφραστεί, να ονειρευτεί: «Μια φωτεινή στιγμή αθανασίας». Και συχνά μοιάζει να απαντά στα καλέσματα του Χρήστου Τουμανίδη που γράφει: «-Γιώργο ακούς;/-Ώς πότε, λες, ώς πότε!», απαντώντας ο Γιώργος Δελιόπουλος: «λίμνες καημοί στον βυθό των αιώνων».\nΗ συνομιλία των δύο ποιητών κορυφώνεται με την τρίτη ενότητα στο «Σημείο Συνάντησης». Τρία ποιήματα, κοινά πονήματα γιατί «Το ποίημα πριν γεννηθεί, κιόλας είναι μαζί μας». Εδώ έχουμε το γεφύρωμα των ποιητών, την εναρμόνιση του ύφους τους, που πηγάζει από την αγάπη για τον τόπο και τον άνθρωπο.\nΈχει καταγραφεί η ομορφιά, έχει καταγγελθεί η λεηλασία της γης, έχει ιστορηθεί η ζωή των κατοίκων και έχει ιχνηλατηθεί η αγωνία τους που είναι αγωνία κοινή, όλων των ανθρώπων απανταχού. Η Εορδαία Γη «ανάμεσα στις καμινάδες και το Βέρμιο/ εκεί που τρέχουν τα θολά νερά/ εκεί που τρέμει ο τόπος» περνά από τη μοναχικότητα στη συμπόρευση. Και μπορώ να υποστηρίξω ότι ο Χρήστος Τουμανίδης και ο Γιώργος Δελιόπουλος συνεργάστηκαν αρμονικά και μάς έκαναν κοινωνούς ποίησης μεστής. Οι δυο ποιητές μάς προσφέρουν ποίηση αξιόλογη, φιλοσοφημένη και άμεση, όπως είναι η ομορφιά και η προσφορά της Εορδαίας γης και των κατοίκων της.\nΕορδαία Γη ή Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο\nH ποιητική συλλογή του Χρήστου Τουμανίδη και του Γιώργου Δελιόπουλου, φέρει τον τίτλο ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο.’ Εστιάζοντας στα της ποιητικής συλλογής αυτής καθαυτής, θεωρούμε πως αυτή επέχει θέση σύνθεσης.\nΜίας σύνθεσης ιδιαίτερου τύπου, που αναπτύσσεται φυγό-κεντρα, υπό το πρίσμα μίας διαλογικής μορφής που ιδίως στο τρίτο μέρος του ποιήματος προβάλλεται εμπρόθετα, προσιδιάζοντας προς την κατεύθυνση του ‘ενός ενώπιον του άλλου’: ‘Από τη Μεριά του Χρήστου και του Γιώργου’ τιτλοφορείται το τελευταίο μέρος του ποιήματος.\nΈχουμε έτσι να κάνουμε με ένα πρωτότυπο εγχείρημα για την ελληνική ποιητική παραγωγή, το οποίο, πέραν του τρίτου μέρους στο οποίο και έγινε αναφορά, εκεί όπου συναντάται ο λόγος των δύο ποιητών, οι παύσεις και οι ίδιες προσδοκίες τους, συμπεριλαμβάνει δύο κύριες ενότητες εντός των οποίων αρθρώνεται και ο ποιητικός λόγος.\nΗ πρώτη ονομάζεται ‘Από τη μεριά του Χρήστου’ (Χρήστος Τουμανίδης) και η δεύτερη ‘Από τη μεριά του Γιώργου’ (Γιώργος Δελιόπουλος), με τα δύο μέρη να αποδίδουν ιδιαίτερη έμφαση στη μικρή ποιητική φόρμα, θέτοντας ως διακύβευμα την ανάδειξη της ποίησης σε ‘χρονομετρητή,’ σε πεδίο όπου το ‘ανείπωτο’ δεν είναι παρά ό,τι συνδέει τον ποιητή με τη γη του.\nΟ τίτλος της ποιητικής σύνθεσης, ιδίως το δεύτερο συστατικό του, παραπέμπει ευθέως στο έργο του Μαρσέλ Προυστ ‘Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο,’ εγκάρσια διαπερνώντας μία προβληματική περί χρόνου (και χρονικότητας), που εγγράφει τα βήματα και τα ‘ίχνη’ του υποκειμένου και εδώ, του ποιητικού υποκειμένου, που αφήνει να διαρρεύσουν μία σειρά από παράλληλες λέξεις. Ως προς αυτό μάλιστα, οι προθέσεις είναι ξεκάθαρες, με την επιλογή ενός αποσπάσματος από το έργο του Μαρσέλ Προυστ, σχετικό με την αξία και τις χρήσεις της τοποθεσίας. Εκφραστικός και καθημερινός ο Γιώργος Δελιόπουλος, λειτουργώντας ως ιδιαίτερος ‘χρονικογράφος,’ βιωματικός και μνημονικός ο Χρήστος Τουμανίδης, συγκλίνουν ποιητικά, αφού πρώτα έχουν αναπτύξει ο καθένας την δική του πορεία και θεματική. Σε αυτό το πλαίσιο, λαμβάνει χώρα η συγκρότηση ενός «αστερισμού» (Konstellation), κατά τον Michael Lowy, ο οποίος προβαίνει σε μία ‘διεισδυτική’ ανάλυση των ‘Θέσεων Πάνω στην Έννοια της Ιστορίας’ του Walter Benjamin.\nΕπρόκειτο για έναν ‘αστερισμό’ που φέρει εντάσεις και αποκλίσεις, μνήμες και φωνές, υπερβάσεις και γλωσσικά και μη, πισωγυρίσματα, σημαίνοντας το πως η ποίηση δύναται να διαρρήξει την αίσθηση του ‘ανήκειν.’ Στο ποιητικό ‘πράττειν’ του Χρήστου Τουμανίδη, ο λόγος και δη ο ποιητικός λόγος (που ενίοτε στήνει ‘παγίδες’), τίθεται στην αρχή των πραγμάτων, ‘συνδιαλεγόμενος,’ αφενός μεν με την μνήμη και, αφετέρου δε με τον τόπο (η ‘Εορδαία Γη’) ως περιεχόμενο μνήμης, προβάλλει το πλαίσιο μίας αισθητικής που σταδιακά εκ-λείπει ιδίως όταν ο χρόνος αναγνωρίζεται στη διάρκεια της ημέρας και σε μικρές στιγμές, επανεπινοώντας την σιωπή όχι ως και ‘φορτισμένη’ παύση, ως καθημερινό ‘αντίδοτο,’ αλλά ως ίδιον λόγου που συμβάλλει στην αξιο-θεμελίωση ενός ανοιχτού εαυτού.\n«Εν αρχή ην ο λόγος – και η ωραία ταραχή. Η ανάσα γύρω των βουνών. Οι μνήμες και η δέηση των φουγάρων μες στα χρόνια. Οι μέρες μας, δεν ξεχωρίζουν απ’ τις νύχτες. Και οι παλιές πληγές δεν έκλεισαν ακόμα. Φταίνε οι γερανοί; τα φορτηγά; Φταίνε τα χώματα, που…φεύγουν, που κυλούν; (Ο τόπος λες πως μοιάζει με κλεψύδρα.) Εν αρχή, εν τέλει, είναι η σιωπή!».\nΑπό αυτό το σημείο, το σημείο όπου ο λόγος υπό την μορφή της ‘σιωπής’ τοποθετείται στην αρχή των πραγμάτων, όντας ο ίδιος ‘μήτρα’ του ‘στιγμιαίου’ και μη, ο Χρήστος Τουμανίδης, τείνει να αναπτύσσει την ποιητική του συλλογιστική, που εντάσσει διαφορικά, εντός της την έννοια της ‘πατρίδας’ που εδώ αναπαράγεται όχι ως τόπος εξορίας (είναι χαρακτηριστικό το ό,τι επιλέγεται ο όρος «νέα μας πατρίδα»), αλλά ως τόπος ζωής που δεν παύει όμως να αποκαλύπτει το σημαίνον της τραυματικής, ατομικής και συλλογικής μνήμης. Και εάν έχει ένα όνομα αυτή η μνήμη, αυτό είναι το «χαμένη πατρίδα» (ο Πόντος) που δεν «λησμονείται».\nΑντιθέτως, με τα υλικά αυτής της ‘χαμένης’ πατρίδας (η μνήμη εναλλάσσεται με την νοσταλγία), ‘κατασκευάζεται’ η νέα πατρίδα που τρέφεται από το φαντασιακό της δημιουργίας σε διάφορα μέτωπα, βασικό συστατικό της οποίας καθίσταται η συν-ένωση, ακόμη και η συν-ένωση των αντιθέτων. Στο ποίημα νούμερο 2,’ εντός των χασμάτων μίας μνήμης που επιμένει να αναγνωρίζει την πατρίδα στο χώμα και στην πέτρα, στο σώμα και στα «δάκρυα», επιστρέφει το πλαίσιο της ‘σιωπής,’ περισσότερο αυτή την φορά επεξεργασμένης και, σε ένα κρίσιμο σημείο, ‘ιεροποιημένης’: «Κι έπειτα ήρθε το μειδίαμα. Το φως. Η άγια εκείνη σιωπή πριν από την αγάπη. Άλλοι την είπανε λυγμό και άλλοι ρυθμό του κόσμου».\nΗ αγάπη ως πρόθεση και ως δυνατότητα πρόσθεσης που υπερβαίνει την απλή αριθμητική διάσταση (βλέπε την ανάλυση του Alain Badiou), προϋποτίθεται στο ‘πνεύμα’ της ‘άγιας σιωπής που είναι ‘άγια’ όσο κουβαλά τα ανθρώπινα πάθη, την γλώσσα ως ‘θερμαινόμενη πίστη.’ Εντός της ποίησης, σχηματίζεται η εντύπωση του ό,τι ο ρυθμός ενίοτε κυλά έντονα, ενέχει πρόσημα διακράτησης της Εορδαίας γης που συντίθεται από πλαισιώσεις θρυμματισμού, εκμετάλλευσης και προσδοκίας, συναρθρώνοντας την ζωή σε διάφορες μορφές με την μοτίβο της ανάσυρσης από τα έγκατα της γης του ‘πόθου’ και του ‘πόνου’: Ο λιγνίτης ως καθαυτό παραγωγικό υλικό της Εορδαίας γης και της Δυτικής Μακεδονίας.\nΕίναι σε αυτό το σημείο όπου το συμβάν της συνάντησης συγκεκριμενοποιείται, επανεπινοώντας την διάσταση της παρουσίας, της παρουσίας εκείνης που ανασύροντας τα ‘σχέδια επί χάρτου,’ αποκτά την επίγνωση ό,τι αυτά κατατίθενται πάνω σε απρόβλεπτη ζωή και ιστορία. Και όμως, από την συνάντηση, παραμένει η αίσθηση της και φιλικής απόκρισης, συντιθέμενης από τον λεπτό ‘μέσο όρο’ του ποιήματος και των ποιημάτων. Νάουσα, Έδεσσα και Αλεξάνδρεια, τρεις επαρχιακές πόλεις-σταθμοί, που παραγάγουν την έγκληση ενός ονόματος που ‘ενσαρκώνει’ την δραματοποιημένη γνώση και την επιθυμία: «Γιώργο ακούς; Ως πότε, λες, ως πότε! (Πανάρχαιοι των ανθρώπων οι καημοί)».\nΗ απεύθυνση καθίσταται πιο εκφραστική, ποιητική και άμεση, σχεδόν βιωματική, συναντώντας τον χρόνο του Γιώργου, που είναι και αυτός που θα λάβει την σκυτάλη σε έναν μη-καθιερωμένο αγώνα. Ο Γιώργος Δελιόπουλος ορίζει εκ νέου τα επι-γενόμενα χαρακτηριστικά της περιώνυμης Εορδαίας γης που παραγάγει, πέρα από λιγνίτη, μνήμες και μία αλληλουχία αντιθέσεων που τρέφονται από τις σάρκες της προόδου. Εάν η λέξη, η ποιητική λέξη για τον Χρήστο Τουμανίδη λειτουργεί και ως ανομολόγητη επιθυμία, τότε, για τον Γιώργο Δελιόπουλο, η λέξη καταγράφει ωσάν ‘ηχείο’ ήχους και φωνές, μεταβαίνοντας σε μία χρονική αναφορά που διαμοιράζεται μεταξύ εβδομάδας και ημέρας. Η ‘Μικρή Εβδομάδα’ που είναι ο τίτλος της ποιητικής ενότητας ξεκινά, λειτουργώντας σε ένα διαλεκτικό σχήμα, εντός της εμμένειας της ‘Μεγάλης Εβδομάδας.’ Το ποίημα ‘Δευτέρα Ξημέρωμα,’ συνιστά την αφετηρία της εβδομάδας. «Πάνω απ’ την πάχνη η πόλη χαράζει με ρόδα και στάχτες».\nΤι δύναται να φέρει αυτή η καινούργια εβδομάδα; Οι διάφορες σκέψεις αναμειγνύονται με τις χρονικές προβολές, σχηματοποιούν το περίγραμμα του μη-περιττού, εκεί όπου ‘κατασκευάζεται’ μία υπόγεια ελεγεία θλίψης, που διακρατεί κάτι από την Κυριακή που ως ημέρα, ανήκει στην περιπλάνηση. «Στα παλιά και στα ήδη μελλούμενα κάτω απ’ τον ίσκιο των βουνών δίπλα σε μαύρα χώματα εκεί που λάμπουν λίμνες – η Ζάζαρη, η Χειμαδίτιδα, η Βεγορίτιδα, οι Πέτρες- λίμνες ανάστροφοι ουρανοί λίμνες λιμάνια των στίχων μου λίμνες καημοί στον βυθό των αιώνων». Σε αυτό το πλαίσιο, ανακύπτει ένα σημείο συνάντησης με την ποιητική γλώσσα του Χρήστου Τουμανίδη, με τον ίδιο ως ποιητή, ως σύντροφο και ως φίλο πάνω στο έδαφος της γης που ομνύει στο ‘εδώ’ αλλά και στη δυνατότητα της μετάβασης. Η εβδομάδα αλλοιώνει ό,τι θεωρούμε ‘απείραχτο.’