Часть 1 | magas.ru\nВы гость вход | регистрация 25 / 05 / 2022 Время Московское: 6115 Человек (а) в сети\nВай доттагIех — хьайбаех\nБолх — йоккха гIозале\nЛОРАДЕ ХЬАЙ КНИЖКА!\nЦIена долаш, хъа доалахь хургдолаш ер дешара книжка деннад хъона. ДIахо дуне, наъхо вахар довзара дIоагIа кхаъчад хъа бе. Дукхача наха къахъийгад ер хъога кхачийтара. Цудухъа даим дагакхоабаш хилала, укханах пайда эца безаш хъа зIамагIа бола новкъостий болга. Укхан бетта гарг бIехлургйоацаш каъхат тIахъоарчаде эггара хъалха.\nIайха хIама дуача хана ма деша книжка, бIехде тарлу Iа из. Юача хIама юстара даха хъай книжкаши тетрадаши.\nКнижкана юкъе ма дехка ручкаши, къоаламаши, кхыйола сома хIамаши, хIана аълча, книжка тийгачара доасталургда.\nКнижкай оагIоний саьнаш чу ма лестаде, тIехъагIа эттIалуш хургда уж. Книжка тIа къоаламаш ма хъекха, дневник леладе, хIаьта сурт дилла хъа безам бале, цу гIулакха алъбом да хъога. Эггара хъай везагIа вола доттагI мо лораде хъай книжка.\nГIАТТА, ДЕША ГIО!\nДу Iа тхона,\nБерий декхар да.\nIа дешалга —\n...ХIанз вай Даьхе\nГIоза лепаш я.\nЧIоагIа эшаш я...\n1. Мишта кхетадир Iа «Хила дешархо!» яха поэта дешаш?\n2. Дийша тIехье хIана эш Даьхенна?\nАХКА ДАГАДОХА ВАЙНА\nДIайха ахка латтар. Цхьан Iуйран сецца чкъаьрий дахара ваха велар ши воша — Iийсаи Мувсаи.\nШолжа чу чкъаьрий лувцар юртарча бешара.\nЗIакаш а кийчдаь уж коара арабовлаш, тIехьаваьлар цар вошилг Ваха.\n— Хьона хац зIак хьокха, гIараш еш чкъаьрий чувхадергда Iа! — аьлар Iийсас.\n— Аз нIаний леладе новкъостал дергда шоана, гIараш а ергьяц! — сецацар Ваха.\n— Вайца Iомалургва из чкъаьрий лувца,— аьлар Мувсас. Цунна къахийтар ший вешех.— ДIавига, дIавига! — аьлар нане а.\nЦу дийнахь хьаIаь доацаш доагIар Шолж.\nЛоам йоачан хиларах хургдар-кх из. Дукха чкъаьрий лийцар бераша. Царна юкъе Вахас лаьца ши модж-чкъаьра а бар.\nШоаш лийца чкъаьрий нанега дIаделар бераша. Нани чкъаьрий цIендеш йоаллаш, дIатIа а ваха, ше лаьца ши чкъаьра дIахьекхар Вахас. Нане хоаставир из.\nКхерза чкъаьрий дуаш багIаш, нане аьлар, Вахас лийца чкъаьрий эггара мерзагIа хиннад, аьнна. Вахас кхетадора цо бегаш белга.\nХIаьта а массане буача кхачанна юкъе ший дакъа хиларах доккхал дора цо.\n1. Чкъаьрий мича лийцар вежараша?\n2. Сенах доккхал дора Вахас?\n3. ХIана аьлар нане Вахас лийца чкъаьрий эггара мерзагIа да?\nЮрта ийсте, хьуна юхе\nБа цхьа боккха, хоза Iам.\nЦига тха юртара бераш\nЧкъаьрий санна нек де Iам.\nГой, цу Iам тIа Iура-сара\nЧкъаьрий лувца бераш ух,\nЗIакаш ийца, нIаний ийца...\nЭшац царна гIараш, мух.\nДик-дикагIа моттиг лохаш,\nБераш берда йисте лел.\nДото чкъаьрий арадоахаш,\nШоайла, бIа а тувсаш, дел.\nАхкан сайре. Делхаш догIилг.\nЧкъаьрий курсаш саьргех ухк.\nБераш цIадолх дог гIоздаьнна,\nШоай болаш мо берриг мохк.\n1. Мича нек де Iам бераш?\n2. Фу де ух бераш Iам тIа?\n3. Дог сенах гIоздаьнна долх бераш?\n...ГIоза ахка чакхдаьлар,\nДоладелар дешара шу.\nДошо гуйре вайна ессар\nДаькъала хийла из шун!\nАхкан юкъа низ чубенна,\nБераш школе чулестад.\nДуне довза безам этта\nЦар шоай хьаькъал тIадерзадаьд.\n1. Гуйрах «дошо» хIана оал?\n2. Ахкан юкъа фу хиннад берашта?\nСомаша екъяь сетташ,\nЛаьттах кортош детташ,\nIажий ткъоврош я.\nБеша гIолла хьувзаш,\nIажах эл тIа увзаш\nКъона кхалнах ба...\n1. Мишта кхетаду Iа дешаш: «Лаьттах кортош детташ.» Фу маIан да цу дешай?\nМужгечуннеи чаннеи юкъе доттагIал тоссаденнад. ТIаккха чаво мужгечунга аьннад:\n— Цхьана лаьтта аха вай. Хьона болх мишта бе беза ма хой, хIаьта низ сога боалл.\nАз дика новкъостал дергда хьона.\nIовдала а ма йий ер, хIамах кхета а мича кхет ер, Iехае йиш хургья-кх ер ча, аьнна, уйла а яь, мужгечо аьннад:\n— Мегаьд! Лаьтта а аьха хорсамаш дIадувргда вай. Хорсамаш кхаьчача Iа хьайна лордаш (юхьигаш) хьоргья, хIаьта аз сайна хорсамий овлаш (бухьигаш) хьоргда.\nЧа раьза хиннай.\nДIадийннад цар хорсамаш. Iалаьмате дика хьийкъар хорсамаш. Шоаш дийццача тайпара дийкъар цар уж.\nМужгечо шийна хорсамаш дихьар, хIаьта чанна лордаш елар.\nМужгечо хорсамаш чам болаш хиннад, хIаьта чангара яраш лордаш мара хиннаяц.\nШе мужгечо Iехаяьлгах кхийттача чайво аьннад мужгечунга:\n— ХIанз дувргдолчох сона бухьигаш да, хьайна юхьигаш эца.\nРаьза хиннача мужгечо аьннад:\n— Мегаьд. КIа дувргда вай. ДIадийна кIа геттара дика хьийкъад. Чайво овлаш (бухьигаш) дихьад, мужгечоа юхьигаш-кIа кхаьчад.\nШе цIаькха а Iехаяьлга хайнача чайво аьннад мужгечунга:\n— Гу сона, Iа се юха а Iехаяьлга. Кхы болх бергбац аз хьоца.\n1. Мишта Iехаяьй ча мужгечо?\n2. Хорсамаш хьан дихьад?\n3. Лордаш хьанга кхаьчай?\n4. ХIаьта, шозлагIа мишта Iехаяьй цо ча?\n5. Фу аьннад чайво мужгечунга?\nШий дошоча меттара гIетта\nШийла малх сомабаьннаб,\nДошоча гуйранца этта\nДенош дика эттад,\nБалха сухалбергба вай,\nХьажал, лакхчу лоам тIа\nКIай лоа диллад.\nГIарагIураш йолх бухь билла\nДIаьха ткъамаш лестадеш,\nЛоаман гуйре йоагIа йиза\nДошо канаш ловзадеш.\nМа хоза да ка маьхаляьнна\nГуйра беркате чуйоагIаш,\nБаьча балхах дог гIоздаьнна\nДезала духьала да воагIаш.\n1. ХIана IажагIденнад, йоах, поэто лаьтта?\n2. Iодеша «Гуйра» яхача стихотворене тIара уж мугIараш.\n3. Мишта кхетаду Iа: «Баьча балхах дог гIоздаьнна дезала духьала да воагIаш» яха дешаш?\nIуйран сатоссаш ух тхо аьхки чкъаьре. Ма хоза хул-кх цу хана Iалам! Хьалхарча маьлха зIанарашца хувцалу сомадаьннача дунен сурт.\nЦхьан Iуйран дар из. Сецца Iам тIа топаш яьлар. Оалхазараш кхераденна гIайтта дахар.\nТха юртарча наха Iам тIа топ ма кхоссийла, аьнна, яь ваIад йоландаь, цецдаьнна, бе даьхка зIакаш Iо а кхайса, топаш яьннача оагIорахьа Iодайдар тхо.\nЦIаькхаза а яьлар топаш. Тхо дайдда даха дIакхаьчача, топаш бе а йоахкаш, Iам тIа лелаш кхо къонах вар. Хаьнашка кхоачаш яр царна тIаювхаш хинна хьамча иккаш. ХIаране юкъах гIап хьерчар. Тхо вIалла а теркал ца деш, шоайла дIа-хьа къамаьл а деш, акха боабашкаш эрза юкъера лехаш лелар кхоккхе а.\nТха юртара нах бацар уж. Кхы са а ца тохаденна, Ахьмада аьлар:\n— ХIана йоаю оаш боабашкаш! КIоригаш ма йий цар!\n— ДIавала укхазара, когахъухарг! — аьлар дорхвеннача оазаца царех цхьанне.\n— Тхона хьехар де венав хьо укхаза! Цул дикагIа да хьона, чуежа боабашк хьалаха Iа сона новкъостал дой!\n— Топ техар хьо вий! Iайха хьалаха! — аьлар Ахьмада.— Укх Iам тIа аькхе аха бокъо йоацалга ца ховш да шо?\n— ТIаккха хьо фу де венав укхаза сахилале? Волле, хьайга яхар де,— аьлар къонахчо кIаьдагIа.\n— ГIоргвац аьннадий аз хьога! Хьай боабашк Iайха хьалаха,— аьлар тIаккха а эгIазвахача Ахьмада.\nШи чарахь, йоаяь цхьацца-шишша боабашк хаьн а элла, кхычахьа Iоволавелар. ХIаьта Ахьмадага лувш хинар ги боалла тIормии топи баь тIа Iо а дилла, хьамча иккашца хи чу ваьлар, эрза юкъера боабашк хьалаха. Из иттех метр дIахо ваьлча, цунна сов эгIазваха, сим бийста лаьттача Ахьмада, топа бIара а хьажа, аьлар:\n— Кхы-м тохаргьяц Iа ер топ.\nТIаккха топ хьа а ийца, ма водда юртагахь ведар из. Тхо а дайдар. «Гарт-гарт» яхаш хьамча иккаш Iо а етташ, ведда тIехьавоагIар оаха\nтоп йихьа чарахь. Долххаше а юрт да волча дахар тхо.\nДелкъел тIехьагIа зулам даьча чарахьаштаий юртдас гIод теха лелхабича, Iам тIа дахар тхо кхоккхе а, топ кхийтта боабашк хьалаха а, цига нана йоацаш йиса кIоригаш кIалхаръяьха а.\nТоъал ха яьккхар оаха Iам тIа уж хьалехаш. Кхы уж кора а ца яь, тхоай лодка бердагахьа лаьллар оаха, цIадаха дагахьа. ЦIаьхха листача шарша юкъера «цIар-цIар» яхаш, кIоригаш Iехаш хазар сона.\n— Сабардел! — аьлар аз лодка лоаллаш вагIача Ахьмадага.— Хозий хьона?\n— Фуд цига? — хаьттар вокхо, согахьа а хьажа.\n— ЛадувгIал! Шарш болчахьара Iеха кIоригаш хозий хьона? — ДIатIа лаьллар оаха лодка. ХIанз шаьра хьахозар уж Iехаш. Шарша дIаюкъедаьлар тхо.\n— Хьажал дIа-а уллар! — цIогIа техар Идриса.\nШаккха ткъам Iохийца уллар нана-боабашк, цунна гонахьа кIоригаш яр хьувзаш. Тхо\nбIаргагушше а дIа-хьа яйдар уж, хIаьта боабашк дIаяда гIерташ, цкъа-шозза тоха а енна, аллийсар: «Аз фу даьдар шоана, хIана техар оаш сона топ, кIоригаш ма йий са!» — яхаш мо гIайгIане хьежар цун гизгаш санна герга дола бIаргаш. Тхона боабашках къахийтар. Шинна а ткъамах дотаденна цIеш доахкар мискинга. Лазар дар кхераш шорттига айяь, лодка чу йиллар аз боабашк. Дукха ха ялале цун кIоригаш а хьакорайир тхона. КIоригаш хьалкхелцца царца цхьана хила езар боабашк. Уж лелае безам бар тха кхаьнне а. Кхадж тессар оаха. Кхадж сога кхаьчар.\nСо чукхаьчача дади воаллар кхоален кIала эрзахи саьргехи тускараш деш. Хоза а сиха а дора цо уж. Боабашкага а хьажа, аьлар даде:\nКIира далале ерзаргья ер-м, гIайгIа ма е оаш.\nТопа молха тIа а хьаьрца, боабашка ткъамаш эзза пахашкаца дIадийхкар цо. Цул тIехьагIа ший кIоригаш а тIехьа тускара чу я хоаяь, из се вижа уллача маьнге кIал оттадир аз, циско е жIале ара цунна хIама дар кхераш.\nДаде аьннача тайпара, тоалуш латтар боабашк, дегI дахьар кIоригаша.\n«Гаме боабашкаш» аьнна цIи дIаяхар цар. Бераша Гами оалар сох, хIаьта бокъонца йола цIи-м Мухьмад я.\n— Мишта ера а ца ховш, сиха ена хьаэттар гуйра. Акха оалхазараш бIайхача мехкашка дIааха доладелар. Оаха дика а кхоабаш, йоккха хиннаяр боабашка кIоригаш а. ГIатта Iам тIа а яхе, сайран юха йоагIар уж шоай нана йолча, цар нана гIатта могаш яцар.\nЦхьан Iуйран Iам тIа яха кIоригаш юхаях-канзар. БIайхача мехка додача боабашкий Iулаца дIаяха хила езаш яр уж.