ШИНА ДЕГАН ЛАЗАМ А, МАРЗО А\nХьуна сагатло сан,\nХаттанза, сан даго\nХьоьга со кхойкху,\nХан йоцчу хенаца\nХууш, хир доцийла\nМаттаца моз Iена\nЦеран мах хадабан\nДу дог сан-терза,\nЦара сан яхарна\nДийриг гIо ду.\nХьуна дог диллина,\nХьоьца са ийнарг\nАхь, яха Iамийта,\nДаима безам –\nДиканехь, вонехь и\nХийца ца ло.\nАла ахь, дагахь ма-дарра,\nIовжоргахь Iалаш ца веш.\n… Дийцалац дагахь ма-дарра,\nТIаьхьа-хьалха лелхарна уьш.\nВайшиннах, сайна ма-гарра,\nЕана, хIора де зуьйш.\nЦу денойл декъала хилла\nЗама ца карайо кхин-\nДовзале вай муха Iийна?\nМуьлхачун хилла-те ирс?\nСуна хьо сайн дуьхьа хетта –\nХьуна а иштта ю со –\nВайшиннан гергонан меха\nЛаьттаца хIума ца го.\nАхь хьеста Iамарах доьлла,\nЖима дог ладоьгIна ду –\nИшхеца1 сирла б1аьрг боьгIна,\nГаре сатесна хьо ву.\nВайшиннан герго шен доза\nДоцучех ларалуш ду.\nСох хили бIаьстенан хьоза –\nЛаманан аьрзу хьо ду.\nАмма хьан когийн ду гураш –\nЛуучу кхочийла дац.\nОйла-м ю езачун лулахь,\nЦунах дIахадалуш яц.\nМассо хIума а бераллина тIера схьадолалуш ду-кха вайн. Иштта дагахь лаьтташ цхьа сурт ду сан бераллин дагалецамашкахь. Цкъа а диц ца ло суна жимчохь со шена герга ийзаш хилла Iаламан сурт. Юьртана юьстах, Маьлха-Басе олучу кIотарахь, Iаш дара тхо. Школе даха генна меттиг яра и кегийчу берашна. Цигара схьа мелла дуьхьал некъ бара цхьана лекхачу гуца хьалавала везаш. Цу гуца, некъо гола тухучу, хьаьввзачу меттехь, цхьана гIамаран тIулга юккъехь хьаладаьлла синтар дара.\nИ синтар даьллачу хазачу гуца, цу синтаран исбаьхьчу хазаллех, ша башха хаза киртигаш йолуш, товш безамехьчу гIашца йогIалой, цхьа шатайпа дог-ойла хийцалой, цуьнга хьежарх хада ца лууш, цунна айса хIун дан деза а ца хууш, цунна уллора ца ялалуш, лоррий охьахуий, цуьнга хьоьжуш, цхьа бийца ца хуучу сингаттамца, цуьнца йолчу марзонан уьйраца цунах ца Iебаш, школе яхар тIаьхьа дуьтий, сайна сайх юй ца хуучу цамгарца – Iаламан и ниIмат хаздаларций, цунна хIун де ца хаарций – хьоьжуш а сакъералора. Цхьа шатайпа сингаттам хуьлура, бер шех кхетайиш йоцу. И сурт даима лаьттина бIаьрхьалха. ХIинца кхета со хIетахь сайна хуьлуш дерг хIун хилла, мичара хилла. И ножан синтар, шо мел долу, сан хенаца кхуьуш долу, цхьа сингаттаме марзо хилла кийра дижина хилла. И дезаран, хаздаларан бахьана дийца, цуьнах кхета ца туьгуш, даг чохь цхьана байтан мукъамца хесто, къаго, хьаста лууш хилла сан са. И поэзи езаран хьу хилла хилар хIинца хаьа суна. Поэзин лакхалле, говзалле кхаьчна яцахь а, и лазам хилла-кха сица. Цигара хьу хета суна сайца язораш хилла лаьттарг.\nКегийчу когех дийгIалуш кIохцалш,\nКогаш а Iуьйра, бацалахь кхерсташ,\nМаьлха-Басен тогIехь берашца ловзарш\nЦу ножан гIашца сох къайладевли\nКъовллий дIалоций шен марахь дадас,\nЛазийна кIохцал нанас схьадоккхуш,\nГох2 хьийзаш хилла да-нана маццах\nДоцуш ду дийна. Со а го йоккха…\n3-чу я 4-чу классехь хилла хир ду и. Цхьацца могIанаш яздора ас сайна т1еIаткъам хиллачуьнца дозуш. Нийсса могIанаш яздалар бен, кхин дIа хьесапе доцуш. Эццахь дисина могIанаш 9-чу классехь карладахар хилира, бакъйолчу поэзина генахь уьш хиллехь а. Оцу хенахь Нажи-Юьртан редакцехь долчу «Коммунизман маяк» газетехь хаамбира, стихашца гергарло долчарна лерина литобъединени ю, цигахь баттахь цкъа вовшахкхетар хир ду аьлла. Цуьнан куьйгалхо вайна массарна дика вевзаш волу поэт Шайхиев Iалвади вара. Хазделла, редакце яхара со, цига бахьа белхаш, дийца хIума сайн дацахь а. Эццахь вевзира суна Шайхиев Iалвади. Айса даьхьна могIанаш деша суна эхьхеташ карийча, Шайхиевс дийшира шайна рифма, ритм хIун ю ца хуу сан могIанаш. Соьга вониг, дог юхадоккхург ца элира, тIаьхьо, Iемина яьлча, атта, дика яздар хир ду аьлла. Гулбеллачу декъашхойн цIераш тIехь йолуш, говза язъеллачийн а, Iалвадис юха кечдина тодинчу сан могIанийн жима стих а йолуш литературин агIо араелира. Эццахь, оцу хенахь, билгалделира соьца ерг поэзи езаран хьу хилар. ХIинца санна телевизорш, массо тайпана хаарш, хаамаш буьйцуш йолу зама а ма яцарий и 66-67-гIа шераш.\nДагахь а хьанна дара хIетахь, суна вуй а ца хууш волу Мохьмад-Селахь сан дахаран коьрта дакъа хилла гучувер ву а, я сан, иштта «корматалла» йолчу, Мохьмад-Селахь санначу къонахчуьнца дIахьош гергарло хила тарло бохург а. Хьалха, ша жима волчу хенахь, тхан юьртахь гергара нах болуш, вахар-вар долуш, массо цу хенан къонахошна вевзаш хиллера и.\nНабахти чохь цуьнца цхьаьна нисвеллера сан гергонах цхьа стаг. Вовшашца шайн долчу гергонна юкъахь ас цхьацца могIанаш яздеш хиларх хьахийнера цо Мохьмад-Селахье, и кIорггера хаарш долу хьехамча хиларе терра. Шена а бевзаш, ша а вевзаш, дайшкахь дуьйна герго лелийначу нехан йоI поэзи езархо юй хиъча, цунна гIо дан хьожур ма ву ша аьлла, суна ца хуург, оьшург хоттуш, массо хIуманна ша суна гIо дан лууш, кийча хирг хилар хоуьйтуш, ала, хьажа луучунна озалуш ца хилар доьхуш, кехат яздира цо соьга, шега сан стихаш яхкийтар тIедуьллуш.\nЦунна чIогIа тайнера зудаберо стихаш язъеш, и шена бевзачу нехан кертара хилар а. И тешара суна гIо эшарх.\n«Оьшуш долу гIо ца хилахь, хила тарлург хиланза юьсур ю хьо. Бена чуьра хьалаяьлла, тIома яла са а хьийзаш, шен ницкъах тешна йоцуш, хIинца а майрра тIемаш хецна, айбаяла ца яьхьаш, гонах ладоьгIуш, ша муха, хIун де-те, хIун дича хIун хуьлу-те бохуш, бIаьрг беттачу олхазаран кIорнех тера хета суна хьо», - яздора цо. Иштта яра тхойшиннан гергонан юьхь. ХIинца уьш юьхьанца дуьйна дийцарца дагардан мел хийцамаш хилла. ХIетте а дагалецамашка йолу со.\nМича кепара дешнашца баста ца хаьа, цу гергонан дагалецамашкахь хорамо Iаьвдинчу, вайшиннан гергонан марзонах хиллачу овгало легашкахь къуьйлуш, цхьа жимма хьоьца къамеле яларан сурт тардеш, бIаьрхишна юккъехула могIанашка хьоьжуш, хьо уллохь вацаран йоьхначу шовкъаца даге ла а доьгIуш, дIатийначу ойланашна юха а хецаяла меттиг белла, вайшинна мел моьттуш хилла диканаш юкъахдовларан Iаткъамца бина яьгначу йовхонан шийла шад.\nХIетте а, и шад къелачохь собаре хилар сайн декхар хиларна, хьан цIенчу синна тIера, хазачу-даггарчу вайшиннан гергонна тIера долийна ас хIара могIанаш, Мурид. Ахь иштта цIе тиллинера хьайна, соьга хьайх яккхийта. «ГIазотан мурид воцуш, хьан дахаран некъан, кхоллараллин белхан, эшамийн-лехамийн хьашташка хьожу Мурид ву со», - чIагIдора ахь. Со ондда хьайн белшах товжа, цунах гIортор йина улло ялар дара хьуна луург. Хьайгара гIо суна эшар, и гIо хьайгара суна хилар дара хьуна луург. Иштта хила а хилира. ХIора кехатан чаккхенехь доьшург дуьххьара «Хьан ваша Мохьмад-Селахь», - хиллехь а, тIаьхьо жимма гергонан дахаллехь «Хьан Мурид» хилла дисира. Яздо ас, хьан сийлалла лерина, вовшашка кховдийнначохь дисинчу куьйгашна тIера, байбеллачохь севцинчу когашна тIера, датталучохь гIорийначу дагна тIера, дийца долийнначохь дисинчу, дезачу адаме дуьйцуш хиллачу аьхначу дешнашна тIера, заза хецначохь юкъахъевллачу мерзачу сатийсаман йовхачу ойланашна тIера, вайшиннан дахаран хиндолчунна лерина хьан хиллачу сирлачу хьесапашна тIера.\nХьайн декъазчу кхолламан цхьа чаккхе гина, цхьа жимма а бохучух кхиъна, охьахаа кхиалур моьттуш, ойланашца сатийсина, дахарехь хиланза дисинчу хьан хьегаман суьрташ цаьрца дустуш, ахь дийцинарш хIинца дагца зийзаш, хьан син къина доьлхучу даг тIера сингаттам Iаткъаран бала къурдашца къуьйлуш, вайн дагалецамийн йоккха аре даг чу ца тарлуш, цуьнца ядарх-хьадарх маслаIат ца хуьлуш, вайшиннан лаамаш багарбечу хеначу яхча яздо ас хIорш.\nХIунда девзира вайшинна? Ма сиха чекхбелира и жима мур (I967-I972 шераш). ХIун делира цу ханна довзаро вайшинне а? Шиннен а дегнех, муха тосу а ца хууш, дагахь хилла а доцучу кепара суй тесира.\nЦу суйнах цIе кхерстина, хьайца и хилар хаийта атта доцуш, мел хенаш, мел некъаш, мел бахьанаш листина ахь! Хьайн поэзин лаккхарчу тIегIанехь со уллохь нисъелла, дуккха хийцамаш бевзира хьуна хьайца. Диканехь-вонехь воьхна воцуш, собарна вицвелла, хийцавелла вевзина воцуш, цу суйнах яьллачу цIергахь вагарна сатоха орца ца даккхалуш ца висира хьо. Соьгара бен ца эшна орца, соьца бен ца йоьхна чот кхетайора ахь доллучун бахьанех. Вайшинна юккъера хенан яхалла а, сан жимчу дагца дозаделла, гIелделлачу хьайн дагна ян дуьхьало йоцуш Iийнехь а, цул толар ца хуьлуш, хийла-хийла язди. Девнаш а хили сан хьоьца ишттачунна лерина. Уьш дIа а дирзи. Мел ду уьш. Ишттачу дийцаршка кхачале-ма дукха урокаш, хьехамаш бара хьан суна луш. Къамелаш алсамдийла доладелира. Кехаташка йолу марзо шатайпа, шега денна ладоьгIуьйтуш хилира. Кехат ца догIуш-м цхьа а де дацара. Цхьа де дисинехь, шолгIачу дийнахь ши кехат цхьаьна догIура. Цхьана башхачу ницкъаца чIагIлуш, толуш, ца хилча мегар доцу герго дара и. Дуьххьара стихашна лерина хиллехь а къамелаш, тIаьхь-тIаьхьа кхечу «мукъаме» дирзира хабар. Доккхачу маьIне дара хIора дош а.\nАмма хIора хьан дашна муьтIахь дог сан ца хиллехь а, шен жималлина, хада, дIатаса ца лаарна, кехаташца дозаделла вайшиннан герго ша башха хазна яра. Цо дагца цхьа хьаам, цхьа лаам латтабора, шен маьIна даьккхина со яьлла йоцу.\nАхь хаза яздечуьнга хьоьжуш, могIанийн маьIне ладоьгIуш, хьох таръяла, хьох Iама лаьара суна. Мел хетарг хьайга олуш йоцуш, цхьа ийзалуш долу герго ас леладахь, вайшинчух цIена, вовшех кхеташ, вовшех тешаш долу хила ма-деззара гергарло хир дац, бохура ахь.\n«Ишттачунна ас пурба ца ло хьуна, герго мелла дог даьстина, дош майрра, ондда бIобулуш хила деза. Вайшинна юкъахь йогIур яц къайленаш, озадаларш, шалхаллаш, харцонаш», - яздора ахь. «Хьо жима ю. Къона ю. Къоначун дагца безамна лерина тема бен цкъачунна гергара, уллора хир яц. Цунах бен язлуш хир дац цкъа а. Цундела, ас сайгахьара пурба ло хьуна, и «безам» бохучу темина язйинарш, ийза ца луш, со-воккха, хьо-жима доцуш, хецна язъеш, схьаяийтар. Ненан-бере, беран-нене, йиша-вешин вовшашка, ур-атталла кхача къастош, шатайпа кхача алсам безаш хиларна тIекхаччалц безам ша-шатайпа луш, адаман шатайпа синхаам, синлазам, синмарзо ю. Цу марзонах ша ма-дарра бен дуьйцийла яц. Хецна ца яздинарг кхеташ хир дац, ладоьгIучун-ладогIа дог догIуш хир дац», - бохуш, ала луучунна маршо ялар хьоьхуш, дара хьан лаамах дерг. Сел даггара, сел хьанал сайн накъост хилла, кIадо, мало йоцуш, массо агIор кхетош-кхиоран болх сайца дIабахьарна, мелла а хьуна тамехь дерг хоржуш, дог ойбуш дерг ала хьийзара со а.\nЦу юкъана долу герго гергарчу шина адаман уьйрашца дара, цул совнаха дагатесна, хааделла хIума доцуш, цунна-шех, суна-сайх а. ЙоьIан кIантеpа хуьлучу безаман марзонна лерина байт цуьнга еша яхьийта а эхь хетара хIетахь-м. Ишттачух аларна бакъо йоцуш, гергара вара и. И доза цо ша дIадаьккхира, ша дуьненан хьесапца долчух кхеташ хиларе хьаьжжина. Цу тIера дIадоладелира лирика хецна, маьрша йитар, цунна дуьхьалонаш цаяр. Цунах-со, сох-иза мелла а цхьана деган схьакъаданзачу къайлахчу кIоргенехь Iехалуш хилла-кха, барта схьааьлла, яздина дош доццушехь охашимма. Цхьанхьа схьакъада хьийзаш цхьа зIийдиг хилла-кха, хIинца а хаза билгалъяьлла яланза, орам хецна яланза, ницкъ гулбан кхианза. Шен ораман чIагIалла мел ю хаъалц, тIамарш ца хоьцуш Iийна хила тарло. И кхуьуш гуш, цунна ка хьоькхуш, шега цунна меллалц дуьхьало яло хьоьжуш, цо мелла шовкъехь латтош хилла-кха, суна хIун ду а ца хууш, сан Мурид.\nМеллаша дохуш маттаца гилгаш,\nОйланаш керчаш, мохца гIа санна,\nАмалан шаго1, хьаьстина, хийци –\nСо Iехо йохку-теша хьан байташ?\nСинкхача кхочу цаьргара суна,\nХуьлучух ца кхеташ, хьесапе юьйлу.\nВай муха кхечи ишттачу гу тIе? –\nХаттанза гIала вовшашна юьйгIи.\nЦу г1алин корехь кхета малх вайна,\nЦигара боьду суьйренгахьа.\nЖовхIарех суьлхьнаш дуьйцина сайна,\nХастам бан Далла довзарна вай.\nЦхьанненна а ца хууш, ваьшшинна кхоьллира вайша шатайпа герго, иштта и кхоллалур ду бохург аьттехьа деана дацахь а дагна цкъа а. Дуьхьал маттаца ца алалург йозанан хьаьркашца далхалора, кхеталора. Йозанца дерг мелла атта, мерза хеталора. ХIора кехат дахаран цхьацца киртиг яра. Цу киртигашца дозалуш, долалуш ду мел доккха хIума а. Стенна эшара нахала даккха ваьшшинна бен оьшуш доцу, вайшинца бен дозуш доцу и герго? Амма юкьа-кара вайгахьа къарзанза ца Iийриш хиллера. Совнахчийн бIаьргашна доцург го, лергашна-доцург хеза, матто-доцург кхуллу. Цу дерригенах ваьшшинан герго Iалашдан хьийзара вай.\nВайшиннан гергонах шеконаш ерш а хиллера, вайшинна хьалхабевлла, кхечу гаьннашца дуй-теша церан доттагIалла-гергарло бохучунна тIекхиа лууш, шайн шеконийн дуьненахь вайга хьуьйсуш.