\nΗ διάσταση της επενέργειας διαπερνά την ποίηση του Γιώργου Δελιόπουλου, όπως και το υπόδειγμα της ‘ενσάρκωσης’ του παρόντος σε ένα όνομα και σε μία διάσχιση: ‘Αρμάντ.’ Το παρόν ‘προσφυγοποιείται’ εκφραστικά, δίχως μελοδραματικό τρόπο, αλλά με την αίσθηση μίας λεπτής ειρωνείας για τους ‘άξιους’ κοινωνικά πολιτισμικά, κυρίους και κυρίες. ‘’Εκλεκτοί κι υπεράνω ευθύνης κυρίες και κύριοι θυμηθείτε για λίγο τον φτωχούλη Αρμάντ το παιδί με τα κίτρινα χέρια που καθάριζε τάφους τον εχθρό που συνέλαβαν με ξίφος στην τσέπη τον τρελό που κουβάλησε την έρημο μέσα του τον ξένο που για χάρη σας άλλαξε όνομα το νέο σας γείτονα εντός των τειχών τον φτωχούλη Αρμάντ θυμηθείτε για λίγο σε καμιά προσευχή του δε βρήκε ανάπαυση.’’ Η μη-απολύτρωση ανεστραμμένα δεικνύει προς τον άξονα της όλης πορείας του Αρμάντ, με την ποιητική του Γιώργου Δελιόπουλου να πλησιάζει αυτό που ο Γάλλος φιλόσοφος Jacques Derrida ορίζει ως «ζωντανό λόγο».\nΟ ‘’ζωντανός λόγος’’ υπεισέρχεται παραμετρικά με τέτοιον τρόπο, ώστε να συμβάλλει στην ανα-πλαισίωση του χώρου, με το όνειρο που κινητοποιεί το σώμα που στέκει ενώπιον του καθρέπτη, να τελεί εν εγρηγόρσει: «Νιώθω περίεργα κι απόψε. Όλη μέρα μάζευα το μαύρο σε σακούλες έκλεινα με γάζες τις οπές στα ορυχεία έδιωχνα την τέφρα μου απέναντι όλη μέρα ύστερα τα φώτα έγιναν σκιές ύψωσα λευκή σημαία με τα τρόπαια στους τοίχους υποκρίθηκα τον ύπνο ξαφνικά βρέθηκα γυμνός με τη λάμπα στον καθρέφτη με τα βλέφαρα στη σκόνη με το σώμα τρυπημένο ξεφυσώντας απ’ τα χείλη μου καπνό. Νιώθω περίεργα που απόψε όλα τρελαίνονται κι όλα θυμίζουν όνειρο».\nΌντας παραστατικός, ο ποιητής ‘υποκρίνεται τον ύπνο,’ προβαίνοντας στην αναγνώριση του ζωντανού σώματος και του Ντερριντιανού ‘ζωντανού λόγου’ διαμέσου του οποίου το όνειρο ως αναφορά και παρόρμηση, δεν ‘ανήκει σε κανέναν, αρκεί όμως για να φανερώσει αλλιώς την ιδιαίτερη νύχτα. «Κάτω απ’ τον ίσκιο των βουνών», σε μία έμμεση αναφορά στην ποιητική συλλογή του Γιάννη Ρίτσου ‘Κάτω απ’ τον ίσκιο του βουνού,’ παραμονεύει η μορφή του ‘Άλλου.’\nΣπερματικά και μη, διαφαίνονται τάσεις μίας έμφυλης κατανομής και παρουσίας (βλέπε το ποίημα ‘Οι Γυναίκες στο Πάρκο’), η μνήμη που συγκρατεί το πρόσωπο της ‘γιαγιάς’ που διαπερνάται από την βαριά σκιά της ιστορίας, από μικρά και μεγάλα βήματα, αναπαριστώντας την ποίηση ως στοιχείο που ‘κατακτάται.’\nΣε ένα κρίσιμο σημείο, αναπαριστά το ερωτικό πράττειν (ο έρωτας στην ποίηση του Γιώργου Δελιόπουλου προτού αναφερθεί εκ νέου, εικονοποιείται αναγόμενος στη σφαίρα του ‘ανατρεπτικού αγγίγματος’) φθάνοντας, πέραν του φιλιού πλέον, να προσεγγίσει το ζωτικό πεδίο της μνήμης που σπεύδει να αναφερθεί προστακτικά.  Να τοι πάλι οι δύο ποιητές, ενώπιον της γραφής, της γραφής που εδράζεται σε μία φιλία για να παρεκκλίνει από τον εύρος της καταδίκης. «Θυμήσου! Όλη μέρα στην πλατεία για καφέ ανάμεσα στις καμινάδες και το Βέρμιο εκεί που τρέχουν τα θολά νερά εκεί που τρέμει ο τόπος συζητούσαμε ανοικτά με τα φαντάσματα, διαβάζοντας ποιήματα, λειψά, του μέλλοντος μας δοκιμάζαμε τους στίχους μας γεμίζοντας στα πράγματα μελάνι τα κενά».\nΗ συνάντηση έχει επιτελεσθεί: ο Γιώργος και ο Χρήστος, ο Χρήστος και ο Γιώργος, με στοιχεία εντοπιότητας, αναζητούν έναν χρόνο προτού σωριαστεί σε ερείπια. Η επικοινωνία δεν ολοκληρώνεται παρά εξελίσσεται, αφήνονται ένα παράθυρο ανοιχτό, και ορίζοντας δραστικά, το χωρικό σημείο που ενώνει: Το ποίημα. Ας το παρακολουθήσουμε, όπως ανοίγεται στο τέλος της σύνθεσης και στην αρχή της, από τον Χρήστο Τουμανίδη. Μόνο που τώρα, δεν παραβλέπει το κοινό ‘έλεος’ που αναζητείται στη μακρόσυρτη και μη λέξη. «Οι άλλοι στα γρανάζια τους μπροστά, κι εγώ, κάθομαι μόνος πίσω και μαντεύω τις αόρατες κινήσεις, τους κρυφούς παλμούς, τα κομμένα πλάνα και γυμνάζοντας τις λέξεις να σηκώνουν το ανείπωτο σου γράφω. Μου γράφεις φίλε μου, κι εγώ από μακριά, την ίδια στιγμή, ακούω: τον θόρυβο του μολυβιού, τους χτύπους της καρδιάς σου, τη μουσική των λέξεων πάνω στο χαρτί. (Το ποίημα, πριν γεννηθεί, κιόλας είναι μαζί μας.)».\nΣτο ακροτελεύτιο ποίημα εμφανίζεται το παίγνιο της γραφής, που καθιστά περισσότερο διαυγή και προσιτή την επιθυμία, την μνήμη που χωρά στη γη, στην Εορδαία γη. Ενέχυρο της ποίησης είναι η αποθησαύριση. Με σημείο τομής την συγκεκριμένη ποιητική συλλογή, κάνουμε λόγο για το «Aufhebung», που κατά τον Σάββα Μιχαήλ είναι το «εξαγόμενο μιας αυτοϋπέρβασης», ορατής και σημαίνουσας στην μέσω ποίησης και ουσιώδους γραφής στις πέτρες, συνάντησης των δύο. Η κουρτίνα έχει ριχθεί και φαίνονται οι υποβολείς που δεν χρησιμοποιούν τεχνητά μέσα ούτε και υπεκφυγές. Η ποίηση εκτυλίσσεται σε ένα διόλου άδειο τερέν, λαμβάνοντας τους όρους του ταξιδιού. Πέτρες, λιγνίτης κρόκος, συνθέτουν ένα πλέγμα συμβόλων που εντάσσονται λειτουργικά σε μία ποιητική βιο-αφήγηση. Το σημείο συνάντησης ορίζεται πάνω στην κοινά αναγνωρισμένη γη. Η ανάγνωση της ‘Εορδαίας γης,’ εισαγάγει σε μία αίσθηση οικειότητας που άλλοτε αποκτάται σταδιακά και άλλοτε περισσότερο έντονα, οικειότητα που εισπράττει ο αναγνώστης που τυχόν έλκει την καταγωγή του από την περιοχή όπου περιγράφεται, ή από γειτονικές περιοχές, με την ειδοποιό διαφορά ό,τι η ποίηση του Χρήστου Τουμανίδη και του Γιώργου Δελιόπουλου, διαμορφώνει ένα σπιράλ τριβής (ιδίως από την πλευρά του Χρήστου Τουμανίδη) με τόπους που υπενθυμίζουν το παρόν.\nΟ Γιώργος Δελιόπουλος είναι αυτός που με ποιητικό κριτήριο παρακολουθεί τον κόσμο να κινείται, στις διαδηλώσεις και στην τηλεόραση, θίγοντας ακροθιγώς τις αντιφάσεις της σύγχρονης εποχής.\n Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο,’ Εκδόσεις Ρώμη, Θεσσαλονίκη, 2019. Ο όρος ποιητική σύνθεση που επιλέγεται εδώ, θεωρούμε πως εκφράζει πληρέστερα το περιεχόμενο και την μορφή του ποιήματος, επισημαίνοντας εναργώς το στοιχείο της ‘επικοινωνίας’ μεταξύ των δύο που συμβάλλει στην ανα-συγκρότηση του ποιητικού τους ‘βιό-κοσμου’ και ουσιαστικά, της φιλίας τους. Δεν ανακύπτει ένας απολογισμός ποιητικού τύπου, αλλά μία σύνθεση όπου αλληλοδιαπλέκονται στιγμές, ταυτίσεις και αποκλίσεις. Και εκκινούμε από την υπόθεση ό,τι ο κάθε ποιητής χαράζει την δική του πορεία.\n Το τμήμα αυτό, ήτοι το τμήμα με την επωνυμία ‘Από τη μεριά του Χρήστου και του Γιώργου,’ ούτε προκύπτει σε ένα μεγάλο ‘κενό,’ ούτε και αποκόπτεται από τα συμφραζόμενα της όλης ποιητικής σύνθεσης. Για να φθάσουμε σε αυτό το σημείο, έχει προηγηθεί ο τρόπος με τον οποίο τα δύο υποκείμενα της γραφής αντλούν από οτιδήποτε δραστικό για να δημιουργήσουν ‘γραμμές’ επί του χρόνου. Ως επιστέγασμα, το τμήμα ‘Από τη μεριά του Χρήστου και του Γιώργου,’ επαναπροσδιορίζει μία ευρύτερη και κοινή πορεία, υιοθετώντας το πρόθημα ‘’μου γράφει φίλε μου,’’ που συνεπάγεται, εκείνη την στιγμή, την εκ νέου αξίωση της φιλίας, της συντροφικότητας, της οικειότητας, που εάν βρίσκουν κάποιον χώρο έκφρασης, αυτός είναι η ποίηση και το χαρτί που γεμίζει από συναισθήματα και λέξεις. «Οι άλλοι στα γρανάζια τους μπροστά, κι εγώ κάθομαι μόνος πίσω και μαντεύω τις αόρατες κινήσεις, τους κρυφούς παλμούς, τα κομμένα πλάνα και γυμνάζοντας τις λέξεις να σηκώνουν το ανείπωτο σου γράφω. Μου γράφεις φίλε μου, κι εγώ από μακριά, την ίδια στιγμή, ακούω: τον θόρυβο του μολυβιού, τους χτύπους της καρδιάς σου, τη μουσική των λέξεων επάνω στο χαρτί. (Το ποίημα, πριν γεννηθεί, κιόλας είναι μαζί μας)». Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Από τη μεριά του Χρήστου και του Γιώργου,’ στο: Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ. 76. Αυτή η απεύθυνση που δεν εμπερικλείει το γράμμα αλλά την ποίηση που διαλέγει ακριβά την λέξη, ενυπάρχει, από πλευράς του Χρήστου Τουμανίδη, και στο πρώτο μέρος, ονομαζόμενη ως «Μια ελεγεία φωτεινή». Το ποίημα ως δραστική πράξη, καθίσταται εν-σώματο την στιγμή όπου κατατίθεται μοναδικά. Οι «χτύποι της καρδιάς», η «μουσική των λέξεων», ο «θόρυβος του μολυβιού», όλα μαζί δίδουν στο ποίημα υπόσταση, χρόνο, και κόπο.\n Η ποιητική σύνθεση εικονοποιείται, στο βαθμό που περιλαμβάνει μία σειρά εικαστικών δημιουργιών από τις Γλύκα Διονυσοπούλου και Άννα Καμπουρίδου. Μεταξύ των διαφόρων ενοτήτων παρεμβάλλεται η εικαστική δημιουργία των δύο εικαστικών, οι οποίες και δημιουργούν με γνώμονα την αφαιρετικότητα, την συμπερίληψη και το παίγνιο με την γλώσσα, αφήνοντας για το εξώφυλλο τις χρωματιστές γραμμές και τα διάφορα σχήματα που επενεργούν επί του χώρου, θα λέγαμε και επί του δημόσιου χώρου. Η σύνθεση των δύο, η ποιητική για την ακρίβεια σύνθεση διευρύνεται, αποκτώντας και ένα δεύτερο δημιουργικό ζεύγος με εργαλείο το μολύβι: Γλύκα Διονυσοπούλου και Άννα Καμπουρίδου. Ας θυμηθούμε σε αυτό το σημείο, την ζωγραφική δημιουργία του Paul Klee, που τοποθετείται στο εξώφυλλο του δοκιμίου του Jacques Derrida, ‘Κριοί. Διάλογος ατέρμων: Μεταξύ δύο απείρων το ποίημα,’ Πρόλογος-Μετάφραση: Αγκυρανοπούλου Χρυσούλα, Επίμετρο: Βέλτσος Γιώργος, Εκδόσεις Ίνδικτος, Αθήναι, 2008. Ο πίνακας απεικονίζει ένα ανθρώπινο πρόσωπο που διατηρεί την περιέργεια στο βλέμμα του, ευρισκόμενο σε πορτοκαλί φόντο.