Будапешт — Башҡорт Википедияһы\nБудапе́шт (мадьярса Budapest (мәғл.) [ˈbudɒpɛʃt]) — Венгрияның баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы. 2014 йылдың ғинуарына 1,745 млн халҡы менән Европа берләшмәһендә һигеҙенсе урында булған. 1873 йылда бер нисә венгр ҡалаһының: Дунай йылғаһының көнсығыш ярындағы Пешт һәм Дунайҙың көнбайыш ярындағы Буда менән Обуданың бергә ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән.\nБуда, Пешт һәм Обуда\n1 744 665 кеше (2014)\nвенгрҙар — 91,2 %\nнемецтар — 1 %\nсиғандар — 0,8 %\nсловактар — 0,3 %\nбашҡалар һәм билдәһеҙҙәр — 6,7 %\nрим католиктары — 45,5 %\nгрек католиктары — 1,6 %\nпротестанттар — 15,2 %\nатеистар — 19,5 %\nбашҡалар — 17,7 %\nбудапештар; урыҫса будапе́штец, будапе́штка, будапе́штцы\nЯуым-төшөм йылына уртаса\nБуда һәм Пешт, XVI быуат.\n1.1 Демографик тарихы\n2.2.1 Маргит утрауы\n4.1 Һауа транспорты\n4.2 Ғәҙәти транспорт\n4.2.2 Ҡала йәмғиәт транспорты\n4.2.3 Тимер юл\n4.3 Һыу транспорты\n5 Тарихи урындар\n5.1 Андраши проспекты\n5.1.1 Андраши проспектындағы мөһим объекттар\n5.2 Буда ҡәлғәһе (Ҡәлғә районы)\n5.3 Ҡала паркы\n5.4 Дунай ярҙары\n5.5 Геллерт тауы\n5.6 Үҙәк баҙар һәм Азатлыҡ күпере\n5.7 Геройҙар майҙаны\n5.8 Дохань урамындағы Ҙур синагога һәм Холокост музейы\n5.9 Парламент бинаһы\n5.10 Изге Иштван базиликаһы\n5.11 Азатлыҡ майҙаны\n5.12 Ваци урамы\n6 Будапешт музейҙары\n7 Будапешт — курорт ҡалаһы\nТөп мәҡәлә: История Будапешта\nБеҙҙең эраға тиклем I быуатта хәҙерге Будапешт урынында Көнбайыш Европала йәшәгән боронғо кельт ҡәбиләләренең «Ак-Инк» атамалы сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге, йәшәгән урыны (урыҫса поселение) булған. Беҙҙең эраның 89 йылында был ерҙәргә боронғо римляндар килгәс, биләмәләр был дәүләттең Паннония провинцияһы составына инә. 106 йылда Ак-Инк Аквинкум итеп үҙгәртелә һәм административ үҙәккә әйләнә. Ҡалала римдәрҙең гарнизоны урынлаша, халыҡ һаны 20 мең тирәһе була. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған археология паркында йәмәғәт биналарының, шәхси йорттарҙың, һыу үткәргестәрҙең емереклектәрен күрергә була. IV быуатҡа тиклем Аквинкум Түбәнге Паннония провинцияһының баш ҡалаһы була. Ҡалала римдәрҙең II Ярҙамсыл легион тора.\n450 йылға остготтар һәм һундар римляндәрҙы ҡаланан ҡыҫырыҡлап сығара, һәм Паннония Һундар империяһының үҙәгенә әйләнә.\nБөгөнгө Пешт назывался ул заманда Contra Aquincum (Против Аквинкума, Аквинкум ҡаршыһы) тип аталған бәләкәй генә ауыл була.\nҺундарҙан һуң ҡала аварҙар, артабан Бөйөк Моравия хакимлеге аҫтында ҡала.\nВенгрия парламенты бинаһы — Баш ҡаланың визит карточкаһы\nЯҡынса 895 йылдар тирәһендә унан алдараҡ Көньяҡ Урал, Волга буйынан күсеп киткән Арпад етәкселегендәге венгр ҡәбиләләре Дунай буйына килә, Аквинкум Буда (аҙаҡтан Обуда — Иҫке Буда) итеп үҙгәртелә һәм Венгрияның беренсе сәйәси үҙәге була. Йөҙ йылдан һуң бында Венгр дәүләте ойоша.\nПештта Изге Рим империяһынан һәм Франция короллегенән кешеләр килә башлай.