\nХIаьта цар нана ше яллалца тхоца яьхар, тхона цIагIа лелаеча боабашкий таьлмеш а доахаш.\n1. Iам тIа бераш кхаьчача фу бIаргадайнад царна?\n2. Фу аьннад Ахьмада?\n3. Топ мича дIаеннай цо?\n4. Мишта хиннай нана-боабашк, берашта из хьакорайича? Фу даьд бераша цун кIоригашта?\n5. КIоригаш йоккха хилча мича яхай?\n6. Фу хилар нана-боабашках? Шоана фу хет бераша даьчох?\n7. Шоай меттаца юхадувца дувцар.\nХЬАЖКIИЙ КХАЙ ТIА\nХиннад хьона хьайна ма та.\nХьийкъа улл хьо,\nСийна аре, хьажкIий кха...\n1. ХIана хьийкъад, йоах автора, хьажкIий кха? Фуд цунна ма хиннар?\n2. Дагахь Iомае стихотворени.\nОАЛХАЗАРАШ БIАЙХАЧА МЕХКА ДIАУХ\nОктябрь бутт — гуйрен бутт лоархIаш ба. Хьунашкеи кхашкеи гаьнаши буци IажагIъенна латт. ТIехь-тIехьагIа шийлагIа хул Iуйреи сайреи. Ди лоацлуш доагIа. Хьунаш а кхаш а доассалуш латт. Аьхки укхаза даьхача оалхазарий ашараш хIанз хозаш яц. БIайхача мехкашка дIадахад оалхазараш.\nБIаьсти яьлча юхадоагIаргда уж.\nIаламо хоза догам дича санна, тайп-тайпарча бесаех маьлхе лепаш латт хьунаш. IажагIеи моажеи бесаех да гаьнаш тIара Iолегаш латта гIа. Ерзанйоалаш латт сомий бешамаш. ГIарагIураши гIажаши хьуна йистошка гулалуш, доккха Iул а дий, гIетташ дIаух. Кхо са а бий, шоаш ахка даьккхача моттигашца Iадика ювцаш го а баьккхе, къулбехьенгахь дIайолх гIарагIураш. «Кър-кър» яхаш Iехаш Iадика ювц цар вайца а.\n1. Гуйрен малагIа белгалонаш хул октябрь бетта?\n2. Мича дахад оалхазараш?\nГуйра чуерзае гIерташ, сихбенна къахьегаш хул нах. Шелал оттале дукха да де дезаш. Чу а ийца, ларма чу йолла еза коартол, хох, хьажкIа, сом. Чудена, доахана Iа доаккхача моттигашка, дIаоттаде деза доакъар: йол, ча, гIадамаш. Iай шийла гургйоацаш тоаде деза цIенош, хьайбай кхийнаш, котамийи гIажийи горингаш.\nГуйре эггара дикагIа йола ха я сомий гаьнаш дIайогIара а, хIана аьлча, дикагIа чIоагIлу цар овлаш.\nХIаьта йоккхий сомий гаьнаш гонахьара ахка еза, нIана латаргбоацаш, Iолийга гIа гул а деш, доагаде деза. Цу гIаца гаьнаш юача садоахкача хIамаша тесса фу хул, тIаккха цIеро из доагаду. Гуйран сомий бешамашка боккхийчарца цхьана къахьегаш хул дукха бераш.\n1. Гурахь гIулакхаш дукха хIана хул наьха?\n2. МалагIа балхаш ду гурахь?\nДи дийкха дар, аьнна, кхоллар доацаш ма гIо, визавар аьнна, кхача боацаш ма гIо.\nIуйре цIийелча маша кийчбе, сайре цIийелча кхача кийчбе.\nЦарг йоацаш борз хиннаяц, шелал йоацаш Iа денадац.\nГуйран михо кхо во денад, бIаьстан михо кхо дика денад.\n1. Хьехархочун новкъосталца маIан де кицай.\nХЬА ДАЬХЕ — ГIАЛГIАЙЧЕ\nФу яхилга да Даьхе яхилга? Из хьо Iоваь, хьалкхийна моттиг я. Хьа Даьхе — ГIалгIай мохк ба. ХIана аьлча, эзараш шерашка укхаза баьхаб хьа дай, укхаза Iоваь хьалкхийнав хьа да, хьа нана, хьо, хьа вежарийи южарийи.\nТайп-тайпарча къамаех бола нах бах ГIалгIай мехка. Уж ба эрсий, нохчий, гIалгIай, татараш, корейцаш, иштта кхы дуккха бараш.\nУж шевар цхьан бартагIа бах, цхьана къахьег кхашка ялат, баьцадаараш кхедеш, нах дикагIа бахара торонаш хьаеш.\nБоккха бац ГIалгIай мохк. Къулбехье вайна гу лакха лоамаш. Уж кхыметтел аьхкий а кIай хул. Лоа улл цар бовхьаш тIа. Лоамашка хьунаш я оакхарий а лелаш. ХIаьта малхбузехьа яда гIалгIай юрташи городаши. Царех йоккхагI-чарех я городаш: Назрань, Малгобек, Карабулак; юрташ — Экажкъонгий-Юрт, ТIой-Юрт, Ачалкхе, Орджоникидзевская, иштта кхыйола юрташ. Лоаман ГIалгIайче оал лоамашта юккъе ядача юртех. Уж я ДжIайрахье, Ольга тIе, Хьули, Оалкаме, Мужече, Галашке, иштта кхыяраш а.\nВай республике гIолла IодоагIа хиш: Шолж, Эса, Iарамхи, ГIалми, кхыдола зIамига хиш а.\nМассанена а эггара хьамсарагIа хет нана, да, хIана аьлча, дукха беза массанена а шошоай дай-ноаной. Ишта дукха беза вайна массанена а воаш Iодаь, хьалкхийна, бIаьш шерашка вай дай баьха ГIалгIай мохк а.\n1. МалагIа моттиг я хьа Даьхе?\n2. ХIаний из хьа Даьхе?\n3. Малаш бах ГIалгIай мехка?\n4. ЦIераш яьха ГIалгIайчен городий, юртий.\n5. МалагIа хиш Iоух вай мекха?\nКIай кийнаш хьаь тIа яьха\nШекара кортош къегадеш,\nЦIимхара юхь Замо аьха\nЛатт шо, оалхазараша декадеш.\nДа воаца гIийла бой хинна\nТха миска дай шух хьийрчаб,\nНаьна йIовхал шух таръенна\nЗаманца къувсаш уж баьхаб...\n1. МаIан де «КIай кийнаш хьаь тIа яьха» яхача дешай. «Ше-кара кортош» хIана йоах поэта?\n2. Мишта баьхаб, йоах автора, вай дай?\nАьхкий, каникулаш йолча хана, лоамашка вахавар со сай даьца. Ма чIоагIа хоза яр-кха цига! БIарг ма кхоачча лакха лоамаш, кIоарга аьлеш, шийла шовдаш, къоарза кIувс санна, баьции аренаш, баьццара хьунаш, тIох яь гIалаш...\nХьулена тхо хьалмагIдаьлча, тхох кхийтар цхьа воккха саг-лоамаро. Iабдул-Рашид яр цун цIи. Аз-м дади оалар цох. Мас шу даьннад хьа, аьнна, хаьттар цунга са дас.— Дезткъеи ворхI шу да са,— аьлар къоаночо. Аз йоккха тамаш йир-атта, кадай лелар из халача лоаман такилгашка гIолла...\n1. Мишта яр, йоах автора, лоамашка?\n2. Фу дайзад кIаьнка лоам вахача?\nХалкъашта эш мерза машар,\nБезац къиза, шийла тIом,\nВайна деза иразе вахар,\nБезац цIаккха а цатоам.\nВай ях массане а герзаш\nДунен тIара дIа а даьха,\nДаьх вай маьрша, дог а делаш,\nХалкъаш паргIата даьха.\nЙицлац яьга уж городаш...\nИз Iоиха дIайха цIий,\nТIем тIа воI вийна, дог делхаш,\nНанас вIашкакхихьа бий.\n1. Машар хIана эш наха?\n2. ТIом латтача хана фу хул?\n3. Дувца тIеххьара байташ гIалгIай, нохчий тIемаех дувза-\nХЬА ЙОККХА ДАЬХЕ — РОССИЯ\nРоссия, аьле, цIи йоаккх вай ГIалгIайче чуйоагIаш болча боккхача мехках.\nЦун керттера йоккхий городаш я Москва, Санкт-Петербург, Ростов, Новосибирск, иштта кхыяраш а.\nРоссе мехка IодоагIа доккхий хиш. Царех да Волга, Дон, Печора, Лена, Обь, Амур, яхараш. Цу хишка дукха чкъаьрий да. Россе доазонца шийтта форд а доккхий Iамарч а да. Россе мехка бIаь совгIа къаман нах бах. Царех ба эрсий, украинцаш, татараш, башкираш, черсий, жугатий, иштта дIахо а. Россе мел баха нах цхьатарра бокъонаш йолаш, вIаши барта болаш, къахьегаш бах.\nРоссе мохк — Iалаьмате боккха мохк ба. Листа хьунаш я, дуккха оакхарий а лелаш. Россе мохк мел боккха ба ховргда цхьан масалах. Цун малхбоалехьа бийса йолча хана, малхбузе ди хул. ХIаьта къулбехье йIовхал латтача хана, къулбаседе ша улл, цига ях хьона йовзаш йола кIай чарч а морж яха хи чу лела аькха а.\nРосси вай йоккха Даьхе я. Вай зIамига Даьхе — ГIалгIайче санна, из дукха езаш, моастагIех лораеш, тоае гIерташ къахьегаш бах беррига нах.\n1. ЦIи яккха вай йоккхача Даьхенах.\n2. МалагIаш я цун керттера городаш?\n3. Мел боккха ба Россеи мохк?\n4. ЦIераш яха шоашта йовзача Россеярча городий, Iамий, хиний.\nВАЙ ТУРПАЛА ЮРТАШ\nМассехк турпала-юрт я ГIалгIай мехка. Царех турпала-юрташ хIана оал гIалгIаша? МоастагIий эскараш вай мохк баккха делча, цу юрташка баьха беррига гIалгIай духьала а этта, тIом барах оал. Масала, царех я Экажкъонгий-юрт, Долакха-юрт, ТIой-юрт, СоагIапче яха юрташ.\nШортта герз а долаш, Деникин яха инарал хьалха а волаш, моастагIий эскар тIалатача, цу юрташка баьха кхалнах а маIанаха, кхелата бераш а духьала эттаб моастагIчоа.\nБирса тIемаш даьд цар моастагIашца. Дукха моастагIий боабаьб, шоай юрташка чу ца боалийташ, шоаш а дукха лийгаб цу тIемашка. Цудухьа оал цу юртех — турпала юрташ. Уж еррига юрташ йоагайир моастагIчо, цхьабакъда гIалгIай эшабе маганзар цунна.\nГерб вай республика паччахьалкхен сийлен белгало я 1993 шера хьаяьй гIалгIаша шоай республика — гIалгIай паччахьалкхе. Цун керттера город Магас я. ГIалгIай мохк Россе паччахьалкхенна юкъебоагIаш ба. ГIалгIай герба тIа белгалдаьд из.\nГерба маIан фуд аьлча, из да ГIалгIай Республика корта мукъалеи нийсхои йолаш ях, яхилга. Цу герба куц из маIан гойташ дилла да.\nКIайча бесо белгалду гIалгIай халкъ уйла-нигат цIена долаш хилар; сигала бос-маьрша сигале езар; баьццара бос-Iалама бос.\nГIалгIай даим хиннаб шоай Iалам дукха дезаш, цул совгIа вай бусулба нах да яхилга а да из. ЦIе босс-гIалгIай халкъо ший вахар бахьан бIаьш шерашка лоаттабаьча къовсама сийле я. IажагIа бос-сага а Iалама а вахар телача Маьлха бос ба.\nГIалгIай Республика паччахьалкхен герба сурт тIалатташ хила деза паччахьалкхен лоархIам бола каьхаташ, паччахьалкхен байракх.\n1. Фуд герб яхилга?\n2. Маца хьахиннай ГIалгIай паччахьалкхен?\n3. Хьадувца герба маIан.\n4. ГIалгIай герба сурт дилла.\nГIАЛГIАЙ РЕСПУБЛИКА БАЙРАКХ\nБайракх — вай гIалгIай къаман паччахьалкхен сийлен белгало я. Цун куц хьона гу укх сурта тIа. ГIалгIай къаман сийле белгалъеш диллад байракха куц, цун бос.\nГIалгIай Республика байракх айю ГIалгIай Республика Президент болх беш вагIача ЦIен тIа, ГIалгIай Республика паччахьалкхен Iаьдала моттигашка. ЦIай дездеча деношка из байракх шо-шоай цIен тIа айе бокъо я бахача наьха а.\n1. Миштай гIалгIай байракх? Хьадувца цун куц.\n2. Мича айю гIалгIай байракх?\n1. Барт ийгIача коа дика денадац.\n2. Барт боаца фусам шийла хул.\n3. Борз хьунагIа мара сецаяц.\n4. Вираца лаьтта Iаса вирах Iийхад.\n5. БIаьстан дено Iана бутт кхоаб\n6. Во дош къорачоа а хоз.\n7. Дезал дика — беркат дуккха.\nХьехархочун новкъосталца кицай маIан де. Дагалаца кицаш.\nФу аьлар лоро?\nГурахь дар из. ЦIаьхха цамогаш а хинна, больнице вигар Iаьла.Че лазаяьнна мухь бетташ велхар кIаьнк. Барзкъа тIера Iо а даьккха, цунга хьажа эттар лор.\n— Фу йиаьй Iа? — хаьттар цо Iаьлийга.\n— Iажаш! — аьлар, кIаьнка, бат а озаш.\n— Кхораш а биаьб!