\nДенна дIасалелачу почтица кхочучу кехатийн алсамдовларо массо бохург санна цец а, шек а ваьккхина хиллера. Тешна бевлларш а хиллера, дуьхьал ала ца хIуттуш, тIаьхьашха дуьйцуш. Цунах-м суна сов тIаьхьа хиира. Ишттанаш арахула кхолладелла кхерсташ лелачу хенахь-м, леррина хьаьжча, вайн синошна, соьга хаьттича, хууш цу тайпанчу хабарех х1ума дацара. Амма церан а дукха бехк бацара. Моьттийла хилла, жима-воккха ца бохуш, хьоьгара-соьга, соьгара-хьоьга долу кехаташ гуш берш почтан белхалой бен ца хилча а. Ткъа лаьмнийн ярташкахь массо цIа, хIора адам, кера юккъехь санна, шера гуш, девзаш ду. Иштта гIарадаьлла хилла хир ду-кха хилале хилларг.\nКонверто ма-ллов хуьлура яздинчу кехатан тептарш. Дуьхьал аьллачунна дуьхьало ян дезаш хуьлура, доцурш-моьттурш дукха хиларна. Цу эладитанашна юкъахьарча ца лаьара. Ца лаьара, вайн гIарадаьлла хилла доттагIалла, харцахьа даьккхина, аьшнаш дан а. Iийний я Iийр а дуй ткъа гонахарчарна хетарш хьулделла а, кIеззиг бен доцчух цара доккха сурт кхолланза а?\nДийнна дахар дара цу конверташа дIасакхоьхьуш. Ма дукха дара, лаамашца тардеш, лоьхуш, даго хьоьхурш. Уьш цхьа а къобал ца хили-кха, хьан дог айбадаллийтина, жимма самалхадаларца волавелла, сатийсинчу ЦIен-бердан басешка кхарста, садаIа ваххалц дерш мукъана а. ПIелгашца шаьш дагардалла бен дац-кха воккхавеш даьхкина денош-ма хьан. ХIетте а Iехалуш хилла-кха царах, сирлачу сатийсаро хьошуш цатам.\nЦу кIеззиг деношца мел дукха девзи,\nМел дукха зевзина, Iовжийна дог.\nАмма дог къонахчун, даланза меттах,\nКъевлинчу буйнаца собаре го.\nВайшиннан гергонан мах оццул хьесапе бацара суна юьхьанца. Амма, хьан матте ла мел дийгIи, юх-юха и хазлора. Цунах хада амал ца гора. Суна сайл дика хьуна со дика евзаш, сох соьл дика хьо кхеташ каравора. Ахь гIиттайора соьца керла ойланаш. Ахь кхийдайора кханенаш йовзаран кIоргалле. Ахь Iамайора, дахаран хийцамаш, хиламаш бевзаш, цаьрца сема хила, сема хьажа. Мел дара суна Iама луурш хьоьца, цIийнан пенашкара ара адамашна юкъа кхаччалц, мел долчарна тIе кхаччалц.\nМух-мухха сан яхар хилар, мил-милла хилла со сацар ца дезара хьуна. Ахь хьоьхучарна, ахь бохучарна тIекхиа сан са сов генахь дара. Цуьнан шен паналла, шен аьрхалла яра.\nЦунна шена хьалхара тахане бен, кхане хIун ю а ца хаьара. Ткъа ша лоьхучу кханене, дуьхьало йоцуш, мацца а, мухха а дIакхачалур ю моттара. Уьш дерриш зийна, гина ваьллачунна сан хиндерг, ца хиндерг вовшашца дуста, сан кханенийн жамI дан хаьара.\nЛаьара со Iалашъян дахаран некъан хьовзамех, лазамех. Нанас, дас шайн беран санна, даггара сан доладан, суна луург лаа, суна иэшалла ерг хилийта, массанхьа массарлахь шеца со йоьлуш, йоьлхуш уллохь Iалашъеш лело, суна болчу томах шена там хуьлуш, цу томан ирсехь жимма мукъана вахар хир ду моьттуш а, цуьнга сатесна, цунах тешначу даго шовкъ латтош вара и.\nИштта, цо санна, кIорггера, цо санна, хьанал массара дуьйцу хир ду алалур дац соьга. Дукха ца хезна суна гонаха а ишттанаш. Вовшашна диэза адамаш дуьне кхоьлличахьана хилла, хир долуш а ду. Амма, иштта къизалла лайна, бала гина, дуьненан дахаран марзонах догдиллина, шен кхолламна муьтIахь хилла, шен оьмаран чаккхене ладоьгIна Iачу хенахь карзахдаьллачу цуьнан даго юха а бала бина цунна.\nТхойшиннан гергонца хьаьвзина ойланаш, хьовзийна корта а, дог а.\nСтенна эшара цунна и?\nЭшарий-те и хIумманна а?\nХаац. Амма дог-м къонделла, андделла, дахаран кханенашна чоьташ еш, шен мерза бала доггах тIеэцна, цунах Iехаделла, хIуъа а цуьнан дуьхьа далур долуш, хийцаделла хьаьжна дуьнене.\nИза а ду-кха дахаран цхьа га, сихха кагделлехь а.\nЛелориг дицделла, генарчу со йолчу лаьмнашкахьа вирзина, массо ойланийн хаттарш, жоьпаш оцу агIонга вирзина луш дара хьан даго хьуна, ахь дийцарехь. Вайшинна а тIера, хьайн дагца, хьайца къамеле вуьйлуш, соьга дийца луурш аз доцчу маттаца хьайга дуьйцуш, соьгара хьайна хаза, хаа лууш долу жоп, хаттар соьгара хезначух тардан, хьайн ойланашца хьуо хьайн Iехош, цу Iехаваларх сакъералуш, жимма а маьлхан серло лаьмнаш тIехьара хьайна къадар мел ду, цу самукъанечу дахарх тоам хилла, чекх мел даьллачу Iийжамийн дахарца и тIаьххьара дахар доьзна, шийлачу ойланийн тIулгIе эккхош еанчу йовхачу тулгIенехь дог къонделла, жимделла, дог диллинчу дахаре вухавирзина вогIучу хьуна дерриг диканиг кечдинера цунах хьаьгначу даго.\nСирлачу лаамашка хьаьжна хIумма дац-кха вайна еллачу хенан. Суьйренга хьежар мича кепара, Iалашонца ду, Iуьйренга хьежар мича кепара, Iалашонца ду- цу хIора хенан ша-ша тайпа лаамаш, хаамаш, суьрташ билгалдора. Iуьйре… Муха дара, сатасале Венерин бIаьра хьоьжуш, ахь ечу ойланийн сурт? ХIара ду-кха и сурт:\nХьаьстина олу ас: хьоме Венера,\nКъегина хьоьжу хьо «иза» ю-теша?\nТкъа хьуна юххера кхоьлина седа\nВоккхаллехь со ву-те, ницкъана эшна?\nВарийлахь, Малика, йицъялар доцуш,\nСатасар даржарца Венера гуолахь.\nСирлачу безаман юьхьца и хьостуш,\nСан цIарах цуьнга ахь маршалла луолахь.\nВехар ву хьуна со, мел го и хьуна.\nОлуш ду: «Iаьршара са догIу синна».\nЛаьттаца хьол дезаш са ца го суна,\nХьоьца бен бIаьрсина ца ваьлла сирла.\nВенерин серлонан йовхонца йогуш,\nВайшиннан безамна хьесталахь иза.\nЦуьнца хьан сурт тарлуш, маслаIат доцу\nХьегамийн Iуьйренаш листина къиза.\nВенера буьту ас весетца хьуна,\nСайл тIаьхьа цуьнгахьа хьо а хьежийта,\nВайшиннан ирсана ас леринчунна\nДисинарш, цуьнга луш, хьоьга далийта\nЛаманийн раьгIнашца беттаса гIоттуш,\nАьхкенан Iаламан хазалла къеста.\nСтигланан шорталлехь шайха нур догуш,\nСедарчий качделла, сакъераделла.\nХьесталац суна уьш, тохара санна,\nСаготта хиийзачохь хьежа йицъелла.\nХIинца схьакъестабо царлара сайна\nДоттагIчо цIе тоьхна битина седа.\nГергонал гергара хетара дагна,\nОцунна бахьана хиларна шалха.\nХетачийн къайленаш яцара талла,\nЦу дагалецамийн кхоллало байташ.\nХьехамча хиллера суна хьох воккха,\nСинтеме, собаре кхачаре кхойкхуш.\nТешаро, хиларах хьуна сов хьоме,\nЯхь лаца Iамийра, хьоьца яхь къовсуш.\nДешарехь дазлора: «Сатосуш гIоттий,\nСахуьлчу седане хьежало веха.\nХьан цIарах цIе туьллий, эсала кхойкхий,\nХьуна гуш санна и, сецало хьеста».\nХьомсара Венера! Лийринчун васташ,\nАмалаш, лаамаш хьоьца схьакъеда\nСтигланца цхьанхьара нур догуш дайча,\nЦуьнан сийнна лерина иза ма хета.\nСатасар даржале, малхбале хьоьжуш,\nВенерин серлонца гуш ву хьо денна.\nВайшиннен меттана мерза и хьоьстуш,\nХьан безам бевзина яхар ирс хетта.\nЛаманийн даккъашка маршалла хоьттуш\nШен кIажарш Iаламна йоькъуш го малх а.\nВенера дIабаха... Цуьнан сурт лоьхуш,\nБIаьргаша Iенадо дазделла даш-хи.\nВенера хетало къайлах схьахьоьжуш,\nШегахьа хьоьжучун гIайгIанаш яйъа.\nШа чувоьллинчуьра мукъа ваккхале, цомгаш хилла, набахтин больницехь лаьттира иза дуккха а. Цу цамгаран гIелонехь а, шен дахаре юхахьаьвзинчу, мацах хербелла, хаьддачу сатийсаме вухавирзина, цунах дог ца дилладаларо вахаре кхийдош а, бохург-луург хиланза дисарна кхераро, кехатийн могIанашка гIорасиз куьйга балхамаш язбеш а, уьш суна схьакхачийта хьийзош а къахьийгира цо. Атта дацара, язъеллачу цамгарца меттахь воьжна висар дахделла, лаьмнашкахьа йогIучу дартанан тIемашца иллин мукъамаш тийсина, юха цу мукъамца лаьмнийн юьртахь цхьаннан дог эшаре дирзина лекхалуш хазарх сакъераделлачохь, шена муха кхоллало а ца хууш кхоллабеллачу деган бахамах-марзонах хада а.\nИшттачу денойн цхьана суьйрана лаьмнашкахьа йогIуш гинчу дартанца са хьаладаьлла, дегI айба ца делла, ша дартанна тIаьхьа хьоьжуш кхолладеллера цуьнан «Хьехархочуьнга» аьлла долу, Усманов Iимрана дIаолу илли. Суьйра-Коьртара схьахьоьжуш Ишхе-ламанан бухь-корта хьоьстуш, суьйренаш маьркIажене яхарх яздора цо. Мел дийци а, керла, мел хьисти а, хаза, юха-юха ала дешнаш, дешнийн маьIнийн башхаллаш муха кхоллалора, муха карайора ца хаьа, хIоразза, цхьаъ вукхунах тера ца хуьлуш, амма цхьана орамна тIера схьа ша дерриг а.\nДахаран зовкхо кIеззиг хьистина, вонаша дукха теIийна, амма гор ца вожавелла, говзачу маттана кхоьллина бакъ илланча, сийлахьчу нийсонан хьехамча, къонахошлахь къонах вара хьо. Ишттачу оьздачу къонахчунна уллохь Iема шен диканаш-вонаш вовшашца дуста а, ган а. Iема уьш шех хадо. Къонахчуьнгахь товш гуш, марзделлачо самайоху йийшина лаьттина ойланаш, х1инццалц цхьанна а хIуманан хьесапе йоцуш лаьттина йолу. Iема кхечу кепара ойланаш ян, цаьрца дуьне а, дахар а кхечу суьртахь довза а, ган а. Эццара юхаволавала лаьа ваха а (нагахь шен хан хир аьлла хетахь цунна).\nКарахь йолчу хенан лехамашна тIаьхьаюьсуш йоцуш, хьалха лелха ца гIерташ, заманан лехамашка хьаьжжина яха, Iан лаьара хьуна со.\nДIадахьалур доцу масех дукъ коча оьллина, некъаца текхаш оьхучул, таро йоллу цхьа гIуллакх схьалаьцна, цуьнца хила ма-еззара хьанал, цIена, таза хилар дара хаздийриг суна.\nХьан хьехамашка ладегIаро гергара вора, гергахьа юьгура со хьуна. Хуьл-хуьлуш, воцуш цатерг хуьлий дIахIутту хьан деган накъост хила хууш долу адам. Хийла жоп дала озаелла дисинарг ца аьлча а кхеташ хуьлура хьуна. Айхьа жоп лора ас дала дезачунна тIера, сан аланза дисинчун чулацамах кхетарца. ХIетахь суна атта хуьлуш хилла а хир ду дагна герга деанарг дIататта а. Жималла мелла а аьрха, шога, онда а ма ю. Ткъа хьуна лууш дерг дара-хьайн синкъайленехь дахаран тIаьхьенан айхьа дохучу бустамашка терра вахар хаздар. Суна луучунна муьлхха некъ а карабора хьуна, нагахь айхьа лоьхучу кепара сирла сан лаамаш хилчахьана.\nХIунда хиллера, ца хаъа, хьуна сох сел сирла седа. Мичара гулбелира оццул ницкъ, сан некъан массо мохь, хала бала хьайца дIабахьа, сан белшах язо1 ца гайта.\nХенаца карчамаш хиларах воьлла,\nСтигланца ткъес санна, лаьттаца вага\nВеанчу хьан накъост хила со йоьлча,\nСох хIунда хилира-те хьан сина бала?\nХьаннашкахь вовшашка эшаршца кхойкху\nШи кхокха санна, ваьш долуш ген-генахь,\nИллешца кхайкхира вовшашка, догуш,\nИ кхайкхар кхечарна хазар ца дезаш.\nХан йоцчу хенаца кхевдина Iаьрше,\nХьан дагна жимма а самукъа хилла,\nБицбелла хир хьуна сингаттам аьрга,\nЙогIучу заманан юьхь туьдуш сирла.\nКхиавелла хилла велира хьо хьоьгучу кепара назманаш язъеш. Церан маьIнех дуьне цецдохуш, хьайн лаамийн мерза чам эцар доьгIна ца хили хьо Маса илли юкъахдиси? Хьан ирсе хиларца со ирсе хеташ, хьо лорур вар-кха сийлаллехь веза. Хьан гIелалла яйъа накъосталла хир дар-кха соьгара. Хьан тийналла йохо байташ йоьшур яра, хьан сина аьхналла шайца ерш.\nХьан лезна дог ойбуш, сайн дагах цунна гIортор йийр яра. Хан ца хили хьуна, хьо хьоьжу седа хьайн коре кхачо. Дийцарш, лаамаш, лазамаш… Уьш диси дагалаца вайшиннах суна, масийтта шерашкахь, хьаьнга аьлла, далхо да воцуш, ахь кийрахь къийлинарг дийцина, синна кхачо хила таро хиллехьара, оццул дегаузаме хир дацара и шир ца лун чекхдевлларш. Къизачу кхолламан йийсархо хилла, хьоьгучу уьйрашна юкъахь сацар ца делла, цу массо суьртех цхьабосса чекхвалавелла волу хьо турпалхо ву, мил-милла санна воцуш, массо дорцаш, дIаьвшаш, герзаш, дахаран сингаттамечу лазамийн ойланаш зийна, юьйдина, лайна ваьлла.\nХьо кхоьруш, озалург цхьаъ лорура ахь: суна хьовзамениг, со кхетар йоцург хьайн маттана аладалар, ларамаза а.\nТамехьдерг соьга яздарехь а там хуьлуш хьан синна хиларна, хастам бу Далла, и «совгIат» хьан дагна делла, хьо мелла а хьаьстина. Ген-геннахь долчу вайшиннан синошна новкъарло яцара ул-уллохь хила, шаьш вовшех кхеташ, вовшех тешаш, вовшийн оьшуш хиларх тешначул тIаьхьа.\nВайшинна юккъера некъаш\nХьовзаме дацара дийца…\nМогIане нисдина дешнаш\nДIакхачо хиларна гIирсаш.\nЙоьхначу набаран бахьана дийца,\nМерза и йохарна там хуьлу дела,\nЯздарах Iабале, сахуьлуш сирла\nХьийсочу кехатийн мах бара беза.\nСел тергаме, къинхетаме соьца хьан хиларо гергара вора хьо дагна. Мел-меллаша заза доккхуш, хьийкъина тоелла хиллера шатайпачу исбаьхьчу бахаман беш. Цу бешара схьаIенаш хиллера суна хьан могIанаш. Коччуш со церан маьIнех кхеттийла хьоьга хаийта ца лаьара суна. Ишттаниг дагахь хир ду ца моьттина дела. Ца лаьара цу могIанийн, дерриг хьан дахар шайца дIадузуш яздинчу, сил цIеначу дагарх Iеначу хьаналчу хьан марзонна тIехула вайшиннан доттагIаллин уьйраш хадо а. Дуьхьал луш жоп доцчу кехатийн дийцарш совцуш дацара, ас юкъ йолийтича а жоьпашна. Уьш доьшуш мел Iа, со юлуш хийтира суна хьан «лазаран» поэмех, иллех, дахарх… Ахь яздора:\nИрсаца ког баккха йисна\nМеттиг ца евзачу хенахь,\nДахаран къахьалла йиъна,\nЭшначохь хьуьнарна дегIан,\nЖималлехь кхирстина волчу\nХьоьцанна айделла, тIома\nДели дог, соьга хаттанза.\nТамаше хетара сайца\nИштачун суьртахь цIе ялар\nТIекхиа гIертара дагна,\nЦIенна ган цуьнгара дагар.\nОйланаш юьйлура морзах,\nХадийна синтемах, хьолах.\nДош ала хетара бехке\nАйса ловш долчунна тIера.\nГIайгIанаш йийшина юха а кийра,\nСадаккха санна, цар хьийзайо вон.\nСуна пе тоьхна, ца ялалуш хийра,\nМаса ю карзахчу цаьргара йорт!\nЮха а геналла дуьхьал ма туьйсу,\nШегара жималла иэхьарца схьа,\nХьаьъначу марзонан хIорда чохь луьйчуш,\nТешамца тийсарца дикане са.\nАмма и геналла сихха дIайоьду,\nОйланца схьакъедда хиларна ша.\nЯшийна юьхь якъо оза куьг хьоькху,\nБешна, ца кхачало кийрара ша.