\nБатый хан етәкселегендәге монгол ғәскәре ҡыпсаҡтарҙы эҙәрлекләп килеп, 1241 йылда венгр ғәскәрен тар-мар итә, унан Буда менән Пештты талай. 1247 йылда король Бела IV Ҡәлғә тауында король нығытмаһын- Буда замогын төҙөтә. 1361 йылда Буда Венгр короллеге баш ҡалаһы тип иғлан ителә.\n1473 йылда Будала Андраш Хесс тәүге венгр китабын- «Венгер йылъяҙмаһын» баҫып сығара.\n1541 йылда Буда менән Пешт Ғосман империяһы ҡулына эләгә. Ҡала тиҙ арала бөлә, халыҡ һаны ла аҙая. Будала төрөк пашаһының резиденцияһы була,ә ҡала виләйәт үҙәге тип иҫәпләнә. Бары тик 1686 йылда 40 көн ҡамап тотҡандан һуң венгрҙар Буда ҡәлғәһен штурмлап ала. Осраҡлы ғына дары складына туп төшөү һәм бер нисә иң яҡшы төрөк яугирының һәләк булыуы арҡаһында төрөктәр еңелә. Габор исемле тупсыға Утлы тигән ҡушамат тағыла (Tüzes Gabor).\nҠаланы Ғосман империяһы хакимлығынан Лотарингия герцогы Карл азат итә, һәм ул Габсбургтар дәүләтенә ҡушыла. XVIII быуатта Пешттың сауҙа үҙәге буалараҡ үҫеш осоро башлана.\n1800 йылда Пештта йәшәгән халыҡ һаны Буда менән Обудалағынан күберәк була. Киләһе быуатта Пештта халыҡ һаны 20 тапҡырға арта һәм 600 кешегә етә, ә Буда менән Обуданыҡы тик 5 тапҡырға ғына. Өс ҡаланы 1848—1849 йылдарҙағы революция ваҡытында берләштерәләр. Ләкин революция еңелеп, Габсбургтар хакимлығы яңынан тергеҙелгәс, ҡалалрҙы яңынан бүләләр. Өс ҡаланы һуңғы тапҡыр Будапешт исеме аҫтында 1873 йылдың 17 ноябрендә айырым Венгрия короллеге хөкүмәте берләштерә (Австро-Венгерия килешеүе). Ҡала бик йылдам үҫешә. 1896 йылда Будапештта венгрҙарҙың яңы Ватанына килеүҙең 1000-йыллығын киң билдәләйҙәр. 1900 йылда берләштерелгән ҡалала 730 мең кеше йәшәй.\nБуда тауынан сылбырлы Сеченьи күпере күренеше\nXIX быуат уртаһында Венгрия тимер юлдары төҙөлә башлай. Буда менән Пешттан линиялар Төньяҡ Европаға, Венаға, Балҡанға һәм Карпат тауҙарына табан һуҙыла.\n1873 йылда ҡала урамдары электр фонарҙары менән яҡтыртала, 1887 йылда Будапештта трамвай йөрөй, 1885 йылда — ҡала телефоны эшләй башлай, 1896 йылда — Европа контаинентында тәүге метро төҙөлә.\n1918 йылда Венгрия республика тип иғлан ителә, 1919 йылда — совет республикаһы. Советтар ҡолатыла, Венгрияла власҡа адмирал Миклош Хорти килә, уны регент тип иғлан итәләр. XX быуат башында халыҡ һаны Уйпешт һәм Кишпешт кеүек ҡала яны тораҡ пункттары иҫәбенә арта. 1930 йылға ҡалала 1 млн кеше тирәһе, ҡала янындағы тораҡ пункттарҙа — 400 мең кеше йәшәй. Хорти властан ҡолатылғас, 1944 мартында Будапешт немец ғәскәрҙәре ҡулына күсә, СС ғәскәрҙәре Хортиҙың улын урлай. Хортиға СССР менән ваҡытлыса солох тураһында килешеүҙән баш тартырға тура килә.\nБудапештта йәшәгән йәһүдтәрҙең күбеһе (оккупацияға тиклем 250 мең кеше) Икенсе донъя һуғышы ваҡытында юҡ ителә. Швед дипломаты Рауль Валенбергтың Будапештта бик күп йәһүдтәрҙе ҡотҡарғаны билдәле.