\n Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Από τη μεριά του Χρήστου,’ σελ. 9-35 & ‘Από τη μεριά του Γιώργου,’ σελ. 39-69,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π. Τα δύο μέρη είναι ισομερώς κατανεμημένα.\n Σε ένα ποίημα που υιοθετεί την τεχνοτροπία του Χαϊκού, η Εορδαία γη δε καθίσταται παρά τόπος όπου το καθημερινό και το θεωρούμενο ως ‘άλογο’ στοιχείο συναντώνται. «Εορδαία γη. Σκηνή και παράσταση. Χωρίς θεατές». Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Τα τρίστιχα της σιωπής,’ Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ. 37.\n Ας δούμε ενδεικτικά το πως προσεγγίζει το μοτίβο του χρόνου ο Γιώργος Δελιόπουλος στο ποίημα του ‘Ραντεβού την άνοιξη.’ «Όταν λιώνουνε οι αρχαίοι παγετώνες όταν οι παλιές ιδέες μέσα μου βυθίζονται όταν ένας χείμαρρος από το βουνό με ορμή κατεβάζει την υγρή του αλήθεια όσο γρήγορα κι αν τρέχω προς τα πίσω τα νερά με ρίχνουν κάτω αγκαλιάζω τα πεσμένα φύλλα περιμένοντας το λίγο πράσινο να πετάξει πάλι ρίζες και κλαδιά την Άνοιξη στο στήθος περιμένοντας». Αρχικά, θα ειπωθεί πως υπάρχει η διάσταση της παρομοίωσης του «χείμαρρου» με τον χρόνο που «με ορμή κατεβάζει την υγρή του αλήθεια». Το νερό παρασέρνει και σε αυτό το σημείο δεν ενσκήπτει κάποια ιδιαίτερη παρηγορία, παρά η μαρτυρία της προσήκουσας ‘αξίας’: Τα φύλλα που διακρατούν τμήμα της ιδέας εάν όχι την ιδέα την ίδια, την «Άνοιξη» με τις συνδηλώσεις χρονικής όσο και χωρικής ‘αναγέννησης’ που αναμένονται «στο στήθος», στο σημείο του ίμερου (επιθυμία), ήγουν της καρδιάς. Εάν ο χρόνος σχηματοποιείται, τότε διαθέτει τα πλαίσια της Άνοιξης στο σώμα και στη μνήμη. Βλέπε σχετικά, Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Ραντεβού την Άνοιξη,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π…σελ. 68.\n Βλέπε σχετικά, Lowy Michael, ‘Walter Benjamin: Προμήνυμα κινδύνου. Μια ανάγνωση των Θέσεων «Για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας», Μετάφραση: Πεσσάχ Ρεβέκκα, Επιμέλεια: Γκέκα Πολύτιμη, Εκδόσεις Πλέθρον, Αθήνα, 2004.\n Στον ποιητικότητα του Χρήστου Τουμανίδη η μνήμη διαμεσολαβεί τις εκτατικές λειτουργίες ενός ‘οδοδείκτη’ που δεν στέκει σε ένα σημείο ή δεν τοποθετεί μία απλή ‘τελεία,’ αλλά, κινείται εντός χρόνου θέτοντας στο επίκεντρο τοπόσημα της Δυτικής Μακεδονίας και πιο συγκεκριμένα της Εορδαίας γης, της γενέθλιας γης του ιδίου. Ας δούμε τι γράφει: «…το φοβερό της άγνοιας το βάθος. Ο νους μου πάλι πίσω στα παλιά και στα μελλούμενα με πάει. Κάτω απ’ τον ίσκιο των βουνών. Εκεί που λάμπουν λίμνες και πολύχρωμα φτερά. Ζάζαρη, Χειμαδίτιδα, Πετρών. Τη Βεγορίτιδα; Ακόμα δεν την είδα. Λίμνες: ανάστροφοι ουρανοί. Λίμνες: λιμάνια. Λίμνες: χαλασμοί. Γλυκά πικρά τραγούδια των νερών. Και των πουλιών η δόξα. Ως πότε, λες, ως πότε! (Πανάρχαιοι των ανθρώπων οι καημοί). Όσο η μνήμη κινείται μετεξελισσόμενη σε άξονα που κινεί το ίδιο το ποίημα, τόσο διαφαίνεται η αίσθηση της μεταφοράς, με την λίμνη να αντανακλά την προσμονή και την παρότρυνση». Θα επανέλθουμε και σε άλλο σημείο σε αυτό το ποίημα. Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘7,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π…σελ., 18.\n Έτσι ξεκινά η ποίηση του Χρήστου Τουμανίδη. Εν αρχή λοιπόν. Δύναται να επισημάνουμε πως στον ποιητικό λόγο του Βαγγέλη Χρόνη, ωσάν αρχή των πραγμάτων και των αισθήσεων ονομάζεται το ‘εγώ’ που περαιτέρω συμπληρώνεται από την φράση «Εγώ ο άνθρωπος». Τείνοντας σε μία υποκειμενοποίηση που εμπερικλείει τον ενεστωτικό χρόνο, ο ποιητικός λόγος σημασιοδοτεί μία ιστορική πορεία που εξελίσσεται και στο παρόν, στο ‘τώρα’ που έμφορτο από θεάσεις, ενσωματώνοντας συνάμα την παραδοχή του τέλους, του τέλους που έχει την μορφή του θανάτου. Σε μία συγκριτική προοπτική, θα λεχθεί το ό,τι ο μεν Χρήστος Τουμανίδης εκκινεί από την διαλεκτική του λόγου που δίδει μορφή στο περιεχόμενο του βίου, αναδεικνύοντας και την σιωπή που δεν περνά αψήφιστα, ο δε Βαγγέλης Χρόνης, προσεγγίζει τα πράγματα από μία περισσότερο φιλοσοφική-οντολογική σκοπιά, προτάσσοντας το ‘εγώ’ ως πορεία, ως δημιουργία με διάφορους τρόπους και ως παραδοχή ό,τι το τέλος, η «εξαφάνιση» θα επέλθει. Ακολουθεί το απερίσταλτο. «Εν αρχή είμαι εγώ. Εγώ ο άνθρωπος που διανύω έναν κύκλο απέραντο αλλά και ελάχιστο. Εν τέλει είμαι εγώ μέχρι την τελική εξαφάνιση. Ακολουθεί το άπειρο». Βλέπε σχετικά, Χρόνης Βαγγέλης, ‘Ακολουθεί το άπειρο,’ Ποιητική συλλογή ‘Νέοι στον Άδη,’ Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 2005, σελ. 16.\n «Φόβος, απόφαση και στεναγμός. Η νέα μας πατρίδα, τα Καϊλάρια. Την άλλη, τη χαμένη δεν τη λησμονούμε. Με δάκρυα χτίσαμε τα σπίτια και τις εκκλησιές μας. Το νέο σχολείο της ζωής. (Σ’ αυτά εδώ τα χώματα, τα μαύρα). Κι έπειτα ήρθε το μειδίαμα. Το φως. Η άγια εκείνη σιωπή πριν από την αγάπη. Άλλοι την είπανε λυγμό και άλλοι ρυθμό του κόσμου». Η νέα Μακεδονική γη, τα «μαύρα χώματα», προβάλλει δίπλα στη χαμένη πατρίδα, η εικόνα της οποίας διατηρείται σε μία αρχιτεκτονική της μνήμης και της προσευχής. Της προσευχής που ανάγεται στη σφαίρα ενός ‘ανέστιου Εσύ’: «Πατρίδα χαμένη». Συμβολικά, ο ‘βιό-κοσμος’ της «χαμένης πατρίδας» σπεύδει να δηλώσει ‘παρών’ στα χώματα που παράγουν λιγνίτη. Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘2,’ ’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π…σελ., 13.\n Πιάνοντας το νήμα από την προηγούμενη υποσημείωση, και από την αναφορά του ποιητή στο χτίσιμο των σπιτιών και των εκκλησιών με «δάκρυα», εκεί όπου αρθρώνεται εκ νέου η προσφυγική διάσταση και οι ποικίλες όψεις τους που εντάσσονται στη νέα κοινότητα, θα αναφέρουμε ό,τι είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα αναλυτικά η προσέγγιση της Μαργαρίτας Δρίτσα για τον τρόπο με τον οποίο η δημιουργία εκκλησιών άμα τη εγκατάσταση προσφυγικών πληθυσμών στην Ελλάδα, συνδέεται όχι μόνο με ζητήματα εκκλησιασμού, αλλά και με όρους διατήρησης της συνοχής και της ταυτότητας της κοινότητας στη νέα πατρίδα. Ο προαύλιος χώρος καθίσταται ιδιότυπος χώρος δημόσιας συζήτησης, που υποδηλώνει και την δυνατότητα οργάνωσης της κοινωνικής ζωής. Βλέπε σχετικά, Δρίτσα Μαργαρίτα, ‘Ετερόχθονες κοινότητες: Ο ενοφθαλισμός του προσφυγικού στοιχείου στον Μακεδονικό χώρο,’ Η διαχρονική πορεία του κοινοτισμού στη Μακεδονία,’ Συμπόσιο για τα75 χρόνια από την απελευθέρωση της Μακεδονίας,’ 9-11 Δεκεμβρίου 1988, Θεσσαλονίκη, 1991, σελ. 423, & Κουρουπού Ματούλα- Μπαλτά Ευαγγελία, ‘Πηγές για την ιστορία των ανταλλάξιμων της Καππαδοκίας: Η ανάγκη συνολικής θεώρησης,’ στο: Κιτρομηλίδης Πασχάλης, (Επιμέλεια-Πρόλογος), ‘Μικρασιατική Καταστροφή και Ελληνική κοινωνία,’ Έκδοση της Εφημερίδας ‘Τα Νέα Σαββατοκύριακο,’ Νοέμβριος 2019, ιδίως σελ. 27-28.\n Αντίστοιχα, η ποιήτρια με καταγωγή από τα Τρίκαλα Ημαθίας, Αρετή Γκανίδου, ομνύει στην προβληματική του τόπου, συγκροτώντας μία νοητή γραμμή μεταξύ Βερμίου και κάμπου της Ημαθίας, εναλλάσσοντας το οικείο με το ανέσπερο. Η καθαρότητα επιζητεί όχι μία, αλλά πολλές λέξεις για να εκφράσει και να εκφρασθεί. «Ορθώθηκαν τα χρώματα απ’ την αυγή έλαμπαν οι λόφοι του Αιγινίου και το Βέρμιο στον κάμπο ξεμυτίζουν θαύματα της θάλασσας (νερά μιλητικά, αθάνατες πηγές, πλούσιες μητρικές σιωπές). Οι άνθρωποι σπέρνουν ανύποπτα τις μέρες τις καλές στον τόπο μου, όταν η διαύγεια σου παίρνει το μυαλό». Βλέπε σχετικά, Γκανίδου Αρετή, Ποιητική συλλογή ‘Ορυκτό Φως,’ Εκδόσεις Μελάνη, Αθήνα, 2011, σελ. 39.\n Σε μία ιδιαίτερη, ποιητικώ τω τρόπω, συνομιλία με τον Μενέλαο Λουντέμη και τον Τζελαλεντίν Ρουμί, ο Χρήστος Τουμανίδης, ασκείται στο λόγο της εκ-ροής σημαινόντων, διαπερνά την πολυπλοκότητα που μας περιβάλλει, τονίζοντας, μέσω της αναφοράς στον Λουντέμη, το ‘ανείπωτο’ που προσεγγίζει το σχήμα της αστραπής (βλέπε και την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη. « (Πάντα στα σύννεφα, στις αστραπές- ο νους και η καρδιά μας.). Το υπόδειγμα μίας ακόμη και αόριστης (εν αντιθέσει με τον τόπο) πληθυντικότητας μορφοποιείται στο ύψος, στα «σύννεφα» που υποκρύπτουν βροχή (η ποίηση ως ‘βροχή’ από λέξεις) και στις «αστραπές» ως ‘σχίσιμο’ των στάσεων, των συμπεριφορών και της ιστορίας. Η ομορφιά τοποθετείται σε ό,τι παραγάγει η γη, ακόμη και στην κάθε μικρή ‘ατέλεια,’ (μοτίβο ‘μη-τελειότητας’) και στον γεωγραφικό άξονα Νάουσα-Πτολεμαΐδα-Αλεξάνδρεια, στο ‘μαζί’ με τον Γιώργο Δελιόπουλο. Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Συνομιλώντας: Με τον Μενέλαο Λουντέμη και τον Τζελαλεντίν Ρουμί, στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π…σελ., 28-34.\n Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘2,’ ’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π…σελ., 13.\n Για την περί έρωτος και αγάπης θεώρηση του Alain Badiou, βλέπε σχετικά, Badiou Alain & Truong Nicolas, ‘Eγκώμιο για τον έρωτα,’ Μετάφραση: Σιάτιτσας Φώτης, Βεργέτης Δημήτρης, Επιμέλεια: Βεργέτης Δημήτρης, Εκδόσεις ΑΛΗΤΕΙΑ, Αθήνα, 2013.\n Στο ποίημα του ίδιου με τον τίτλο ‘ΔΕΗση,’ διαφαίνεται η τάση της κριτικής στην αξιοποίηση της Εορδαίας γης, που με βάση την εκμετάλλευση του λιγνίτη σε περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας (Πτολεμαΐδα), αναπαρίστατο μεταπολεμικά αλλά και μεταπολιτευτικά ως συστατικό στοιχείο και απαραίτητη προϋπόθεση της οικονομικής και βιομηχανικής ανάπτυξης της χώρας. Περισσότερο ανοιχτά, το όνειρο χασματοποιείται, χάσκει επί της γης, μεταβάλλεται σε ορυχεία, περνώντας στο στάδιο της «αυταπάτης». Τίποτα δεν είναι περιττό εδώ, τίποτα δεν μένει εκτός. Η γενεαλογία της περιοχής, η ανάπτυξη που ‘ορθολογικοποιείται’ διαρκώς, ο τρόπος με τον οποίο έγινε ευρύτερα γνωστή (εργοστάσια της ΔΕΗ/λιγνίτης), τονίζεται παραστατικά και δραματικά. Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘ΔΕΗση,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ., 19.\n Το ποίημα με τον συμβολικό αριθμό ‘7’ το έχουμε θίξει σε ένα μέρος του και πιο πάνω. Σε αυτή την περίπτωση, η αναφορά σε «πανάρχαιους καημούς», υπενθυμίζει μοτίβα λαϊκότητας, με το πρόσημο του καημού να χαρακτηρίζει σημαντικό τμήμα του μεταπολεμικού λαϊκού τραγουδιού. Στην ποίηση του Χρήστου Τουμανίδη, ο καημός αναγνωρίζεται στη χρονική διάρκεια και στην ένταση, όντας βαθύ ανθρώπινο συναίσθημα.\n Ο Γιώργος Δελιόπουλος ιστορικοποιεί, όπως διαβάζουμε στις σημειώσεις το περιεχόμενο του ποιήματος ‘Μάνα των Πύργων,’ αναφερόμενος στην καταστροφή του χωριού Πύργοι Εορδαίας τον Απρίλιο του 1944 από τα ναζιστικά στρατεύματα. Η μνήμη, η ιστορική μνήμη καθίσταται ‘αιμάσσουσα,’ εναλλάσσει τον πόνο με την προσωπική έγκληση «Μάνα μου», ανασύροντας εντός ποίησης, την ναζιστική βιο-πολιτική και την απώλεια. Η εξόντωση, φέρει τους Πύργους δίπλα σε χορεία τόπων καταστροφής επί ναζιστικής Κατοχής: Καλάβρυτα, Δίστομο, Κοντομαρί Χανίων, Κομμένο Άρτας, Λυγγιάδες Ιωαννίνων. Εντός του χρόνου, η «στάχτη» (Paul Celan), οι μορφές των οποίων η ιδιόλεκτος είναι ο ‘άδικος θάνατος,’ η προσδοκία της Ανάστασης. Το ποίημα αναπτύσσεται ως ένα ιδιαίτερο μοιρολόγι. Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Μάνα των Πύργων,’ στο: ’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ., 56.\n Ημερολογιακά-χρονικά, εκφράζει τις σκέψεις του ο Οδυσσέας Ελύτης στο ‘Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου,’ έχοντας ως σημείο αναφοράς το δίμηνο Απριλίου-Μαϊου. Με τις επι-γενόμενες εκφάνσεις της εβδομάδας διεισδύει στο ποιητικό πράττειν ο Γιώργος Δελιόπουλος, ανακατεύοντας διαρκώς πράξεις και πρόσωπα, αφήνοντας τον αναγκαίο χώρο, στον απόντα σύντροφο, στην ελάχιστη μομφή που εμφιλοχωρεί στο κειμενικό ‘σώμα,’ αλλάζοντας τον ρυθμό του. «Πέμπτη απόγευμα αφήνω κίτρινες γραμμές στα σύννεφα κρεμώ πολύχρωμες κορδέλες στα καλώδια να φύγει ο γκρίζος ουρανός από τα τζάμια να φωτιστεί κι η πιο μικρή αμφιβολία». Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Πέμπτη απόγευμα,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ. 45. Και, Ελύτης Οδυσσέας, ‘Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου,’ Εκδόσεις Ύψιλον, Αθήνα, 1984.\n Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Δευτέρα ξημέρωμα,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ. 42. Η ομορφιά και η καταστροφή τίθενται σε πρώτο πλάνο.\n Στις λίμνες και στις αντανακλάσεις τους διαπλέκεται μέσω παύσεων και εννοιών, νοημάτων και ιδεών, ο λόγος των δύο ποιητών. Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Κυριακή όλη μέρα,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ. 48.\n Το ποίημα ‘Καύσωνας,’ ως ποιητικό θραύσμα που συμβολίζει μία εποχή, την εποχή του θέρος συγκεκριμένα, μας επιτρέπει να πούμε πως αποκτά μία διάσταση αλληγορική. «Ζητείται δροσιά», ως εάν να «ζητείται ελπίς», για να παραπέμψουμε στον Αντώνη Σαμαράκη, σε μία εποχή ‘άνυδρη.’ Αυτό που ζητείται στο βάθος του είναι ένα ιστορικό ‘ξεπέταγμα,’ η κρυμμένη λέξη, η μη-εντροπία της πράξης-κίνησης. Και ο καύσωνας συνεχίζεται, θυμίζοντας μετεωρολογικό δελτίο. Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Καύσωνας,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ. 51.\n Βλέπε σχετικά, Derrida Jacques, ‘Πλάτωνος Φαρμακεία,’ Μετάφραση: Λάζος Χ.Γ., Εκδόσεις Άγρα, σελ. 83-84. Ο Γιώργος Δελιόπουλος ερμηνεύει με βάση την παρουσία της ποιητικής ‘φωνής’ που συνθέτει ανόμοιες εικόνες, όπως χαρακτηριστικά διαφαίνεται στο ποίημα ΄Μνημόσυνο,’ ποίημα προσωπικό, ισορροπημένα συναισθηματικό, το οποίο και τελεί εν ‘κινδύνω.’ Παρελθόν (εξορία) και παρόν ανα-σημαίνουν την καταγωγή και το ιστορικό ‘ίχνος,’ στο σημείο όπου σημασία αποκτά η εναρκτήρια φράση του ποιήματος: «Η γιαγιά μου έζησε», «έζησε» τον ταραγμένο και σκληρό 20ο αιώνα που στην ελληνική περίπτωση προσδιορίζεται και από την εμπειρία της μετακίνησης πληθυσμών. Το αρνητικό της φωτογραφίας είναι η μνήμη της γιαγιάς, η ζωή της οικογένειας που περιέχει ισότιμα το βάθος του «έζησε». Η ζωή μακρά, αλλά ‘βίαιη’ έτσι ώστε ο θάνατος να συγκρατεί τη λέξη. Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Γιώργος-Δελιόπουλος Στέφανος, ‘Μνημόσυνο,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ. 55.\n Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Ενύπνιο,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ. 50.\n Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος,’ Κυριακή όλη μέρα,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ. 48. Και, Ρίτσος Γιάννης, ‘Κάτω απ’ τον ίσκιο του βουνού,’ Ποιητική συλλογή ‘Τέταρτη Διάσταση,’ Αθήνα, 2005. Στη Ριτσική ποίηση, η σιωπή δεν συνιστά υστέρηση.\n Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Οι Γυναίκες στο πάρκο,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ. 54.\n Η ιστορία και η ιστορική προσέγγιση διαπερνά ενίοτε έντονα την ποιητική του Γιώργου Δελιόπουλου, και σε ό,τι έχει να κάνει με την Μακεδονική ιστορία του 20ου αιώνα. Στο προσκήνιο εκβάλλει, ο καπετάν Φούφας, Μακεδονομάχος, ο θάνατος του οποίου (αυτοκτονία) δηλώνεται ως μαρτυρίας μίας ζωής που ακολούθησε την «μοίρα» της μέχρι της «τελικής εξαφάνισης», όπως γράφει ο ποιητής Βαγγέλης Χρόνης. Τι δύναται να είναι η ιστορία εάν όχι διαρκής σχοινοβασία πάνω το κενό που αναδεικνύει πρόσωπα όπως ο καπετάν Φούφας; «Σε κατάλαβα καπετάν Φούφα κι ας μην είχες πετρώσει στη μνήμη με τη σφαίρα στο μέτωπο κι ας μην ήσουν για μάχη ντυμένος περνούσες απέναντι άφοβα στο αντίθετο ρεύμα του δρόμου για το δεύτε λάβετε φως και η μάνα σου φώναζε πίσω: τι θα γίνουν τα κτήματα; σε κατάλαβα καπετάν Φούφα καθισμένο στην άκρη της πόλης πνίγοντας πόνους κάτω από το δέρμα απελπισμένο μέχρι αυτοκτονίας να δείχνεις σ’ εκείνους που έφυγαν: ορίστε μια νέα Μεγάλη Ιδέα να γίνουμε πάλι εμείς ύστερα πλήρωσες ό,τι χρωστούσες βιαζόσουν να βρεις στο βουνό τη μοίρα που διάλεξες το σπίτι που πέθανες πνιγμένο στα χόρτα». Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Ηρώο,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ., 57.\n Το πλέγμα που επισημαίνεται εδώ, είναι η επί-κληση της μνήμης, πέραν της τριβής και της φθοράς της καθημερινότητας. Η μνήμη συγκρατεί την μορφή της γυναίκας, την αίσθηση του δοσίματος ως κάτι αληθινό, αυθεντικό και με τον τρόπο του, εμβαπτιστικό. «Κλείνω το ραδιόφωνο στην πειραγμένη μουσική, στα ξαφνικά παράσιτα, στα καθημερινά δελτία αφήνω μόνο την κιθάρα με το πρώτο μας φιλί και στις χορδές σου με σβηστά fm χωρίς να φθάνω, ταξιδεύω». Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Στέφανος, ‘Με σβηστά FM,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ., 65.\n Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Σημείο συνάντησης,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ, 75.\n Βλέπε σχετικά, Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘3,’ στο: Τουμανίδης Χρήστος-Δελιόπουλος Γιώργος, ‘Εορδαία γη ή αναζητώντας τον χαμένο μας χρόνο…ό.π., σελ, 76.\n Βλέπε σχετικά, Μιχαήλ Σάββας, ‘Το πλήρωμα του χρόνου. Michael Lowy: Walter Benjamin-Προμήνυμα κινδύνου,’ στο: Μιχαήλ Σάββας, ‘Homo Liber. Δοκίμια για την Εποχή, την Ποίηση και την Ελευθερία,’ Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, 2016, σελ. 261.\nΕΠΙΣΚΕΠΤΗΣ AΓΓΕΛΟΣ (2015)\n«Όταν σκόνταψε πάνω μου… ένας Άγγελος»\nΌταν πήρα στα χέρια μου την άρτι εκδοθείσα ποιητική συλλογή του κ. Γ. Δελιόπουλου « Επισκέπτης Άγγελος», γοητεύτηκα.