\n— Хьачаш хьалхагIа биабар аз,— низткъа аьлар бос бахача Iаьлас.\n— Билабарий уж? — хаьттар лоро.\n— Аз-м цIаккха билац уж! — жоп делар Iаьлас.\n— Цудухьа лазаяьннай-кх хьа че! — раьза вацар лор.— Iа бIеха боллаше а уж баарах хин-над лазар. ХIанз эттIа ца вича варгвац, шоргаш хьалдикъад хьа.\nЦу дийнахье а эттIаваь, Iаьлий че цIенайир лораша.\nЦхьан бетта больнице иллар Iаьла. ЧIоагIа гIелвенна, дегIацара низ беха вар из. Из цIаводаш лоро аьлар цунга:\n— ХIара Iуйрани сайрани царгаш цIенае-лахь, сапаца кулг-юхь дила мара хIама ма яа-лахь. ХIаьта соми баьцадаари Iайха даале кIедж яккхача хица дила деза. Хьай дегI а барзкъа а Iа цIена леладой, унахцIена хургва хьо.\n1. Че хIана лазай кIаьнка?\n2. Фу аьннад лоро?\n3. КIаьнк вийрза цIаводаш лоро аьннар юхадувца хьай мет-таца.\nДехар ду аз шуга, бераш,\nОаш мекъалца барт ма белаш,\nНагахь санна барт бой цунца\nЦIаккха аьттув хургбац шуца.\nУрокаш е шо Iохайшача\nНаб тIагIерте, халаш, бераш,\nГарга я шоана мекъал, гарга...\nБераш, хила цунах кхераш...\nДаим сома баргал санна,\nМекъал хьерчаргья шух денна,\nЯхаргда цо: — Кулг ма дила!\nЯхаргда цо: — БIеха хила!\nНагахь санна оаш цо яхар\nХьа ца дой цун футтаройна,\nДог а даьттIа, лергья мекъал,\nИз деррига бIаргадайна.\n1. Фуй из мекъал яхар? Iа мишта кхетаду из?\n2. Фу де деза мекъал дIаяккхара?\nШоайцига хьаша веча, сиха даде кий тIа а тилле, цунга моаршал хатта вода ворхI шу даьнна Башир.\nХьаша волча чуваьлча, наIара юхе ший дегI нийсдеш дIа а этте, тIехкарах цо пIелг тессача, вIаши моаршал хоатт оаха.\nТIаккха аз хаттар ду цунга:\nХьо малав? ГIалгIай меттала яккхал хьай тайпан цIии, даь цIии, хьай цIии!\n— Со Бешлоамнаькъан Хьасана воI Iумар ва,— жоп лу кIаьнко.\n— Алал тIаккха, хьо волча вена хьаша, воккхагIвар мишта лархIа веза?\n— Хьаша, воккхагIвар, бехкевар магIаваккха веза. ХIама дуача хана, мел эшар хьатIадахьаш хила веза зIамагIвар, из уралатта веза, эгIа а ваьнна. Чуара бовлача хана, зIамагIвар тIехьа хила веза.\nУж новкъа болхача хана, воккхагIвар, бех-кевар аьтта оагIорахь а вуташ, зIамагIвар аьрда оагIорахь вала веза. Уж гIулакхаш иштта ца ле-ладой, эхь хул зIамагIчоа...\n1. Хьона хой гIалгIай эзди гIулакхаш? МалагIаш да уж? Хьадувца.\n2. Хьашана гIулакх мишта де деза?\nВОККХАГIАЛ — ЗIАМАГIАЛ\nХьалхагIа дIаволалу цаI-цхьанне-м шийна ловча бесса ваха йиш я. Цох хьакхет шоллагIвар, нагахь санна зIамагIвале, аьрда оагIорахь воалл из, воккхагIвале — аьттехьа отт. Иштта хила деза вайнаьха эзделах ши къо-нах вIашагIкхийтача: воккхагIвар — аьттехьа, зIамагIвар — аьрдехьа.\nМишта хургда тIаккха царех кхоалагIвар хьакхийтача? Нагахь санна кхоалагIвар цу шиннел зIамагIа вале, из аьтта оагIорахь вала веза. ХIаьта из кхоалагIвар цу шиннел а воккхагIа вале, тIаккха из юкъе а волаш, вож шиъ-цаI аьттеи шоллагIвар аьрдеи оагIорахь вала веза цунна.\nНагахь санна из кхоалагIвар воккхагIчул зIамагI а, зIамагIчул воккхагIа а хуле, тIаккха из воккхагIчул аьрдехьа вала веза, зIамагIвар аьттехьа а воаккхаш. Нагахь санна царна наькъа шорал ца тоъе, зIамагIбараш тIехьашка бовл, хьалхара моттиг воккхагIчоа юташ.\nМаьршача новкъа къонахий болхе, воккхагIвар юкъе е хьалха вода, хIаьта маьрша беце, кхерама духьала зIамагIбараш овтт, воккхагIвар шоай ноакхошца дIахьулавеш.\n1. ЦIа воккхагIа хилча, зIамагIвар малагIча оагIорахь вала веза уж новкъа болхаш?\n2. Хьадувца гIалгIай эздела хьакъехьа хьайна ховр.\nПенах букъ а теха, даггара велхаш латтар тенна кIаьнк.\n— Фу даьд цунна? — хаьттар, хьатIа а ена, цхьан кхалсага.\n— Из-м Туми ва, Iовдилг,-жоп делар лов-заш доахкача бераша,— оаха кхеставу из, тхоаш-та сакъердам баккха.\n— Фаьлг бувц аз шоана, бераш? — аьлар кхалсага цIаьхха.\nБувцал тхона, даьци!\n— МоцагIа борз хиннай хьунагIа яхаш ший кIаьзашца. Хоза безаме, онда хиннай кIаьзий, цхьаннегара дIа мел иккхар. Из цаI дегIа ийша, оамала аьсала хиннай. Вокхарна из езаш хинна-яц. Наьнах якхача хана а из дIатетташ хиннай цар. Шийца йолча хана-м нанас лораеш хиннай из.\nЙоккха хилча кIаьзий къасташ хул. Йо-ккхий хиннай уж а. Къаста деза ха а хьатIаэттай. Йолаеннай уж, бертий ордингах дIа а кхийтта. ХIанз хIаране ше Iалашдеш хин-над шийна напагIа.\n— Ер фуй? Хьо сенна енай тхона юкъе, ва эсала хIама! — аьнна, човхаяь эккхаяьй из йоккхача берташа.\nКорта чу а белла, хьунагIа гIолла дIа а яха, хи йисте берда тIа Iойижай борз...\n— ТIаккха, даьци, тIаккха?\n— Фу дер-д цо, миска, мича гIоргья из, шийчар а эккхайича. Берда тIа Iо а йижа, ен-най-кх...\nЦхьа дош аьнна а йист ца хулаш латтар бе-раш. Диканца фаьлг чакхбалар догдоахар цар.\n— Къа деций цун, ва даьци? — иккхар юххера а берашка.\n— Цун деций къа? — аьлар кхалсага, Туме-на кулг дIатIа а хьекха.— Аькхах къахеташ хилча, сагах хета мегаций? ХIана велхаву оаш из?\nЦецдаьнна, багенаш а йийлла латтар бераш.\n1. ХIана велхаш хиннав кIаьнк?\n2. Мишта кхетабаьб Iа дувцара чулоацам?\n3. МаIан де кхалсага тIеххьара аьннача дешай.\nИЙ ДА БЕХКЕ (Хиннар)\n— Жи, Мадина, дIаяхал пхьегIаш, Iочухьо уж нана-цIагIа,— йоах нанас ший ворхI шу даьннача йиIигага.— Хьаына-цIа цIена хила деза даиман. ЦIаьхха воагIа бехке саг.\n— Ойя, хIанз мара дIа мича бахаб уж хьаьший,— раьза йоацаш йистхул Мадина. Сурт дуллаш ягIа из берий-цIагIа. Лац цунна ший сакъердамеча балха тIераяла.\nЙолле сиха, хьайга аьннар де! Ха йода вай-на.\n«Брр, брр» делле, хьаена, пелаш а оаркхин-гаш а шинна бе дехке, юхайода Мадина.\nШин цIен юкъе теха да керда ий. Ардакха йистах ког дIакхийте, тарк йиIиг. Цхьа пела, Iодеже, зарггIе дох.\n— Айя, фу дир Iа хIанз? — тIачовх нана.\n— ХIана йохаю Iа уж пхьегIаш?\n— Со... со яц из,— елха чIехк Мадина.\n— Малав из тIаккха?\n— Ий да-кх, из ий, гоама а долаш. Елалу нана.\n— Хьайл, мустагударг, цхьаккха а латий цунах...\n1. Мишта кхетабар Iа дувцара чулоацам?\n2. Ий бехке хIана дир Мадинас? Бакъ йий из?\n3. Дувцара маIан де.\nДОККХА ДИЙ ДУНЕ?\n— Вошилг, доккха дий вай дуне?\n— ДIа-а латта лоамаш гой хьона? Цига кхаччалца да дуне. Дуненна го баьккха да уж лоамаш. Цу лоамашта дехьа кхы вIалла хIама дац.\nЦхьа ха йоаккх йишас лоамаш долча оагIорахь хьежаш.\nТIаккха юха а хетт:\n— Хьона мичахьара хов из? Хьо кхы цига хиннав?\n— Хиннавац со-м. Сога... чIагаргаша дийцад.\n— ЧIагаргий мотт хов хьо-на?\n— Алал тIаккха, дIа дагIача чIагарго фу йоах?\n— Ма дукха хаттараш тел, йоах, цу йиIиго.\n— Из яхац цо-м. Цо фу йоах хой хьона?\nМа дукха оапаш бувц, йоах, цу кIаьнко.\nIийсас лыжаш говза хехк,\nЛайлас лай тIа сурташ дехк,\nСале, Яхъяс мунда ю,\nЮвсе лайвах гIала ю.\nАлхха Мувсай саготлу.\nДухьаллелх из Iийсайна,\nФуттаре ю Лайлайна,\nМунда, гIала йохаю,\nГоамлургвар цо леладу.\nЦудухь бераш цунах къехк,\nОхца хиларо юкъ ехк.\n1. Шоана юкъе нийслой из тайпа кIаьнк?\n2. Мишта хила веза берашца хье гоам ца валийтара?\nВа из кIаьнк.\nЮхь тIар бIеха,\nВо мотт бувцаш,\nНагахь из мо\n1. Шоана юкъе нийслой Адам моргаш?\n2. Фу ду оаш цун оамал тоаяра?\nIуйран деша ух Мурад. Из шоллагIча классе ва. Iуйран балха ух цун да а нана а. ХIаьта зIамагIвола вошилг Тамерлан метта наб еш ул-лаш хул уж арабовлаш. Мамас сайран яа хIама кийчъю царна. Мурад школера чувеча, Тамер-лан гIатта, ловзаш лелаш хул. Мурада цунга кулгаш дуллийт. Мамас сийсара шоашта кий-чъяь яа хIама йIоахь а йий, Тамерланаца цхьа-на хIама дуъ цар. ТIаккха шинне цхьана пхьегIа юлл. Йилачул тIехьагIа, уж шоай метте дIаоттаю. Мурада ше цIагIа нув хьокх, хIаьта ялх шу даьннача Тамерлана тIаьдача пахашка-ца массанахьара дом дIабоаккх. ТIаккха Мура-да берий книжкаш деш Тамерлана, алапаш Iомаду, ший урокаш а ю. Мурада чIоагIа раьза хул Тамерлан. Из а кастта деша гIоргва.\n1. Фу ду Мурада, школера чувеча?\n2. Хьо мишта хьож зIамагIбарашка?\n3. Уйла е дувцара чулоацам а.\nВАХИЙХ ГАМАЖ ХIАНА АЬЛАР?\nАьхки хий дуллаш аьхка ийрчаяккхар Ваха вахаш хинна улица. Турбаш сангар чу Iочу а яхка, цхьа бахьан лаьтта тIа а хьакха, дIабахар уж. Гуйран догIаш доладелча, когаш чуухаш хотта баьлар цар улица тIа. Болхлоша дитача кIоагашка, уж хьалдузаш, хий эттар. ДIа-хьа аха хала дар наха.\nЦхьан дийнахь школе тIехьавусаш вар Ваха. Сихвенна водаш кIоага чу а ийккха, вер-рига бIехвир из. Юха цIаваха барзкъаш хувца кхувргдоацилга а ховш, ший хоттийла диза барзкъаш а тIехьа, школе вахар из. Школе гур-гал а теха, бераш классе чудахадар.\n— Чува мегий? — аьнна шоай классе чу-ваьлар Ваха. Цецъянна бIарахьежача йисар цар хьехархо Зарема Ибрагимовна.\n— Хьона фу даьд? — хаьттар цо. Кертагара денз когашка кхаччалца хоттех хьалвиза, бIаргаш детташ латтар Ваха.\n— Ди дика хилда шун! — аьлар цо шортти-га.\n— «ГIогI», аьнна елаелар еррига класс, цун ди бIаргадайна.\n— Гамажашца кийрча-м вагIац хьо? — аьлар из футтаравеш дешархоех цхьанне.\nЭгIазвахар Ваха, ше фу аргда ца ховш, дег чу дессар дIааьлар цо:\n— Шоана-м белам баьннаб, ховргда-кх хIаьта кхоана са метта шо нийсделча! Аз ког е кулг кагдаьдаларе а деларгдар шо? Хьехархо-чунга дIадийцар Вахас шийца хиннар.\n1. Хоттийла чу хIана вахав Ваха?\n2. ХIана дийлад цох бераш?\n3. Дувцара чулоацам хьабувца.\nДЕША АХА КIОРДАДАЬД\nШоллагIча классе деша ухар Ахьмад. Деша а язде а Iомавеннавар из. Язде а хов сона, деша а хов, тIаккха сенна ух со школе, аьнна хетар цунна. Ший портфель бе а елла, чувера из. На-нас хаьттар:\n— Сов хьалха чу хIана венав хьо, урокаш яцар шун?