\n1944 йылдың көҙөндә Совет Армияһы Будапештты ҡамауға ала, был операция 108 көн дауам итә, ҡаланың үҙәк райондары бик ныҡ емерелә. Был операцияның оҙаҡҡа һуҙылыуын бөгөн тарихсылар Сталиндың стратегик планы менән бәйләй. Уға ярашлы Совет ғәскәрҙәре өсөн Германияға тура юл Польша аша була, немецтар ул йүнәлештә ҡаршы тороу өсөн бар көсөн һала. Ә немец командованиеһы Будапештты һәм Надьканижа нефть районын бирмәҫ өсөн тиҫтәләрсә дивизияһын был утлы өйөрмәгә ташлай. Шулай итеп, улар Польша, Германия урынына Венгрияла ҡала.\n1945 йылдың 18 ғинуарында совет ғәскәрҙәре Будапешт геттоһындағы 70 мең йәһүдте ҡотҡара. Ике көнгә алдараҡ тағы бер ҙур геттола тотолған йәһүдтәр ҡотҡарыла. Был Үҙәк Европала геттолағы йәһүдтәрҙең күпселеген ҡотҡарып булған берҙән-бер осраҡ була.\n1945 йылдың 13 февралендә совет ғәскәрҙәре Будапештты штурмлап ала. Штурм ваҡытында немец ғәскәрҙәре Дунай аша бөтә күперҙәрҙе лә шартлата. Маргит күпере немец саперҙары тарафынан совет ғәскәрҙәре Будапештҡа килеп еткәнсе үк яңғылыш шартлатыла. Ул ваҡытта күперҙә булған бер нисә тиҫтә кеше, автотранспортта, трамвайҙа барған пассажирҙар һәләк була. Алыш тынғас, Будапештың дүрттән бер өлөшө емерелгәне асыҡлана. Был алыш ваҡытында 38 000 кеше һәләк булған.\n1950 йылдың 1 ғинуарында ҡала майҙаны ҙурайтыла. Оло Будапешт булдырыла. Ҡаланы тергеҙеү 1950—1960 йылдарға тиклем бара. 1956 йылдың октябрендәге Венгр ихтилалы ваҡытында Будапештҡа совет ғәскәрҙәре инә.\n2006 йылдың сентябрь-октябрендә Будапештта хөкүмәткә ҡаршы тәртипһеҙлектәр була. Был тәртипһеҙлектәр Венгрия социалистик партияһы хөкүмәте премьер-министры Ференц Дюрчандең телмәрен нәшер итеүгә бәйле була, ул фракцияның ябыҡ ултырышы ваҡытында 2006 йылдың яҙында һайлауҙар алдынан илдәге иҡтисади хәл тураһындағы ялған мәғлүмәттәр ҡулланыуҙы таный, хатта тәүфиҡһыҙ һүҙҙәр ҙә ҡыҫтыра.\nБудапешт Европала порнография сәнәғәте, бынан тыш уға бәйле башҡа ерҙәрҙә тыйылған ҡайһы бер стерекле хеҙмәттәр үҙәге тип иҫәпләнә.\n1900: 733 358 (Индустрияләштереү)\n1910: 880 371 (756 070 венгрҙар, 78 882 немецтар, 20 359 словактар…) (1910 — Халыҡ иҫәбен алыу)\n1945: 907 774 (Будапешт операцияһы, холокост)\n1950: 1 590 360 (Оло Будапешт)\n2001: 1 777 921 (1 631 043 венгрҙар, 18 097 немецтар, 14 019 сиғандар, 4929 словактар…) (2001 — Халыҡ иҫәбен алыу)\nБудапешт Карпат бассейны уйһыулығында урынлашҡан, ул Карпат тауҙары, Альп тауҙары һәм көньяҡ славян тауҙары менән уратып алынған. Дунай ҡаланы ике өлөшкә бүлә: таулы һәм йәшел Буда (уң яҡ яр, көнбайыш) һәм тигеҙлектәге Пешт. Будапешттың иң бейек урыны —Буда тауҙарындағы бейеклеге 527 м булған Янош тауы. Геотектоник күҙлектән ҡарағанда Будапешт плита ярылған урында урынлашҡан, шул сәбәпле был ерҙәрҙә ҡалаға курорт данын биргән термаль сығанаҡтар күп.\nБудапешт турыһында Дунайҙа ете утрау бар: Обуда (Утрау-верфь, мадьярса Хайодьяри-сигет), Маргит һәм Чепель (XXI район өлөшө), Палотаи (ысынында —ярымутрау), Непсигет, Харош-сигет һәм Мольнар-сигет III һәм XIII Будапешт райондарына инә.