\nΣτο πλαίσιο μιας μοντέρνας (μεταμοντέρνας;) ποίησης ο κ. Δελιόπουλος με ώθησε σε μια προσέγγιση αναγκαστικά μέσω του παραδειγματικού άξονα, αλλά τόσο αληθινή και γι’ αυτό ουσιαστική. Με ένα μειλίχιο ύφος λόγου, που ακόμα κι ο καταγγελτικός του τόνος έφτανε σε μένα σχεδόν ψιθυριστά μ’ έκανε ν’ αφουγκραστώ το γρατζούνισμα που έκανε στον εσωτερικό του κόσμο.\nΜε μια βαθιά εσωτερικότητα και αυταναφορικότητα, με μια διάχυση στον κόσμο των αισθήσεων και των αισθημάτων κάνει βουτιές κι αναζητά απαντήσεις…Το μοτίβο του ανελέητου χρόνου, η επαναλαμβανόμενη χρήση του επιθέτου χάρτινος («χάρτινα λόγια», «χάρτινη εξώπορτα») , από το οποίο δανείζεται το φθαρτό και το βραχύβιο και η «φτωχή μνήμη» αντιδιαστέλλονται αυτοστιγμεί από «πολύχρωμα πουλιά» με «λαβωμένα φτερά» , για να κατέβει στην Αγορά του κόσμου σαν Επισκέπτης Άγγελος και να λογαριαστεί με τα εγκόσμια.\nΈτσι γλιστρά νωχελικά από το θέμα του έρωτα και τις διαπροσωπικές σχέσεις, στη φαιδρότητα της επικοινωνίας και της κατανόησης μέσα από τους μήνες του χρόνου, μέσα σε χρώματα, άοσμα γεγονότα και άυλα στοιχεία. Εκεί παντρεύει το άψυχο με το έμψυχο, αποδεσμεύεται από τα γήινα δεσμά και απλά υπηρετεί το ρόλο του ποιητή.\nΩς τέτοιος δε θα μπορούσε να μην ανταποκρίνεται σε οποιοδήποτε εξωτερικό ερέθισμα που σαν κάρφος τον κεντά…, αφυπνίζεται και εν τέλει δημιουργεί! Κάθε ένα από τα ποιήματά του είναι μια κλιμάκωση συναισθηματικής εμπειρίας, που καταλήγει σε μια κορύφωση συχνά απαισιόδοξη.\nΑλλά ποιος είπε πως η αποκάλυψη της αλήθειας μας είναι αρεστή πάντοτε;\nΟι «καθρέφτες» του είναι απλά τα κάτοπτρα που εικονίζουν είδωλα, μια καλά φτιασιδωμένη πραγματικότητα, που όμως ο ίδιος την ακυρώνει , αφού την απογυμνώνει από τα στολίδια της.\nΓια όλα τούτα χαίρομαι ιδιαίτερα που μοιράστηκε μαζί μας το πνευματικό του τέκνο .\nΣ΄ ευχαριστώ για το ταξίδι…\nΑ] Επισκέπτης Άγγελος : Πάει πολύς καιρός που λάβαμε κι οφείλαμε να καταθέσουμε ήδη την άποψή μας για τη συλλογή του Γιώργου Δελιόπουλου, Επισκέπτης Άγγελος, που επιμελήθηκε η Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης, τον Δεκέμβριο του 2015. Ομολογούμε πως η έκδοση είναι άψογη και διανθισμένη με θαυμάσια σχέδια κάρβουνου της Γλύκας Διονυσοπούλου, στην οποία είναι αφιερωμένη και η συλλογή. Είναι από τις λίγες φορές που φτάνει στα χέρια μας ένα τόσο άρτιο βιβλίο, που σέβεται πολύ τη σοβαρή ποιητική τέχνη, αυτή που ασκείται, ευτυχώς για μας, μακριά από το πολύπαθο λεκανοπέδιο της Αττικής. Αυτό για το οποίο χαιρόμαστε είναι πως η Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης, εκδίδει ανάλογα βιβλία, (όπως δηλώνει ο αριθμός έκδοσης), προσπαθώντας να ορίσει το καλλιτεχνικό της στίγμα. Το επαρχιακό τοπίο, που δεν παρέχει ανάλογες ευκαιρίες, χαρίζει τουλάχιστον στον καλλιτέχνη εκείνη την τερπνή μοναξιά που παραμένει πεισματικά μακριά από λυκοφιλίες και αντίξοες χειρονομίες επιβολής υπό τα κάλπικα φώτα της πρωτεύουσας. Επειδή πιστεύουμε πολύ στην Ποίηση και, ευτυχώς ή ατυχώς, οι ποιητές αφθονούν στη χώρα μας, ένα μεγάλο μέρος μιας ιδιαίτερης φωνής ή πνοής, ασκείται στην ενδοχώρα και είμαστε ευγνώμονες γι’ αυτό.\nΟ Γιώργος Δελιόπουλος υπηρετεί ως φιλόλογος στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση σε χρόνια δύσκολα λόγω της ύφεσης που νοτίζει στόχους και επιθυμίες, σε μια χώρα ανάξια να εκτιμήσει σοβαρούς καλλιτέχνες, που ζουν μακριά από τη χυδαία δημοσιότητα. Ο Επισκέπτης Άγγελος είναι βιβλίο ετών, αν κρίνουμε τα μέρη ή τις ενότητές του, ΑΓΟΡΑ, ΛΟΓΟΣ και ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ, που εκδίδεται ως δεύτερη μετά την ποιητική συλλογή Μικρός Οδυσσέας, Ιωλκός 2009. Η συλλογή ανοίγει με τον «Επισκέπτη Άγγελο», που υποδύεται ο ίδιος ο ποιητής, ο οποίος και δηλώνει: Θα βάλω καθαρά φτερά / κι αρπάζοντας τον ήλιο / να κατεβώ σαν Άγγελος / στην αγορά του κόσμου. Ο άγγελος εδώ είναι ο αγγελιαφόρος, πρόσωπο των αρχαίων τραγικών, που με τον μονόλογό του εισάγει τους ακροατές – εδώ αναγνώστες – τα όσα η μοίρα τον επέλεξε να μιλήσει, να δει και να στιγματίσει στην αγορά αυτού του Κόσμου. Η κατάβαση στον κόσμο φαντάζει ως παντοτινή μετοικεσία, έστω και με κομμένα φτερά.\n1] Τα ποιήματα της ΑΓΟΡΑΣ είναι το απόσταγμα από φάσεις της ζωής που στοιχειώνουν μέσα μας, ίσως προφητικές, αν μην είναι ήδη πραγματικές. Στο πρώτο πεζό ποίημα «Φρουροί», του εν συγχύσει κόσμου, δυο φίλοι, ο ποιητής μαζί με κάποιον Δημήτρη, παίζουνε στα ζάρια-χαρτιά τα ρούχα των ληστών, χωρίς να είναι δικά τους και χωρίς απόφαση να ποντάρουν στον θάνατο των άλλων για να ζήσουν. Στο ποίημα «Τοκογλύφος», ένας πικρός απολογισμός προς την παρελθούσα ζωή των σαράντα χρόνων πήγαν στον βρόντο, ακόμα και ο ερχομός του αγαπημένου προσώπου τον θεωρεί δανεισμένη ευτυχία / βάζοντας τόκο την ανάπηρη ζωή μου / σαράντα πεταμένα καλοκαίρια. Ο δοκιμασμένος χρόνος στο μάταιο, κάνει τον γράφοντα να μην μπορεί να δει, ως μεγάλος πια, την ευτυχία που έχει χάσει πια τη δύναμη και την αίγλη της. Στο «Μαγαζί του τρελού», ένα απλούστατο ποίημα, είναι διάχυτος ο σαρκασμός. Ο τρελός / πουλάει αναμνηστικά / και ομοιώματα συναισθημάτων / πάμφθηνους έρωτες, για ανθρώπους που ζουν το εφήμερο, πουλώντας ακόμα και αγάπη, που δεν υπάρχει κανείς να την πάρει λόγω ελλείψεως ζήτησης. Το «Κάπου αλλού» αφορά την ειλικρινή αγάπη που δεν υπάρχει πουθενά, παρά μονάχα στη σιωπή / αποτυπώματα χαδιών / γραμμένη με τη σκόνη / αποτυπώματα φιλιών. Αυτός ο κόσμος δεν έχει αγάπη, δεν τον αφορά καν η αγάπη. Κάπου αλλού ίσως να υπάρχει. Το ποίημα «Όλοι χάνουμε» αποτελείται από δύο μέρη και ο τίτλος συνδέεται πετυχημένα στο Α΄ Μέρος με το πρώτο στίχο: τα πουλιά όμως όχι – το προνόμιό τους. Αρκούνται στο ελάχιστο. Το πέταγμα για τον άνθρωπο είναι πικρό. Στο Β΄ Μέρος ο Γιώργος Δελιόπουλος αποφαίνεται: με τη φτωχή μας μνήμη / που δεν έμαθε ακόμη / πως μπορεί να προδοθούμε. Έκθεση στην προδοσία. Στο σονέτο «Μικρός Φλεβάρης» περιγράφεται το αδύνατο και το σκληρό της προσωπικής ζωής στον μήνα που, καθορίζοντας το έτος δίσεκτο, το κάνει γρουσούζικο, εκλιπαρώντας τον επόμενο μήνα Μάρτιο, για να βρει τη χαμένη μέρα / ένας χρόνος δίσεκτος ήταν ο ληστής. Στον «Προδομένο Μάη» ο ποιητής εξακολουθεί να ζει με τους χειμώνες, ενώ το καλοκαίρι αργεί, όπως και όμορφοι αιώνες. Απομένει η πίστη για το καλύτερο, αφού έτσι κι αλλιώς τι μπορεί να κάνει κάποιος / μονάχος σ’ έναν κόσμο που πεθαίνει; «Η σκόνη του αύριο» είναι ένα πεζό ποίημα, που θυμίζει όνειρο με έντονες υπερρεαλιστικές καταβολές. Εδώ το ζητούμενο είναι πού βρίσκεται το πέτρινο κλειδί της χάρτινης εξώπορτας, για να ξεκλειδώσει τον κόσμο της παλιάς αίγλης, αλλά δυστυχώς, ο ποιητής τολμά να πει: δε βλέπω άλλο εφιάλτες με φαντάσματα. Εγώ πού είμαι; Στο ποίημα «Ο φόβος των δέντρων» είναι απειλητικός. Οι στίχοι εδώ βουλιάζουν απ’ τα επίθετα, για να αποδοθεί η ορμή των κλαδιών και της ρίζας για καταστροφή. Φύλλα, κλαδιά και καρποί είναι στο έδαφος για την τελική επιδρομή. Η φύση δεν είναι βάλσαμο κι αποβαίνει εφιαλτική κι επιθετική. Ο ποιητής εύχεται να καούν οι ρίζες που μοιάζουν με ληστές, και να κοπούν τα δέντρα – τρομοκράτες. Η γειτονιά του ποιητή είναι κι αυτή ρημαγμένη, μόνο τα εφηβικά δέντρα απομένουν για να μεγαλώσουν όσο πρέπει. Στον «Μεθυσμένο Ιούλιο» ο ρυθμός είναι πετυχημένος. Το ντεκόρ του ποιήματος είναι μια μεθυσμένη νύχτα Ιουλίου με αλκοόλ, κι ερωτική διάθεση σε ξέφρενη χρυσή ανάσα άμμου… με τα σκαλισμένα σου φιλιά πάνω στα χείλη. Η δεύτερη στροφή του ποιήματος αρχίζει με μια εξαιρετική αντίφαση: Έτσι ξεχνώ ευχάριστα αυτούς που με μισούν / και λησμονώ ανώδυνα εκείνους που μ’ αγάπησαν. Αν απομένει κάτι στη μνήμη που αντιμάχεται το μίσος είναι αυτή η σκηνή. Η «Φυγή» που ακολουθεί, είναι ένα εξαιρετικό ποίημα. Στον τίτλο μπαίνει ερωτηματικό. Το πολύτιμο πρόσωπο, ο άλλος, απομένει στην κάμαρα μαζί με τον ποιητή μέχρι που αποχωρεί ως περιττός. Η συντροφιά (ως παρουσία ανθρώπινη ή ως άσκηση τέχνης) είναι κι αυτή καταδικασμένη. Ο γράφων φέρει ο ίδιος την ευθύνη ενός φορτίου λέγοντας: και θα φορώ κατάμονος / τα μουσκεμένα ρούχα / με τα δάκρυα της πόλης / βαρύς από την τόση λύπη / θα γυρεύω τη φυγή/. Μα κλειδωθήκαμε μαζί / τα ρούχα μου κι εγώ / ας ήταν έστω κι άλλα μάτια / να μοιραστούμε δάκρυα / ή τη συνομωσία της χαράς. Στο επόμενο ποίημα «Γιατί φοράς κλουβί;» αποδεικνύεται πως η καταφυγή σ’ αυτό δίνει την ασφάλεια της παρατήρησης ήδη από την μικρή ηλικία: κι από μικρός χαζεύω το αύριο / κοιτώντας μέσα από τις τρύπες / από στενά χωρίσματα / ανάμεσα σε σίδερα / ανάμεσα στους άλλους / ανάμεσα σε μένα και σε μένα… / παρ’ όλο που κάθε καινούργια μέρα μια θηλιά. Στην «Αθανασία» η αιώνια κι ασφαλής ζωή απαιτεί τη συνεχή αλλαγή ρούχων, αλλά στο τέλος τελείωσαν τα ρούχα του κι απέμεινε / κάπου γυμνός χωρίς ψυχή. Η δυσκολία ενός χαρακτήρα να μένει ακέραιος στην καθημερινότητα που απαιτεί ελιγμούς και πισωγυρίσματα. Ακολουθεί το θαυμάσιο λυρικό ποίημα «Αναγκαία υπόσχεση», αφιερωμένο στη Γλύκα, αποτελεί μια ερωτική υπόσχεση πως η αγάπη θα μείνει ακέραιη και σταθερή για την ερωμένη, παρ’ όλο που το γήρας είναι αναπόφευκτο για τον ίδιο τον ποιητή. Η «Παρηγοριά», ποίημα αφιερωμένο κι αυτό στη Γλύκα, είναι και αυτό εξαιρετικό. Η ψυχρή, ηλεκτρονική ζωή-εποχή έχει ως αντίβαρό της την ειλικρινή αγάπη. Το «Περιμένοντας τ’ ανέλπιστο» είναι σπουδαίο σπάραγμα. Το διάστημα των πενήντα χρόνων παρακμάζει τον ποιητή που λέει: από την τόση πείνα έγινα ζητιάνος σου / από τον λίγο χώρο στένεψε ο νους μου. Η σκέψη της αγαπημένης κατάντησε πήλινη φυλακή – ερωτική εμμονή. Το ποίημα «Ελπίδα» αποτελεί μια έκκληση αν και Πάντα υψώνεται ανάμεσά μας κάποιος τοίχος για επαφή και στοργή, που είναι ικανή, Για να περνούν απέναντι οι καρδιές μας / στο διπλανό δωμάτιο / στην άγνωστη αυλή / στο εχθρικό μας σπίτι. Ο «Αναξίμανδρος» μιλάει για την αιώνια αλήθεια που ισχύει ίσαμε σήμερα: να μιλήσει την Αλήθεια του / να πει ότι ποτέ δεν ήμασταν / εκείνο που πιστέψαμε / ότι ο κόσμος πλάστηκε αλλιώς / και οι σοφοί μας έμαθαν στο λάθος.