\nЯр,— аьлар Ахьмада.— Кхы деша ваха бе-зам бац са! Язде а деша а со Iомавелча, сенна ух школе?\n— ТIаккха фу дергда Iа? — хаьттар нанас.\n— Мишта фу дергда? Болх бергба-кх Iа мо! — цецваьлар Ахьмад.\nАхьмада нана лор яр.\nМишта язъе еза уж? МалагIа молхаш язъе еза? — хаьттар Ахьмада.\n— Лор веций хьо! — аьлар нанас.— Iайха уйла а йий, язъе.\n— Сона безац лорий болх. ДикагIа да сона, папа мо инженер со хуле.\nСайрен балхара чувера папа.\n— Со кхы школе деша ухаргвац,— аьлар цунга Ахьмада.\n— ТIаккха фу де безам болаш ва хьо? — хаьттар дас.\n— Хьо санна болх беш хургва со.\nМегаьд,— жоп деннад дас.— Цхьана балха ухаргда вай. Ер я хьона машина чертеж. Из ма-шина тоае езаш я. Хьалахал цун еха моттигаш. ТIаккха тоаергья вай из.\nДикка уйла йир Ахьмада. Из вIалла кхеташ вацар цу чертежах.\n— Папа,— аьлар цо,— мишта кхета веза укх хьа чертежах?\nКIаьнка бIарахьежа велар даьлар даьга.\nАхьмадага аьлар цо: — школе а дийша, тIаккха институте а ваха Iа деше, кхетаргва хьо.\n1. Фу хеташ вера Ахьмад школа йита лаьрхIа чу?\n2. Мишта кхетаду оаш нанасАхьмадага оттадаь хаттар?\n3. Дел маIан даьи виIий хиннача къамаьлах.\n4. Саг мел вах дешара урхаш бе хилча бакъахьа я е яц?!\nБОКЪОНЦА ВОЛА ДОТТАГI\nТIом латтар. Ши кIаьнк — Идриси Бахьай-ги — доттагIий бар. Цхьан классе деша баьгIабар уж тIом хьалца. Цар юрта моастагIий баьхкар. БоккхагIбараш байдда дIа а баха, уж шиъ висар юрта моастагIчо фу леладу хьажа.\nДийнахь хьажкIашта юкъе бийша бадар уж. Бийсан моастагIчо юрта леладеча хIамаех, уж мича Iобувш, герз мича лоаттаду, тIема кхоа-чам миштаб хьожаш, тахке, хьунагIа латтача вай эскарга хоам кхухьар цар.\nТIаккха вай бIухота дика накъадоалар бера-ша даь хоамаш.\nМоастагIий шекбувла болабелар:\n— Сенах хов царна вай къайленаш? Ма-лаш-б цар разведчикаш? Из бахьан бийсан ха чIоагIдир моастагIчо.\nБаьдеча бийсан хьажкIашта юкъера ара-баьнна Идриси Бахьайги юрта йисте хьатIаотташе а, ха деш лаьттача моастагIаша тIабеттабенна лаьцав Бахьайг, хIаьта Идрис кIалхарваьннав. Бахьайг цар мича вуг хьожаш хилар из. Цунна хьа а хозаш эрсий меттала аьлар бIухочо:\n— Укхаза цIалга чу дIачукхоссаргва вай ер, бIижа кIориг, когаши кулгаши дийхка, хIаьта Iуйран хьакимашка дIалургва.\nЮрта кIезиг-дукха дIахо ваьлча, цхьа тиша цIалг дар. Цига Идриса га а гуш чукхессар цар Бахьайг. ТIаккха шоаш цIера юхе Iохайшар ха тIа хинна бIухой. Цхьа ха яьлча, цIеро бIоахбаь наб тIа а гIерта, дIабийшаб салтий.\nЦиск мо тебаш тишача цIалга тIа а ваха, беха латтача кора бIалгах Бахьайг волча чу-ваьлар Идрис. Салташа йийтта цIеша яьккха бат а йолаш уллар Бахьайг. Цун дийхка кулга-ши когаши сиха мукъа а даьха, цхьана ара-баьлар уж цу цIалга чура.\nШоайбараш болча дIакхаьчача, Бахьайга аьлар Идрисага:\n— Хьо бокъонца вола новкъост хиннав.\n1. Фу деш хиннаб Идриси Бахьайги?\n2. МоастагIчо мишта лаьцав Бахьайг?\n3. Мишта мукъаваьккхав из Идриса?\n4. Фу аьннад Бахьайга, ше мукъаваьккхача?\n5. Хьона хетачох, мишта хила веза доттагI?\n1. Дика воI — гIала, во воI-бала.\n2. Дакъа-нийса, хьинар-тIех.\n3. Дер дайначо даьр дийцад, воча тIехьено дай бийцаб.\n4. Истара муIа тIа баьгIача мозо яьхад: гота-ра боагIа со.\n5. Ший удагIа воацар ара а вац.\n6. Шийна ховр мара ала йиш яц саго.\n7. Эздел леладечунца мара дац.\n8. Iай эшар аьхки лаха.\nХьехархочун новкъосталца маIан де кицай.\nЕттеи, говреи, жIалии къовсаденнад: шоай цIендаьна массанел дукхагIа вайх малагIа деза, яхаш.\n— Со еза,— аьннад говро. Аз хьунагIара дахча кхухь цунна. Сона тIа а хай, городе а ух из. Со йоацаш хала хургдар цунна.\nА-а, вай цIендаьна со дукхагIа беза,— аьннад Iатто. Аз цун дезал кхоаб шурийца.\n— Шо харцлув, со деза цунна дукхагIа,— аьннад жIале. Аз цун ков лораду.\nЦIендаьна дIахезад цар шоайла къувсар. ТIаккха аьннад цо царга:\n— Ма къувса. Шо дерригаш а дукха деза сона. Оаш хIаране шо-шоай гIулакх ду. Оаш хIаране мел дер сона эшаш да.\nК. Ушинске яздаьчун тIара\n1. Мишта къовсаденнад коа тIара хьайбаш?\n2. Фу аьннад говро?\n3. Фу аьннад Iатто?\n4. Фу аьннад жIале?\n5. Мишта жоп деннад царга цIендас?\nХIаьтал-метал, мекъа митал,\nМишта текх хьо, мишта текъ? —\nХетташ ягIа цIена юкъе\nМажарг санна йола лекъ.\nТекхаш йода хIаьта митал,\nШи муI ши антенна я:\nМехка мел доа хIаьтал-метал,\nХаттар-текъар ховш из я.\nБийргаш да цун деша дагIаш\nШоай миталий ишколе...\nШо а гIолаш, бераш, деша,\nДеша даханза дале!\n1. Шедар хIана хов митала?\n2. Мича деша ягIа митал?\n3. Мишта кхетабу Iа цу стихотворене чулоацам?\nСоахка Москве вахавар со вотеца. Хоза го-род я Москва.\n— Зоопарке гIо вай,— аьлар воте.\n— Фуй из зоопарк? — хаьттар аз.\n— Дуккха оакхарий дола моттиг я-кх,— аьлар воте.\nКнижка тIарча сурташ тIа мара оакхарий бIаргадовнза вар со. Цудухьа гIад а ваха, вотега аьлар аз:\n— Дийна оакхарий гургдий вайна?\n— Даьра гургда укх дунен тIа мел лела оак-харий-м — аьлар воте.\nДахар тхо зоопарке.\nЦига тхона ца гуш аькха дисанзар.\n— Овчарка дий из дIа-а-ардар? — хаьттар аз вотега. Воти велавелар.\n— Борз я из,— аьлар цо.— Гой хьона цун багара хьалъягIа кIомсараш? — Цхьан метте ца соцаш, клетка чу дIа-хьа лелар из, тхох вIалла кхера а кхерацар.\nТIаккха ши лом дайра тхона. Царех цхьан-не хьалхашкара ши тIоди, накхеи, кортеи доккхагIа дар шоллагIчул. Мос а йIаьхагIа яр.— Из маIа лом да,— аьлар воте, вож кхал да. Тхо дIахо довлаше а, ломо цIаьхха яьча Iимадах кхеравелар со. Ерригача зоопарке дIахозар из.\nТIаккха цIокъа лом, ча, ферх, пард, цогал, маймалаш, кхы дуккха а тайпа оакхарий бIаргадайра тхона. Массанел доккхагIа хийтар сона пил. ЙIаьхача меражаца гIум хьа а ийеш, ший дегIа тIахьерцар цо.\n— Воти, хIана ду цо из?\n— Маьлхе ше дIоахделча хий е йост етташ дегI шелду пилло,— аьлар воте.\nЧIоагIа сакъердаме яр чани цогалеи кIоригаш. ВIаши царгаш етташ, лаьтта гIолла керчаш, ловзаш яр уж.\n1. Фу из зоопарк яхар?\n2. МалагIа оакхарий бIаргадайнад цига кIаьнка?\n3. Хьо хиннавий зоопарке?\n4. ЦIераш яьха хьайна дайзача оакхарий.\nХьунагIа гIолла йоагIаш хин-най мецъенна борз.\nНаькъ тIа уллаш сискал бIаргаяйнай цунна. ДIатIа а яха, бутт мо герга йолча IажагIча сиска-лах хьадж яьккхай цо. Мерза хьадж хьаухаш хиннай сискалах. Батах мотт а хьекха, хIанз ма юар-гья-кх аз хьо, аьнна, цунах цо царг йохийташе а, юхе гIолла додача цо-гало цIогIа техад цунга:\n— Ма яалахь из, хьо е аьнна чарахьо дохьаж а теха, Iойилла хила еза из.\n— ТIаккха фу дергда вай, со-м меца ма йий! — аьннад берзо.\n— Цкъа хьалхагIа аз царг тохаргья из миштай хьажа. ТIаккха нагахь со лай, хьона хьалхара еннар хургья со!\nБерзо лаьтта уйла а яь, аьннад:\n— Мегаьд, со раьза я. ДIаяа хIаьта.\nСиха сискал дIа кхаьлла, дедда дахад цогал. Цу хана денз сискала тара бола сигалара бутт бIаргабайча, берзо оал йоах:\n— Цу маькарча цогалга Iехаяйтар-кх аз се хьо яийта.\n1. Фу кораяьй берза?\n2. Фу аьннад цунга цогало сискал яа из елча?\n3. Мишта Iехаяьй цогало борз?\nКъадж мо кIаьда\nЯ цун кхес.\nАз из кIаьда,\n...Хац фу дергда,\nСа йиш ехай.\nДула ма лац\nНана гушшехьа —\nДаггара Iехаш —\nКъайла из йоал.\n1. Мишта еза кIаьнка бакъилг?\n2. Фу ду цо бакъилга?\n3. ДIа хIана уд бакъилг кIаьнках?\nНане езац вайна яхаш,\nЯр из лоаца МуIаш ягIаш,\nМасса яр из тардаь лийг.\nИз ца кхоачаш\nЦIагIа, коа тIа\nЙохайора хаьсий беш...\n1. Мишта хиннай даде ийца бIийг?\n2. ХIана езаш хиннаяц из нанене?\n3. Фу деш хиннад бIийго?\n4. Дагахь Iомае стихотворени.\nБага ехкаш цхьацца къорга чура хьаара а кхухьаш, гаьнашта кIала Iийне Iоехк ший кIоригаш борцакхо. Малх хьежача дийнахьа ду цо из, хIана аьлча, къорга чу тIуна а шийла а хул. Цкъаза йIаьхъенна йоачаш хилча, хий чухьаде, геттара тIоадаю из.\nТIагIолла Iаьржа ши тамагIа а додаш, кIай ба борцакха корта, хIаьта дегI — Iаьржа-мора, бIаьхо чо болаш мосаш а йолаш...\nБорцакх бIаргаго хала да чIоагIа. Бийсашка мара ара ца ювлаш, дукхагIа йола ха лаьтта кIалха йоаккх цо. Къорг кIоарга а йIаьха а хул. БIаьстий дика цIенъю цо из, ехачара тоаю, кIалхьарцар хувц. Борцакх бIеха цIенче езаш яц, цIена аькха да.\nДехкий, цицхолгаш, эпаш — фуннагIа а юъ борцакхо. Бийсанна лувц цо уж, йоа а еш, ший кIоригашта чукхухь.\nБорцакх хоза яц вIалла а. Велакъажа безам боагIа, из бIаргаяйча.\n1. Миштай борцакх?\n2. ДукхагIа йола ха мича йоаккх цо?\n3. Фу юъ борцакхо?\nБоса яжаш йоаллар\nЦунна тебаш ягIар\n— БаIи! — аьнна,\nКIожолгаш тIа этта\nЛакхе гIолла гIетта\nАьрзе ГIаьзи вихьар урагIа.\nДиъ шу хьалха дар из. Цу хана бархI шу даьнна вар со. Даде ше гIалий тIара цIавоагIаш цхьа зIамига кIазилг ера тхона. Борз, аьнна, цIи тиллар аз цу кIаьзах. Шура а, маькх а те-лар аз Берза. Цхьа шу далалехьа доккха жIали хилар цунах. Борз тхоашца жа доажаде кхув-лар оаха. Цхьан дийнахьа делкъинга даде аьлар:\n— Хьо жега хьожаш хилалахьа, со цIавода.\nБорз тIехьа а даьккха, хьамискаш яа вахар со. Саррахьа мара жа дагадоханзар сона. Уж со вIашагIтеха валалехьа боад къовлабелар. Акха ши жIали хьагучадаьлар. Минот ялалехьа хьатIакхаьчар уж. Царех цаI хьаюхе гIертача, дIатIакхийтта, къамарг а лаьца, кIалделлар Берзо. ШоллагIдар дадар.\nДадега, юхавеча дIадийцар аз, берзо акха жIалеш мишта лелхадир. ЧIоагIа раьза вар дади.