\nТөп мәҡәлә: Маргит (остров)\nМаргарита утрауы король Бела IV-ның ҡыҙы —Изге Венгр Маргаритаһы (венгр телендә— Маргит). Оҙонлоғо 2,5 км һәм майҙаны 0,965 км². Утрауҙың төп өлөшөн парк һәм һауыҡтырыу ойошмалары алып тора . Утрау Маргит(көньяҡта) һәм Арпад (төньяҡта) күперҙәре араһында урынлашҡан. Утрауҙа һыу паркы фитнес-үҙәге, велосипед юлдары, мини-зоопарк, бейеүсе фонтан һәм башҡа күңел асыу урындары бар. XIII быуатта был утрауҙа доминикан орденына нигеҙ һалына, бында йәшәргә Маргит килә. Маргит Изге Венгр Маргаритаһы исеме аҫтында католик сиркәүе изгеһе тип таныла. Ул монастыргә үҫмер сағында эләгә, сөнки атаһы Бела IV татар-монголдарҙың мадьяр еренә һөжүм иткән сағында шундай нәҙер әйтә.\nБудапешт климаты уртаса континенталь. Ҡыш йылы һәм ҡыҫҡа булл, йәй оҙаҡ һәм сағыштырмаса оҙон, ләкин бик ныҡ эҫе көндәр булмай тиерлек. Бик һыуыҡ көндәр булмай тиерлек, Һыуыҡтар һирәк була,\nБудапешт райондары картаһы\nТөп мәҡәлә: Список административных районов Будапешта\nРайон I — үҙәк Буда өлөшө (көнсығыш), Буда ҡәлғәһе менән.\nРайон II — Буда өлөшө (төньяҡ- көнбайыш)\nРайон III — Буданың төньяғы\nРайон IV — Пештта (төньяҡта)\nРайон V — Пешттың урт аһында (тарихи Бельварош һәм Липотварош райондары)\nРайондар VI, VII, VIII һәм IX — Пешттың уртаһынан көнсығыш һәм көньяҡ)\nРайон X — көнсығыштараҡ, Пештта\nРайондар XI һәм XII — Будала, I райондан көньяҡтараҡ һәм көнбайыштараҡ (ҡәлғәләр).\nРайондар XIII, XIV, XV, XVI, XVII, XVIII, XIX һәм XX (башлыса, тышҡы ҡала ) — Үҙәк Пешт тирәләй ярымтүңәрәк\nXVI район- Матьяшфёльд\nРайон XXI —Дунайҙан (Чепель утрауының төньяҡ өлөшө) көньяҡҡа табан\nРайон XXII —Буданың көньяҡ-көнбайышында\nРайон XXIII — Пешттың көньяғында\nБудапешт халыҡ-ара Ферихедь аэропортында өс пассажирҙар терминалы бар (1, 2A и 2B). Аэропорт XVIII райондан көнсығыштараҡ урынлашҡан. Аэропорт 1950 йылдың 7 майында асыла. Башта осоп китеү юлы оҙонлоғо 2500 м була, 1961 йылда уны 3010 м тиклем оҙонайталар. 1985 йылда яңы терминал асыла һәм 3 706 м оҙонлоҡтағы осоп китеү юлы төҙөлә. 2011 йылдан аэропорт Ференц Лист исемен йөрөтә.\nАэропортта диспетчер башняһы\nБудапештҡа Венгрияның төп автомагистралдәре илтә. Дүрт автострада һәм дүрт автомобиль юлынан четырёх автодорог (һигеҙенсеһенән башҡаһы) етеһе Будапештта башлана. Юлдағы билдәләр башҡа Европа Союзы илдәрендәге кеүек үк. Халыҡ-ара автобустар «Неплигет» автовокзалына, Арпад күперенә һәм Будалағы Этелегә килә. 1990 - 1994 йылдарҙа ҡала урамдарының исемен алмаштыралар, уларға XIX быуат аҙағындағы исемдәре кире ҡайтарыла. Коммунистик режима ваҡытында урамдарға коммунистик идеологияға бәйле исемдәр ҡушылған була.