\n2] Ο ΛΟΓΟΣ αφορά τον ποιητικό λόγο και τη σημασία της γλώσσας, με το ερώτημα αν μπορεί ένας τεχνίτης να μιλήσει για τα αιώνια και άλυτα θέματα της ζωής. Η «Γλώσσα των ανθρώπων» είναι ποίημα, στο οποίο ομολογείται πως η κατάκτηση της γλώσσας δεν αρκεί παρ’ όλο που η γλώσσα κρύβει ανοιχτές πληγές / άλλοτε γιατρεύονται κι άλλοτε σκοτώνουν, καταλήγοντας: πως δε γράφεις τη ζωή μοναχά με λέξεις / κι απ’ τις λέξεις μόνο δε γνωρίζεις τίποτα. Ακολουθεί το εξαιρετικό ποίημα η «Ποιητική» που αφορά την τέχνη του δημιουργού το αίμα της ψυχής που διαφέρει άρδην με τη σχέση- τακτική-συμπεριφορά του αναγνώστη σχετικά με την αντιμετώπιση ενός ποιήματος. Στο επόμενο «Ποίηση» αποκαλύπτει την κοινή διαπίστωση κάθε τεχνίτη πως αυτή η τέχνη μας κάνει πιο ευαίσθητους / για να πονάμε ευκολότερα, αφού δεν υπάρχει περίπτωση ο ποιητής να γίνει καλύτερος ως άνθρωπος. Η ευαισθησία όμως αυτή έχει σχέση με την ωμότητα των ποιητών, επειδή σκοτώνουν τους καλύτερους στίχους / τις ωραιότερες λέξεις / την Ποίησή μας και τον Ποιητή. Στην «Υπόσχεση φωτιάς» αφορά την ακραία στιγμή της ζωής που οδηγεί στη δημιουργία, το πάθος και η αναμέτρηση με τις λέξεις. Το πεζό ποίημα «Λόγια στο τζάκι» δίνει την απαλλαγή από την τύρβη του κόσμου με το να προτείνει: Βρες μια γωνιά χωρίς κανένα όνειρο, δίχως αρώματα, δίχως φωνές ή ένοχα επίθετα… Η «Υπενθύμιση» αφορά το μαχαίρι (ζοφερές μνήμες της δημιουργίας), που θα επιστρέφει με τα σβησμένα γράμματα / κι όπως τα ξαναγράφεις / θα σε πληγώνει πάλι. Στους «Ένοχους στίχους» ο ποιητής μπορεί και ανοίγει κλειστές πληγές / κι όλο θυμίζουν / τα παλιά εγκλήματα / που σβήνουμε απ’ τη μνήμη. Στο επόμενο ποίημα η ποίηση αφορά τις λέξεις και τους ανθρώπους, η καθημερινότητα του μόχθου κάνει τους τεχνίτες να ονομάζονται στον τίτλο «Βαφείς του Γκρίζου». Στο πεζό-ποίημα «Άρρωστη μνήμη» με τις υπέροχες εικόνες αφορά μια επίκληση στον ποιητικό λόγο για θεραπεία που δεν επιτεύχθηκε ποτέ. Ο Απόστολος του Ιησού, ο Σίμων Πέτρος, λειτουργεί ως δείγμα πειθαρχίας και υποταγής στην ποιητική τέχνη. Το ποίημα «Σύνθημα» αρχίζει: Νόμος είναι το δίκιο του εργάτη. Η ποιητική τέχνη δεν εντάσσεται σε εργασία, είναι ίσως μάταιος ο κόπος και ο στόχος αντιστρατεύεται με τον μόχθο του εργάτη, γι’ αυτό έχουν πάντα δίκιο οι άλλοι. Το «Επίμονα ερωτηματικά» για την ύπαρξη και την ποιητική τέχνη γίνονται καρκινώματα που ίσως αποβούν μοιραία στο μέλλον. Ο χρόνος «Μέλλοντας» ως τίτλος στο επόμενο ποίημα προδίδει τον ποιητή γιατί Ποτέ του δεν θα γίνει ενεστώτας – μόνο θα και θα – ποτέ του. «Ο θλιμμένος Σεπτέμβρης» είναι ένα εξαιρετικό ποίημα με θαυμάσιες εικόνες. Η ζωή του καλοκαιριού χάνεται στο φθινόπωρο των στίχων που παραμένουν χωρίς απάντηση: πού πέταξαν τα χάρτινα πολύχρωμα πουλιά; / γιατί κρατώ θλιμμένα πλαστικά λουλούδια; / πώς φόρεσε ο ήλιος το βαρύ σύννεφο; / μα δε σου έχω έτοιμη απάντηση ακόμα. Οι γαλάζιοι «Σαλτιμπάγκοι» που άλλοτε διασκέδαζαν τον κόσμο, πούλησαν τα σύνεργά τους και κατήφεια έχει πέσει στην κοινωνία, καταλήγοντας στην ανευθυνότητα: έχουν γίνει σαν εμάς / καθωσπρέπει κύριοι. Τα λόγια της ποίησης είναι «Επείγοντα λόγια», κι ας ματώσουν τα λόγια, δε με νοιάζει. / Η ώρα έφτασε λοιπόν κι ας μη αργούμε / σήμερα πρέπει, τώρα! τώρα! τώρα! Το πεζό ποίημα, η «Ταμπακιέρα», κερδισμένη από τον ληστή με σημαδεμένη τράπουλα πρέπει να επιστραφεί σ’ αυτόν και πάλι. Τα τσιγάρα δεν αρκούν, αν και μερικές φορές το κάπνισμα είναι για τη λήθη. Ο ποιητής συστήνει να κλειδωθούν οι πόρτες τις νύχτες, γιατί περαστικοί ληστές ψάχνουν ξεκλείδωτες εισόδους. Οι ταμπακέρες γι’ αυτούς που δεν καπνίζουν είναι για κρυψώνα τιμαλφών ή το σπουδαιότερο: για πολύτιμα λόγια, χωρίς αντίκρισμα. Στο ερωτικό ποίημα «Για να σε ονειρεύομαι», το όνειρο είναι προτιμότερο από το όνομα παρά η συνάντηση. Μα δεν πειράζει / μου είναι αρκετό / να ξέρω τ’ όνομά σου / μου είναι αρκετό / για να σε ονειρεύομαι.\n3] ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ. Στο πρώτο ποίημα της συλλογής «Το καταφύγιο της νύχτας» ο καθρέφτης και ο ποιητής είναι μόνοι. Ο καθρέφτης παρατηρεί ψυχρά και ο τεχνίτης καταγράφει. Το είναι και το φαίνεσθαι ως μία πραγματική μάχη για την αλήθεια. Στους «Ραγισμένους καθρέφτες» ο πρώτος στίχος: Λίγος ο χρόνος για πολλές σκέψεις, μας ανακαλεί στη μνήμη το χρέος του ποιητή για να μιλήσει. Η επιφάνειά του κάθε καθρεφτη ραγίζει, όταν όλα τελειώνουν ξαφνικά κι απομένει μόνο η διαπίστωση: Τελικά, δεν ήμασταν ποτέ / εκείνοι που νομίζαμε / και τα ευτυχισμένα μάτια / ήταν κάποιας άλλης / ενώ εσύ με περίμενες / κρυμμένη στους καθρέφτες. Το «Απολεσθέντα» αφορούν την απάτη του ποιητή ως Κληρονόμος / μιας πέτρινης μάσκας / τη φορούσα για σένα / και τη δούλευα χρόνια /είχα βάλει καθρέφτες για τα μάτια. Η μάσκα σπάει για να δει τα ερείπια μιας σχέσης. Στο πεζό συμβολικό ποίημα «Διαίρεση», έχουμε τον Ιησού στη σκηνή του Μυστικού Δείπνου, που εξελίσσεται εδώ σε μια θαυμάσια παραλλαγή του. Μοίρασμα άρτου και οίνου σε όλους τους μαθητές. Ο Ιησούς δεν κρατάει τίποτε για τον εαυτό του. είμ’ ένα κούφιο σώμα, ένας άδειος αμφορέας! Τότε οι μαθητές σηκώθηκαν κι έφυγαν, αφήνοντάς τον μόνο για να σταυρωθεί. Η προσφορά και η ανιδιοτέλεια ανταποδίδεται με τη μοναξιά στην καταδίκη. Το πεζό ποίημα «Χρωμοσώματα» αφορά τον καλλιτέχνη που είναι ικανός να διαχέει το βλέμμα του στα χρώματα του κόσμου κι ας γεννήθηκε από μια γκρίζα μάνα. Η πραγματικότητα που είδε έξω από τη μήτρα τον δυσκολεύει να επιλέξει χρώμα. «Ο αόρατος πατέρας» αφορά τον πατέρα που τολμά να δηλώσει στον γιο που έχει φύγει από καιρό / και τρέχεις στη ζωή /… και τώρα / είμαι πάλι εκεί / να σε κοιτώ χωρίς να με κοιτάς / με τη ματιά της απουσίας μου / εγώ, ο αόρατος πατέρας σου. Η «Κληρονομιά» είναι ένα ποίημα που αφορά τις πληγές, τις χίμαιρες που αφήνει ο ποιητής στον άλλον – αναγνώστη; – και που δεν πρέπει ποτέ να ξεχάσει. Αναμφίβολα, το ποίημα «Αναγκαίες νύχτες» είναι κορυφαίο. Στις νύχτες αποκτούν όλα τα όρια τους. Ο άνθρωπος τότε μόνο βλέπει ξεκάθαρα. Ο ήλιος μπερδεύει και προκαλεί σύγχυση. Μπροστά από τον ήλιο είμαστε σκιές /… Επομένως έχουμε ανάγκη από νύχτες / για να καταλάβουμε τις μέρες. Το ποίημα «Εντός ζωής» έχει ως πρώτο στίχο κάποιο Αττικό νεκροταφείο. Μνήμες που βασανίζουν ανθρώπους εντός ή εκτός ζωής. Εκτός τειχών ή εντός ζωής / οι άνθρωποι αφήνουν / στ’ απωθημένο σχήμα τους / μαρμάρινα σημάδια. Η ζωή των ανθρώπων και μετά θάνατον η μνήμη αυτής ζωής, μαρμαρωμένη στη σκέψη μας. «Μινώταυροι»: στο κορυφαίο αυτό ποίημα ο ανάμικτος μυθικός ήρωας, είναι ένα τέρας με τα ελαττώματα του ανθρώπου ή του θεού. Η οποιαδήποτε αναμέτρηση με τη ζωή, ακόμα και με τη τέχνη, είναι μια μάχη ονειρική με δαίμονες και χάρτινες μορφές. Τώρα όμως δεν υπάρχουν οι λαβύρινθοι / και οι ξένοι δεν μου στέλνουν τα παιδιά τους. Ο ποιητής επικαλείται να βρεθεί μια Αριάδνη /… για να κρύψω τους ελεύθερους μινώταυρους. Η «Παιδική θάλασσα», (η καλύτερη εποχή του ανθρώπου είναι η παιδική ηλικία), αφορά μια θάλασσα, όπου / κι ατίθασοι αγέρηδες σκορπούσαν κάθε βλέμμα / στον ανοιχτό ορίζοντα. Η ενηλικίωση είναι σαφώς τραγική: θάλασσα δεν υφίσταται, αλλά υπάρχει μόνο το εδώ ή το εκεί / το πρόσωπό μου ή το πρόσωπό σου / ο βυθός μου ή ο βυθός σου. Η «Ημερομηνία λήξης» (εξαίρετο) είναι ένα ερωτικό σπάραγμα από την εποχή που το σώμα της αγαπημένης ήταν έφηβο κα με τον χρόνο Τώρα σκουριάζει το κορμί σου απ’ τα χρόνια. Ο έρωτας, ακόμα και ο σαρκικός, έχει ημερομηνία λήξης. Μας ξαφνιάζει κάπως οι στίχοι του τέλους: Τώρα το είδωλό μου ράγισε στο βλέμμα σου / και δεν ποθώ να σε αναζητήσω άλλο / τώρα πια γέρασες πολύ και δεν μου κάνεις. «Το σώμα» είναι ποίημα με δυνατό, αιχμηρό συναίσθημα. Ο ποιητής έρχεται σε σύγκρουση με τον εσωτερικό του κόσμο, λες και τον αποποιείται, συγκρίνοντας τον με τη σάρκα. Μιλάει για το αίμα που κοχλάζει… και πώς ξεπηδά από τις φλέβες των ονείρων! για τα αρώματα της παιδικής λήθης / Πιείτε! Πιείτε / το δάκρυ της παλλόμενης καρδιάς μου! και καταλήγει: πως το σώμα είναι η μόνη μου Αλήθεια! Το ποίημα «Χρυσόσκονη» αφορά αυτούς που δίνουν εμπιστοσύνη σε δαίμονες κι ανθρώπους / που κρατούν χρυσόσκονη, έστω κι αν πάντα αμφιβάλλουμε / κι όλο να ρωτάμε…. Απλώς / είμαστε πλασμένοι / με ωραία μάτια / για να διακρίνουμε / σκόνες και χρυσούς / σκόνες και κομμάτια. Η υποχώρηση πότε στους μεν και πότε στους δε είναι κοινή τακτική επειδή διαθέτουμε ωραία μάτια. Η συλλογή ολοκληρώνεται με το ποίημα, «Αφηρημένη τέχνη». Η κατάκτηση της ποίησης παρομοιάζεται με δυο τρία σχήματα / χρώματα μπλεγμένα / κόκκινα τετράγωνα / μαυρισμένοι κύκλοι. Η πόλη έρημη και δρόμοι που μ’ αφήνουν / δρόμοι που ξανάρχονται / για να διαπεράσουν / τα πρησμένα μάτια μου / πιο αφηρημένοι. Ο τεχνίτης πάντα προχωρεί στα σκοτεινά και σημασία έχει, βέβαια, η αποστολή του για να βρει-ανακαλύψει το τέλειο αποτέλεσμα, το άρτιο ποίημα.