\nЛуьра ду, теллича, безаман дакъа,\nХьан-хьанна кхоччуш ша зеделла дац.\nЦуьнгара вон-дика ша-шехь ца лайча,\nДийцаршца кхеталур ала хаац.\nМаржа, сан доттагIа! Велира хьо хIинца,\nДийца ца кхиъначех дийцарца Iаба.\nТIаьххьара садаIар хьан цIарца тийча,\nСо а дIакхочур ю хьо волчу цкъацкъа.\nГуш хилча хIинца вай, иэккхийна хорша,\nДайлур дара балано таIийна догIмаш,\nДекъазчу безамо лахийна йолу\nОйланаш евр яра баттаца ловза.\nБаттаца шайгара хазалла къовсуш,\nХьан дахар къагорн а лур дара нур а.\nЧа такхо тачанца цхьа гечо доккхуш,\nБилгало хир яра дуьненна гуш схьа.\nСедарчийн тобанна юккъехь хьо вехаш\nГуш санна, Iаьршашка йогIало со.\nУьш дар-кха даима вайшинна хьехош,\nДуьгуш вай ваьшша Iан баттана чохь –\nЦуьнан нур ца оьшуш ваьшшинна го.\nЦкъа а вайн лаьттана\nцхьа цамгар кхеттехь,\nДекъазчун безаман къахьалла ийна,\nИза хьан йочане – муьстачу некъахь\nАхьа мел лайначу декъана хилла.\nДеган гергонан марзонца вовшашка кхийдаш, вовшашна оьшуш, кханешна леринчу сирлачу ойланийн хаза суьрташ дохкуш, цу суьртийн барамехь некъаш-хетарш нисдалийта лаам болуш, цу лаамна герга кхочуш хиларх тешна долуш, вешан сакъераделлачохь Iалам а ваьшшинца декхало моьттуш, дерриг дIадалхо кхианзарш дагца ловзадуьйлуш, мерзачу дахаре куьг кховдийна дохккучохь юткъйели сел генара, сел хала беанчу некъан аса. И аса - дашо хьасанца кхелина, болатан зIенашца йихкина, мокхазан бердех сехьаяьлла, хадалуш йоцу безаман аса, деган дашо хьаса, жовхIарийн гIала.\nЖовхIарийн гIала ма юьйгIи ахь вайна,\nДагарца цунна чохь шен нуьрехь дог.\nIемина хилча и сан дуьхьа дага,\nАсчул сов цунна хьан дийр дара гIо?\nИрсана гIаланаш ца оьшу суна –\nЦхьаъ бен ца кхоьллина адаман дог.\nСан цIарца шеца цо мел лайначунна\nХьайца дог дитахьа, хьастахьа со.\nВайшиннан шина дагах цхьа дог ма хилла,\nШиннен а лаамаш цхьатерра го.\nШиннен а лазаме цхьа лазам хилла,\nШиннех а – вовшашна хили-кха лор.\n«Хьо-воккха, со-жима» юкъахь дац вайна.\nШиннен а цхьабосса безамаш го.\nДоккхачу ирсана хIун оьшу тIаккха? –\nМарзонах кхоллало синхазнийн хIорд.\nЦу хIордан тулгIеша дохучохь гена\nГонаха, мох балахь, хинкема дац.\nВай мичахь совцур-те? Кхочур-те стенга? –\nХаттаршна жоп хаа Дела бен вац.\nЭхI-хIай! Ма хала ду-кха, дагна гатте еш, цунна маслаIат хила ца туьгуш, дог Iуьйдуш, кийрахь сингаттамо бIарзвар.\nВала-вола меттиг ца хуьлуш, дегIан доладан хьал ца тоьаш, дуьненахь мел болу бохам шена цхьанна кхаьчча санна, цхьа къиза хьаьвза-кха и, цкъацкъа къаьсттина а. Мел доккха хIума ду, юха а сел доьхна, деза де шега деъча, хецна шен бала цхьаьнга балхийна, цуьнан мохь жимма байбина, дийцарехь ладоьгIна, кхетта, хьан дагара хууш накъост, ондда бIобулуш шех волу доттагI ца хилар. Хазахетарца я халахетарца долчунна багах даьлларг делахь, масийтта гаьннаш цунна тIетохий, доцург-долуш дой, дерг-доцуш дой, цхьа иблисан меттанийн хабарш мел сиха сийса долало нахалахь цхьаццачу. Ишттачух дийца, кхета, дагаяла, ела, елха, шеконашна шеко йоцуш волу хьо саннарг шолгIа суна хир воцу бакъ доттагI вара хьо сан, Мурид. ХIинца айсса яхьа еза сайгара гIайгIанаш, мацах ахь санна. Хьан рагI соьгахь хила езаш хилча санна, нисдели сан хьоьца язораш1 хилла дахар а.\nСо бахьанехь ахь мелла дац-кха,\nКхехкачу цIастан хи-хIорд.\nХьол хьалха со яьлла яц-кха,\nИ мала витарца хьо.\nСол тIаьхьа хьуо виса доьгIнехь,\nАхьа а мер дара и.\nХIун дийр ду? Кхолламо оьхьург\nСхьаэцар ду-кха вайн гIиллакх.\nХьайн деган патаршлара массо ойланаш, шайн-шайн массо тайп-тайпанарчу беснашца охьаяссийначу кехате яссайо аса сайн гIайгIанийн раьгIнаш. Церан бух, бохь суна сайнна бен ца го.\nИштта хийланца хилла, хуьлуш, хир долуш ду-кха хIара дуьне! Шен доккхаллин боьрахь хIокхо ца гойтуш, ца лойтуш, ца лоуьйтуш хIун ду адамашна? Цхьацца верг шен Iалашоне кхочий вуьсу, башха цунна къахьега деза аьлла хета а кхиале. Ткъа вукхо дуккха лан дезаш хуьлу ишттачу кхачархьама, шен ирс ша кхолла деза бохучунна тIетийжаш. Ткъа кхозлагIниг – массо цу хьегамашкахула, эшаллашкахула чекхвала, цуьнан массо къахьо шен кийрахь литтаелла чекхъяла, цу массо бохамехь-баланехь яхь ца яла, юкъ ца яста кхоьллича санна, массанхьа, массаьрца, даима вулавелла-къовлавелла, шен хьал-шовкъ совнахчарна ца хоуьйтуш, цунах дийцар белам ца хилийта, хи бухахь а, цIергахь а, Iан Iама кхоьллича санна, чекхвала дезаш нисло кху дахарера, ша бохург - лоьхург цунна хилале, шена бен доцург хилла ша Iийнарг хуьлуш, собар ца дохкархьама. Халонаш лан а атта хуьлу, дахаран гал-морзахаллехь хьо оьшуш, хьуна оьшуш, шиннен а хьежамаш цхьатерра нислуш волу доттагI уллохь хилча. Ишттачо ло хьуна ца тоьачохь собар, хьекъал. Хазачу хабарех шен хьекъалан башхачу Iаьнарца, синхьаам-синкхача хуьлуш Iачуьнца лаьтташ, вехаш. Ишттачу дахарца вогIург къанвала ца догIу. Хьан деган дог ду бакъ, доттагI. Цунах хадарал халаниг хир дац. Йоккха къелла, къиза цхьалла евза цунах хаьддачу дагна. И суна дика хаьа.\nЯийта, кхетийта хьовзарх, наб хьуна аьттехьа ца йогIу. Мел къахко, лахка хьийзарх, гIайгIане ойланаш кийрара ца йовлу. Мел хьайн сина маслаIат дан хьо хьийзарх, цунах гIуллакх ца хуьлу. Цкъа цхьана агIор долалахь, эццара юхадирзина далале, шен хьолах-дийнах дохале, шеца хьарчавой, вожаво даго. Цуьнца къийса хIума, цул тола хIума дац, и ша берта деана ца далахь. Ша бохучунна тIаьхьа вай дигар хуьлу деган, вай бохучуьнга ладогIале. Иштта ма хилира и хьоьца, сан доттагI. Хьо цуьнца ца ларийначул тIаьхьа бен, цуьнан йийсарера вала ца велла, цо ваттар, хьийзор кIордийна, къиза вогуш Iачул, мерза валар тоьла аьлла, хиндолчун сурт билгал доцуш, хьо воьдучу некъан бердашна тиллина тIай ду-дац ца хууш, хьайх хIун хуьлу, хьайга хIун олу, хьо мича кхачар хир ца хууш, цхьа а доза, тача девзаш доцчу некъа цу даго ваьккхира хьо, дуккха ахь шена дуьхьалонаш йинчул тIаьхьа, шел дехьа ша волуьйтур воций хаийтина.\nХийла шеддаш бина, къийлина вара хьо ишттачунна гIара ца вала. Вайн гергонан мах ца хаар а дацара и. Цул тIех делира дог. Деган шен марзо кхоллаелира вайшиннан доттагIаллина юккъехула. Цунах «шалго безам», я «шалха безам» элира ахь. Дан а дара иштта. Шийлачу дорцалара ша, хьоьга бина хаам, хаттанза хIумма доцуш, шен марзонах дуьзна даларна, эккха ца эккхахь, кхин дан хIума доцуш, хьайн лаамера, хьайн долара даьлла, хьерадаьллачу даго айбина кхоьссина, шеца цхьаьна лаьмнашка деара хьан са. Ахь иштта дийцара и. ДагадогIу суна. Хьан багах мел даьлларш дагардан, юха лехьо со ларор яц. Хено йоккха юкъ йиллина, иэс-кхетам хийцабелла. ХIетахьлерчу хьан оьмаран ханна тIаьхьа а кхиъна. ХIетте а, хIинца кхета со, къанделла хиллехьара, даго иштта хьо Iехор вацара. Дог, корта сема мел ду адам дахалуш ду. Дахалуш мел ду-адам онда ду. Онда дог мел ду – адам къона ду. Къона мел ду адам – цуьнца безам а бу. Хене хьаьжна хIумма дац. Дерриг могашаллах, хьан гонах, кхетамах дозу, дукхах дерг. Кхетам мел берг декъала веха бохург а дац и. Безам мел беха, адам дехий ткъа? Адам мел деха, безам а бехий? Цхьатерра жоп лойла дац оцу хаттаршна.\nБезам мел беха, адам дехий? Деха. Декъаза деха и. Цунна хIумма ца го цул сов. Кхин цо леха а ца лоьху. Кхин цунна эша а ца оьшу. Шен безаман цIарца луьсту массо шен цхьаналлин, гIелаллин шийла ойланаш. Цу ойланийн дуьнена волий, цунах тоам хуьлий, шех ойланаш стамлуш лаьттачу шен безаман йийсархо хуьлий, шен дахаран тийначу цхьаналлина муьтIахь лай хуьлий, шен безаман мерза бала хуьлий, и мерза бала къуьйлу кийра цхьанна а ца хоуьйтуш хуьлу цуьнан дахар. Безам а беха цуьнан ишттачу дахарехь. Цо маршо, паргIато ца ло адаман дагна. Цо ша дIа ца тоттуьйту, мел вукхунна лаарх. Я хада а ца хеда цунах, цунна и паргIато ца ялархьама санна, чIагIлой. Бес-бесар ду адаман безамца дахар а.\nБезамца декъала бехарш… Церан шайн дуьне, шайн хьажар ду гонаха. Уьш къан ца ло. Уьш гIел ца ло. Уьш дар ца ло. Массо совгIаташца, темашца доккха дуьне доккха совгIат ду царна. Царах дацара хьан дуьне, Мурид. Хьо сов тIаьхьависира. Ткъа хьалха, кхолламо хьуна ког тесна, хадийра массо хIетахьлера марзонаш а. Юха а, хьуна совгIатна я балина санна, кховдийра, мел хилларш, лайнарш херадевлла Iаччу хенахь, керла безам. Цкъа а ца ваьгначу кепара лорура ахь и вагар, цул хьалхарчех суна дегабаам хиларх а кхоьруш, байташкахь язйина кхечу йоь1ан цIе цунна лерина байташ карийна, цу геналле кхевдина, и ца тайна, со хьовзарх кхоьруш, хьайн дагца сол хьалхара лара, сол гергара хилла, сол деза хетта, сан меха хилла кхин адам хилла ца хиларх тешош юх-юха а. Даима дийца лаьара хьуна хьайн деган хьал. Лаьара, со цунах кхеташ хиларе кхачар, суна и гергара хетар, довзар. Дийца мел долий, дукха гуллора, дийца мел дийцарх, кIорда ца дора. Кхача ца лора. Мало ца йора. Цу доллучунна кечвинарг онда ницкъ, безам шеца болу дог дара, шегахь хир ца моьттина хьал-ницкъ цу безамо карабайтина, я кховдийна. Иштта хьайга кхевдина и ца къовлабелира хьуна, массо бердашна, хишна, цIарна тIехула иккхина, хьалхалерчу доттагIаллин дозанал дехьа и безам шеца баьллачу даго шена тIе кхайкхира хьо. Iалур варий ткъа дукха иштта? ХIан-хIа! Безам эшо ницкъ кху дуьненахь бац, нагахь и цIенна безам белахь. IиндагI санна, цхьана бIарлагIех кхоллабелла боцуш, ша кхиъна, кхоллабелла безам, хьан лорах ца хедаш, хьуна тIаьхьа лела. Иштта хьоьх ца къаьстинчул тIаьхьа байташка дирзира цуьнан дагар – мерза лазар – мерза бала.\nБала – сан мерза бала,\nКхоьллина хьо сина къала!\nАлахьа, со мича вала,\nЭций сайгара бала?\nХазийта суна хьайн матта,\nХьоьца ас хIун илли ала?\nАйбина я стигла вала,\nСайца хьо яьккхина къайла?\nДукхахьолахь стигланца доьзна а хуьлура цунна диэза дустарш: суьйре, Iуьйре тергалъяр, сахуьлуш, садовш хуьлу суьрташ. МаьркIажан мур бара уггар садуу шен лорург, мархаш, бес-бесар хийцалуш, седарчий, шайн-шайн каппашкахь гулделла. Цуьнан шен кхин дуьне дара, ша Iаш волчул сов гуш долу. Уьш дукха дара, да виса шен делаI! Цунна эшна хир ву-кха хийла деган накъост, цунах кхетар, шен кхолламерчу цатемаша дахаран массо чемаш чаьмза баьхначу хенахь, уьш дийцина, хораман шад баста. Массо хIуманна, мел хала и хиларх, са чIагIдан, яхь чIагIъян, къонахалла ларъян а ма дац атта, тIулган долуш санна шен дог, дахарца мел доьзначунна шек доцуш, паргIат Iийриг хилла. ХIора дог а шеца цхьацца лазам, белар, белхар доцуш дац-кха, дика ладогIалахь, ладогIа хаахь, кхиахь, лаахь. Шен деган орамехь дерш дижина лаьтташ долу аддаме дийца ца лууш ма хуьлу. Туьйра санна, массанхьа массаьрга дуьйцуш товш ма дац иштачунна леринарш. Сил деза хьуна дерш, совнахчунна – хьоьца башхалла йоцучунна - новкъарло еш бен, хенан хьем беш бен оьшуш, там беш ма ца хуьлу.\nХIора а адамца ша-ша тайпа хилар нисло-кха цундела и гергарлонаш а, вер-ваккхарна тIе кхаччалц.\nДоттагIашлахь а карабо мостагIчух тера дог долуш гонах хьийзарш. Хийрачарлахь караво хьоьца йолу уьйраш лоьхург, лоьрург. Цундела хала ду доттагIаллехь доттагIий бовза. Тешначара тешнабехк гойту. Цул йоккха къизалла а дукха хир яц.\nТешнабехк… Хийла хьайца Iовжийна, хийла хьайца эшийна, кхокха хуьлий дуьхьалхьийзаш, марзо хуьлий, даге кхийдаш, цуьнга кхаьчначул тIаьхьа, лаьхьа хуьлий, и дог доруш, дууш хьийза хьо, хIай къиза тешнабехк, хьол боьха хIума дац кху лаьттахь, стигал кIел.\nДахаран марзонан чомах, хила тарлучу кхечу доттагIийн уьйрех къахкаво ахь. Ахь цестарх, кхача ца луш, гох-гоха цесталуш, лозуш ахь катоьхна дог. Ишттачух дика хиъна сан доттагIчунна. Амма осалалла, тешамазалла шеца ца лан, кхолламера дукха лазамаш тIеэцна, уьш ловш схьавеана.\nКху дахарца доцуш, вайна ца бевзина лазарш-цатемаш бан а буй-те? Хьесап диний церан? Белахь-муьлхарш бу уьш? Ахь варх, хьуна хетарх, моттарх хуьлуш вац хьан-хьаннах накъост я доттагI. ДоттагI – и шолгIа ваша ву. Бакъволчу доттагIчо, хьан гIалаташ довзуьйтуш, хьо царах ларвийр ву. Хьоьгара нийса ца хетарг хьуна ца могуьйтуш, хьоьца девне-къовсаме вер ву. Хьан сингаттаман дакъа шена дазделла, хьуна хIун орца лаха ца хууш, гатвелла лелар ву. Хьан диканах там хилла, хьоьца шовкъ тоелла, самукъане хьийзар ву. Хьан нийсонан жоьпах тешаш, ца кхетачуьнга хаттарш дийр ду, шегара хьуна х1ун эшалла яра хуур ду, хьоьгара шена иэшалла ерг хоуьйтур ду.\nДоттагI… ДоттагIалла. Деза, сийлахь, мехала ши дош ду и шиъ. Цу бакъволчу доттагIчух ваьлларг байлахь, чIирлахь висинарг хуьлу. Изза хилира суна а. Цуьнан иэшалла, цуьнгара иэшалла! Уьш меттахIитто гергара адам дац сан. МоттаргIех тасаделла лаьтташ долу доттагIалла – и ю и ша тIехь йина гIала. Мацца а, мичча хенахь хи буха гIур йолуш ю и, хенан хIоттамашца Iалам хийца даларца. Тхойшиннан гIала – иза дегнийн уьйрийн марзонах йина хаза, мерза яра, и юхучех яцара. Йисахь, юьсур яра и, дегнаш шайн уьйрашна, тIаьххьара даьIначу сица гIорийча. Хала ду ишттачу доттагIчух хадар лан а, ган а.