\nҠала йәмғиәт транспортыҮҙгәртергә\nБудапешттағы йәмғиәт транспортына башлыса BKV компанияһы эйә. Йәмғиәт транспорты селтәре 180 автобус маршруты, 14 троллейбус, 29 трамвай һәм дүрт метро линияһынан ғибәрәт. Өс метро линияһы (1, 2 һәм 3) «Деак Ференц тер» станцияһында киҫешә. Будапешт метроһы- Европа континентында иң тәүге метрополитен. Беренсе линия Вёрёшмарти майҙанынан Генойҙар майҙанына тиклем Андраши проспекты аҫтынан һалына. Был линия әле лә эшләй (һары линия —Вёрёшмарти майҙаны—Мехико проспекты). Беренсе линиялағы поездар бер тапҡыр ғына, 1971—1973 йылдарҙа, алмаштырылған. Башҡа линияларҙа Мытищи заводы (СССР-ҙан алынған) һәм Alstom компанияһы поездары йөрөй.\nБудапешт метроһы линиялары схемаһы\nБудапешттағы трамвай линиялары -донъялағы иң күп пассажир ташыусы трамвайҙар. Кеше иң күп йөрөгән ваҡытта трамвайҙар араһындағы интервал 60—90 сек тәшкил итә.\nБудапештта донъялағы иң оҙон трамвайҙар ҡулланыла—түбән иҙәнле бер-береһенә ҡушылған трамвайҙар (Combino Supra төрө).Бындай бер трамвайҙың оҙонлоғо— 53,9 метр. Барлығы ҡырҡ шундай трамвайға заказ бирелгән. Махсус траспорт та бар: фуникулёр, шестернялы тимер юл һәм балалар тимер юлы. «Шикло» Буда фуникулёры тау итәгенән Сеченьи күперенән, Адам Кларк майҙаны[hu] нан ҡәлғәгә тиклем. Юл оҙонлоғо — 100 м. Үрге һәм түбәнге станциялар араһында бейеклек айырмаһы 48 м. Фуникулёр граф Эден Сеченьи башланғысы менән төҙөлгән һәм 1870 йылдың 2 майында эшләй башлай. Башта вагондарҙы пар двигателе ярҙамында йөрөтәләр.\nТимер юлда пассажирҙар һәм йөктәрҙе ташыуҙы Венгрия дәүләт тимер юлдары (MÁV) башҡара. Будапештта өс тимер юл вокзалы бар: «Келети» көнсығыш, «Ньюгати» көнбайыш һәм «Дели» көньяҡ вокзалдары бар. «Ньюгати» тимер юл вокзалы Густав Эйфель проеты буйынса төҙөлгөн. Будапешт Көнсығыш экспрестың төп станцияларының береһе була. Бынан тыш ҡала яны поездары ла йөрөй HÉV. Будапештта 1948 йылда төҙөлгән Балалар тимер юлы ла бар.\nБудапешт аша Дунай— Европаның төп һыу артерияларының береһе аға. Йылғала навигация булдырылған. Чепель утрауында сауҙа порты урынлашҡан.\nБудапешттың үҙендә ял итеү өсөн тәғәйенләнгән һыу транспорты системаһы үҫешкән. Йылға буйлап йылға трамвайҙары йөрөй (СССР -ҙа етештерелгән «Москва» тибындағы кеүек).\nЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы, объект № 400\nТөп мәҡәлә: Список достопримечательностей Будапешта\nШулай уҡ ҡарағыҙ: Архитектура Венгрии\nБудапешттың Дунай буйындағы, Буда ҡәлғәһе һәм Андраш проспекты ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә инә.\nТөп мәҡәлә: Проспект Андраши\nАндраши проспекты- иң билдәле, мөһим урам. Ул Эржебет (Erzsébet tér) майҙанын Геройҙар майҙаны һәм ҡаланың Варошлиге паркы менән тоташтыра; проспекта неоренессанс стилендәге биналар күп, мәҫәлән, архитектор Миклош Ибль проекты буйынса төҙөлгән Венгрия дәүләт опера театры, ул 1884 йылда асылған. Театрҙы 1872 йылда төҙөй башлағандар һәм 1884 йылда төҙөпөш тамамланған. 1885 йылда проспектҡа Австро-Венгрия премьер-министры һәм сит ил эштәре министры Дьюла Андраши исемен биргәндәр. Проспект ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.