\nБахаш-лелаш хьуна йисте йоккха саги во-ккха саги хиннад. Цар хиннай Фатима яхаш йиIиг. Цхьан дийнахьа пхьагилг бIаргаяйнай цунна. Цар коа ена хиннай из. Фатимас хьа-лаьцай пхьагилг. КараIомаяьй. Иштта уж ба-хаш, ши-кхо бутт баьннаб. Цхьан дийнахьа пхьагилг яйна дIаяьннай. Лийхай из Фатимас, лийхай — кораяьяц. ТIаккха, цхьа-ши кIира даьлча, ший йоккхача сагаца эстеш даха хьунагIа яхай йиIиг. Цунна бIаргаяйнай ший пхьагилг. Бакъда, пхьагилг цхьаь хинна-яц — цунца кхы зIамига ши пхьагилг хиннай. Фатима бIаргаяйча, еддаяц из, хьатIаенай, ший зIамига новкъостий а тIехьа. Эстеш а даьха, ше йоккхача сагаца чуйоагIаш, чуйоалаяьй уж Фа-тимас. ЧIоагIа гIадъяха хиннай йиIиг.\nБерд гIолгех ловзаш воал. Берда юххе Iохайна дагIа зIамига кIазилг. Iаьржа Лерг яхаш я цун цIи. КIаьнка леладечунга хьеж из. Цкъа цхьа лерг айду цо, шоллагIдар Iохец, тIаккха шоллагIдар айду, хьалхардар Iохец. ТIодаца шийгахьа хьахохк цо гIолг. Берда юхайоаккх.\nКIазилг раьза доацаш цIувз. «Хьо мара лов-за йиш йоацаш я уж, ма чIоагIа паччахь хилар хьох»,— яхаш санна хет цо.\nДаьгIа-даьгIа, тIакхийте, цхьа гIолг йодаю Iаьржача Лерго.\n— Хьая са гIолг,— аьле, кIаьнк тIехьавод. КIазилг, дахе, отара кIалаэккх.\nБерда кулг кIалкховдаду. Хьо ваха, сога-ра-м йоаккхаргьяц Iа фос, аьле, Iаьржача Лерго пIелгах царг тох. Бердага цIогIа доал: «Ва дади...!»\nАра баьдйийрзай. Нане мотт биллаб.\n— Вай кIазилг чудерий? — хетт кIаьнка.\n— Хьа маьнге кIала гIолг хехкаш доалкх,— йоах даде.\nЦици, Цици, хьо меца дац,\nХьона шура езаш яц,\nДулх даа догъэттад,\nКъайг лаца Iотебад,\nКъайга шура чаме хет,\nКада чIоагIа из тIагIерт.\nКъайга бIаргаш сийрда да,\nТебаш доагIаш Цици да.\nКъайго шура сихха мел,\nЦице лаьрхIад е цун кхел.\nКъайг ший шура мелаш ягIа,\nЦици фос лорош дагIа.\nКъайг лаца сов сихденна,\nЦIог совсадаь кхоссаденна,\nЦици къайга тIакхийттар —\nКъайг хьалгIетта дIаяхар.\nОагIор баьнна кад мехкар,\nЦице кертах бист кхийтар.\nДисар Цици дулх а доацаш,\nХьаь тIа яьнна бог а йолаш.\nЦкъа хий йисте лелаш йола Боабашк бIаргаяйнай Вира. ХьатIа а ена, куро салам ден-над Виро:\n— Iассалам-Iалейкум, ХитIалувжарг! Миш-тад хьа хьал? Лоацалой хьога нIана? Ма даькъа-за кхелла оалхазар да-кх хьо, да-м, нIанашца мара яхь йоацаш.\n— Даьла дала хьо дийста! — аьнна, сонта къамаьл деш латтача Вира букъа бIоаххала хьокха техаб Дас.— Хьар тIа даха дезача ханна хи тIа дена паынк бетташ ма латтий ер-м!\n— Iа санна букъаца хьокхий лувцачул, аз санна хи чура нIаний лувцар тол,— аьннад Боа-башка Вирага.\nЦхьавола сонта саг хул, ший доакъазал ца а йовзаш, даггара нах бувца гIерташ.\n1. Фу аьннад виро боабашкага?\n2. ГIадж хIана техай вира Дас?\n3. Фу аьнна боабашко, вира кхийтта гIадж шийна бIаргаяйча?\n4. Дувца кIоанолга маIанах лаьца.\nЮрта вахаш ва Iаьли.\nДа цун доттагI цхьа жIали.\nЖIале цIи ма йий Къулац,\nIаьле аьннар цо хьалоац.\nВадарах цо вахийтац.\nЖIали даьна дукха деза,\nЖIале бIаргаш фийла къерз.\nИз-м деза мегаргда:\nКъулац хьаькъал долаш да.\nФерх ше санна да из майра,\nКадай да из лийг ше мо,\nЦогал санна да из маькар,\nДуъ цо дулх, маькх е шекар.\nМоцагIа дахка бахаб, воI дика кхийнав са, цудухьа сай воIа эггара чIоагIагIа фуд а хьежаь, цу чIоагIагIа долча хIаман йоI мара йоалаергъяц аз, аьнна, нахага хатта. Наха аьннад цунга: укх дунен тIа эггара чIоагIагIа вар паччахьа ва хьона, цудухьа паччахьа йоI ехалахь хьай воIа.\nТIаккха баха а баха, паччахьага аьннад дах-ко:\n— ВоI дика кхийнав са. Эггара укх дунен тIа чIоагIагIа дола хIама фуд а хьежа, чIоагIагIа долча хIаман йоI мара цунна ца йоа-лае нигит даь ба со, хIаьта эггара чIоагIагIа хьо — паччахь ва йоах, Iа хьай йоI яла еза са воIага.\n— Со чIоагIа вац. Сол а чIоагIагIа цIи я, цIера сийг кхийтача аз а лац,— аьннад пачча-хьо дахканга.\nТIаккха баха а баха, цIерага хаьттад дахко:\n— ЦIи, ЦIи, хьо тол, саг тол? ЦIеро аьннад:\n— Со толаре-м со хиво хIана йоайора? Сол хий тол.\nЦиггара баха а баха, хига хаьттад дахко:\n— Хий, хий, тьо тол, цIи тол?\n— Со толаре-м, со малхо хIана докъадора. ТIаккха баха а баха, маьлхага хаьттад дахко:\n— Малх, Малх, хьо тол, хий тол?\n— Со толаре-м, со морхо а хIана хьелабо-ра? — аьннад малхо.\n— ТIаккха баха а баха, морхага хаьттад дахко:\n— Морх, Морх, хьо тол, малх тол?\n— Со толаре-м со михо а хIана йохайо-ра,— аьннад морхо.\nЦиггара баха а баха, михага хаьттад дахко:\n— Мух, Мух, хьо тол, морх тол?\n— Со толаре-м сона бердах йоалла кIотарг яккха могаргдар,— аьннад михо дахканга.\nЦиггара баха а баха, кIотаргага хаьттад дахко.\n— КIотарг, КIотарг, хьо тол, мух тол? — аьнна.\n— Со толаре-м, со дахко хIана хоадайора. ТIаккха, дунен чу эггара чIоагIагIа бар\nдахка ба, дахкал чIоагIагIа кхы хIама а дац аьнна, юххера дахка ший дахкана юха тIа а баха, воIа дахкан йоI йоалаяь, баха — текъа хайшаб.\nДахка — дахканга бахаб.\nФаьлг маIан хьадувца.\nМецденнача циско кхерза кIа диаьд.\nНаха даь гIулакх шийна ду.\nХIама ховр — нахага ладийгIар.\nСихал — Iовдал, сабар — кхетам.\n— Хьоца доттагIал тасса ловра сона, Цо-гилг! — аьннад цхьан дийнахьа Цогилг даа да-гадехача мецача Берзо.\n— Со-м вIалла а духьала дац цу гIулакха, Бози, хьоца доттагIал тассар-м моллагIчо а доа-ккхал де доагIаш хIама ма дий,— аьннад Цо-гилга.\nБерзо хьоахадаьр дикана доацалга-м са-кхийнад цун.\n— ХIанз вайх шинне царгаш ирагIа хьа-ний, майрагIа малав хьажа деза вай, Цогилг. МалагIа ва вайх шиннех хьалхагIа катохаргь-яр? — аьннад Берзо.\n— Iа тохаргья-кх, Бози, соца къовсам ца баьккхача хье кхы Iелургйоацаш яле,— аьннад маькарча Цогилга. ХIаьта а цхьа дехар дар са хьога де. Ер вай тIалатта шув бIаргагой хьона?\n— Гу,— аьннад мецача берзо.\n— Баге а йийлла, бIаргаш а къайла, вIалла дIай-хьай а ца хьовш, хьо шувна кIала дIаотте, со дIакхалла кхы хьа хало е а езаргйоацаш, укх шувна тIара шершша со нийсса хьа бага чу эккхаргда. Циггача чакхдалаций из? — аьннад маькарча Цогилга.\n— Аьъ, Цогилг, ма дика дагадехар хьона из! Из-м кхы а дикагIа ма дий! Ма пхьор хургда-кх ер!\nЦу гIулакха чIоагIа раьза хинна, баге а йийлла, бIаргаш а дIакъайла, дIай-хьай а ца хьовш, дIаэттай Iовдала Борз.\nШувна тIера боккха кхера чухийца, аьчай Цогилга Борз.\n— Мерза дарий, Бози, пхьор! — аьннад Цоге, «ахI» яхаш уллача Берзага.\n1. Мишта Iехаяьй борз цогало?\nЛакхача лоамаш-ка, Тийрк долалу-ча хозача хьуна юкъе бахаш бар хьун хаьхочун де-зал. Дукха бацар дезал: воккха саги, йоккха саги цар виIий йиIиги. 7—8 шу хургдар Фер-довса.\nБоккха бацар цар боахам: цхьа-ши котам, чIоагIа мерза шура луш бола лохига лоаман цхьа еттилг, массехк кадай бIийг тIехьайола газа-гузилг, цхьа саь кIориг. Из-м Дадас хьунагIара кораяь енаяр. Хетаргахьа Iай берташа йийна хила езаш яр цун нана. Фердов-са чIоагIа дукха езар саь кIориг. Цо хьесташ, кхоабаш, боча лелайора из. ХIаьта саь кIориг а чIоагIа кара Iемаяр йиIига. Цо-м цкъаза, Фер-довс Iохайна ягIача хана, мичара йоагIа ца ховш гуча а йиккхе, йиIига батах мотт а хьок-хар.\nЦIагIа боккхийча наха новкъостал даь а яьнна, ший саь кIорига хIама а хьийкха, хьунагIа яхар Фердовс цхьан дийнахьа. Хьу-м акхар цIалга юххера дIа ма йолалорий.\nБаьца комараш гулъеш, хьуна кхораш, Iажаш боахаш шийна хоа а ца луш, шоай цIалга дикка гаьнна яьлар Фердовс. Сиха лес-тар сайренгахь. Сигале цIаьхха баьдъерзаеш гулъелар Iаьржа морхаш. ТIаккха, чIоагIа ди а къайкъа, догIа техар. Цу тайпара догIа аьхки лоаме каст-каста делхалга белгалдаккха деза.\nКхераенна, тIоадаяь Фердовс, герг а енна, цхьан йоккхача нажа кIала ягIар.\nЙоагIаш санна дагадоацаш сиха чакхъяьлар йоачан. Ший тускарги, тIормиги хьа а ийца, цIаяха лаьрхIар Фердовса.\nЙодаш, йодаш, цIаьхха когашта кIал ушал хоаелар цунна. Ер дIахо мел йода, кIоаргагIа Iочуухар когаш.\nКхайкача, дийхача — дала оарц да-цар.БIаргаш дIадувшадир цо, вахарах дог а дилла...\nЦIаьхха, гIанах гуш санна, бIаргабайра цун-на, шийна гIо де сай боагIаш. ЧоагIа хоза, дошо бесса лепаш бар Саь кур. Фердовса бIаргаш хьа-дийллача, ба а бар цунна юххе латташ Боккха Сай.\n— Хьалаца, йиIиг, са кур, чIоагIа лаца-лахь, аз хьалъара йоаккхаргъя хьо укх ушала-ра,— аьлар цо.\nЕраш ушалара хьалбаьлча,дукха саьрч дар Саьга хьожаш. Цар, хьа тIа а ухаш, хьажйоа-хар Фердовсах. Из хьесташ, мотт хьекхар саь кIоригаша цун кулгех, юхьмарех.\nЧIоагIа гIадъяхаяр Фердовс. Удаш чу а яха, Дадас Iай кIалхара яьккха, шийна дуккха еза саь кIориг йоалаеш, юхаера из. Саьрчий Iула юкъе дIахийцар цо кIориг. Цунна баркал оалаш санна, Фердовса кулгах мотт а хьакха, Iула тIеххьа дIаяхар саь кIориг.\nМассарел а хьалха, ший Iул лорадеш, фе-ладIа-юха а хьежаш бодар Фердовс кIалхаръ-яьккха Сай.\n1. Мичара кораяьй Фердовса саь кIориг?\n2. Мишта лелаяьй из йиIиго?\n3. Мишта хьалъяккхай Саьво из ушалара?\n4. Фу дир Фердовса ше кхеяьча саь кIоригах?\nКорех пIелг бетташ.\nБирса шок етташ,\nКIай гIалкхаш эхкаш,\nДолхача цу хиш тIа\nКизга тIаьш техкаш.\nУж берий басилгаш\nТов санна цIийеш,\nКиси мо кIайеш...\nКхаьчар хьо, кхаьчар хьо,\nСашорта шийла Iа,\nТха коа тIа дессар хьо,\nДог цIена хоза Iа.\n1. Мишта кхетаду Iа поэта дешаш: «Бешарча гаьнашта кIай гIалкхаш эхкаш...» «хиш тIа кизга тIаьш техкаш»?..\n2. МалагIча мугIарашца хестаду Iа поэто? Iоеша из моттиг.\n3. Дагахь Iомае стихотворени.\n...Илли ала, фордал дехьа\nХьазилг теIаь дахарах,\nИлли ала, Iуйран сецца\nХий да йиIиг яхарах.\nЛай уж ейга чоалпаш хьееш,\nДуIо сигле къайлайоах;\nЦкъаза увгI из аькха тардеш,\nЦкъаза бер мо гIийла делх...