\n4] ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ: Ο Επισκέπτης Άγγελος, είναι ένα σπουδαίο ποιητικό βιβλίο με κατεκτημένη γλώσσα και πολλαπλή θεματική. Ο Γιώργος Δελιόπουλος πριν περιγράψει ως άγγελος ό,τι είδε και να το αναστήσει στα μάτια μας με τις ενότητες ( 1. ΑΓΟΡΑ: Κοινωνία, η Καθημερινότητα και η Ποικιλία της, 2. ΛΟΓΟΣ : Η Ποιητική Τέχνη, η Δυσκολία της Γλώσσας ως Αποτύπωση της ζωής και ως Γεφύρωμα οποιαδήποτε σχέσης και 3. ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ: Το Είναι και το Φαίνεσθαι των πραγμάτων-ανθρώπων ) μελέτησε κι αφομοίωσε την τεχνική του από την ελληνική και την παγκόσμια ποιητική παραγωγή. Είναι ικανός να γράψει τόσο απλά ποιήματα όσο κι ερμητικά, εμπλουτισμένα με θαυμάσιες εικόνες, πότε συμβολικές και πότε υπερρεαλιστικές, για να αποδώσει την ουσία ενός ερειπωμένου κόσμου. Στη συλλογή αυτή έχει καταπιαστεί με όλα εκείνα που στιγματίζουν τη ζωή μας και τα αποδίδει με μια θαυμάσια έκφραση, της οποίας η δυναμική σφραγίζει βαθιά τον αναγνώστη. Ο Γιώργος Δελιόπουλος ο Ποιητής της Κοζάνης, είναι πλασμένος να μας δώσει σπουδαία πράγματα. Χαιρόμαστε επίσης ιδιαίτερα που η Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη της πόλης συμπεριέλαβε στην καλαίσθητη λογοτεχνική σειρά της αυτό το βιβλίο. Στο κάτω μέρος του εξωφύλλου η φράση οίκος βελτιώσεως αποκαλύπτει τη σοβαρή αποστολή των μελών του πολιτιστικού επιτελείου της βιβλιοθήκης για έκδοση σημαντικών βιβλίων. Για μας, τουλάχιστον, δεν μένει άλλο, παρά να ευχηθούμε τη συνέχεια της λαμπρής αυτής προσπάθειας.\nΜε μία ακόμη ποιητική συλλογή, ο Γιώργος Δελιόπουλος, «επισκέπτης άγγελος» (Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης, 2015), σαν οδοιπόρος των λέξεων στις δύσβατες διαδρομές των στίχων, επιβεβαιώνει τις θετικές κριτικές που είχε λάβει από την πρώτη του εμφάνιση στα ελληνικά γράμματα. Η ποίηση δεν αποτελεί για τον Δελιόπουλο μία αυθόρμητη καταγραφή στείρων σκέψεων σε μορφή στίχων μετά από μία ολιγόμηνη διαδικασία. Αντίθετα, είναι εμφανή τα σημάδια από τα “βασανιστήρια” και τις κακουχίες κατά την αναζήτηση της άρτια έκφρασης.\nΥπαρξιακές και κοινωνικές αγωνίες συναντώνται και διασταυρώνονται μέσα από αλληγορίες και κριτικές προσεγγίσεις, αναδύοντας ένα άρωμα απογοήτευσης από τη μούχλα που περικλείει τον ποιητή. Εύληπτες κοινωνικές αλληγορίες συνδέονται με υπαρξιακές αναζητήσεις μέσα από μία στοχαστική διάθεση (ο φόβος των δέντρων). Μιλά για την κοινωνική αδιαφορία και τον ατομισμό (φρουροί, τοκογλύφος, το μαγαζί του τρελού), τα όνειρα (η σκόνη του αύριο, λόγια στο τζάκι, ελπίδα) και τις συμβάσεις της ζωής (γιατί φοράς κλουβί;), την ευπιστία (όλοι χάνουμε, προδομένος Μάης) και την πολιτική (ένοχοι στίχοι, σύνθημα, σαλτιμπάγκοι).\nΑκόμα και ο έρωτας αποκτά μία υπαρξιακή διάσταση στην ποιητική του (κάπου αλλού, παιδική θάλασσα) πλάι στην αγάπη (αναγκαία υπόσχεση, παρηγοριά, χρωμοσώματα, ο αόρατος πατέρας). Ο δημιουργός μοιάζει να αναζητά μία χαμένη ταυτότητα (διαίρεση, το καταφύγιο της νύχτας, επείγοντα λόγια). Εκθέτει τις αγωνίες του για το χρόνο (μικρός Φλεβάρης, προδομένος Μάης, το καταφύγιο της νύχτας, παιδική θάλασσα), ενώ στοχάζεται ποιητικά για την ίδια την ποίηση και τη γλώσσα (μέλλοντας, υπενθύμιση, ποίηση, υπόσχεση φωτιάς, ποιητική, η γλώσσα των ανθρώπων, επείγοντα λόγια, ταμπακιέρα).\nΑξίζει να υπογραμμίσουμε τη στιχουργική ποικιλία του Δελιόπουλου. Τούτη κινούμενη πάνω στον υπερρεαλιστικό άξονα των κοινωνιοϋπαρξιακών του αγωνιών, “σπάει” τη μονοτονία· πεζοποιήματα (φρουροί, διαίρεση, η σκόνη του αύριο, λόγια στο τζάκι, απολεσθέντα, άρρωστη μνήμη, ταμπακιέρα) ή στιχουργήματα με έντονα πεζολογικά στοιχεία (εντός ζωής, επείγοντα λόγια, κληρονομιά, τοκογλύφος, μεθυσμένος Ιούλιος, ο φόβος των δέντρων, αναγκαία υπόσχεση, ελπίδα, ποιητική, βαφείς του γκρίζου, θλιμμένος Σεπτέμβρης) συμπλέκονται με συνθέσεις έμμετρες (επισκέπτης άγγελος, όλοι χάνουμε, υπόσχεση φωτιάς, υπενθύμιση) και ελευθερόστιχες ομοιοκατάληκτες και μη (όπως το σονέτο μικρός Φλεβάρης).\nΚαι η ανομοιομορφία τούτη προσδίδει έναν πλουραλισμό ύφους και έναν στιχουργικό πλούτο που αναδεικνύουν την αγωνία του ποιητή και τον συνεχή πειραματισμό του με στόχο την τελειότερη έκφραση. Η ίδια, άλλωστε, πολυμορφία παρατηρείται και στα ποιητικά υποκείμενα.\nΤο α΄ ενικό διατηρεί μία δίσημη διάθεση, αποφεύγοντας με φροντίδα τον ποιητικό εγωκεντρισμό, μια και το υποκείμενο αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του ποιητικού κάδρου και του κοινωνικού συνόλου, δίχως να χάνει την αυτονομία μιλώντας προσωπικά. Και τούτο υποστηρίζεται από την εμφάνιση του αφηγηματικού γ΄ γραμματικού προσώπου και ενός β΄ ενικού. Το τελευταίο υπερασπίζεται και ένα υπόκωφο διαλογικό ύφος (η σκόνη του αύριο, θλιμμένος Σεπτέμβρης, ελπίδα, λόγια στο τζάκι) σε συνδυασμό με ερωτήσεις (γιατί φοράς κλουβί;, επίμονα ερωτηματικά) και το α΄ πληθυντικό πρόσωπο -ως συλλογικό υποκείμενο- (φυγή;, σύνθημα, επείγοντα λόγια).\nΜέσα από τον πλούσιο ποιητικό του λόγο ξεπηδά μία ζωηρή εικονοπλασία. Κοινωνικά στιγμιότυπα καθώς συμπλέκονται με την ανοίκεια μεταφορική έκφραση, τις λανθάνουσες αντιθέσεις και τις επιμελημένες επαναλήψεις, “ντύνουν” το ποιητικό καναβάτσο με κίνηση και ήχους παρά τα μουντά χρώματα που επιλέγει συνειδητά ο δημιουργός σαν σκονισμένους χώρους.\nΕντυπωσιακές μεταφορές που στηρίζονται σε μία ανοικείωση που ξαφνιάζει τον αναγνώστη/ακροατή, καθώς συνδυάζουν το εικαστικό με το συναισθηματικό και το στοχαστικό. Έτσι αναδύεται ένας πλούτος συναισθημάτων και στοχασμών -υπαρξιακών ή κοινωνικών- πλάι σε οξυμένες αισθήσεις μέσα από τη σουρεαλιστική εικονοπλαστική ζεύξη λέξεων σε πρωτότυπους προσδιοριστικούς συνδυασμούς. Η συνειρμική ισχύς της εκφραστικής του αφήνει ανεμπόδιστα τα συναισθήματα και τα μηνύματα να αναβρύζουν.\nΈτσι οι καθαρές εικόνες αναδύονται πιο φωτεινές, ακόμα και στο νυχτερινό τοπίο, σχεδόν απαστράπτουσες μέσα από την αντίθεση που συνειρμικά στιχουργεί. Άλλωστε, σχεδόν όλη η συλλογή οικοδομείται ακριβώς πάνω στη συνειρμικότητα· από αυτήν αναδύονται αυθόρμητα οι στοχασμοί και οι αγωνίες του Δελιόπουλου.\nΟφείλουμε, από την άλλη, να υπογραμμίσουμε την οικειότητα του δημιουργού με τη λογοτεχνική παράδοση. Αξιοποιεί αρχαιοελληνικούς μύθους (εντός ζωής, Αναξίμανδρος, η σκόνη του αύριο, Μινώταυροι) και στοιχεία από τη θρησκευτική παράδοση (άρρωστη μνήμη, φρουροί, απολεσθέντα). Ωστόσο, τούτα εντάσσονται -με μέτρο χωρίς να μονοπωλούν- στη δική του ποιητική έκφραση και αναζήτηση προσδίδοντάς το δικό του κοινωνιοϋπαρξιακό περιεχόμενο.\nΑναλόγως συχνή είναι η εμφάνιση του ουρανού και των πουλιών (ο φόβος των δέντρων, μεθυσμένος Ιούλιος, λόγια στο τζάκι, ένοχοι στίχοι, όλοι χάνουμε, θλιμμένος Σεπτέμβρης) ξεπερνώντας όμως και τη δημοτική παράδοση και τη σαχτουρική αλληγορία. Ο ουρανός του Δελιόπουλου δε συμβολίζει μόνο τον πνευματικό κόσμο και την ποίηση, αλλά μάλλον τη δική του ουτοπία.\nΟφείλουμε, επιλογικά, να υπογραμμίσουμε ότι η ποιητική του, παρά τη βασανιστική επεξεργασία του στίχου, δεν είναι εγκεφαλική. Παραμένει συναισθηματική σε κάθε λέξη μέσα από τη συνειρμικότητα. Αποφεύγει την περιγραφική ποίηση αφήνοντας τα εικαστικά χαρακτηριστικά της στιχουργίας του να ξεπροβάλλει ελεύθερη και διαυγής, όπως η ποιητική του αγωνία.\nΤο βλέμμα του ποιητή πέφτει με την αφέλεια του φωτός παντού, σαν το αγγελικό.\nΜε δεκτικότητα τόση, που ίχνη δεν θα υπήρχαν αν δεν γίνονταν ποιήματα.\nΗ θέρμη του μεγάλη, γίνεται αντιληπτή στιγμιαία όπου ακουμπήσει. Όμως κι η συστολή του απέραντη, ώστε όταν τα πράγματα τη νιώσουν και σαλέψουν, εκείνος πετά μακριά με φόβο. Κι όταν νικήσει αυτό το φόβο και κατέβει στη αγορά του κόσμου: “Εκεί κρυμμένα βλέμματα/ θα μου φορτώσουν χρόνια/ κι ακονισμένες λέξεις/ θα μου κόβουν τα φτερά”.