\nАндраши проспектындағы мөһим объекттарҮҙгәртергә\nВенгрия дәүләт опера театры\nПлощадь Ференца Листа[hu]\nМор Йокаи майҙаны\nФеренц Лист исемендәге тикшеренеү үҙәге («Иҫке музыка академияһы»)\nБудапешт ҡурсаҡ театры\nВенгрия һынлы сәнғәт университеты\nЗолтан Кодайҙың йорт -музейы\nФеренц Хопп исемендәге Көнсығыш Азия музейы\nОпера театры. Андраши проспекты\nАндраши проспекты.1896 йыл.\nБуда ҡәлғәһе (Ҡәлғә районы)Үҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Буда (замок)\nБыл района Король һарайы, Венгрия милли галереяһы, Милли китапхана, Будапешт тарих музейы, Матьяш соборы, Балыҡсылар бастионы, Лабиринт, тағун колоннаһы, Венгр шараптары йорто һәм Буда ҡәлғәһенә алып барыусы фуникулёр уынлашҡан. Король һарайы фасады Дунай буйлатып һуҙылған, уның оҙонлоғо 300 м. Һарайҙың көньяҡ өлөшө барокко стилендә төҙөлгән Мария-Терезия яғы тип атала. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында һарай емерелә, һуғыштан һуң уны яңынан тергеҙәләр һәм унда Милли галерея асыла. Матьяш соборы (Буда Богородица соборы) Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ныҡ емерелә. Уның готика стилендәге башняһы менән «Жолнаи» черепицаһы менән ябылған ҡыйығы, һәм Балыҡсылар бастионы ҡалалағы иң күп фотоға төшөрөлгән объекттарҙан һанала. «Балыҡсылар бастионы» атамаһы буйынса: Ҡәлғә тауының көнсығыш итәгендә, Дунай буйында башлыса балыҡсылар йәшәгән район: «Һыу ҡалаһы» [Víziváros]. Улар тотҡан балыҡтарын Матьяш соборы янындағы балыҡ баҙарында һатҡан, шуға бастион — ҡәлғәнең оборона ҡоролмалары балыҡсылар цехын һаҡларға тейеш була. Бастион яңы роман стилендә XIX быуат аҙағында Меңйыллыҡ байрам итергә әҙерләнгән ваҡытта ҡала халҡының ял урыны итеп яңынан төҙөлгән.\nМатьяш соборында Изге Иштвандың тажы күсермәһе\nБалыҡсылар бастионы һәм Изге Иштван һәйкәле\nТөп мәҡәлә: Варошлигет\nПаркта Сеченьи һыу инеү урындары, Вайдахуньяд замогы, зоопарк, цирк, күңел асыу паркы һәм ҡышын шыуғалаҡ эшләй. "Вайдахуньяд замогы"н башта ағастан төҙөгәндәр, ләкин ул ҡала кешеләренә шул тиклем оҡшаған, шул сәбәпле уны 1904—1908 йылдарҙа уны таштан эшләгәндәр. Комплекста Венгрияның төрлө өлөштәрендә булған 21 бинаның күсермәһе бар, улар төрлө архитектура стилендә төҙөлгә. Бында, шул иҫәптән— Трансильваниянан Хунядиҙар ғаиләһенең замогы һынландырылған, был комплекстың исеме шуға бәйле бирелгән . «Сеченьи» (Széchenyi-gyógyfürdő) һыу инеү урындары- Европалағы иң ҙур йылы һыу инеү урындары. Һыу 74 °C һәм 77 °C ике ҙур минераль сығанаҡтан килә. Һыу инеү урындары 1913 йылда необарокко стилендә төҙөлгән. Будапешттың ҡала паркында цирк, зоопарк, бер нисә музей һәм «Гундель» рестораны бар.\nСеченьи. Асыҡ бассейн\n«Гундель» рестораны алтаҡтаһы\nДунай ярҙарында бик мөһим биналар бар, мәҫәлән, «Вигадо» концерт залы, Грешем һарайы («Four Seasons» ҡунаҡханаһы), карнавал кейемендәге ҡыҙ статуяһы. Вигадо бинаһы- урлығы буйынса Будапештта икенсе урында тора. Архитектор Фридьеш Фесль[en] проекты буйынса 1859 йылда төҙөлгән. «Вигадо» 1848 йылда янып юҡҡа сыҡҡан «Редут» урынына төҙлгән. Бина Икенсе донъя һуғышы ваҡытында етди зыян күргән. Уны яңынан аяҡҡа баҫтырыу өсөн 36 йыл кәрәк була. 2006 йылда уның фасады реставрациялана.