\nШийла хул Iай хьунагIа. Ерзанъяьнна латт гаьнаш, гобаьккха лоа улл. Когаш къайладоа-хаш кIоарга да дилла лоа. Хала хул пхьагалаш-та Iай, лоа ца хилча. Гаьннара бIаргагу цар кIай кетаргаш. Цхьабакъда лоа диллача аттагIа хул: гобаьккха лоа а уллаш, хала хул оакхарашта цар кIай кетаргаш бIаргаго. ГIадйолх пхьагалаш лоа диллача.\nЧарахь воагIа хьунагIа. Оакхарий лараш сов дукха а йолаш, тувлалу из пхьагала ларах. Укхаза нийслу бIарашдуарга, цогала, пхьага-лий, акха циска лараш.\nЦхьан сомача хена тIакхоач чарахь. Цига хоалу цунна хена кIала чаво Iадоаккхаш шийна яъ къорг. ХьунагIа массанел дикагIа хьалчанга хул. Гурахье а шийна дика, йIаьйха хургйола къорг а яьккхе, мух чухьекхаргбоацаш кагийча гаьнашца из къайла а яьккхе, чуюж из цу къорга чу. Цудухьа Iай йIайха хул цун къорг. Ший тIод а Iувшаша, наб еш уллаш Iа доаккх чаво. Гурахь хьун кхораши Iажаши биа Iоаяь мухь тоъ цунна хIама ца дуаш Iа даккхара.\n1. Лоа ца хилча пхьагалашта хала хIана хул Iай?\n2. МалагIча оакхарий лараш хул Iай хьунагIа?\n3. Лоацига дувцар язде Iай шоашта бIаргадайначох.\nМухьмада даьда чарахь вар. Iа хьатIакхаь-чача, шолгоара топ ги а елле, хьунагIа аькхе во-дар из. Борз яхаш эр дар цар. Доккха, лордаш мо Iодадаш ши лерг а долаш, хоза жIали дар из. Масса дар Борз. Эккхадий цогал лоацар цо. Дади хьунагIа ваха кийчвелча гIаддодар Борз. Хьесталуш, цIувзаш, дIа-хьа удаш ловза дола-лора из, дади топ бе а елла араваьлча.\nМухьмад Iан каникулашка салоIаш вар. Цхьан Iуйран сецца сомаваьккхар из даде.\n— ХьалгIатта, хьунагIа гIо вай, цига фуд хьажа,— аьлар даде. ГIадваха Мухьмад сиха меттара гIатта хIамаш тIаювха волавелар. Ко-рах арахьежача, цецваьлар из — бийсан дийл-хача лайво еррига аре кIайяьяр.\n— Iалаьлай! — иккхар Мухьмадага,— ма дукха лоа диллад вайна.\n— Геттара дика да-кх лоа дилла! — аьлар даде. Оакхарий лараш бIаргагургья, малагIа аькха мича дахад ховргда.\nХьунагIа дIакхаьчача, дукха лараш яйра царна.\n— Ераш цогала лараш я,— аьлар даде.— Укхаза гIолла йодараш цунах кхераенна еддача пхьагала йитараш я. ХIаьта укхаза соа-лор хиннад, яхаш, книжка дешаш санна, шаьра белгалйора уж даде. Мухьмад цец-ваьлар.— Хьона сенах хов из, дади? — хаьттар цо.\n— Хов, аз уж дуккхазза теркалъян-даь,— жоп делар даде,— хьона а йовзаргья, соца хьо каста-каста хьунагIа ухе.\nМухьмад теркалъе ваьлар оакхарий ла-раш.— ХIаьта ераш хьаний? — хаьттар цо да-дега, вай эра лара тара ма йий ераш!\n— Уж берза лараш я,— аьлар даде.— Гой хьона,— пIелг тIахьекхар цо шоай жIале ла-рашта.— Ераш миштай, хьона бIаргаяйнараш миштай?\n— Бийсан борз хиннай-кх укха-за? — хаьттар Мухьмад.\nБийсан хиннаяц, тахан Iуйран хиннай. Цо ког тIалайзачара лоа IотеIадац. Цхьанахь укха-за гаьна йоацаш хила еза из, пхьагал лохаш.\nСарралца хьунагIа а хинна, ши пхьагал а йийна, цIакхаьчар уж. Мухьмада дицлургдоа-цаш дега чу дисар из ди.\nШи-кхо ди даьлча ший новкъостий бигар Мухьмада хьунагIа. Сарралца ловзаш а хинна, уж цIабахка белча, баьдйийрзаяр. Шоаш хьа-баьхкача наькъах тувла а бенна, фу дергда ца ховш кхерабелар кIаьнкаш. Цхьаннахьара борз увгIар. Шелал чIоагIлуш латтар. ЦIаьхха Мухь-мада лай тIа лараш бIаргаяйра. Цунна дагаехар дадеца хьунагIа вахача хана шоаш йийца оак-харий лараш. ХIаьта укхун хIанз бIаргаяйнар шоай жIале лар яр.\n— Укх ларо цIакхоачадергда вай,— аьлар Мухьмада.— Ер тха жIале лар я. Кхы де хIама дацар.\nЖIале ларо юрта йисте доаладир бераш. Иштта накъадаьлар Мухьмада даде новкъостал-ца Iомадаьр.\n1. Мала хиннав Мухьмада дади? Мишта хиннад цун жIали?\n2. МалагIа лараш яйра Мухьмада хьунагIа?\n3. ХьунагIа тувладеннача берашта цIадаха никъ мишта ко-рабир?\nЛоа да хьувзаш,\nЛувжаш лай тIа.\nКIалха ша ба,\nIалам сурт да,\nЦхьанне — ховчо,\nМа хоза я\nКоа тIа Тархан,\nКоа тIа Лахан,—\nЦIагIа да уж\nИз дар Iан юккъе. Бийсанна йиллача лай чилло лаьтта къайладаьккхадар. Iуйранна аькхе даха дагахьа, топаш хьа а ийца, ара-даьлар сои са новкъост Муради. Хьуна йисте гIолла тхо хьаладолхаш цхьа йоккхача дийхка гаьна дIатIакхаьчача, кIаьдвеннача Мурада:\n— СалаIа вай? — аьлар сога.\nМурад дика лела Iаьма вацар лоамашка гIолла, цудухь сиха кIаьдлора. ХIаьта а уж бIаргаго миччахьа гIоргволаш вар тхацига хьоашалгIа вена са новкъост.\nГаьна кIалха тхо Iохайша дагIаш, четако-тинг Iоежар Мурада кара. Тхо лакхе хьахьежа-ча, кхыча гаьна тIа дIатIакхоссалуш бIарашдуарг бIаргаяйра тхона. Шинне а топаш хьалхьожайир оаха. КIиръенна тхона бIарахьежаш ягIар бIарашдуарг. «Со йийча а фу де доахк шо сох, аз даь зе ца хил-ча»,— яхаш санна, хеталора сона, цун бIаргаша. Тоха аьнна хьожаяь хинна топ Iохийцар аз.\n— Сона-м могаргдацар цунна топ тоха,— аьнна,— топа чура поатронаш хьаяьхар Мурада а.\nЦу дийнахьа сарралца лийлар тхо хьун кхоллама хозалга хьежаш.\n1. БIарашдуарга топ тоха хIана маганзар берашта?\n2. Хьона тохалургьярий бIарашдуарга топ?\n3. Сенах гу вайна берашта Iалам дукха дезаш хилар?\n4. Лоро дезий Iалам?\nВIалла дага а доацаш лоа диллар сийсара. ЦIаьхха. Тайп-тайпара лараш я лай тIа: дех-кий, ширткъий, пхьагилгий, цогилгий, хIаьта хьуна юкъе — кхыметтел, соалора, берза, акха-ча хьакхарчий...\nЧа, борцакх, зIий шоай къоргашка Iодийшад. Iанна наб еш ухк уж, наггахьа йIовхал эттача мара хьасома а ца доалаш, хьаа-ра ца доалаш, хьаара ца хьожаш. Сатийна, паргIата я хьу, бакъда, яьсса яц... Го йиш я мо-сараш, лийгаш, хьагIарч... Геттара дукха да оалхазараш: къайгаш, къажкъайгаш, хьаргIаш, хьазилгаш, хенахзIокъеттаргаш, шоршалаш, ластингаш, берцанкхокхарч...\nАкхача хьакхарчаша шоай ирача кIомсарашца оахк Iан хьу, гаьнийи баьцийи\nмоша овлаш дуъ цар, нажаштеи попаштеи кIалхара нажаши попаши лехьаю, хIаьта кхо-рашта кIалхара — гIорабаь кхораш.\nФаьлг санна хоза я Iан хьу. Сарралца леле а, кIордадац лела, дог Iабац хозалах. Эзараш лараш я лай тIа. ЦIена дешанза дола книжка да Iан лаьтта.\n1. Хьан лараш бIаргаяйнай автора?\n2. МалагIа оакхарий Iодийшад Iа даккха?\n3. Iай малагIа оакхарий го йиш я хьунагIа? Фу юъ цар?\nIан ди денад сийрда лепаш,\nЙоацаш морхаш, доацаш дохк,\nБутув ша тIа удаш, тебаш,\nЗIамига бераш ловзаш доахк...\n...Лай мажаргаш вIаштIайийхке,\nЛайх кIай мунда оттаю.\nГонахьа шоай кулгаш лийце,\nЦар цхьа хоза халхар ду.\nЙоацаш морхаш, доацаш дохк\nХургбоа кIантий ловзаш боахк.\nМихо хьувзош, кIай уж чоалпаш\nШортта лаьттан букъ тIа лег.\nЕрзанъяьнна, гIаьнаш доацаш,\nЛайво кIайяь гаьнаш эг.\nБераш Iанна раьза долаш,\nШоай соалозаш лехкаш лел.\nIумар хьалххе соалоз хехкаш,\nБос цIийбенна, заггIе вел...\n...Гув тIа яха безам болаш,\nМарем берех хьегаш гу,\nСоалоз лаха коа тIа яьнна,\nЦо ший нанна лоткъам бу...\nДагахь Iомае стихотворенеш\nХохкале долх вай\n1. Ахкан дено Iан бутт кхоаб.\n2. Iа сигала дисадац, цкъа бIаьсти яланза яргьяц.\n4. Iан хозал йIовхал я.\n5. Iай лоа лургдоацаш ва.\n— Кхоана кхай тIа оасар де даха деза вай,— аьлар воте, шевар пхьер дуаш вагIаш.\n— Чоапилг чIоагIа летай коарто-лах,— тIатехар цо.\n— Маднат, хьо цIагIа Iе еза, йоккха нани могаш яц,— аьлар мамас.— Хьожаш хилалахь вай цIенга.\n— Iуйран сецца Мадната дезалхой кхай тIа бахар коартолашта оасар де.\nЭггара хьалха котамашта хIама тессар Мад-ната, тIаккха Iасилга йол йиллар. Цамогащ ул-лача йоккхача нанега хIама а даийта, ара ийче тIа салаIа цунна моттиг кийчйир. Цул тIехьагIа цIагIа лостам бе йолаелар из. Ийнаш дила, мет-таш хьалдаьха, пахашк хьекха массанахьара дом дIабаьккха яьлча, цун бIарг кхийтар ди хьалха догIо дошадаь, дом тIабижача шоай цIен корашта. Уж цIенде эттар йиIиг. Мадната шоз-за дилар шоай кораш, хIаьта а мIад дIа ца яьлча санна хетар цунна.\nДелкъха хулаш латтар. Кхай тIа бахараш чубахка безаш бар.\n— Уж-м мецбенна ма хургбий! — йоахар йиIиго ше-шийца. Яа хIама кийчъе дагадехар цунна. ХIанззалца цо цIаккха яа хIама кийчъ-яьяцар цIагIа.\nКхаэлла дулх кхийхка доалаш латташ цIабаьхкар кхай тIа бахараш. Уж шевар бокъо-нца мецвеннавар. Кхехкаш латтача дулха яьх хьауха хьадж хьакхийтача, гIадбахар берригаш а.\n— Дала дукха йоахае хьо, са йиIиг! — йоа-хар воте.— Мишта дагадехад хьона тхона яа хIама кийчье?\n— ХIанз хов сона сай йиIиг кхийнал-га,— аьлар, чура лостам баь цIенош шийна бIаргадайча, мамас.\nМассане кулг-юхь дуллаше а яа хIама хьаяьлар. Дагахь доккхал дора Мадната ший цIен дезала тоам хинна а ше баьча балха нана раьза хинна а.\n1. ЦIагIарбараш кхай тIа бахача, малагIа гIулакхаш даьд Мадната?\n2. Фу де дагадехад Мадната кхай тIа бахараш цIабахкале?\n3. Фу аьннад нанас цIагIа йиIиго баь лостам бIарга-байча?\n4. Оаш цIагIа деча гIулакхех лаьца лоацига дувцар язде.\nАХЬМАД — ГIИШЛОНХО\nАхьмад воал гIоамар тIа ловзаш: ГIум кегаю, Iодул сурт, ЦIенош IодогI цхьацца догIаш, ГIомар тIа Iоюлл цо юрт.\nТIаккха наькъаш дохк цо шаьра, Саьргаш IодогI гаьнашта метта, ЧIоагIа хьежаш ва из, гаьнашта Зиза тохарга бIаьстан бетта.\nАхьмад... ЗIамига ва из хIанз а, Бакъда, со цхьан хIамах теш: ЙогIаргья цо, воккха хилча, Нах цецбоалаш хоза беш.\nВоккха хургва Ахьмад кастта. Сиха дIа а даха денош, Юрт Iоюлларгья цо тIаккха, IодогIаргда башха цIенош.\nАхьмад воал гIомар тIа ловзаш, Iомаеш ший хургйола говзал.\nХЬАН БОЛХ БА ДИКАГIА?\nЦхьан дийнахь школе деша даьгIа бераш къовсаделар. Мухьмада йоахар ший дас бу болх эггара дикагIа ба. Механизатор вар цун да.\n— Са дас ялат кхеду,— йоахар Мухьма-да,— хIаьта ялат массанена эшаш да.