\nДекъаза цхьаналла евзина суна,\nЙоьхуш цу хьаннашка акхаройх угIа.\nЦул къиза хIун хилла кху лаьттан шуца? –\nЦуьнца ца Iийначо жоп лур дац цунна.\nДоттагIа вара сан вевзина генахь,\nШийлачу цхьаналлин чета таIийна.\nДуьне а къахьделла сил дезаделла,\nСерлонца доцучу коре хьажийна.\nАмма и, цIеххьана… дог тохаделла,\nЦуьнгарчу ницкъаца самалхадаьлла,\nДицдала дитина довларца керла,\nКхиира байташка яккха сайн бIаьсте.\nЦуьнца и кхирстира, Iаьршашка ваьлла,\nКхийдийра зезагаш, лаьттахь мел девлла,\nСедарчий къестийра оцунна аьлла,\nВала а сецира, барамза ваьгна.\nИ вагар дара цо хаьржина шена,\nГIеххьарчу заманан ирсана аьлла.\nМерзачу дагаран чагIа\nДагца чIагIъелира аьхналла аьхна.\nХьайн массо пхенашна лерина ойланаш-хьесапаш дуьйцуш, бан безачу белхан дукхаллех, цу балхаца хьайн гIоьнча хилла улло яьлла ас дан дезачу гIуллакхех, гондахьара дуьне девзина ца Iаш, генара дуьне, цуьнан адамаш, церан амалш, амалийн башхаллаш, Iаламаташ, хазалла йовза, ган, кхача дезачу мехкийн цIерш яра дагахь, суна йовзуьйтуш а. Стиглахула, лаьттахула кхача веза меттигаш ягарйора ахь. Доккха дуьне дерриг хьайна девзина далар тIе диллича санна Дала, сихо яра хьан, массо хиламашна тIе кхиа сахьийзаш, цара садууш. Оцу массанхьа сох гIоьнча хилла караяро, хьо кхиалург, ларавийриг хиларна шеко яцара хьан, цIеххьана цамгаро дIалаццалц.\nДа виса шен делаI! Хийла деган декъахо-накъост эшна хилла хир ву-кха хьуна а. Хийлазза листина хир ю-кха чаьмза ойланаш хьан кийра, шайгара язалла айба, уьш екъа накъост воцуш. Дагарчух хаа а, хаа лаа а уллохь адам доцуш, хьайн лазаман тов-ов хьайн дегIаца ницкъ латто дезачу собарца ловш хилар хаьржина дуьне дара хьоьца. Хьан шатайпа дуьне, хьаьнц-хьаьнцца хуьлуш а, хьан-хьанна ган, довза хууш а доцу дуьне. Ишттачу дуьненахь хьо хьуо висаро хийла илли кхолланза дисийти. Ши куьг йозанна дихкина, ши бIаьрг дахаран хазаллах Iабаран чомах ца болийта бихкина, мотт, зевнечу аьзнийн мукъамашца илли ца алийта, доттагIийн тобанехь къамеле вийларехь хьайгара диканиг ца довзийта, нахера оьшург-луург-садуург ца хаийта бихкина, жовхIарийн орамашкара бух юьйлу ойланаш нахала ца йовлийта, сацийна, ма къиза яздина хилла хьан кхолламан йоза.\nАхь лайначуьнга, хьоьга кхаьчначуьнга хьаьжча, гуш ду, декъазчу кхолламан кIомсар хьох чIогIа елла хилла хилар.\nСингаттамо бинчу моьнашка хьажархьама, хьан кийра ган куьзганаш делахьара, цуьнан цхьа а киртиг цIена карор яцар-кха хьан кийрахь. Тахана, х1етахь хьан хиллачу хене яхча, дика кхета со оцу дерригенах…\nХийламма бехк лоруш эли хьан кхоллаеллачу йовхачу ойланашна а, ца хууш хьуна уьш мел оьшуш хилла, ца хууш, мел иэшалла цаьргара лаьттина. Жималлин мор воккхалле кхаччалц шийлачу гIайгIанашца баьккхина, уллохь дог хьаста, цунах къахетарг воцуш, хьан-хьанна хьайн хьал хоуьйтур долуш а доцуш, дахаран зовкхан чам эцар ца хилла, дуьненан декъаза кхаж баьлла, хьуна лууш, моьттуш доцуш, цхьа ларамаза нисъеллачу сихаллехь луралла коча деана, йоккхачу, ехачу ирхонехь и текхо дезаш хили хьан. Цу дерриг Iазапан шераш чекхдевлла, хьайн дахаран дика иэца кхиалур аьлла хеттачу хенахь, цамгаро юха а меттахь висийтира. Со йогIура хьо ган, дукха ца ягIахь а. Кехатца санна атта ца хилара, юьхьадуьххьал нисъелча, хабар дийцарна. Эхьхетара, гIиллакх лоцура, вайна юкъахь йолчу хьан хенан лерамна делахь а.\nИштта, вай цхьаьна долчохь хабарна, амална мелла со ийзалуш хилар гучу ахь (суна и хьуна хуур ду ца моттара) элира: «Малика! Даима хабарна, амална хеццалой, кехатца санна, паргIат дешнаш олуш, луучух, гиначух хоттуш, хьайга хаьттинчунна хецна жоп луш, хьайх а, сох а дийцарна къийлалуш йоцуш, паргIат хьо ца хилахь, гонах лелаш болчарна а, вайн амалш зен-йовза луучарна а шеко кхуллур ю ахь хьайн эхьхеташ, дош халла бен ца олуш, юьстах сецарца а, къамелан дахаллехь бIаьра хьаьжна елаяла ца туьгуш, лаьтта бIаьра хьоьжуш къамеле йийларца а». Вай дикка къамелаш дира хьо ц1а вирзинчу хенахь хьан вешин кертахь. ХIетахь ас кхоччуш хьесап ца дира церан а, хьан наха лелочун а. Со хьо волчу еъча, вайша долчу чу ца вогIура хьан ваша я гергарнаш а, уьш гучехь-вай, вай гучехь-уьш долуш Iаш хиллехь а.\nХIинца кхета со, ма-хуьллу юьстахдолчу хьашташка хьожуш, уьш стенна лелаш хилла. Мелла а вайн гергонах даьржинчу «эладитанах» цхьа бахьана хилла хир ду цара схьалаьцнарг, дукха гойла а ца нисло дела (хIинца санна, некъаш, машенаш яцара мичча хенахь ваха а, ван а), вайша мелла а атта, маьрша хилийта ваьшшинан къамелашкахь.\nЯздинчу кехаташка, хьан стихаш тIехь йолчу тетрадашка хьоьжуш, вайшинна юккъе лаьтта охьайиллинчу чамди чуьра тептарш кегош, ахь, хоьржуш, уьш соьга луш, доьшуьйтуш, шайн-шайн кхоллаяларан бахьанаш дуьйцуш, суна пайда хила тарлург, соьга пайдаэцийта цIа дохьуьйтуш, уьш дешча кхолладеллачунна яздой, ас хьуна юха кехат доуьйтуш, со йогIуш карахь дохьуш, хаза мур бара болабелларг.\nМассо са а вовшашна девзаш хуьлучу лаьмнийн жимчу юьртахь гIарадевлла хиллера вайшиннан цIарца почтехула лела кехаташ.\nСуна иштта и хууш дацара.\nАмма массо хIума хIун бос болуш, муха хьожа йогIуш хуьлу хаа луучу адамашна меттиг яьллера шайн кIамлучу меттигашна даьтта хьакха. Цхьана дийнахь ас хьуна делира жимма язйинчу байтан могIанаш, дуьххьара хьо волчу еана, хьоьца къамелаш дина, цIа еанчул тIаьхьа кхолладелла.\n«Замано аьгна сан межеш,\nБIарзвелла, гIорасиз хилла», –\nБохуш, ахь яздора дешнаш,\nКхоьруш хьо хетарна хийра.\nХьо суна иштта ца хийти,\nДог деа совгIатна сайца.\nКъона и, хьоьца дIаийна,\nЧIагIдели, юха ца дала.\nЦхьа онда, онда хьо хета,\nВоккхалла аьттехьа доцуш.\nХьуна хIун нуьре малх беза,\nХилча хьо иштта ас лоруш?\n«Кху могIанаша санна дог кIаддина а, дог хьаьстина а дац сан. Ишттачу ойланан хаамийн маттаца яздинчу хьан кехато дог дашийна, кIаддина, бIаьрхишца, уьш дIа а ца дохуш, дийши ас хIара могIанаш. Суна муха хуьлу а «дицделлачу» ирсан мах бовзуьйтуш, со кхачалур вац моьттинчу дахаран лакхарчу тIегIан тIе даьлла, кху дуьненах даьлла самукъа Iаламца декъа хазделла, дерриг дуьне а сайца декхаделла серладели моьттучу хьоле вели-кха со.\nБаркалла хьуна, иштта аьхначу дешнашца со хьастарна – дог дохдарна, гергахьа хиларна.\nСо воккхаве, оьмарца дуьненахь хьо йовзарна, хьоьца герго хиларна, сан жиманиг..\nИштта чекхделира цо кехатна дуьхьал яздина жоп. Дика хета суна, мелла хено болар даздан доьллачу хенахь, цунна улло нисъелла, шелоно гIорийначуьра жимма цуьнан дог дастадалийтина, анддалийтина, дахаре юха безам бахийтина, балхана-яздарна шовкъ-ка хилийтина, жиммачул мукъана а, цуьнан дог дохдан со кхиаяларна. И ирс цунна со бахьанехь кхачаро тамбо сан дагна хIинца а. Ша ишттачу синхаамашкахь вагарна хьуьнаре хир ву моьттуш ца хиллера и адамех хаьдда ша йоккхучу ханна. Цхьа ларамаза, дагахь а ца хиллачохь, миччахула бIаьста схьакъеда сено санна, ларамаза даг чу йогIаелла, хаттанза цунах цIе яьлла, и дIаяйъа хьийзарх гIуллакх ца хилла, дагца, ойланца жимвина, хийцина дIахIоттийна бехкениг со гергара яра цуьнан деган, цо даима иштта дийцарехь. Цунна иштта хуьлучу томо там бора суна а.\nШен исбаьхьчу мукъамца, дешнашца цхьаьнадогIуш нисдала кхоьлина, Усманов Iимрана хаза, говза олуш долу и дартане лаьмнашка хабар дахьар доьхуш долчу иллин дешнаш Мохьмад-Селахьа суна совгIатна леринера. Лаьмнашкахьа йоьдуш и гича, цунна тIаьхьа хьоьжуш кхолладеллера иза «Хьехархочуьнга» аьлла.\nДахаран тIаьххьарчу дийнах дIахаьдча,\nДисина хьашташ хьайн хIиттадан метта,\nВесетца йитна хьо, веса1 го аьлла,\nАхь хIунда элира сел жирга дешнаш?\nИ хьуьнар дац-кха сан, къинтIера вала,\nХьан лаам кхочушбан лара ца ярна.\nКъонахий хили вайн, кхочуш хьан бала.\nХьан цIеран хастамна къахьоьгу цара…\nХьан меттан аьхналла езна,\nХьан дешан башхалла езна,\nХьан цIарца шолгIа къонвелла,\nСо хьуна ваца кечвелла.\nВиталахь со хьайна ваца.\nВиталахь со хьайца ваха.\nЭсалчу дашца дог хьаста,\nМел деха, цунах ма къаста.\nХаттанза, дегнашна сирла нур оьхьна,\nКхолламан карчамо хьаьстира вайша.\nМерзачу меттан мутт йозанца муьйлуш,\nДуьххьара дацара вовшашка кхайкхар.\nДенош дIацоьстучу сахьташка хьоьжуш,\nГенара кехаташ лардора денна.\nМерза аз хазанза хан яла йоьлча,\nХадарна кхерара гергарло вешан.\nКхетачу малхаца хьоьстуш хьан васташ,\nБузучу малхе хьо Iалашвар доьхуш,\nБIаьстенан бешахь ас яьккхина зама\nХетало даима шеца дIайоьхуш.\nГовзачу маттаца хьовзийна корта,\nХьайга ладегIийта кечйина хилла.\nХьоьца уьйр хиллачо хенаца къона,\nКъаналле ерзарах, уьйраш ца хийци.\nХьайл тIаьхьа йисина, яха оьмар суна хилахь, суна кхочушдан тIедехкина дуккха гIуллакхаш – белхаш бара хьан. Вайшиннан кехатийн йозанаш сан хилча, цаьрца болх беш, со генна дIагIур ю моьттучух тешна хилла хир ву-кха хьо. Айхьа санна, къахьоьгуш, поэзин могIанашка ер ю моьттура хьуна, аьлча а, яккха дагахь вар-кха. Суна гIоьнна улло хIоттар, сан Iалашонаш кхочушъеш, декъалхилийтар дара ахь хаьржинарг. Новкъарло ца хилира суна а иштта сирлачу хьан лаамех. Ахь дуьйцуш, хилийта хьийзош долу поэзин лакхара тегIанаш суна ца девзи. Ца гIирти церан лакхаллина тIекхача а. Са а ца хьийза ишттачунна. Хьуна моьттуш йолу «поэтесса» хиларна Iалашо ца хили цкъа а. Поэзи езархо ю со. Поэташ беза, уьш язъеш болу. Иштта къахьегарна йоккха корматалла, доккха собар, дика шовкъ еза. Уьш соьца яц. Доцца аьлча, хьуна таръеллера сох со йоцург. Ахь йинера сох со йоцург. Хьан поэзин шовда муьйлуш, айъаделла дог а хьийзи. Хьан оьздачу маттаца долчу къамелех хийцина схьаэца бахам боцуш, хьоьца долчу гергонан амалш, лаамаш хорцуьйтуш хии. КIеззиг хили-кха зама, дика мел дерг, пайде мел дерг хьоьгара девзина яьлла, уьш сайн амале дерзо. Амалан хийцамна, и хийца лааман гIоьнна а ма еза шортта зама. Вайшиннан масех шарахь лелийначу уьйраша дукха хийцам бира соьца: хьоьга ладегIар, сахьийзар, лаамаш – хетарш хьуна хаийта лаар, хьох дагаялар дезар, хьан лаамца дерг довза лаар, вайн гергонах син мерза кхача хилла, цуьнан доладеш хилар, цуьнан мах хууш, пусар дан Iамар. Уьш гулделира соьца, хьалха ца хилла долу.\nБаркалла хьуна, дог даьстина сирла,\nОьздачу маттаца хьастарна говза,\nIаморна амална эсала хила,\nСайгахьа кхийдачун ойланаш йовза.\nБаркалла, девзина даланзчу дахарх\nХьехамаш баларна, сема хилийта,\nКхоьруш, галъяларна ларамза шаршарх,\nУллохьа валарна, хьайн куьг кховдийна.\nБаркалла, девзина доцучу суна,\nДовхачу дешнашца шовкъ елла кийра,\nШех йозуш яхийта Iамийначунна,\nСеданах даьлла хи даларна мийла.\nХIинца оьшура суна хьо дагара дийца. Уьш шортта гулделла хиларна кийра. ДIалиста цалуурш, листа цахуурш, тIаьхьа цакхуьурш - мел дукха гулло, гуллуш хилла уьш оьмаран яхалла. Вала-вола меттиг къийло цаьрца цкъацкъа. Ишттаниг хьуна дукха девзина хир ду-кха дуккхазза а. Ишттачу киртигашкахь хьуна а эшна хир ву хийлазза хьайн декъан декъахо. Лиъна хир ду хьайн хораман шад баста, цхьаьнца дийцина, хала а, хаза а хетарш дIадала, схьадала накъост хила. Сох тарйинера ахь и. Сох и хилийта а хиира хьуна. Хиира, суна иштта хилар лаийта а. Цу доллучунна «бехкениг» хьан оьздалла, кхетаман лакхалла, массо хIума, шен маьIница нийса дуьстича, довза хаар, массо шен гаьннашца, маIашца, ша-ша хиларе терра.\nЦу хенахь суна йоккха мехалла яра хьоьгара мел догIу кехат, церан чулацам. Сан дахаре дирзина, сан дахар хилла дIахIиттира уьш, юьртарниг доцург дуьне ганза, адаман башхаллин амалшкахь мел ца моьттарш, доцуш леринарш хила тарло бохучух дагадан хуур доцучу цу хенахь.\nIамаво дахаро-м ша довза массо а шен халачу, аттачу, хазачу, ирчачу, тешамечу, тешнабехкца долчу а некъийн гечонаш довза. Iамаво уьш ган а, лан а.\nХьекъале маттера диканаш девза –\nIамаво цо оьзда ваха.\nОсалчун маттаца вочарах хеза –\nIамаво царах дIакъехка.\nХьекъале маттера йовхалла кхета –\nИйзаво цо шена герга.\nЦуьнгарчу агIонца кхин малх ма кхетта,\nСтигларчул сирла и хетта,\nIиндагIа цунна ца деза.\nБехк барий, ша акха даларх\nСан деган, шега хьо кхойкхуш,\nМел олург хилча яхь йоккхуш,\nМел дезарг хезча хьан багахь?\nДовзанзчу дахарах дуьйцур ду аьлла,\nКхетазчу Iилманах кхетор ю аьлла\nДуьненан мехалла хьуна карийча,\nХьоьца гIулч яккхарна хилира кийча.\nМехкарий сан зовкхах хьоьгур бу аьлча,\nКегийраш хьан ирсах хьоьгур бу аьлча\nХьекъалан хазаллин бараме хьаьжча,\nДика-вон хьоьца лан дохко ца яьлла.\nКхоьлинчу бIаьрсина ваьккхина сирла,\nГIорасиз дегIана беана ницкъ а,\nВайгарчу заманна хьан накъост хилла\nУллохьа яларна, дохко ца яьлла.\nДахарца кхочушдан лууш хиллачу гIуллакхийн, царна тIе ца кхачийта, уьш кхочуш ца хилийта, тIай дохийра цIеххьана хьоьца чIагIъеллачу цамгаро. Мел, мел дукха дара цIерш тоьхнарш, шаьш кхочуш хир ду моьттарш, шайга ахь деха сатийсинарш, дахаран маршонехь дерриг дIанислур ду, кхиалур ву моьттарш.