\nΗ φωνή στο αρκτικό ποίημα της συλλογής καθώς αυτοσυστήνεται, επιχειρεί να μάς εισάγει στην κατάστασή της, στις συνέπειες μιας απόφασης. “Απόψε θ’ αποκοιμηθώ/ με ανοιχτά παράθυρα”, “κι αρπάζοντας τον ήλιο/ να κατεβώ σαν Άγγελος/ στην αγορά του κόσμου”. Ο τόνος της είναι άμεσος, ορμητικός, πιεστικός προς ένα πρότερο αναποφάσιστο εαυτό, υποψιασμένο για ένα βάρος δυσβάσταχτο που καραδοκεί στην αγορά του κόσμου. Το μήνυμά της είναι ξεκάθαρο; Ευτυχώς όχι. Αφού ήδη γνωρίζουμε από το “σαν” της ποιά είναι και ποιοί είμαστε: καλεσμένοι ενός επισκέπτη που δεν είναι καν ´Αγγελος.\nΠαλαιότερα ο Σεφέρης στο Μυθιστόρημα περίμενε τον Άγγελο και δεν αποτολμούσε τα φτερά του. Κι ο Ελύτης πολλά χρόνια αργότερα στο Εικόνισμα (Ελεγεία της Οξώπετρας) παρέμεινε ουσιαστικά απλός παρατηρητής: “Πού ν’ άγγιξε άγγελος…”. Τριγύρω στα ερείπια απορημένοι κι ανήμποροι, παραδομένοι σε μια αναπόφευκτη μοίρα. Ο Δελιόπουλος τολμά, ομολογώντας μια ήττα: “δεν θα μπορώ να φύγω”. Κι όμως δεν τον πιστεύουμε. Δεν τον νιώθουμε ηττημένο. Η ομολογία αυτή μας κρατά μαζί του. Οι στιβαγμένες σε στίχους φωνές πίσω από το προοίμιο πρέπει κάτι να διατείνονται.\nΣτον Επισκέπτη Άγγελο, η φωνή του ποιητή εκφράζει μια ψυχή σε ηλικιακή ωριμότητα. Γίνεται ξεκάθαρα ορατή η εμπειρία και η τριβή με ανθρώπους, σχέσεις, πτώσεις και παλινορθώσεις. Κύριο χαρακτηριστικό είναι η σύγκρουση. Μια σύγκρουση φυσικά εσωτερική, άηχη κι αταίριαστη με τη αστική τύρβη, που βρίσκει τελικά τη μορφή και την υπόστασή της μόνο μέσα στον ποιητικό λόγο.\nΣυχνά ο αναγνώστης έχει την αίσθηση πως παρακολουθεί έναν απολογισμό ζωής ο οποίος εξυφαίνεται πάνω σε πικρίες, απογοητεύσεις και αναπάντητα ερωτηματικά. Κυρίως όμως αποκομίζει ένα αίσθημα βαθιάς απομόνωσης που τον κάνει να αναζητά τα αίτιά της στην έλλειψη επικοινωνίας.\nΑδυναμία επικοινωνίας και μόνωση όπως βιώθηκε στον εικοστό και που περνά στον εικοστό πρώτο αιώνα. Η πιο σπαρακτική μορφή της έλλειψης αυτής είναι η αδυναμία ενός ανθρώπου να μοιραστεί: “Τοκογλύφος: (…) Όμως εσύ έλειπες πάντα απ’ το πλάι μου/ και ήρθες τώρα να δανείσεις ευτυχία/ βάζοντας τόκο την ανάπηρη ζωή μου”. “Το μαγαζί του τρελού: Στο μαγαζί του ο τρελός/ πουλάει αναμνηστικά/ και ομοιώματα συναισθημάτων/ πάμφθηνους έρωτες/ για λίγες άδειες αγκαλιές/ περαστικές χαρές/ για λίγα σκόρπια γέλια/ και την αγάπη του/ για μια ολόκληρη ζωή./ Ποιός θα την πάρει άραγε;”.\nΗ περιήγηση στους δρόμους της Αγοράς είναι η βασική επιδίωξη του ποιητή. Μέλημά του η αποκρυπτογράφηση των συμπεριφορών. Ο χώρος δεν μπορεί να είναι άλλος από τον κοινωνικό, εκεί όπου συντελούνται τα δράματα και ενυπάρχουν κωδικοποιημένες οι αιτίες αναμένοντας να διαβαστούν. Από την απορία της απέραντης μοναχικότητας του ενός και την αδυναμία της επικοινωνίας, ο ποιητής εφορμά για να ανακαλύψει και να εξηγήσει με ό,τι δυνάμεις διαθέτει, τις αιτίες αυτής της κατάστασης. Η όλη ατμόσφαιρα της συλλογής υπονοεί λιγοστά μέσα. Μικρό καράβι στον απέραντο ωκεανό πράξεων, δράσεων και αναβολών.\nΗ βασική δομή του βιβλίου διακρίνεται σε τρία μέρη. Εύγλωττα ο ποιητής με τους τίτλους στο κάθε μέρος μας καθοδηγεί και μας προϊδεάζει για το σκηνικό. Είναι κι αυτό ένα χαρακτηριστικό της ποίησής του. Η σαφήνεια και η ακρίβεια της έκφρασης. Θέτει συγκεκριμένα νοηματικά όρια για να εκφράσει με τον ίδιο σταθερό τρόπο αυτό που ένιωσε και νιώθει. Ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι ο ποιητής δεν βρίσκεται σε στάδιο αναζητήσεων αλλά έχοντας ήδη ωριμάσει και βρει την ταυτότητά του, τα βλέπει όλα μέσα από το φίλτρο αυτό.\nΗ ποιητική συλλογιστική του Δελιόπουλου αναπτύσσεται μέσα στο βιβλίο γραμμικά. Στο ποιητικό του μικροσκόπιο βρίσκεται ο ίδιος ο άνθρωπος στην – υποτιθέμενη ή μη- αυτονομία του. Η απογοήτευση των χρόνων που περνούν και τα περιθώρια που στενεύουν. Το περίσσευμα συναισθημάτων και αγάπης που παραμένει στα αζήτητα. Όπως στο Μαγαζί του Τρελού, που κάποιος προσφέρει και δεν υπάρχει κανείς να ωφεληθεί, ενώ ακολουθεί το ποίημα Κάπου Αλλού όπου εδώ κάποιοι αναζητούν την αγάπη και δεν τη βρίσκουν: μια τραγωδία.\nΤο πεσιμιστικό μοτίβο συνεχίζεται σε όλη τη σειρά των ποιημάτων: στο Μικρό Φλεβάρη η αναζήτηση της χαμένης ημέρας αποδεικνύεται ιδιαίτερα κοπιώδης και απαιτητική. Στον Προδομένο Μάη οι ημέρες της απελπισίας συνεχίζονται, οι κακοκαιρίες εξακολουθούν. Η αγορά των ανθρώπων εξακολουθεί να είναι ένα κολαστήριο. Και στη Σκόνη του Αύριο, όλες οι ελπίδες είναι χωμένες κάπου, ουσιαστικά χαμένες αφού η ανάγκη να εμφανιστούν είναι μεγάλη. Τα σώματα και οι ψυχές αιμορραγούν κι έχουν μέλλον δυσοίωνο: η άγνωστη σκόνη εισβάλλει κι οι απαντήσεις είναι κρυμμένες κάπου, όπου κανείς δεν σκέφτεται να δει: “Είναι βαθιά χωμένα όλα κάτω απ’ το χαλάκι της εισόδου, εκεί που δεν κοιτά ποτέ κανείς”.\nΣτο Φόβο των Δέντρων οι εισβολείς είναι ακράτητοι, όποιοι κι αν είναι. Οι φόβοι γιγαντώνονται, όμως αρχίζει να διαφαίνεται και μια διάθεση αντίδρασης. Η οργή θρέφεται πολύ καιρό τώρα και έρχεται η στιγμή της αντεπίθεσης: “έφθασε η ώρα/ να καούν οι ρίζες που ληστεύουν το νερό μου”.\nΤο φως της ελπίδας έρχεται με τον έρωτα. Η Αναγκαία Υπόσχεση δεν ερμηνεύεται παρά σαν μια ευχή. Ο απελπισμένος προσπαθεί να πιαστεί απ’ όπου μπορεί να εύχεται. Δημιουργεί μια ιδανική εικόνα και δέεται σε αυτή. Κάποτε γίνεται και ειδωλολάτρης. Η Παρηγοριά είναι η συνέχεια της αναγκαίας υπόσχεσης όπου πλέον γαλουχείται ο θριαμβικός έρωτας. Ο σαρκικός, ο απτός, ο πραγματικός.\nΣτο σημείο αυτό ο αναγνώστης ίσως περίμενε πως ξεκινά μια μετάβαση προς μια άλλη φωτεινότερη δυνατότητα του ανθρώπου. Πως πλέον ο ποιητής έχει να δώσει μια πρόταση, βγαλμένη από μια υπόθεση έστω, που θα έσπαγε την άτεγκτη γραμμική ανάπτυξη του προβληματισμού του.\nΌμως και στα επόμενα δύο μέρη της συλλογής, που επιγράφονται Λόγος και Καθρέφτης, επαναλαμβάνεται το ίδιο τοπίο της αποξένωσης, όπου ο άνθρωπος προσπαθεί να διατηρήσει την ατομικότητα και να αντιμετωπίσει την αποτυχία.\nΣτο ποίημα Ποιητική, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το μένος ενάντια στη σύμβαση που συνιστά όχι μόνο μια μέθοδο γραφής αλλά ασφυκτικότητα κανόνων μιας ζωής που δηλώνεται ρητά. Όπως η ζωή ασφυκτιά μέσα σε ανάλγητους κανόνες, το ίδιο και η ποίηση. Δεν υπάρχουν κανόνες που ελέγχουν τα πρωτοφανέρωτα συναισθήματα, αλλά αυτά είναι που αλλάζουν, τροποποιούν και δημιουργούν νέους κανόνες, νέους συμβολισμούς, φέρνουν νέα δεδομένα. Εκφράζεται το παράπονο για το γεγονός της επιδερμικότητας με την οποία αντιμετωπίζεται η ιδιαιτερότητα του ατόμου: “Βιάζεσαι διαρκώς να τελειώσεις”. Παράπονο για τη φρενίτιδα της σύγχρονης ζωής που δεν λέει να κοπάσει, να μπορέσει να ευδοκιμήσει η σκέψη και η κρίση.\nΣτους Ενόχους Στίχους, η μόνη ελπίδα της αλήθειας είναι το θάρρος του ποιητή. Ο ποιητής που δεν φοβάται να μιλήσει, που μπορεί να πει τα πάντα με τους στίχους του και που δεν κρύβεται πίσω από το δάχτυλό του. Η μόνη ελπίδα να ακουστεί μια αλήθεια, αν εκφραστούν αιτίες και αποτελέσματα βρίσκεται στο έργο του ποιητή. Εκείνος είναι που βάζει τα πράγματα στη θέση τους, δηλαδή τα προβάλλει στις σωστές τους διαστάσεις. Όχι γόος και κραυγή για τα τετριμμένα, αλλά για το πραγματικό κακό. Ο ποιητής οδηγεί στην ευθυκρισία. Δεν είναι ο λόγιος που επαναλαμβάνει διδάγματα μιας άλλης εποχής, ξένα στον άνθρωπο της σύγχρονης ζωής, αλλά που έρευνα το νέο, τη νέα ανάγκη και στηλιτεύει τα παλιά εγκλήματα χωρίς να ξεχνά: “ οι στίχοι του ξυράφια μάς πονούν/ ανοίγουν τις κλειστές πληγές/ κι όλο θυμίζουν/ τα παλιά εγκλήματα/ που σβήνουμε απ’ τη μνήμη”.\nΣτον Επισκέπτη Άγγελο, ο Δελιόπουλος δημιούργησε μια ποιητική γραφή που αγκαλιάζει τον οποιοδήποτε αναγνώστη. Κατόρθωσε να μην τον υπερνικήσει η άριστη και βαθιά γνώση της ελληνικής γλώσσας δημιουργώντας μνημειακού τύπου ποιήματα που δεν διαβάζονται και που τους λείπει η θέρμη της απόλαυσης.\nΗ τεχνική του σέβεται τον αναγνώστη. Οι μορφολογικές του επιλογές, το σταμάτημα της αναπνοής, ο ρυθμός δεν κουράζουν καθόλου. Έχει δώσει έμφαση στη δομή χωρίς εκζήτηση ακόμα και στο μέγεθος της συλλογής, η οποία μπορεί σε πολλά σημεία να θεωρηθεί συνθετικό ποίημα. Όμως τα περισσότερα ποιήματα διατηρούν την αυτονομία τους.\nΠαρόλα αυτά το βιβλίο είναι σε πολύ μεγάλο βαθμό ομοιογενές ως προς τη θεματική του, κι αυτό το αίσθημα του συμπαγούς το καθιστά σημείο αναφοράς στη συνείδηση του αναγνώστη ώστε να αναφέρεται στο βιβλίο ως όλον παρά σε μεμονωμένα ποιήματα.\nΣτον Επισκέπτη Άγγελο υπάρχει η βαθιά επιθυμία για αγνότητα. Υπάρχει μέσα στις προσπάθειες για ζωή, η γέννηση ενός πλάσματος αγνού. Αυτό προσπαθεί ο ποιητής να προφυλάξει. Όποιο κι αν είναι αυτό: ο Ίδιος ή ο Άλλος: “Λόγια στο Τζάκι (…) Δεν θέλω οι καμένες λέξεις κάθε λογής ανθρώπων να μαυρίσουν τα λευκά φτερά, που με κόπο σού ετοίμασα για δώρο”.