\n— Са да шофер ва,— аьлар Ахьмада.— Ма-шин йоацаш цхьаккха хIама дулургдац, кхай тIара ялат чуда а машин эш.\nСа да лор ва,— аьлар Аьсета. Дарба мел эшар из волча вода. Цо нах берзабу лазарах.\n— Эггара дикагIбола болх са дас бер ба,— юкъеиккхар Башир. Са да инженер ва. Цо цIенош ду. ЦIенош доацаш мишта бахаргбар нах?\nЦар къовсам гаьна бала тарлора, цига цар классе хьехархо чуваьннавецаре. Шоаш фу къувс дIадийцар бераша хьехархочунга. Хье-хархочо уйла а яь аьлар:\n— Шевар бакъва шох. Уж деррига балхаш дика а наха эшаш а да. Цхьабакъда ше кара-лаьца болх лакхача говзалца хьабер массанел кот ва. Во балхаш хилац, во болхлой хул.\n1. Фу къийсад бераша?\n2. Фу аьннад хьехархочо?\n3. Мишта кхетаду Iа хьехархочун дешаш?\nМАЛАВ ЯЬЙ БИЛА БЕЗАР?\nБахаш-лелаш цхьа воккха саги цун сесаги хиннаб. ЧIоагIа къе бахаш хиннаб уж. Цул совгIа геттара а мекъа хиннаб шаккхе а. Болх бара вIалла а тIера хиннабац.\nЦкъа воккхача сага дехарах худар даьд йоккхача саго. Худар диа баьлча, яьй била раьза хиннабац къоаной.\n— Къаьни, Iобила из яьй! — аьннад воккха-ча саго.\n— Iайха Iобила! — цIогIа техад вокхо. Цхьанне а яьй била ца тугаш Iобийшаб уж\nцу бус. Бакъда, шоайла цхьа ваIад яьй цар: Iуйрийна хьалха йист хинначо яьй била беза, аьнна.\nХьахиннай Iуйре, делкъа ха а хьатIакхаьчай, пишка чу ювзанца цIи а кийч-данза даа хIама а хиннад.\nБоккхий нах ара ца бовлаш, Iимад йоацаш боландаь, лоалахой баьхкаб царцига. ХIаьта во-жаш, йист а ца хулаш, бадаш хиннаб. «Фу даьд шоана?» — аьнна даьча хаттара луш жоп а хин-надац.\nЛор вийхача бакъахьа хеташ йист хиннав лоалахоех цаI. Вена хьакхаьчав лор. Цо даьча хаттарашта а жоп луш хиннадац боккхийча наха.\n— Ераш иштта цхьаь бита йиш яц, акхарга бIарг локхаш саг хила веза,— аьннад лоро. Лоалахоех цхьа кхалсаг раьза хиннай боккхий-ча нахага хьажа, бакъда, цунах шийна мах ба-лар дийзад цунна.\n— ДIа улла йоккахача сага полтув хьаэца хьайна маьха лаьрхIа,— аьннад лоро.\nЦигга хьалтоссаеннай йоккха саг.\n— Лургьяц аз сай полтув! — цIогIа техад цо.\nТIаккха воккхача саго, вела а венна, аьннад:\n— Сесаг, Iа била беза яьй!\nМаIан де фаьлга чулоацама.\nДIа а яьккха,\nДаггар болх беш,\nЦхьа ха яьккха,\nХьоар а даьккха,\nДег тIара бIайха\nЖА-IУ ХУРГВА СО А\nЛаккха лоам чу,\nМа — ираз да\nБуц я цига —\nСо мо йIаьха!\nБу кхо Iаьхарг!\nЯйзай сона ...\nСо а хургва\nЖа, Iу! Теша!\nВОТЕ МЕТТА ДIАОТТАРГВА СО\nСо Наьсаре вах. ХIанз-м город Назрань оал цох. Тха городе дукха вIаштIардаь цIенош, салоIама моттигаш, боахамаш хьалдаьд. Вай ГIалгIай Республика дукха нах баха город хин-най цох.\nСа воти керда хьалъяьча полиграфически комбинате болх беш ва. Цига хьажа ваха хин-нав со.\nАрара а чура а Iалаьмате хоза боахам ба из. Воте йоах, вай республике ара мел дувл газет, журнал, книжка шоаш кепаетташ арадоахаш да.\nСа воти дика говзанч лоархIаш ва. Кепато-хаш йолча йоккхача машина тIахьожам лоатта-бу цо, цунга лерттIа болх хьабайтара эшаш мел дар хьаду. СапаргIата, цIена, йоккха цех я цар яр.\nКомпьютераш латтача цехе а хилар со. Ло-рийдараш санна, кIай халаташ дувхаш бар цига болх бу мехкарий. ХIаране ши-ший компьютер яр. ГIар-тата доацаш, сатийна болх бора цар.\nЧIоагIа безабалар сона цар болх. Сайран воти балхара чувеча, сайна хетар дIааьлар аз цунга. Воте сога аьлар:\n— Кепаеттача машинаш тIа болх бара йоккха говзал эш. ХIаьта из говзал Iомаяра дикагIа деша деза школе. Iа дика деше, аз сай метта болх бе Iомавергва хьо.\nЦу хана денз дика дешаш хьавоагIа со. Са безам ба воте санна, цу говзача машинашца болх бе.\n1. Мишта хилар Наьсарех город?\n2. Миштай, йоах, кIаьнка полиграфкомбинат?\n3. Хьо мала хургва дийша ваьлча?\nЛаьттах бекха къовлабенна,\nДошо малх мо, камаьршбенна,\nЖовхьар санна къегаш улл хьо\nСа тIаьр-юкъе, герга фийг.\nЛир ийцад Iа маьлхагара,\nХIаьта гергал — дегагара.\nХьо ба техка са шин кулго\nМаьлхах баьккха бIайха сийг...\n1. Мишта хестабу поэта ялата фийг? Фу чулаьцад йоах цо фийго?\n1. Арара чууха яьсса ворда во я.\n2. Га дика я — сом латаш яле, саг дика ва гIулакхаца вале.\n3. Аьхки ваьгIар Iай иддав.\n4. КIайча кулгашта наьха къахегам беза.\n5. Рузкъа цIеца-хьацарца гулдаьр мара дац.\n6. Уллача берзал лела цогал тол.\nБоккхагIбарий новкъосталца кицай маIан де.


Иоганесфельд — Википеди\n52°54′08″ къ. ш. 48°54′45″ м. д.HGЯOL\n110 стаг (2010)\nИоганесфельд (оьрс. Иоганесфельд) — Российн Федерацин Самарин областан Безенчукан кӀоштара эвла.\nБахархойн дукхалла 110 адам леррана 2010 шарахь.\n↑ 2010 ш. лараран микрохаамаш. Архивйина 15 июнехь 2018 шеран.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Иоганесфельд&oldid=7823851»


Алексиевич Светлана, Нобелан лауреат\nКхушеран Нобелан совгIат Беларуссерчу яздархочунна Алексиевич Светланина даларо цецдаьккхинера литература езачийн дуьне. И автор дуьненна а шен „нон-фикшн“ жанрехь, аьлча а исбаьхьаллин йоцучу литературехь яздеш хиларна а, кхин башха дукха тептаршца г1араяьлла ца хиларна а.\n„Адамашна дала ца лаьара. ХIорачу узарна орцах довлура тхо, хIора а махIарна. Цхьана човхиллачуо, ша леш ву-кх бохучух кхеттачу, катоьхна белшах летта, схьалецира со, дIа ца хоьцура. Цунна хеталора, шена уллохь цхьаъ хилла, лор шена уллохь хилча, дахар шена чуьра дIадер дац аьлла. Цо дехарш дора: „Кхин а цхь ана пхеа минтехь вахийтийша, кхин цхьа шина минотехь мукъане а...“ бохуш.\nЦхьаццаберш тийна-таIьна лера, ткъа вуьш берш чIогIа, гIовгIане, маьхьаршца. „Суна ца лаьа вала“ бохуш. Цхьаъ йиша лакха волавелира ша лечу маьргонехь, молдавхойн къоман йиш. Стаг лечу хенахь тешаш ца хуьлу ша боккъал а леш ву-кх бохучух.\nТкъа уллехь лаьттачу хьуна гуш хуьлу цуьнан месаш бухалоша схьа можа бос гучуболуш, иза IиндагIа цуьнан юхьтIехула даьржаш, духаршна бухахухла дIадоьдуш... Велла хуьлу иза тIаккха, ткъа цуьнан юхьтIехь цхьа тамашийна цецвалар хъуьлу соций: муха? Велла со? Велла-м хир ма вац со? - бохуш санна“.\nИ кийсак Алексиевич Светланин „ТIеман зудчуьн юхь-сибат ца хуьлу“ цIе йолчу уггаре а евзачех киншки тIера ю. Кху шеран литературехь Нобелан совгIатца къастийначу Беларуссерчу яздархочун йоккхачу литературе некъ болийна а, цуьнан кхоллараллехь хIинцалца схьа коьрта жайна хилла дIахIоьттина а ю и киншка.\nШозлагIчу дуьненан тIамехь дакъалоцуш хиллачу зударийн кхолламех лаьцна ю и документала киншка, цу зударшна шаьш дийцинчух хIоттийна.\nЦхьа а кепара хаздарш а, шалхааларш а доцуш, къиза а, чамбоцу а, маьттаза а бакъдерг гойту Алексиевичс шен тептарехь. Цуо гойту, дерачу тIамехь шайна лаахь а, ца лаахь а, Iедалийн омрица дакъалаца дезначу къоначу мехкаршна а, кхиаза девллачу зудберашна а, гIеметтахIиттинчу зударшна а тIехIоьттинчух, царна гина, цара лайначух лаьцна.\nЦхьа а сиз, цхьа а амат дера дац цу зударийн дагалецамашкахь, церан къаьхьачу дийцаршкахь официалан советийн пропагандано киношкахь а, киншкашкахь а масех советан адамийн чкъурана гайтина хиллачуьнца цхьаьнадогIуш.\nАлексиевичан турпалхойн кхин бакъдерг ду – божарийн дуьненах лаьттачу тIамтIехь зударий а, зудбераш а сийсаздарх, церан цу дуьненчохь уггаре а халох а, уггаре а сийдоцу а меттиг хиларх, уьш, цара мел хала а, ца хилча ца болу а лоьрийн а, медйижарийн а болх барх, дегIдухкучу атталелачу зударийн цIе шайна тIехь йисина хиларх а, уьш иштта, маьттаза зударий санна, тIом дIабаьллачул тIаьхьа а юкъараллехь тIеоьцуш хилла хиларх а.\nИ дерриге а Советан пачхьалкхахь а, дуьненан литературехь а дуьххьара дийца йоьхьнарг Алексиевич Светлана яра. Цул хьалха а цхьа а ца хIоьттинера тIамех дакъалацар турпаллала санна бен гайта ца магийначу пачхьалкхахь цу тIеман маьттаза а, харц а сибат гайта.\nТкъа иза цо гайтаро миллионаш адамашна бина тIеIаткъам бийцина ца валлал боккха бар. Нохчийн яздархочуо Элдиев Микаила, ша а тIом гина а, тIамех яздеш а волчу, дийцира Маршо радионе, Алексиевич Светланин йозанаш дешначул тIаьхьа, ша набарах воьхна дуккха хан яьккхира бохуш.\nЭлдиев: „Оцу Нобелан совгIатех тIаьхьарчу шерашкахь гIехьачул чамбаьлла вар со цара шайн сацамаш политикан тIеIаткъамца бо аьлла хеташ. Амма кху шарахь цара литературехь совгIат Алексиевич Светланин даларх чIогIа там хилла суна. Цунна иза вуно догIуш а ду, цунна санна догIуш и совгIат тIаьхьарчу иттех шарахь цхьанна а делла а ца хета суна.\nЦуьнан кхин дIа йолу кхолларалла ца хьехийча а, и цхьа „ТIеман зудчуьн юхь-сибат дац“ боху киншка схьаэцча а гуш ду цуьнан похIма а, цуьнан дешан говзалла а, цуо айъочу теманийн чолхалла а. Со иза ешча дукха лелла наб ца кхеташ, суо а тIом гина волшехь. Дала похIма лакхадоккхийла цуьнан тIейогIучу хенахь, шен позицина тIера ца йолуш дIаяха ницкъ а лойла цунна!“\nАмма харц хира дара Алексиевич Светлана цхьана „ТIеман зудчуьн юхь-сибат дац“ бохучу киншкин автор санна йийцича. Цуьнан кхин дIа йолу кхолларалла а „нон-фикшн“ жанрехь язйина ю, аьлча а, исбаьхьаллин-документаран литературин дозанехь. Бакъду, муьлха а тема шен рогIерчу тептарна Алексиевичс харжахь а, юкъараллийна а, пачхьалкхана а уггаре а лазаме агIонаш толлу цо.\nИштта, масала, „Чернобылера доIа“ цIе йолчу киншки тIехь, цуьнан цIаро гойтуш ма-хиллара, дуьненан исторехь уггаре а йоккхачу атоман катастрофех йаздира цуо, советийн пропагандано хьулдинарш гучу а дохуш. Ткъа „Эчиган божабераш“ романехь цуо гулбира, ОвхIанехь байъинчу советийн салтийн нанойн а, йижарийн а, хIусамнанойн а дагалецамаш.