\nСан хьоьга яздинчу а, хьан соьга яздинчу а кехатийн цхьа оьла яра хьан, кхечу кехатех къастийна, ша юьстах латтош. Схьаэца, ца леха атта хиларна хилла хир ду и иштта. Царах роман язъян дагахь вара хьо, «ТIаьххьара безам» я «Шалго безам» цIе йолуш, цаьршиннах гIийла хетарг муьлха ю хьаьжна валанза вара хьо. Соьга, муьлха цIе хазахета, суна цунах хетачух хеттарш дира ахь. «ТIаьххьара безам» цIе хилахь, деккъа вайшиннах лирически роман хила езаш яра хьан, адаман вовшашка кхоллалучу безамал совнахаа хIума юкъа ца ийзош.\n«Шалго безам» цIе тиллахь, вайшиннан дуьххьара доладеллачу, дайшкара дуьйна схьадогIуш хилла, цу тIера долчу хьо-хьехархо, со-дешархо хиллачу буха тIера долийна, лекхачу лакхалле кхаьчначу вайшиннан юьхьанцарчу доттагIаллина, цуьнан марзонна лерина, юха цул тIехъиккхина, цу доттагIаллехь кхечу кепара хийцаделла, къийладелла, лазадаьлла, ойла янзачу кепара, хила тарло, хилча мегар ду ца моьттучу кепара хьелхачу ойланийн йорто дог, са, корта кхечу безаман аьхналле даьхьира.\nШена ца тоьънарг лехира даго. Цунна дага лаьара цхьанна. Цунна и хан ца хиллера. Лаьара, цхьаннан дуьхьа, шена езачун дуьхьа даца, делха, дела. И а цунна ца хиллера. Къизачу кхолламан йийсарехь ша лайнарш, ша хьегнарш схьагулдина, уьш тIаьххьарчу безамца дIалистина, сапаргIат цаьрга хьаьжна ваьлча, валар а новкъа дацара. Цунна леринчу балхаца шена гIоьнча хилла уллохь со гарца яра цунна шеца гуш йолу белхан а, дахаран а шовкъ.\nБолх бан ницкъ, цу ницкъаца шовкъ, цу шовкъана бахьана дара юьхьанца, ша цIа веанчу хенахь. Шайн гергонах волчу стеган кертахь, шенна къастийна белхан кабинет йинера цунна оьшу, йозанан бара цу чохь. Адамашна юкъахь Iаш ишттачу балхана хан тоьар яц, новкъарло хир ю долийнарг чекхдаккхарна аьлла, кертахь доьзал боцуш Iачу, шен хенарчу, шен гергарчу стеган (шича я деншича) керт яра цо къастийнарг. Оцу кертахь сецира. Болх дIаболо кхиале, цамгаро лецира. Цу кертара хIусаман нана яийтира цо со йолчу…\nТIаьхьа яханчу гуьйренан шийла дерз догIуш, арахь сийсачу дахкарна арахьажа са а ца хьийзаш, чаьмза денош лаьттара. Ишттачу цхьана дийнахь, арахь кхойкхуш цхьа зуда гина, дуьхьал араелира со. Суна евзаш, цкъа а гина я юьртара яцара и зуда. Цу муьстачу дийнахь и мичара, муха кхаьчна хила еза хIокху догIучу догIанна юккъехула аьлла, цецъяьлла хьажаялар хилира сан цу ца евзачу хьеше. ТIе кIац йиллина дара духар, даша а дина. Лекхачу дегIахь йолуш, оза зуда яра и. Дуьхьалъяьлла, тIекаре йина, чуяло йоьлча, чуяр бохург хьехадойтуш дацара цо. ТIаккха кхин а цецъелира со. Керта еана, соьга кхойкхуш хилча, соьца гIуллакх долуш еана хилча, чу еана, соьца со Iачохь охьахиъна, садаIа лууш, доIур долуш и ца хилар хиъча кхин а. Юькъачу хьаннийн, акхарошца дуьхь-дуьхьал кхетар хуьлучу кхерамечу даккъийн некъахула, мохо, догIано шелйина, схьаеана иза, со юьстахъяьккхина, къамеле елира соьца. Ша тхан юьртара кхечу юьрта яха яхана хиларна, тхан керт, тхо а цунна девзаш хиллера.\n- Хьо «хьенех» юй? – сан цIе яьккхина, элира цо.\n- Мохьмад-Селахь вевзий хьуна?\n- Цо, гуттар сиха хьуна тIекхачий, юха шена тIекхача аьлла, хьажийна ю со. Цуьнан дехар кхочуш ца дича йолуш яц. Цо дукха чIогIа дехна соьга и кхочушдар, тIаккха, мало ца еш юха йирзина, шен сатедар а.\n- ХIун ду сел сиха кхочушхила дезарг? ХIун ду, сел луьрчу хIокху дийнахь хьо араяккхал, нисделларг?-цецъелира со.\nЦхьа хьарчийна, жима ларча тайпа хIума соьга кховдийра цо:\n- ХIара Мохьмад-Селахьа, гуттар ларий хьуна тIе а кхача, хьо йоцчу адаман куьйге схьа ма эцийта аьлла, еана со. Цуьнан дехарца схьа а кхечи. Юхаяха езаш а ю, цуьнан дехар кхочушдеш, цуьнан сатедархьама.\n- Сан Iойла дац чуеъна, садоIуш. Сихха и волчу дIакхача езаш ю со, хIара хьан кара дIакхачарх долчунна цунна тоьшалла дан. ХIара хьоьга кхаьчна ца кхаьчна ца хууш йолу хан Iазапехь хир йолуш ю цунна, - аьлла, кхин сацар-хабар доцуш, Даттахера Чуьрч-Ирзе дIакхача сихъелира и.\nСуна ца хаьара цо сайга кховдийнарг хIун ларча ю. Схьабосту ас бина шад. Схьаоьцу газета юкъахьарчийна хIума. Схьайосту. Массо конверташна тIехула диллина Мохьмад-Селахьа соьга яздина кехат ду. Цу кехатна бухахь шайн яздаран терахьаш рогIехь нисдеш, хаза дIалистина айса яздинчу кехатех бIаьрг кхета сан. Лов-олий, кийрахула бурко хьодуьйту цу балхо. Иштта сан цуьнгахь хилла сурт а ду цу юкъахь. (Цкъа а бIаьрхьалхара ца долуьйтуш, юьхь ерз-ерзочу агIонца хуьйцуш, леладо ша, бохура цо иза). Доьшу ас и доккха доцу кехат.\nСан гIуллакх дика дац. Со мел лаьтта хууш дац. ХIара кехат, берриг сайн дегIан ницкъ гулбеш, са а доIуш, яздан хьал ца тоьаш, халла ручка къуьйлуш, яздеш ду. Вайна кхин могаш цхьаьна гур ала дац. ХIара соьга ахь яздина хьайн кехаташ а, хьоьга ас яздина долу сан кехаташ а цхьаьна Iалашдийр ду ахь. Кхано, тIаьхьа, хьо йозанца болх бан йолалахь, оцу балхана Iаламат мехала, шортта материал ю хьуна хIара вайшимма вовшашка яздина кехаташ. Вайшимма цхьаьна бан дагахь хиллачу сан белхан планаца йогIуш, вайшинца хиллачу марзонах лаьцна, и дIаян ца юьтуш, цхьа книга язйийр ю ахь…\nИштта чекхделира и кехат. Мохьмад-Селахьа тIаьххьара соьга яздина кехат. Къизачу кхиэлан лаамца, лаамаш кхочушхиланза, царах догдиллар довзаре кхаьчначу муьрехь яздина, шен лаам ас дIаболор, кхочушбар дехна кехат.\nДика кхеташ я кхета лууш яцара со оцу кехатах. Ца дезаделира суна и. Сайна хIун хуьлу ца хууш, секундийн замано хьовзийна, сихха кхечу агIор делира сан дахар а, цуьнца доьзна мел хиллачех ойланаш а.\nБуьрсачу мох-дарцо хьере бен хIорд санна, карзахе тохадели дог, багийначу сан кийрахь хилар ца ладелла. И лазийнера, Iовжийнера. Цуьнан синтем байнера. Яйнера синкхетамца еш хилла ойланаш, цаьрца дохкуш хилла йогIучу ханна лерина долу бустамаш а.\nСийначу бIагорехь сецна, бIаьргана гина дешначу йозанан чулацам ла ца белла, хьаьжнначохь йогIаелла Iара со и кехат карахь, цо ягийна. И дохьуш еанчу зудчо, хьаннашна, даккъашна юккъехула генара схьа гIаш бечу новкъахь шен дегIаца ловш еана шело, цу кехатан дешнаш ла ца луш, со лахийна, кийра йижира, кхин дIа а ца яла. Iаламехь мел хилла шело ерриг шена схьаеллехь а, кхин тIех шеллур дацара сан дог.\nДахаран маьIна-марзо дIелира. ДIаелира кханенашка кхийдаш йолу йовхо. Эзар чов шена хиллачул тIех лазийна дог тедан, и лан дацара атта. Кхин дIа цу кехат тIе куьг ца дахьалуш, цуьнга бIаьрг бетташ, дуккха йогIаелла Iийра. ХIумма гуш, хезаш дацара суна оцу хенахь. Хууш дерг цхьаъ дара: сайна Iаламат халахетар цу кехатца кхачар а, хIинца и лан дезаш хилар а. Кхин дIа муха яха еза бохучун цкъачунна хьесап деш дацара. Юха а хаьара суна: Мохьмад-Селахьа и атта а, волуш а яздина хир доцийла. Ишттачуьнца суна цатам балур бацара цунна, массо цатам шеца лан битина а. Хаьара, шех дог диллинчул тIаьхьа цо яздина хилла хир дуй а. Со гал ца хилира иза моттарна, хаарна. Иштта юхаволучех, озалучех вацара и. Вацара текъамаш, балхамаш бечех а. Цуьнан коьрта дерг дахарехь: долуш дерг – ду, доцург – дац.\nИштта шина дашца къаста дезаш дара доцург, дерг. Кхин хеттарш, хеттаршна жоьпаш доцуш, доцца аьллачух тешаш, теша ваьхьаш хила дезаш дара гергарло, доттагIалла. Къийлар доцуш, хецна дIаолуш, схьаолуш хила дезаш дара вовшашлахь хеташ-моьттуш дерг.\nИштта бен хуьлуьйтуш я лоруш дацара цIена гергарло. Дан а ду и нийса.\n«МоттаргIонца лелош долу герго, дуйнашца чIагIдан хьийзош долу дешнаш – уьш гIаддайна хIуманаш ду. Ца хилча а мегаш, цаторуш доцурш ду». Цу тайпана хиларе кхачийнера со а цо.\nБохамна къарлуш волчех вацара и. Вацара, цакхеташ долчунна тIехь адам сихделча, сихлуш а, ша кхеташ хила везачу кепара и кхетта валлалц. Ишттаниг шен гIалатна тIекхиъна валлалц йолчу ханна гал ву. Ша гал хилар хиъча, вухавер ву. Ишттаниг кхераме вац. «Шен гIалатна къера ца хуьлуш, гIалат долчохь и ган ца лууш, шенчул сов долу дош къобалдан, толийта ца луург ву халаниг», – чIагIдора цо. ХIаъа. Со-м юкъахъелира Мохьмад-Селахьан тIаьххьарчу кехатан лорах йоьдучуьра.\nДуккха дийцарш, хеттарш хуьлура цуьнан соьца, соьгара эша гIо дацахь а, суна тамана бен дацахь а, шена хетачунна, лууш долчунна дагаволуш, шена хетарг суна муха хета хаа а, суна хетарг х1ун ду хаа а лууш. Иштта дийцарш хиллачу сацамна атта вухавалалур вацара и. Дуккханна а дуккханнах ша дала дезачу жоьпийн декхарш дагахь вара, царна кечвелла а. ТIаьххьара хьаьжначу маьлхан серлонах къаьста бIаьрса санна, дара цунна хIинццалц сатийсинчу, бан хьегначу йозанан балхана юьстахвала везаш хиларх тешарца яздина шен и кехат. КIорггера ойлайича, яздан куьйго къолам схьацаэццал ирча сурт ду и ишттачохь дагна. Амма къонахчо дог шегахь кхобу, ша деган дола ца волуш. Суна а дагахь доцуш кхечира цу массо цуьнан Iалашонашна тIе сиз хьокхуш яздина и шийла кехат. Сан долара даьлла дог а, деган лаам хадар ца лалон со а - ший а цхьабосса гIелделлера. Шиннен а цхьатерра дахаран чам боьхнера. ГIайгIане а даьллера цхьатерра. Ший а вовшех кхетара, цундела дIатийнера, х1ора шен-шен гIайгIанца.\nСтиглара охьа ша кхоьссича лаьтта,\nДожийча ирачу герзашна тIе,\nЦестича, мерцича, аьрташха аьтча,\nДог лазор дарий-те хIетахьчул тIех?\nЦестина дерриг а, цIий Iаьнна шеха,\nИ паргIат хир дара лазарна шен.\nЙоккхачу гIайгIанан йийсарехь хебна,\nДагна ца деа-кха кхин декхна де.\nДахкарах чекх хьежар дисина цунна,\nДисина дерзалахь техкабар некъ.\nХиллачу марзонах, йисинчу хьуца\nДуьйцина хIора а шегара де.\nЦхьа а тайпа шовкъ-чот йоцуш схьаэцна, цхьанхьа чу дIа-м дехкира ас и кехаташ, цо сайга схьадаийтина долу. Цо яздинарш лардеш, цхьана совгIатах хийцалур боцуш, сан бахам, сан хазна, сан самукъа хилла лардарца лаьтташ дара. Сагатделча, тIеяхана, муьлхха а цхьаъ схьаэцна, дешча, кхечу суьрта йолий, кхечу дуьнена кхочий, сакъералой дIахIоттара. ХIора дош а дагах кхеташ, дог дIадоьхуш долчу царна уллохь Iан кIордадойла дацара. Цаьрца йоьзна дIайоьдуш зама яра.\nЗамано а шен болх бо вайца. Цхьа тахане ю вайна ваьшца гушъерг. Кхин дIа хууш хIумма дац, ваьшна хетачун суьрташ бен.\nТахана кханенна леринарг – кхана доцуш, керара долий, дуьсу вай.\nТахханехь кханенна кечамбан ларийначунна кхане юьсу. И массарна ца нисло. ЙогIий схьакхочу и кхане, шен тIаьххьарчу малхбузенан сингаттамечу маьлхан гонца тIаьххьара хьаьрчий, цуьнан зIаьнарш лахьош. Суна дукха сингаттаме, Iаткъаме болуш бу и малх дIабуза керчина мур.\nМалхбузен агIонца, шен дашо зIаьнарш\nТIегулъеш, дIабаха сихбелла малх.\nВай иштта гIур ду-кха, тIаьххьара хьаьжна\nДуьнене. Даханза ца довлу цкъа-м...\nЧIогIа вон хьал долуш вигна, больницехь ву Мохьмад-Селахь бохучух хиира суна. И ган яха сацийра ас. Кхин а цхьа де дара и цуьнан дахарера суна гуш дерг. Кхин а цхьа хазахетар дара и волчу агIорхьара хуьлуш дерг. Цо а лора йовхо. Бора там, лозучу дагна жимма хьаам. Цамгар юхаер ю бохучух теша лаьара. Лаьара, цуьнан дахар дахлойла. Ша цунах эцна йоцу марзо жимма цунна кхачийта мукъана. Лаьара, шен ЦIен-бердан басахь дисинчу бераллех кхетта, жимма цигахула гуо бохуш, и дIасавала ЦIен-бердехь, цуьнан мукъаме ладоьгIуш, шен селханенан дакъазалла хьаьшна, и дIатоттуш, цунна тахане сирла гойла шен бевзачийн-безачийн гонехь. Генара сатуьйсуш юьрта кхаьчна и сирла сатийсам кхочуш хиланза биса боллу-те бохучух кхераро а Iадайора.\nРайонни больницехь и вуйла хаьара суна. ДIакхечира со. Со дIакхаьчна хан цомгашчеран садаIаран сахьт дара. Хьалхарчу корал дехьа яьлча, чухьажаеллачу кораца хиира суна, Мохьмад-Селахьан палатин коре со кхачар. Корана букъ берзийна йинчу гIовлица хиларна, аре гойла доцучу кепара метта вижина гуш вара и корехула схьа. Корах чу цхьаннан IиндагIан билгало хааелла, корехьа хьалахьажавелира и сан цIе яккхарца сихха, вовшашка хьаьжна далале. Ерриг ойланийн само тхойшиннан хиллачу гергонна тIеерзийна, цаьрца вехаш, царах хада ца луш, доIуш мел долчу сица кхин хIума дагахь доцуш, ша дахаре мохь бетташ, дагна орцах еа-кха хьо, и хезча санна, бохура цуьнан б1аьргаша.\nХалачу йовхарийн новкъарлонан ницкъаца шен бала хилла кийра дижинчух, иштта дIадахьа дезаш нисделлачух дийца лаьара цунна. Цамгаран чIагIалло ша хьийзош велахь а, бIаьрг серлабаьлла, сакъераделла гора. Дог даим ду ишттачунна кийча. Цо шена лоьхург иштта ду. Цуьнан дог а девзаш, мелла а са айбадалийта хьийзара со а. Къамел диллинчу корехула деш дара сан. Атта цунна тIевуьтуш воцу дела, со а дукха карзах ца йийлира дехаршца. Цуьнан доладеш верг вара цуьнга садаIийта араваьлла. Тхойшиннан цхьана ирсана лерина хилла хир дара Дала и сахьт. Совнахниг уллохь воцуш атто ма ду иштта девзачу адамашна шайн дегнаш вовшашка кхийдаш, вовшех кхеташ, оьшуш хилар хаийта.