\nДунайҙың Пешт панорамаһы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.\nСеченьи аша сылбырлы күпер 1849 йылда төҙөлгән. Урталағы аралығы 202 м, что делало мост вторым в мире мостом по длине после подвесного моста в городе Фрибур (Швейцария).\nБудапешт. Йылға яры\nГрэшем һарайы («Four Seasons» ҡунаҡханалар селтәре)\nТөп мәҡәлә: Геллерт (гора)\nҠала ҡунаҡтарына «Геллерт» ҡунаҡханаһын, Герард Венгерский һәйкәлен, мәмерйәләге часовняһын, Цитадель һәм Азатлыҡ һәйкәлен күрергә тәҡдим ителә. Башта һәйкәл Будапештты Совет Армияһының немец ғәскәрҙәренән азат итеүенә арнала. XX быуаттың 90-сы йылдарында совет һалдаты һыны композициянан алып ташлана.\nТау венгрҙарҙы суҡындырған Изге Герард Венгерский хөрмәтенә аталған. Ул вәхшиҙәрсә үлтерелгән: ул тауҙан эсенә ҡаҙаҡтар ҡағылған мискәлә йылғаға бәрелә һәм Дунайҙа батырыла. «Геллерт» һыу инеү урыны 1912—1918 йылдарҙа Сецессион (ар-нуво) стилендә төҙөлгән. Һыу инеү урынында ҡайнар минераль һыулы бассейндар һәм сауналар бар. Асыҡ бассейнда сәғәт һайын яһалма тулҡындар ебәрелә. Медицина хеҙмәттәре күрһәтелә һәм дауалау массажы яһала .\n«Геллерт» күперенән Будапешт күренеше.1912\n«Геллерт» һыу инеү урыны\nГеллерт тауында Азатлыҡ һәйкәле\nГеллерт тауынан Король һарайы күренеше\nҮҙәк баҙар һәм Азатлыҡ күпереҮҙгәртергә\nБудапешттың үҙәк баҙары (Nagycsarnok) IX районда урынлашҡан һәм ҡаланың иң ҙур баҙары тип иҫәпләнә. Баҙарҙа төрлө йәшелсә, емеш, сыр һәм ит кеүекаҙыҡ-түлек алырға була. Уның ҡыйығы реставрацияланған һәм Жолнаи черепицаһы менән ябылған.\nАзатлыҡ күпере Пешттан Будалағы Геллерт тауынаса һуҙылған—Сент-Геллерт майҙаны[hu]нан үҙәк баҙарға тиклем Күпер 1896 йылда Я. Фекетехази[hu] проекты буйынса төҙөлгән. Күперҙе асыу тантанаһында Австро-Венгрия императоры Франц-Иосиф ҡатнашҡан һәм ул император хөрмәтенә аталған. Күпер оҙонлоғо— 333,6 м.\nҮҙәк баҙар интерьеры\nТөп мәҡәлә: Площадь Героев (Будапешт)\nГеройҙар майҙаны- ҡаланың төп майҙандарының береһе. Ул Андраши проспекты аҙағында, Варошлигет ҡала парк янында урынлашҡан. Майҙанда ике бина бар здания: Будапешт һынлы сәнғәт музейы һул яҡта һәм Мючарнок күргәҙмә залы уң яҡта.\nМайҙанда Сербия илселеге (элекке Югославия илселеге, 1956 йылда унда ихтилал етәксеһе Имре Надь йәшенгән). Майҙандың уртаһында Ватанды табыуҙың 1000-йыллыҡ мемориалы, унда Венгрияның тарихында IX быуаттан алып булған күренекле эшмәкәрҙәр, етәкселәр һындары ҡуйылған. Монументты 1896—1929 йылдарҙа төҙөгәндәр. Колоннадаларҙы оҙонлоғо — 85 м. Архангел Гавриил һыны менән биҙәлгән үҙәк колоннабейеклеге- 36 м. Уртала венгр ҡәбиләләре юлбашсыһы— Арпад һыны (скульптор Зала Дьёрдь эше). 1989 йылдың 16 июнендә 250000 кеше Имре Надь һөйәктәрен яңынан ерләү өсөн йыйыла (1958 йылдың июнендә язалана).