\nЦу кепара лазаме теманаш шен кхоллараллехь йийцаре еш йолу автор, кхеташ ма-хиллара, цхьаттера хесторца тIеоьцуш яц ешархоша. Иза гойту цунна Нобелан совгIат делла боху коста даьржича социалан машанашкахь яьллачу гIовгIано а.\nЦхьаболчара Алексиевич вайн заманахьлерачу литературин вуно говза векал лору, вукхара иза янне а яц яздархо, цунна и тайпа совгIат далар нийса дац бохуш яздо. Къаьстина алсам дека яздархочунна и совгIат даларна резабоцучийн аьзнаш Оьрсийчуьра. Иза тамашийна а дац.\nМуьлха а корматалле яздархо хила хьакъ ма-дарра, Алексиевич сема ю Iедалийн а, ницкъ болучийн а харцонашца. Цундела цуо къар ца луш критике йо таханлерачу Оьрсийчоьнан куьйгалло дIахьош йолу политика а, Путин Владимир ша а. „Суна цIена а, гуманитера а долу оьрсийн дуьне деза, амма суна ца деза Сталинан, Бериян, Шойгун оьрсийн дуьне“ - элира цуо шена совгIат деллачул тIаьхьа журналисташна ша еллачу интервьюхь.\nИза цуьнан даималера позици хиларан тоьшалла дан йиш ю Маршо радионан. Германерчу ПЕН-Центран стипендиат хиллачу Алексиевич Светланица хийлаза цхьаьнакхетарш а, дехха къамелаш а дан йиш хилла сан даханчу шерашкахь.\nХIора а шен юкъараллехь йистхиларехь а, литературан суьйренашкахь а цуо дийцаре дора Путинан Iедало Нохчийчохь хIоттийнарг а, Гуьржехахь а, Украинехь а Кремло лелош дерг цунна дуьнено Нохчийчуьра къизаллаш доп ца доьхуш йитаран жамIа хилар а.\nТкъа приватан цхьаьнакхетаршкахь цецвоккхуш ду цу жимчу дегIарчу, тийначу озаца бен йист ца хуьлучу, оьздачу зуьдчун адамалла а, цуьнан сонтаяцар а, къинхетамаллин барамаш а.\n"Зудчун сибатехь бац тIом"


Сент-Круа (Ло) — Википеди\nСент-Круа (фр. Sainte-Croix) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Ло. Дозанашца йу Бельмонте, Лебрей, Montcuq-en-Quercy-Blanc[d], Вальприйонд. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сент-Круа_(Ло)&oldid=5187727»


Венерчу университетан профессор Шмидингер Томас\nВенерчу университетан политологин профессора Шмидингер Томаса нохчийн, гIалгIайн бохорна леринчу Дагалецаман суьйренехь шен цу хиламех лаьцна рапорт йовзийтира гулбеллачарна. "Хьайбахахь хилла а ца Iаш дерг" аьлла яра цу рапортан цIе.\nДуьххьара Европера Iилманча ву иза, официалечу вистхиларехь нохчий, гIалгIай бохорна цхьана декъана фашистийн Германи бехке яра аьлла дIахьединарг. Шмидингерс билгалдаккхарехь, хIинцалерчу немцойн, австрихойн дедай тIамца Советашна тIе ца леттехь, Сталинан формале бахьана мукъане а хир дацара, нохчий, гIалгIай бохон.\nПрофессор Шмидингеран пурбанца Маршо Радионо мелла а бацбина бовзуьйту цуьнан рапортан чулацам. Немцойн маттера нохчийн матте рапорт гочдинарг ю Азимова Сийлаха\nШмидингер Томас: "Хьайбахехь хилла а ца Iаш дерг"\n1944-чу шеран Чиллан-беттан 23-чохь дIайолаелира Сталинан омраца сацам бина йолу нохчийн, гIалгIайн Юккъерчу Азе депортаци. Сталина 1944-чу шеран Дечкен-беттан 31-чохь арахецнера и омра. Операци НКВД-н инарла штабо хIоттийна а, дIахьош а яра.\nЧиллан-беттан 17-чохь вочу агIор цIеяханчу НКВД-н куьйгалхочо Берия Лаврентийс Сталине рапорт яздира: "Нохчий а, гIалгIай а дIабохоран операцина кечам чекхбаьлла. Депортаци ян дезаш долу 459486 адам дагардина. Царна юккъехь Нохчийн-ГIалгIайн республикана луларчу Дагестанехь а, ткъа иштта Владикавказехь бехаш берш а бу... Операци вуно жоьпалле хиларна ас доьху хьоьга, суна операци дIаерзалц, мел кIезга а, Чиллан-беттан 26/26-гIа кхаччалц, кхузахь саца бакъо яларе".\nСоветан пачхьалкхахь нохчийн, гIалгIайн депортаци цхьана юкъана къайлаяьхьна яра. ХIунда аьлча, эзарнаш нохчийн а, гIалгIайн а тIемалой ЦIечу Эскаран могIаршлахь Германина дуьхьал тIом беш а, цу кепара, Европа национал-социализмах маьрша яккхарехь мехала дакъалоцуш а бара.\nАмма Сталинна бен а дацара Къилбаседа Кавказерчу шина къомо фашизмана дуьхьал тIом барехь лоцуш долу дакъа. Депортацин бахьана санна билгалдаьккхинарг дара, нохчий, гIалгIай "немцойн-фашистийн Къилбаседа Кавказана тIегIертачу муьрехь ЦIечу Эскаран букъ тIехьа" антисоветийн леламаш беш хилла аьлла, уьш бехкебар.\nНемцощца, ткъа цаьрца цхьаьна церан накъостий хиллачу, Германин байракхна кIелахь национал-социалистечу КхозлагIчу Рейхан эскарехь тIом беш хиллачу австрихошца а, - коллабораци ярна нохчий, гIалгIай бехке баро цу шина къоман кхоллам Австрин историца цхьаьнабузуш бо.\nМискъазаратталла кIезиг бен нохчашний, гIалгIашний юккъехь вермахтица коллабораци йинарш ца хиллехь а, национал-социалистийн Советашна тIелатаро Сталинан формале бахьана делира, шена даима а новкъа хиллачу Къилбаседа Кавказерчу гIаттамхошна бекхам бан а, уьш къарбан а.\nБерияс нохчашний, гIалгIашний депортаци ярна луларчу къаьмнийн векалш юккъеозоро тIейогIучу ханна цу къаьмнашна юккъера барт бохон Iалашо йолуш дара.\nИштта, масала, депортаци дIаяхьарехь дакъалецира 3000 хIириша а, 6000 суьйлиша а. Цул совнаха, Нохчийн-ГIалгIайн республикан дакъа луларчу ХIирийчоьнна дIадаларо тIейогIучу ханна вуно чолхе проблемаш кхоьллира къаьмнашна юккъехь, Советан пачхьалкхе йоьхначул тIаьхьа хIирийн-гIалгIайн конфликтан бахьана а хуьлуш.\nИсторин Iилманчаша тахана тешна бу, Сталинна нохчаша а, гIалгIаша а билгал немцошца коллабораци йина – ца йина бохург бен а дацара аьлла. Цуьнан Iалашо яра Кавказехь шен куьйгакIелахь шена сецон хала йолу регионаш эххар а къарйар. 1920-чу шерашкахь дуьйна коллективизацина дуьхьало а еш, кегийчу гIаттамашца центрана дуьхьало ян боьхьуш болу нохчий а, гIалгIай а уггаре а хьалха а къарбеш.\nДукхах болу нохчий тIамехь немцойшна дуьхьал хьуьнарш гойтуш хиллехь а, немцойн Вермахтица зIенехь хилларш вуно кIеззиг бен нохчашна а, гIалгIашна а юккъехь ца хиллехь а, хIетте а, олийла дац, масала, Исраилов Хьасанан тоба немцошца зIенаш лелош ца хилла аьлла.\nУьш иштта немцоша тIамехь толам баккхаре сатесина ца хилла аьлла а. Цу кепара, Сталина нохчий, гIалгIай дIабохон шена лехна хилла бахьана – иза немцойн а, австрихойн а исторех къастон йиш йолуш дац. Цу историца доьзна хIума ду иза, ткъа иштта немцойн тIелатаречу тIеман тIаьхьало а ю.\nВуьшта аьлча, вайн дедайша Советан пачхьалкхана дуьхьал болийна хиллачу тIелатаран тIамо бира шайн махкахь Сталинан Iедална дуьхьал къийсам латтош хиллачу нохчийн, гIалгIайн тобанех коллаборанташ, цо делира Сталинна уьш бохон бахьана а.\nЦу кепара, тахана вай кху чохь дагалоцуш йолу депортацин истори иза вайн, австрихойн а, немцойн а, истори а ю. Со даханчу шарахь Нохчийчу вахана волуш Итон-Кхеларчу музейчохь суна гира тIехь нацин жIар долу багахь локху пондар. ТIом болчу хенахь немцойн салтичун бисина хиллера иза Кавказехь цхьанхьа охьабоьжна. Цундела, тахана вайн Сталина йинчу депортацин ойла ечу хенахь вай иштта ойла ян еза, вайн къомо цигахь лаьцначу декъан а.\nВайн юкъаралла Нохчийчоьнан кхолламах хIинца тIаьхьарчу тIамех бевдда болу нах цигара кхуза баьхкича дуьххьара хьакхаелла яц. 80 шо герга хьалха цу махкахь хиллачу бохамечу хиламийн декъа хилла ю вайн юкъаралла. Ткъа цу хиламаша нохчашна а, гIалгIашна а йина хилла чевнаш церан хIинца а лозуш ю.\nКарарчу хенахь Нохчийчохь цхьа а хIоллам бац депортацина лерина. Цигахь чартех бина хилла хIоллам бохийна дIабаьккхина Iедало. Вена хила мегар дара цу бохаман закъалташна хIоллам хIоттон йиш йолу меттиг, венахоша цу хиламийн закъалтийн тIаьхьенашца цхьаьна депортаци дагалоцуш йолу.


МаегӀуь — Википеди\nМаегӀуь (фр. Mahéru) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ОгӀн.\nДозанашца йу Фе (ОгӀн), Ла-ФегӀгӀиегӀ-о-Дуаян (ОгӀн), Мулен-ла-МагӀш, Сент-Аньян-суьгӀ-СагӀт, Сент-Обен-де-КугӀтгӀаи, Сент-ГобуьгӀж-Сент-Коломб.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=МаегӀуь&oldid=7818760»


NGC 7737 — Википеди\nNGC 7737, PGC 72182, UGC 12745, 2MASX J23424642+2703107, MCG+04-55-048, UZC J234246.3+270310, Z 2340.2+2646, Z 476-118, LEDA 72182, Gaia DR2 2864988759779268736\n7632 километр в секунду\n23ч 42м 46,4006746115с\n+27° 03′ 10,485520605″\nNGC 7737 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nWikiSky-da NGC 7737: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ NGC/IC (English). NGC 7737.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_7737&oldid=5062459»


Ильнур, 23 августа 2017 - 07:00\nРечь идет о дебютном радиоспектакле. Автор сценария - руководитель - главный редактор филиала АО "ТАТМЕДИА" "Информпечать "Нократ" ("Вятка") Светлана Ханова. Приглашаем всех послушать этот спектакль 24 и 25 августа в 7 часов 30 минут и 12 часов 30 минут на частоте 103,9 FM.


30 мая 2021 00:32\nАнгарск встречает 70-летний юбилей. Указ о присвоении рабочему поселку Ангарский наименования «город Ангарск» был подписан 30 мая 1951 года. Сегодня Ангарск – это город с четкой геометрией улиц, где за фасадами зданий...


Чехол на кресло арт.5037\nЧехол на кресло арт.6001\nЧехол на кресло арт. 6016\nЧехол на кресло арт. 6019\nЧехол на кресло арт. 6045\nЧехол на кресло арт. 6048\nЧехол на кресло арт. 6049\nЧехол на кресло арт. 6057\nЧехол на кресло арт. 6080\nЧехол на кресло арт. 6082\nЧехол на кресло арт. 6083\nЧехол на кресло арт. 6084\nЧехол на кресло арт. 6610\nЧехол на кресло арт. 6880\nЧехол на кресло арт. 6881\nЧехол на кресло арт. 6882\nЧехол на кресло арт. 6883\nЧехол на кресло арт. 6885