\nЦу хенахь, цхьа ца хууш ца нислахь, некъан машене даха дог дацара, а. Йочане хан яра со яханарг а. ЦIа яха езара гIаш. Садале цIа кхача езара. Сайн жималлица атта дацара суна иза. МаьркIаже лестича, экха ара долуш цхьа дукъ ду оцу некъахь. Цу киртигах озалуш хуьлу дукхахьолахь. Хийла некъахочунна оцу меттехь хааделла и. Сайн цIа ян езаран гIайгIа ца бича ца йолура. Цуьнан цамгарца хала валлар а, цу цамгаран чIагIалла шеца яйъа хьийза сакъерадалар а цхьаьна ийнера.\nДахарера и дIавига гIерташ, тIехьерча цамгар а, дахарца лаьттачу шен марзонах ца хада гIерташ, мел доIу са а, хьажо бIаьрг а, мел ен ойла цу дахаре ерзийна, багара мел йолу Iаь а цунна ерзийна, ша бан безаш, бан лууш хиллачу белхашна ца кхиавалар, сирла сатийсамаш кхочушхуьлу моьттуш, ша цIа варах воккхавийна валале, юха а декъазниг шен балхана вухавала дийзира. Цамгар даима тоьлаш ю адамал, нагахь кхин цуьнан оьмар яцахь. Цуьнца Iодика ян ца хIуттуш, тIаьххьара хир ду аьллачунна лерина хIума ала ца хIуттуш, сайн ойланийн дуьнене хьажаелла лааттара со а. И а шен ойланашца, со – иштта сайчаьрца, тхаьш-тхаьшшиннан дуьнене тIаьххьара хьоьжуш хилла цхьаьна вовшашна гуш. амма шен-шен ойланехь вовшашна гуш дерг тхаьш а долуш, вовшахкъастарх дог диллалуш доцу, дуккха дийца луурш дагца долуш. Цуьнан ойланехь – со, сан ойланехь – и…\nЮкъахйовла езаш яра и ойланаш а. ЦIа яха сехьа елира со корера. Эццахь тIаьхьахьаьжначу, тIаьххьара гуш хиллачу аматца, «Малика» – аьлла, т1аьхьа мох тухуш хезначу Iаьнарца вовшахкъастар хили тхойшиннан. И де ду сан синкхетамах хердаланза, ширдаланза дагца схьадохьуш. Дог лозу цо дагахь дIа мел даьхьначех. Дог лозу цунна лууш, амма кхочуш мел ца хиллачех. Мел чIогIа Iехавеллера и кху дахарх. Мел тешна вара, шиммо а цхьаьна белхаш беш, шиннен цхьаьна ирс кхочур ду моьттуш волчу дахарх. Цуьнан юкъахъевлла ойланаш, кхочуш ца хилла лаамаш, цуьнан къонделла дог, дог диллинчохь юха марзделла, хьалхачул а дезаделлачу дахарх юха а хада везаш нисдалар - уьш дерриш кхачаме хир дац маттаца дийцарх кхетамна. Шен сица, шен кхетамца гина доцу сурт атта ду дицдан а, дIататта а. Цуьнан лазам, цуьнан лаам сан сих чекхбаьлла, сайна и дика хууш хилла дела, цунах бен цунна соьга дийца луурш дукха ца хилла дела.\nТIаьххьара хьажочу бIаьргца\nХьан амат лоьхур ду гонах.\nТIаьххьара олучу дашца\nХьан цIе а юьсур ю озехь,\n– хоуьйтура цо шен дагца дерг. Со теша и иштта хилла хиларх. «Нахала валанза, меллаша тийна, хьан цIарца дахаран Iодика йийр ю ас, ваха ца доьгIнехь. Цунах тешаш хилалахь: хьол хьоме, хьол дезаш дуьтуш хIума дац хьуна сан. Хьоьгара, хьо йолчухьара кхеттачу йовхонца вохвелла, дезаделлера суна айса шех дог диллина дахар. Ваха лиънера жимма цуьнга кхевддинчохь. Лиънера хьан ирс ган. Хьан гIоьнча хилла, кхоллараллехь хьо хьалаяккха, оьцуьйтуш хьайн кхиамех марзо хьоьга». Иштта дара цунна даима дагахь дерг, лууш дерг. Вайн лаамел нуьцкъала ю дахаран кхиэл. Азаллехь иштта кхоьллинарг хийцалур дацара, мел лаарх и хийца. Тхойшиннан кехаташ яздар дукха алсам хила доьлча, набахтин цензурехь болчара сацийнера тхойшиннан дIа-схьа лелаш йолу почта. Цецъяьлла Iара со кехаташ хьедаларх. Уьш деша, царах марзо оьцуш Iан Iемина, сагатдора хIора дийнахь уьш кхачаре марзъеллачу сан.\nЭххар, хилларг дуьйцуш, ца яздеш яьллачу хенан юкъах кхетош яздина дара и. Набахтин куьйгалле дIахьедар дина хиллера цуьнан кехаташца соьца долу герго цатайначу цхьамма: «Иштта-иштта, «опасный преступник» хIинца а шен кхераме болх дIаболийна воллу, шен кехаташца жима йоI Iехош, лееш, цунах «любовный роман» еш воллу аьлла. Иштта дихкина хиллера цуьнан соьга яздина кехаташ. Цунна юха а некъ карабо цу бохамца къовса. Кхетайо цо со.\n«ГIалахь Iаш доттагI ву сан. Суна и ган аьтто хуьлу баттахь цкъа. Ас цуьнга дийцина вайшинна йинчу новкъарлонах. Хьайн кехаташ цуьнан зудчун цIарах церан адресца дохкуьйтур ду ахь. Ткъа сан доттагIчо уьш соьга схьадохьур ду. Ас а, цуьнан зудчун цIарах иштта цаьрга яздина, юха хьоьга дIахьажор ду, хьан адресца. Не было счастья, да несчастье помогло» бохург хили суна», – чекхделира кехат. (Хьешан цIе йицъелла суна, лар ца ярна).\nИштта, тхан почто болх беш лаьттачохь, юха а цу балхана тIаьхьа ваьлла, бийца мотт карийна, цу мотт тоьхначо буьйцу кхерам шеца боций хаийтича, цунах тешна, мелла и вовзарна а, юха бакъо елира цуьнан яздарна. Цхьана нохчочух вогуш, шекволуш, и болх бинарг и хеташ вара иза. Цуьнгахула чекхдолуш хиллера чубоьхкинчеран дерриге кехаташ. Суна девзаш доцчу адамера кехат деара соьга Мохьмад-Селахь Iачу набахтера. Цу тIехь цо бохург дара: «Хьоьга кехаташ яздеш, ахь дуьхьал яздеш волу стаг, хьан ден хенара хир волу стаг ву. Хьо Iеха ма яйта цуьнга. Ма язде цуьнга кехаташ. Хьоьца вогIуш вац и, хьан хенара вац».\nХиллий хьан буьйсана арахь\nСедарчийн дагаре хьежар,\nСирланиг къастийна царлахь,\nТидамца шегахьа дехар?\nХьаьстина и хьенан цIарца?\nЙист хилла муьлхачу маттахь? –\nГергарло хир дара цуьнца,\nХьан цIарах цунна цIе туьллуш.\nШайн кхолламах, кхоллараллах, кхоллараллин къайленех ша дерриг даьстина ца дийцарна, сайн деган къайленехь буьту ас цхьадолчу кехатийн чулацам.\nКехате дилла ца мегаш дешнаш шайца долуш дац уьш. Дац цхьана а тайпа осалаллех, ас Iаддита лерина хиларх. И цуьнан шен синлазам бара соьга балхийна.\nСуна бен и хаа лиъна вацара.\nСел цIена, сел тешна сайга кховдийначу цуьнан деган лазаман бараман дустар – и шатайпа сурт дара.\nИштта сурт дилла хьан-хьанна хуур я луур дарий ца хаьа.\nСан жоьпе ладегIар доцуш, ас шега ладегIаро кхачойора цунна, ишттачу деган хьал суна довзийтарехь. Муха дугIур дацара иштта хьаналчу дагца дебачу ойланийн лазамийн матте ла а.\nКIез-мезиг яцарах хиъча\nХьан кийра хьаьвзина тов,\nХьуна и яйъар ца лиъча,\nВагарна ца дира дов.\nПурба а хир дара муха\nХетачух хадаван хьо?\nIийжамца хан яьккхинчунна\nИшттаниг шалха дазло.\nСелханлера еха хенаш\nЧоьте оьцуш яцара.\nГIайгIа ярна къизчу декъан,\nХуьлуш синтем бацара.\nДерг я доцург шаьш ца хиъна\nНах вайх дийца буьйлира.\nТкъа дегнаша, долчух кхиъна,\nСедарчашна юкъахь кхерсташ,\nЛаьттан Iалам хьистира.\nЛаьттахула ловзуш лелаш,\nСинош Iаьрша дийлира.\nЛа мел дийгIи, ваьшна вовшийн\nОьшуш хиларх кхийтира.\nАмал доцуш денна гойла,\nЦIенчу дагца цIена безам\nТкъесан суьртахь кхерстира.\nХIетахь дуьйна, - эшац къийса, -\nЦунах дIа ца хедира.\nСил дезаш кхоьллинчу дахарера цуьнан дика ца кхочуш, хьайна ца хуьлуш цуьнгара марзо эцар, ахь къиза яьккхинчу хенан ойла йича, жимма а хьан дагца къеддачу йовхонна новкъарло яр нийса хир дацара, хьо мила ву, хьо мел оьшу хууш, дерриг къам а хьан лераме хьаьжна хилар хууш хилча. Оцу йоццачу ханна хьан сица мерза ойланаш, мерза сатийсамаш латтош, меллалц и хиллехь а, дахаран йовхонца, цуьнга дог дахарца, дахаре хьо самукъане хьажийтинчу ханна хастам бо ас. Сайн цхьана дашца бен ца хиллехь а, гIорийначуьра хьан дог даьстина, цуьнан шовкъ айбина, дахарехь, кхоллараллехь шовкъаца гIулч яккхийта цхьа де бен соьгара ца кхаьчнехь а, хьуна цунах совгIат хиллера. Сан вонах – хьан вон, сан диканах – хьан дика хиллера. Цу доллучо а дегнаш вовшашна гергара дира. Вовшийн лерам, вовшашкара марзонаш иэшар кхоьллира. Иштта хуьлуш ду-кх дуьненахь адамашлахь гергонаш, язораш. Иштта хадар а хуьлу-кха церан вовшех, къаста дагахь ца хиларх а. Атта дац ишттаниг. Данне атта дац.\nАс хIора буьйсанна, ахь баьхна дела,\nСедарчийн тобане маршалла лора,\nВайшинга хьежна уьш гергара хеташ,\nШиннен а меттана хастамаш бора.\nХьо дIасалеллачу ирзешка юьйлуш,\nIуьйренца бецан тхи схьалехьадора,\nЦIеначу марзонна тIера и муьйлуш,\nВаьшна ган йисина хан ягарйора.\nШайга сатийсина ЦIен-бердан даккъаш\nХьоьга ла диллина Iаш хеталора.\nИрсечу дахарна лерина ларам,\nЭрна хир ца моьттуш, со Iехалора.\nХьан маттах долучу дашца йохъелла,\nГергонан амална йолучохь сирла,\nДарцаца кхочучу гуш доцчу ткъесо,\nМерцина, хIаллакди лаамца хилларш.\nАс хIора догIанан тIадамийн\nцIарах хьо вуьйцур ву бIаьста.\nВуьйцур ву буьйсанна, дийнахь,\nхесторна кхачаме доцуш.\nДогучу седарчел сирла\nлаьттинчу лаамех лаьцна\nДийцарна бахьанаш деца,\nкийрара Iаь сан мел йолу.\nМох, дарцан, лайн цIарах\nвуьйцур ву шийлачу Iаьнца,\nГIорийна лаьттаца юьжуш,\nка хьоькхуш вижинчу барзе.\nСобаре кхачалуш боцу\nсингаттам хиларна IаьIна,\nХьо дуьхьалтийсарца денна\nдуьйцур ду, хиларна шортта.\nЗезагийн хьожанаш хоьржуш\nламанан тогIешца хуьлчу,\nХьо ловзуш иддачу ирзехь\nйолучу бацала хуьйшуш,\nШайга хьо кхийдинчу пепнийн\nгаьннашка кховдийна куьйгаш,\nДеле ас доьхур ду гечдар\nлаамза дисна хьан парзаш.\nДуьйцур ду, хийцалуш йолчу\nIаламан деа суьртан хенахь,\nБалина кхоьллича санна,\nсин кIоргехь Iийшина хилларш.\nХьастанза дисна дош байттамал хиларца Iеткъа.\nМагахь, хьан чурт ду со,\nгIаролехь хьоь хьежа дисна.\nБIаьстенца сан коре дека ма хийша,\nАз хаза олхазар, са карзахдохуш –\nХийла хьан декаре сатесна Iийна\nДоттагIа дIавахна, шолгIа гур воцуш.\nДазло цахилар и тахана дийна,\nДезачу хьоьга ладегIарах хьегна.\nIаламна, адамна хастаме хилла,\nБевзина дикачун, вочуьнан чемаш.\nСаццаза декарехь хетало дехар:\n«Виц ма ве хьайга сатийсина доттагI.\nНийса дац кхечунна латтадахь елар.\nИшттаниг хьоьца ловр дацара цо а».\nIаламна ка хьоькхуш, маьлхан нур кхерста,\nКестта цо кхолур ду бIаьстенан суьрташ.\nЖималла ягIац-кха шозлагIа керта –\nГо туьйсу горгачу кху лаьттан гу тIехь.\nАдаман кхолламехь йолу цхьа бIаьсте\nIаламан, амалан хазалла шегахь.\nЦуьнгарчу беркатан кхачонах хаьдча,\nДазлучу маххьаша детта вай бертал.\nКест-кестта хеза вайна Гадаев Мохьмад-Селахьан дешнаш т1ехь кхоллабеллачу мукъамца долу цхьа шатайпа кхолламца къаьсташ долу иллеш. Уьш хIора а адаман сих кхеташ, кIорггера дахаран маьIна дуьйцуш ду. ХIораннан а шен-шен кхоллам-сурт къеггина хаалуш ду вайна. Дуьххьара юкъадаьлча «Даймахке сатийсар» цхьа шатайпа цуьнан синлазам бевзира вайна. Кхин тIех говза цхьаммо алар хилла а, хир доцу а илли ду и.\nХIун ду со, чIоб санна, сахиллац латтош, набарха йохийна, хьовзийнарг корта:\nИллешца кхерсташ ю арахь хьан байташ,\nДаймехкан кхолламан геналла гойтуш\nКхолламан къизаллин баккхалац барам –\nШа дерриг вайн халкъан синошца доллу.\nДолийна даккхийра гIуллакхаш вайша,\nДозане кхачале, кхачийна девли.\nСиношца литтина ваьшкара хазна,\nХестийна довлале, вайгара хеди.\nМел хилларш дицдала Iамалахьара,\nЦа хьоьжуш селханалерачу новкъа.\nОйланийн йоргIалла сацалахьара,\nЦа хьоьдуш шозза ца кхочучу гуоне.\nЙоьдучу замане хьежа хьайх Iама,\nХьайчаьрца хьаьрчина ойланаш кхаба,\nНийсонан лехамехь къийсаме яла\nХьайгара иэшалла йити ахь суна.\nХалкъана паргIато, гIуллакхна беркат,\nIаламан хазалла, хIаваах терра,\nСуна хьо иэшара эшаре яла,\nКъаналлехь гIо санна шен доьзалера.\nСтигланан сийналла хьоьстуш хьан цIарца,\nБузучу малхаца лоьхуш хьан васташ,\nДералла эккхийна, собаре кхача\nАхь хьехна доьналла карадац сайца.\nСатасар, сахилар дара хьо дийнан,\nКхетачу маьлхан нур тIаьхьара царна.\nИсбаьхьчу ниIматийн майданаш башха\nАхкарехь йоккхаер лаьара хьайца.\nШа дерриг дисина, лазамна санна,\nХиллера, бохуш, цкъа дагардан наха.\nКханешна леринарш тIепаза дайна –\nИштта ло цхьаццанна дахаран дакъа.\nМарша я Даттахе, г1алара дарта,\nДоттагIчун лаамийн костаца довха!\nБIаьрсица хьоьга ла диллина Iара,\nМасачу тIемашца йогIучохь йовза.\nГIелонна вицвелла иза ца Iийна,\nЕвзачун амалаш евзина ваьлла.\nЦунна ша кхуллучу байтаца тийна,\nБезаман чIагIаллин бараме хьаьжна.\nДитий хьайн юьртаца тийсина гонаш,\nСоьгарчу марзонан маршалла хьайца,\nХIай дарта, еанчу гIала дIагIохьа,\nЛадоьгIна волчуьнан гIийла дог хьаста.\nВайшинна юккъера болатан герго -\nДахарна кхоьллина хазна ю, ала.\nВайн синойн лехамехь и хазна эшо\nЗаманан яхалла тоьур яц, ала.\nСан байтийн могIанаш цунна ду, ала,\nЕларах, елхарах дуьйцина хилла.\nХьо варе туьйсу са къобалде ала,\nХастам бан вайшиннан доттагIаллина.\nСоьгара аьхналла кхачаяй цунна,\nХьегамийн дозанах ваккхахьа жимма.\nМа-дарра дIаала хуур дац хьуна,\nЯцахь хьан маттаца мерза Iаь йийла.\nIа… Арахь Iаламат шийла ю. Буьйсанна чудирзина дерриг адам. Чохь гIовгIанаш ю кегийчу берийн. Уьш, ловзуш сакъералуш, шайн бераллин дуьненахь бохку. Царах сакъерало сан а. Цхьа доьзал, йиша-ваша. Жимма тийналла хIоьттина, ладогIаделча, хеза арахь цхьаъ, мохь бетташ, кхойкхуш. Билгалдолу и тхаьшка кхойкхуш хилар. Цо боху, Мохьмад-Селахь дIаваьлла хилар хаийта веанера ша аьлла. Цхьа инзаре хьал хIоьттира оцу минотехь даге. Кхечу кепара хилла дIахIоьттира дерриг дуьне. Цкъа а дуьненахь хилла а я хир а доцчу суьртаца хийцаделла хийтира дуьне, дахар. Суна кхин цул хьалха, сайн дукха ца яьллачу хенахь хилла сингаттаме – садуу оцу тайпа хIума девзина дацара. ТIекIелбелира кийра а, цуьнца доьзна мел дерг. Дерриг а дуьненна хилла лерира ас и сингаттам. Цу сингаттамо кийрара баьккхинчу маьхьарца орцанехь дилхира сан дог. И лазийнера… Iаламат инзаре дагийнера. Сан елхаран бахьана шена стенна ду а ца хууш, со йоьлхуш хилча, и цхьана бахьанина дуй хууш цунах ца кхеташ, сан елхарна йоьлхура сол дуккха а жима йиша. Соьга терра ша елха еза моьттуш, суна санна шена дог дан дезаш санна, йоьлхура и. Ас-м цуьнан тIаьххьа бен хьесап ца дира. Берашна юкъаеана хьаьвзинчу нанас, човхийна, сацийначух тера дара иза, кхано тIаьхьа цо ша дийцарехь соьга.\nСинхьаам хиллалц дилхича, адам сацало. Аз а кхачало.\nДаьсса хилла дIахIоьттира сан дашо дуьне. Сан вайнарг, велларг хьехархо вара. Дахаран чолхалла, дахаран массо тайпа хьийзаме, бес-бесарчу суьртийн некъех чекхваьлла, цу дахаран массо вонах ларъяла со Iамийта лууш, гонаха хуьлий а ца хууш хуьлучу шалхачу меттан гураша лацарна кхоьруш, шена езаре терра, суна а езалур ю моьттуш, Iилманан кIоргенаш ас Iамо лууш, оьзда вехаш чекхвалархьама, адамо шеца кхаба а, лардан а дезарг довзуьйтуш, сан ирсана леринарг дерриг суна кхолла, лаха хьожур волуш, нагахь шен агIонгахьара хила жимма а орца делахь, и дерриг кхочушдан шеца лаам болуш хилларг вара и суна. Кийра кхаьчначу сингаттаман барам, цо бина Iаткъам бийца цунах ала дешнаш дац цхьана а маттахь. И ша-шеца бен зелуш, хаалуш дац. Дерриг дуьне а сайца холчадаьлла, сох кхеташ хьоьжу моттара суна. Иштта яхара тезета а. Дуккха дара тхо дан-м. Юьртахь хьеший, гергара нах дукха бара цуьнан. Цуьнан хенарчу зударшца нисделира сан цига яхар а. Дуккха юкъ ю тхан шина юьртана юкъахь. ГIаш беш болчу цу некъахь нислуш мел долчу дитташна со евзаш, со мича йоьду хууш, сан дог гуш хеталора суна. Сайл холчохь ца хетара гулделлачу адамашлара цхьа а адам. Иштта хир а дара и. Суна санна иэшалла, цуьнца цхьаьна сингаттам кхечарна хиллера ала хаац. Хилахь а, сол тIех ца бевлла. ДIадирзинера тIаьххьарчу дийнан новкъаваккхар тхо цу юьрта кхачале. Хийла хьийзи кешнийн керта уллохула, цуьнан го лоьцуш, со цунна го бен аьлла ца хеташ, хабаре юьйлуш. Чуьртаца къамеле йийли, цуьнан барзан теш хилла, цуьнан цIарца коьртехь лаьттачу. Хийла къамеле йийли, со-суо яхана, цу барзаца, чуртаца къамелаш деш.\nБаьрзнаш лаьтта лекха, лоха,\nГулделла кху лаьтта тIехь,\nСингаттамца, воьдуш, вогIуш,\nАдамийн баьрзнаш дазло тIех\nЮкъакара, ка-куьг хьаькхна\nКхиниш дIогахь, бецаш евлла,\nХалла бен ца къастало.\nТидам оьцу хIора барзан,\nЦеран къайле ца хууш.\nХишца гонах хьуьйсучарна,\nДуьхьалтуьйсу хьенан сурт?\nБезам арахь дIалачкъийна\nЛаьттарш долчу йогIало.\nХиллий-те уьш юьстах Iийна,\nЛаьттах баре шайна тхов?\nДоладийраш тамехь хета,\nДIа-схьа волург хьажалой.\nБарзан кIоргехь вижнарг лерар\nШийла, кегий адамийн баьрзнаш,\nШуьга хьожуш, лехна Iа.\nСан барз хир бу шулахь аьхнарг –\nМуха хир те цуьнан гар?\nЦу буса дилхира, хетарехь, ламанан баххьаш,\nХьаннаша дегийра меллаша кадамна гаьннаш.\nСедарчий девллера баттаца ца къага къайла,\nСуо-со цхьаъ йисира, хьан цIарца\nйист хиларх хаьдда.\nМа ирча дара и - хьо вацар хаийтар суна!\nМа хала лайра и – барамаш бац цунах дийца.\nШовкъаша йохорна чот йоцуш мел хиллачунна,\nЗама айкх яьллера – аматаш деллера хийца\nСхьакхета дIабоьду малхаца бацара бала,\nСирлачу деношца хьаьрчина буьйсанаш Iара.\nЦхьаннеца бекъанза текхабен вонан мохь айса,\nКIордийна, гIелделла хьийзара са Iаьрша дала.\nУллорчу нахаца уьйрашца тIекаре яйна,\nАмалца, хабарца йоьжначех хетаеллера.\nШийлачу чуртаца яьхна хьан цIе ешчахьана,\nЛехначу дегIаца, Iадийна, йоьхна со Iийра.\nкхоамза хадийна шеца,\nСацийна аьхначу Iаьнарца хезийна оза.\nIаьнан чилла-шелонца еана Iожалла керта,\nХьо эцна яха-кха… Дахар ду доца. Цхьа доца…\nМел долу гIуллакхаш дахалац новкъа.\nДиканехь, бохамехь соьца куьг лоьцуш,\nХьайгара гIо эшна йисарна кхоьруш,\nГIиллакхца, гIуллакхца яхъ яла хьоьжуш,\nУлле хьо валарна, баркалла хьуна.\nДоцучух кхоьллина, багорна кийра,\nХенарчу нийсаршна хетарна хийра,\nХьайгара дош суна даларна шийла\nКхоьруш, со ларъярна, баркалла хьуна.\nОлучух, хетачух нийсонца кхеташ,\nГенара, гергара адамаш девзаш.\nЧелакхчу соьгара сакхташ ца лехьош.\nХьайха со тешорна, баркалла хьуна.\nЗамано вайшинна кечдарах хIуъа,\nХIинццалц сан тергамца хиллачу хьуна,\nБаркалла, ирсан чам бовзуьйтуш суна,\nСо хьоьгуш, хьох дика мел хиллачунна.\nБаххьашца къарзъяла йолалуш\nЙогIучу гуьйренан хенахь,\nХьан шийла гуьйренаш, гIайгIанца\nДоьгIначу стоьмийн мутт\nМийла хьо кхиа ца велла.\nЦIена хIу-хьекъал хьайнхьекъийта\nМаршо ца йолуш,\nМаргIалш ца далийта,\nОрамаш хедочохь хийла,\nОьланаш лахъялар доцуш,\nIазапан хьаьрмехь шо\nДаьккхина ахьа масийтта.\nХIетте а, къар ца луш,\nЖовхIараш дита хьо ларий.\nБезамца хьоьстуш уьш,\nЛераме хьоьжу нах цаьрга.\nЙовхонах хадарх ша,\nМаттаца шело ца язош,\nДаима оьзда чекхваьлла.\nАхь лайнарш Iаьткъина,\nСан бIаьрса кхелина хишлахь.\nОза а хелина, къурдашца\nКхочуш ца хиллачу\nОйланех ун хилла синна,\nСин кIоргехь текхочу\nЧевнашна даI даьлла цIийца.\nЦIен-можа духарца гIа хуьйцуш,\nСтигланца кIайн-сийна мархаш,\nЦарна байт кхолларца,\nМерзачех ойланаш луьстуш,\nСхьахьоьжуш хетало сайга.\nЛерина седанал сирла,\nВовшашна совгIатна аьлла,\nСийлахьчу гергонна дитнарш\nДацара кхалхарна лаьрра.\nХиллера хьох деган эла,\nСо а хьан ярий-ца иштта.\nЦхьаъ-лекха, важа - лоха доцуш,\nЦхьабосса дагарах кхиъна.\nХенашна генара вайша,\nВовшашка кхевдира муха?\nСинош ду цхьана дийнахь Дала\nКхоьллина, - хезнера суна.\nИ ду-те? ХIун ду-те бахьна,\nШина дагах цхьа дог а хилла,\nСел аьхна, мерза шатайпа,\nВовшашка кхевдина, кхайкхар?\nОйланца кханенаш йоруш\nСирлачу лаамна тIера\nIашшехь вай, къайллах схьайогIий,\nIожалло хададо некъаш.\nДахаран массо тайпанара гаьннашца доьзна зеделларг долчу цунна новкъа дара, шена санна, лазамашца доьзнарш довзар суна а хилар нислахь бохург… Цунна хаьара, адамаш шайн амалшца, боларшца церан бес-бесарчу суьрташца нислучех шаьш кхевдинче дерриге кхачалуш доций.\nЦунна новкъа дара сайн таханенца кхане ган ца хуучу суна хьовзамениг нисдала тарло аьлла хетадалар а. Ишттачух со ларъялийта, теза, чам боцу дакъа суна ца кхачийта, ишттачух суна ларъяла хаийта, дукха хьехамаш бора цо. Дахарехь хилла а, хуьлуш а, хила тарлучу а массо хьолана со сема хилийтарна иръян хьийзара и. Амма цуьнан хьекъал схьалаццал хьекъал хир дацара шен жималлин паналлехь дерриг дуьне дустучуьнан.\nДиц ца ло сайга ахь баьхнарш,\nШайха со кхетанза хилла.\nХIинца уьш, синпхенаш лаьцна,\nЦIийца дIаийначохь дисна.\nСан Эла! Сан некъан седа!\nХьан цIарна тIера со еха.\nЛаьттахь кхин хазна ца хета.\nДагардина девр дац вай, цуьнан дийнначу дахарх, аьлча а, цуьнан кхолламах лаьцна мел дерг. Мел дукха дийцича а, ца дуьйцуш диснарш юха цаьрца дуьстина хьаьжча, маьIна цхьаъ хир ду.\nШен дахарера схьаэцалуш долу массо дика а, шен ницкъ кхочуш мел долу массо гIо-накъосталла, адаман сица кхоллалуш, цунах дIахадалуш йоцчу уггар чIогIачу марзонан дуьхьа, дерриг шен дахар, мел и делахь а, хьуна лерина, хьох хадар – дуьненах хадарца дустучу адаме син кIоршаме шийла дош муха алалур ду, ша мел долу дош, дог цуьнан цIанонца, нийсонца, марзонца хиларх тешна хьо хиллачохь? Мел-меллаша болий, дIаболу мел стомма ша а, шена маьлхан йовхо кхачаре хьаьжжина…\nЛарамза соьгара даьлларш\nОццул хьайн синна ма къала.\nЛарий и бертаза аьлларг,\nСа цIена къинтIера вала.\nДахаран темаша шайца,\nЛаьа, хьан цхьаналла кхала.\nСамукъа латтахь хьан соьца,\nКхолламо хьастанза шеца,\nЦуьнгара чордалла йиъна,\nКъонах, хьо кхайкхина мерза,\nСан хилла шогалла йита.\nЖимачун амал ю челакх,\nЗерех чекх ца ваьлла дела.\nАндо1 ю некъ бинчу белшах –\nЦундела оцунах теша.\nАхь байташ кхуллур ю суна\nОьздачу маттаца говза.\nАс эшарш лоькхур ю хьуна,\nХилла хьан бIаьстенан хьоза.\nЭшарийн мукъамца хьоьстуш,\nВуьгур ву махкаца кхарста.\nЦIен-Бердан даккъашка хьоьжуш,\nГур хьуна бералла хьайца.\nХьан дагна тамениг кхолла,\nХир ю сох оцуьнан ялхо.\nВониг ахь герга ма оза –\nХир ду вайн дикачух далхо.\nМел сиха керча цкъацкъа дахаран чкъург. Некъа юккъехь юху ворда а. Цуьнан мохь а безаш хуьлу дIабахьа. Шена нисбеллачу некъе терра дIавоьду-кх массо а. Дукхахьолахь. Иштта сов йоккху Iаламо шен шело а наггахь. Иза а лан еза.\nДахарехь декъала яхар\nВайшиннан гергонца гора.\nЦул тIаьхьа дакъаза ялар\nАзаллин тептарша лоьру.\nЦхьаналла йитинарг соьца,\nХьоьгара Iожалла ю-кха.\nЛаьтташехь шегахьа хьоьжуш,\nДогий, дов седанан нур а.\nТахана, дуккха хан яьллачул тIаьхьа, вайн гергоне юха ладоьгIча, цуьнан цIаналлин, лекхаллин мах хIинца хIетахьчул дика хаьа суна.\nМасане дагахьбалламаш а гулло. Шен барамца хьакъ ма-дарра оьшучу хьуна довха дош ала ца ларийначунна къинтIера вала. Массо агIор хьайх онда бIоболийтина, хьо санна гергарниг суна хир вацарх со тешийна, сан дахаран уггар коьрта дакъа а, уггар чIогIа товжар яра хьо. Иза а ма ду цхьа ирс. Хьайн ца хилла ирс, аьтто суна кхоллар яра хьан Iалашо. Иштта гергара, хьанал, цIена адамаш дукха хуьлуш дац. Ишттачу хьоле адам доккху ницкъ бовза, цуьнан сий дан а хьан-хьанна хууш дац.\nХаахь а, дукханна хуур дац. Ишттачу вайн уьйрашна, уьш кхин дIа ца яхийта, декъаза кхоьллинарг декъала ца хилийта, дагахь а, тера а доцуш еана, дIавигира хьо Iожалло. Ма хала дара и лан! Лайра аьлча а, Iа-кха вай, Iанза ца довлий… ГIайгIанан кIомсаршкара дог схьа ца даккхалуш, байлахь йисир-кха, бIаьрхишца сайн дегIан хьал, шовкъ йоцуш. Хьоьга далхо, хьоьга дийца Iеминарш тешо, хьох тарван накъост ца гора. Хьо санна синкIоргера дуьйцучух кхеташверг ца хилча, сайн хораман шад цабастар коьрта лерира.\nЦкъа хьоьга кхийдина,\nЦкъа хьуна дийлина,\nШега хьо кхийдина,\nШена хьо вийлина,\nХьо лера Iемина,\nКху хьаннийн гIайгIанаш тийжаш,\nЦанашлахь зазаш а тийсалуш когех,\nМеллашчу боларца еана тийна,\nДоIанна кховдийна шагделла куьйгаш.\nДоьху ас АллахIе: реза ца хилларш\nХьоьгара дийлинехь гечдаре царна.\nВахаран мерза чам эцанза висна\nХиларан хьесап дай, къинтIера валар.\nЦIен-Бердан басошца берзина когаш\nТхинашлахь идочохь, ловзучохь гIулгех,\nХаийла дацара Дела ша воцчун,\nЦу хенахь ца хилларг схьакхочур юйла.\nХьийкъина лустделла кхузара пепнаш,\nГуолаьцна йийшина кесаршка бецаш,\nХIора цу суьртаца гергахьа еъча,\nЦIен-Бердехь цхьаьна вай кхирстина хетта.\nАкхачу кхуораца дIо жима хьоза\nСайга хьо хьехаван деана хета.\nВайшимма язданза дисина йоза\nЦIен-Бердан тогIешна девзина хета.\nДехьара, сехьара гунашка хьоьжуш,\nЦаьрца хьан йисина бералла яйна,\nКъайллах хьо цхьанхьара хьежало сайга\nМоьттуш бен, юха ца йоьрзу.\nЦамгаран хьу кхетта диккачул шена\nМаттаца сецало гIорасиз дегI.\nДийца мел лиъначийн кочараш эцна,\nЧекхдала герга ду рогIера де.\nЖимачу кораца халла дIахьежар\nВайн яртийн агIонга доьгIна диси.\nСинтеме кхачанза, гучохь хьо езар\nМарздала воларна, зIаьIап хили.\nХир-ца хир доцучу дикане кхийдар\nЦамгарал халаниг хилла карий.\nХаттанза, хеназа евзина хилларг\nХьоьгахьа кхийдаро дог а лахий.\nЦхьаналлах воьллачохь йийсаре ваьхьна,\nСуна хьох воккханиг паччахь хили.\nТамениг эшац-кха, хьоьха дIахаьдда\nХир долуш хилча а эзарзза и.\nХоршанан амалех воьллачу хенахь,\nСеданах йоларца кийрачу сан,\nВаьккхина мерзачу хьайца шовкъехьа,\nЖималле кховдийна дайдина са.\nЦамгаран хьу хилла тоъалца сайна,\nМетта цо вожаро гIорасиз во.\nЙогIучу мархаша лаьмнашкахьара\nХьан амат иэхьаро гIоли а йо.\nНабахти чохь больницехь лаьттира и цомгаш хилла. Цу чохь висаро кхин сингаттам бинера цунна. Шена луучух ала къолам хьекхар ца могуьйту шена бохуш, яздора цо. ХIетте а, цхьана дежурни медйишера кехат, ручка яьккхина, беш бу шен хIара болх бохуш, яздора цо. Мелла а сингаттам алсам баьккхинарг, цамгаро эшо долийначу шен дегIаца, кху дуьненах хадар хила доллу-те боху ойланаш хьерчаш хилла хила тарло цуьнан, ша дахаре вуха воьрзуш ву моьттуш, Iехавеллачу юкъана.\nСа эца санна, чухьоьжу\nКораца беттасан ах.\nСоьгара цунна хIун оьшу?\nIодика йо-теша я.\nНагахь и кхачахь хьан коре,\nСох хилларг дуьйцур ду цо.\nЮкъкара суна са хьаьвзий,\nЦунна чохь голахь-на1 со.\nШена гонах доцчу адаман къеллица долчунна еш хиллий-те оццул дуккха терго цо Iаламан массо хиламийн, цаьрца йоькъуш, цаьрца луьстуш ерриге шен ойланаш, мичча кепара уьш хуьлуш хиллехь а. Iаламах доттагI вина, Iаламца мел доьзначуьнца шен уьйраш тийсина, цаьрга дуьйцуш яздарна атта хуьлуш хилла хила тарло. Цхьа а декъахо воцуш ца мегачу деган т1етовжар Iаламах цо йина хиларна тоьшалла хета суна Iарш, мархаш, стигла, малхбале-бузе, сатасар – садаржар дерриг цуьнан тидамехь дуьсуш хилла хилар, царах дош алар кес-кестта хуьлуш хилар, шен цхьалла цаьрца эккхо хьийзаш. Доцца аьлча, декъазчу дахарна кхоьллина оьздачу амалах адаман са хилла-кха цуьнца дерг. Цунна Iаламат ца езара адамца куралла. Куралла шен сица, ша-шеца къовсавелла, шегара осалниг, гIалатниг ца далийта къовлавелла хиларна, нахаца ша лоьхуш дерг шеца царна ца карадайта хила езаш хетара цунна.\n«Деш долу къамел даггара, цIена, юккъехь гал-морзахаллаш йоцуш хила деза ЦIеначу хабарца тешам бац. Тешам боцург герго дац. Герго доцчохь марзо яц», – чIагIдора цо. Суна хьехарш дора цо: «Дахаран массо маьIIе кхача сахьийзаш, дIадахьалур долу – доцу дукъ ца девзаш, цу дан хьийзачу гIуллакхех цхьаннан а новкъадаьлла, нисделла хIума доцуш, кханий-кханий цхьа аьтто хир моьттуш, муха хир ца хуучу кханешка ладогIалой, Iехалой, хан ца йойъуш, оьзда, цхьа некъ къастабай, цуьнца чекхъяла хьажалахь. Цхьа а йоцург хилла чекхдер ду хьан дахар, цунна цхьа Iалашо йоцуш дIаэхахь. Хьо ехачу заманан коьрта гIирсаш хилийта кертахь (телевизор, фотоаппарат…). Хьан дахаре долчу хьежарна, хьо цунна герга йигарна дика хир ду ахь доху суьрташ. Iаламехь хьайн сина хазахетар девзар ду хьуна цу суьрташкахула, телевизоро царна тIаьхьа кхиаре доккху адам нийсачу, шена оьшучу новкъа. Хьо хиларна, кхиарна дика накъост уллохь ца хилахь, хила тарлучу кепара хиланза а юьсур ю хьо. Массо хIума ойланца дуьстина-дерина хила деза. Iаламат новкъа ду суна, хьо билггал йовзар, йовза хаар доцучуьнца нисъелла, хьан юкъ декъазчийн декъах хиларх кхерар. Варийлахь, цхьаннахьа а сихалла ма лелаелахь хьайца – сихалло новкъа ца доккху ойлайина дан догIучун некъан гIуллакх. Ма моьттара доцуш, кхечу агIор хьаьвзий, нийсса шена дуьхьал кхета ишттаниг. И суна зеделларг ду. Бийца мотт, ала дош долчу адамехь товш яц сихалла. ПаргIатваьлла, юха шега ладоьгIча, шолгIа гIалат хилла хилар хаало шен сихаллехь, тIаьхьа ша-шега ладоьгIча».\nСуна хьан хьехамаш беза,\nДахарна уьш оьшу дела.\nВайшиннан гергарло деза,\nЦIеначех и долу дела,\nВайшинца къайлеш ца еха,\nТешамехь чIагIделла дела.\nСелханлера хилларш шира\nАс хIун дора царах хIинца –\nШайца доцчу маслаIатна.\nТептарийн агIонаш хоьрцуш,\nСамаюьйлуш йийшина чевнаш.\nЦара амал кхачийна,\nСобаре Iачарах хьоьгуш,\nИэшалла хили хьох,\nБалхам бан дашца сатедан.\nХьоьга дош аьлла сайна ма-хетта,\nТIекаре ян а эхь хетарцана,\nСо йоггIушехьа юьстаха мелла,\nХьох накъост хилла карий-кха санна.\nХIун хилла хетий, волчул къонвелла,\nБер санна, хаза хьестар со ахьа.\nХьан дешан марзо шатайпа хилла –\nШовкъана кхача цо латтабора\nЦхьа Дела воцург воцуш хьол сийлахь,\nАмална эсал цо Iамайора.\nИйзалуш дийца, маттаца тийна,\nБезаман хазна соьхь латтайора.\nГоргйинчу зIаьнарийн тIамаршца\nКа хьоькхуш ламанийн баххьашна,\nДIабуза керчинчу малхаца\nСахьаьвза, схьадала санна, сан.\nIеткъа и стигланан йоьза бос,\nЦхьацца де оьмарх дIаоьцу цо.\nКханешна ца дисча тача сан,\nСелханеш ю эрна яхана.\nМалхбузен зIаьнарша, Iовдий дог,\nАз доцчу маьхьарца цIовзайо.\nТахана бIаьргаша лоцу малх\nТIехтуьлуш го кхана барзах сох.\nДIабуза керчачу малхаца\nХьерчачохь кхачало зама вайн.\nМаржа яI! Мел дукха вай дахарх,\nХаданза довлац-кха дахарах.\nМалха кIел кхелича лам, Дуьйра-Корта,\nБезаме хетало. гергарниг хьуна.\nДуккхаза мел хьийжи, хеташ и хьоме,\nДаго со виллина цуьнгахьа уьйзу.\nГIовгIанех йоьллачу аренца тийна,\nЛаьмнашка боьгIна бIаьрг кхечанхьа хьежац.\nТамаше хили-кха, хьоьгахьа кхийда\nГIорасиз даьллачохь сан деган Iийжар\nГенара хьо хьоьжу лам, Дуьйра-Корта,\nДенна со шегахьа йогIалой лаьтта.\nЭрна дац цуьнгахьа тийжарах ойла,\nХьан цIеран хастамна цуьнга дош аьлла.\nЙовхонца вовшашка кхийдина дегнаш,\nГIиллакхна дийцина кIордоза дешнаш,\nДийцинчун теш хилла йозанаш-шекъа\nДу вайца мерза уьйр латториг онда.\n1 Ишхеца – Нажи-юьртан кIоштара Ишхой-лам.\n2 Гох (диалект) - гонах.\n1 Шаго (диалект ) - шога хилар.\n1Язо (диалект ) - беза мохь, йозалла, кира.\n1Язораш (диалект) - гергонаш, юкъаметтигаш.\n1 Веса - кхелхинчун весеташ кхочушдеш жоьпалле вверг\n1 Андо (диалект) – тешам, ч1аг1о, дегайовхо.\n1 Голахь-на: (диалект.) гой хьажалахь.


Лес Троис-Домаинес — Википеди\nЛес Троис-Домаинес (фр. Les Trois-Domaines) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Гранд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Мёз. Дозанашца йу Босит, Курсель-сюр-Ер, Епп (Мез), Невиль-ан-Вердюнуа, Рамблюзен-е-Бенуат-Во. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Лес_Троис-Домаинес&oldid=5168948»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 октябрь, 14:15.


Квартал в Павлово и доставка по городу!\nВентиль латунный 15Б1П Ду25\nВентиль латунный 15Б1П Ду32\nВентиль латунный 15Б1П Ду40\nКран шар. 11Б27п1 ду15 Ру16 вн-вн бабочка\nКран шар. 11Б27п1 ду15 Ру16 вн-вн ручка\nКран шар. 11Б27п1 ду15 Ру16 вн-нар бабочка\nКран шар. 11Б27п1 ду15 Ру16 вн-нар ручка\nКран шар. 11Б27п1 ду15 Ру16 нак.г бабочка\nКран шар. 11Б27п1 ду20 Ру16 вн-вн бабочка\nКран шар. 11Б27п1 ду20 Ру16 вн-вн ручка\nКран шар. 11Б27п1 ду20 Ру16 вн-нар бабочка\nКран шар. 11Б27п1 ду20 Ру16 вн-нар ручка\nКран шар. 11Б27п1 ду20 Ру16 нак.г бабочка\nКран шар. 11Б27п1 ду25 Ру16 вн-вн бабочка\nКран шар. 11Б27п1 ду25 Ру16 вн-вн ручка\nКран шар. 11Б27п1 ду25 Ру16 вн-нар бабочка


Дешан маршо а, журналистийн бакъонаш а ларъечу дуьненаюкъарчу "Доза доцу репортераш" организацино Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а тIаьххьара хиллачух яздина твиттерерчу шайн агIон тIехь.\n"Цхьана кIиранчохь Нохчийчуьрчу "Мемориалан" куьйгалхо лаьцначул тIаьхьа луларчу республикера бакъонашларъярхойн офис ягийна, кхел йоцуш байинчех цхьаннах йиссина зуда а къайлаяьккхина. Кадыровн репрессеш а, цунна дерриг а могуьйтуш хилар а сацо хан кхаьчна"- яздина организацино.\nЦул тIаьхьа кхи цхьа твит а зорбане яьккхина "Доза доцчу репортераша". Цу тIехь дуьйцу ши шо хьалха ГIалгIайчоьнан а, Нохчийчоьнан а дозанна юккъехь журналисташна а, бакъонашларърхошна а динчу тIелатарна бехкениг хIинца а билгалваккхаза хиларх.\nСоьлж-ГIаларчу "Мемориалан" куьйгалхо Титиев Аюб лаьцна кху беттан 9-чу дийнахь, машенчуьра наркотикаш яьхна шаьш аьлла, бехкала а вуллуш. Цуьнан коллегаш тешна бу, гIуллакх бух боцуш хиларх а, наркотикаш цунна кхийсина хиларх а. Ша Титиевс а бехк тIе ца лоцу.\nКхаарин буса ГIалгIайчуьра "Мемориалан" офисах цIетесна. Организацин белхахой тешна бу, оцу зуламашца Нохчийчуьра "Мемориал" араяккха гIерташ хиларх Iедал.\nКхел йоцуш вийначу шен цIийндех талла араяьлла Теркйистера яхархо Автурханова Амина шен гергарчаьрца зIене ца йолу кIира сов хан ю.\nСтаропромыслан кIоштарчу полисхойн декъехь латтош ю аьлла информаци лела зорбанашкахь, амма муьлхачу статусехь латтош ю иза цигахь, къаьстина дац.


Екюри-ле-Репо — Википеди\n48°48′26″ къ. ш. 4°01′57″ м. д.HGЯOL\nЕкюри-ле-Репо (фр. Écury-le-Repos) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Гранд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Марна. Дозанашца йу Кламанж, Валь-де-Маре, Фер-Шампенуаз, Пьерр-Морен. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Екюри-ле-Репо&oldid=6783452»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 17 октябрь, 15:18.


Шемара хьалхара вайнах кхаьчна Нохчийчу\nШема/Урдан-пачхьалкх -- Шемара мухIажираш а, меттигера бахархой а, кху мархийн баттахь машар боьхуш, ламаз деш бу Урдан коьртачу гIалахь Амманехь, Шеман векалаллина хьалха, 26Товб2012\nШема-пачхьалхара тIемаш бахьана долуш махках бевлла дуьххьарлера нохчийн доьзалш гучубоьвлла Нохчийчохь. Меттигерчу Iедалша хIинца а уьш цIаберзоран программа тIеэцна яцахь а, шай таронца а, шайн гергарчу нахана тIетовжуш бу уьш. Шемара кху деношкахь Нохчийчу кхаьчначех ву Вайнах Мохьмад.\nВайнах Мохьмад Димашкъ-гIалара Нохчийчу веана масех де ду. Соьлж-гIалахь цуьнан жимах волу ваш веха дукха хан ю. Цундела цунна атта хир ду кхузахь дахарах вола.\nШемара и нохчи Нохчийчу оьху масех шо ду. Ша вогIучу хенахь шен доьзал а балош вогIуш хилла иза хьалха. Амма хIинца, Шемахь долу хьал бахьана долуш баьхкина уьш. Я кхечу дешнашца аьлча, тIамах боьвда баьхкина.\nШа а, шен дай а Iийначу махкахь хьал муха доьрзур ду цунна хууш дац. Цундела Мохьмада емал ца бо президентан Асада Башаран агIончаш а, я цунна дуьхьал лаьтташ болу гIаттамхой а. Димашкъехь муха дара хьал, хьо Нохчийчу вогIучу хенахь аьлла, шега деллачу хаттарна ишшта жоп делира Вайнах Мохьмада.\nВайнах Мохьмад: «ТIамехь хала ду. Эшам хуьлу. ДIаса лела хала хуьлу. ПаргIато ца йохьу тIамо. Со Шемара араволучу хенахь Димашкъ-гIалина йистехь бара тIом. Цхьа кIира далале, иза гIала чу а кхаьчнера. ГIалин юккъехь хIинца сецна боху. Амма йистошкахь боьдуш бу».\nМаршо радио: «Асадана дуьхьал тIом бечаьрца цхьаьна нохчийн тIемалой а бу бохуш, дийца долийнера. Иза бакъ ду аьлла, хетий хьуна?\nВайнах Мохьмад: «Суна хезна хIума дац иза. Иза бакъ далахь тамаш бу».\nВайнах Мохьмаданна, гарехь, лууш дац, Шемахь лаьттачу тIеман мах хадо. Цундела шега рогIера деллачу хаттарна, ойла а йина, делира цо жоп.\nВайнах Мохьмад: «ВаллахI ца хаа суна-м. Дикачу агIора иза доьрзур дац те, во хIума ю тIом. ДоIанаш до-кх оха иза чекхабалийта бохуш. Мискачу нахана хуьлу берриг а бала».\nНохчийчу веача, Шеман пачхьалкхара Мохьмадана моьттина хира дара, кхузахь шена проблемаш хир яц аьлла. Амма тахана махкахь уггаре а чолхе лоручу баланна т1еIоттавелла иза а, цуьнан ваша а, ткъа уьш санна Iарбийн пачхьалкхашкара Нохчийчу баьхкина болу кхин а иттех доьзал а. Цара хьалха Соьлжа-гIалахь эцна долчу цIеношна чохь, уьш шайн дола а даьхна, бехаш кхи нах бу.\nВайнах Мохьмад: «23 шо хьалха Соьлж-гIалахь керт эцнера оха. Тхайн дешича цига охьахаийнера оха. Цо ша веле хьалха цу х1усам чу цхьа нах ховшийнера. ХIинца цара шаьш долахой ду аьлла, кехаташ кечдина, цу чуьра ара ца бовлу уьш. И гIуллакх цхьана агIор доьрзург хиларе сатуьйсу аса».\nГIебартойн-Балкхархойн махка Шеман пачхьалкхара чергазойн иттанаш доьзалш цIабирзина. Меттигерчу Iедалша уьш шайн йолчу таронца тIеэцна. ХIинца, интернетехь орца дала аьлла, кхайкхам бина Шемахь бехачу хIирийша.\nХIирийн махкахь бехачу могIарерчу наха, кхин дан хIума дацахь, ахчанца гIj дйира ду бохуш, царна синтем бина. Iедалш а оцу хьокъехь болх беш ду бохуш хаамаш бу. Нохчийн Iедалшка кехат яздина Шемарчу иттанаш доьзалша, шаьш цIа доьрзура дара аьлла. Цкъачунна жоп делла дац царна.


Бувин — Википеди\n50°34′44″ къ. ш. 3°11′11″ м. д.HGЯOL\n▼756 стаг (2019 шеран 1 январь)\nБувин (фр. Bouvines) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ.\nДозанашца йу ГгӀуьзон, Сизуен, Сенген-ан-Мелантуа.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бувин&oldid=7816470»


Шомержи — Википеди\n▼477 стаг (2018 шеран 1 январь)\nШомержи (фр. Chaumergy) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бургунди — Франш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Юра. Дозанашца йу Фулене, Буа-де-Ганд, Ла-Шассань, Ла-Шо-ан-Бресс, Комменай, Франшвиль (Юра), Ле-Вилле, Бовернуа. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Шомержи&oldid=5195807»


Найдена деталь КАМАЗ кулак , стр.1.\n1. - 2233-3501126 втулка разжимного кулака - Запчасти заводов-смежников\n2. 5320 3501126-01 втулка разжимного кулака - Тормозная система\n3. 4310 2304029 корпус поворотного кулака - Передний мост 4310\n4. 4310 2304028 корпус поворотного кулака - Передний мост 4310\n5. 5320 3001012 кулак - Передний мост\n6. 5320 3001013 кулак - Передний мост\n7. 5410 2703030 кулак - Устройство седельно-сцепное\n8. 5410 2703028 кулак запорный - Устройство седельно-сцепное\n9. 6520 3001012 кулак поворотный - Передний мост\n10. 4308 3001012 кулак поворотный - Передний мост\n11. 4308 3001012-50 кулак поворотный - Передний мост\n12. 5320 3001011 кулак поворотный - Передний мост\n13. 53205 3001011-02 кулак поворотный (комплект) - Передний мост\n14. - 340-005-7301 кулак поворотный левый - Запчасти заводов-смежников\n15. 53205 3001013-10 кулак поворотный левый - Передний мост


Парагвай Клаусура - 2019 тур № 6 . Футбол. Чемпионат страны.


NGC 4339 — Википеди\nNGC 4339, UGC 7461, PGC 40240, 2MASX J12233494+0604541, MCG+01-32-036, VCC 648, EVCC 2088, SDSS J122334.94+060454.4, UZC J122335.0+060454, Z 1221.0+0621, Z 42-68, LEDA 40240\n0,004303 ± 3,0E−5\n1293 километр в секунду\n12ч 23м 34,9404906978с\n+6° 04′ 54,466056554″\nNGC 4339 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nWikiSky-da NGC 4339: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ NGC/IC (English). NGC 4339.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_4339&oldid=5059016»


Сапуа (Юра) — Википеди\nСапуа (фр. Sapois (Jura)) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бургунди — Франш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Юра. Дозанашца йу Еквиллон, Бур-де-Сиро, Шампаньоль (Юра), Лан (Юра), Мурнан-Шарбонни. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сапуа_(Юра)&oldid=5183393»