\nГеройҙар майҙаны. Ватанда урынлашыуға 1000 йыллыҡ һәйкәле\nБудапешт һынлы сәнғәт музейы\nМючарнок күргәҙмә залы\nДохань урамындағы Ҙур синагога һәм Холокост музейыҮҙгәртергә\nТөп мәҡәләләр: Большая синагога (Будапешт), Музей Холокоста (Будапешт)\nДохань урамындағы Ҙур синагога Европағы иң ҙур синагога һәм донъяла ҙурлығы буйынса икенсе урында тора. Унда 3000 кеше һыя. Бинаның оҙонлоғо — 75 м, киңлеге — 27 м. Синагога 1854—1859 йылдарҙа яңы мавритан стилендә архитектор Людвиг Фёрстер проекты буйынса төҙөлә. Эске биҙәлеше проекты авторы- Фридьеш Фесль. Синагога торған майҙан Теодор Герцль исемен йөрөтә, ул тыуған йорт урынында хәҙерге Будапешт йәһүд музейы урынлашҡан.\nСинагога ихатаһындағы Рауль Валленберг мемориалы Холокост ваҡытында һәләк булған 600 мең Венгрия йәһүде иҫтәлегенә ҡуйылған. Мемориал уртаһында металдан ағас эшләп ҡуйылған (бөҙрә тал), уның япраҡтарында һәләк булған кешеләрҙең исемдәре яҙылған.\nДохань урамында Ҙур синагога\nҘур синагоганың эске биҙәлеше\nҠулға алынған Будапешт йәһүдтәре.1944 йыл\nТөп мәҡәлә: Венгрия парламенты бинаһы\nБуда, Пешт һәм Обуда берләшкәндән һуң ете йыл үткәс, 1880 йылда Дәүләт йыйылышы парламент бинаһы төҙөргә ҡарар итә, ул венгр халҡының суверенлыҡ хоҡуғын күрһәтергә тейеш була. Конкурста архитектор Имре Штейндль еңә, ләкин башҡа ике конкурста ҡатнашыусының да идеялары тормошҡа ашырыла—береһе Будапешт этнография музейы, икенсеһе Ауыл хужалығы министрлығыбинаһында. Төҙөлөш 1885 йылда башлана, Дәүләт йыйылышының был биналағы тәүге ултырышы 1896 йылда, Ватанда урынлашыуҙың 1000-йыллығын байрам иткән йылда була. Парламент бинаһы төҙөлөшө тик 1906 йылда ғына тамамлана, был ваҡытҡа инде проект архитекторы һуҡырайған була. Өҙөлөштә меңәрләгән кеше эшләй, уны төҙөүгә 40 млн кирбес һәм 40 кг алтын китә.\nБөйөк Британия парламенты кеүек бина неоготика стилендә төҙөлгән. Бина 18 000 м² майҙанды алып тора. Уның оҙонлоғо— 268 м, киңлеге— 123 м. Интерьеры 10эске ихата, 13 лифт, 27 ҡапҡа, 29 баҫҡыс һәм 691 бүлмәнән тора. Бинаның бейеклеге 96 м, ул ҡалалағы иң бейек тарихи биналарҙан һанала. Төп фасады Дунайға ҡаратып һалынған. Фасадында венгр королдәре һәм юлбашсылары статуялары (барлығы 88). Төп ҡапҡа («Арыҫлан ҡапҡаһы») Лайош Кошут майҙанына сыға.\nБуда ҡәлғәһенән парламент күренеше\nПарламентта ултырыштар залы\nИзге Иштван базиликаһыҮҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Базилика Святого Иштвана\nИзге Иштван базиликаһы (мадьярса Szent István-bazilika) Венгрияның тәүге короле Иштван иҫтәлегенә бағышланған. Соборҙы 1851 йылда архитектор Йожеф Хильд етәкселегендә төҙөй башлайҙар. Ул вафат булғас, төҙөлөш менән Миклош Ибль етәкселек итә. Төҙөлөш 1905 йылда тамамлана. Соборҙың дөйөм майҙаны —4730 м², көмбәҙенең диаметы — 22 м, әбейеклеге— 96 м. Парламент бинаһы менән бергә базилика ҡалалағы иң бейек тарихи биналар иҫәбенә инә.\nБазиликала Изге Иштвандың һөйәктәре ҡуйылған часовня һәм венгр изгеләре һынландырылған витраж бар .\nИзге Иштван базиликаһы\nИзге Иштван базиликаһы көмбәҙе\nИзге Маргит төшөрөлгән витраж\nЗриньи урамынан Изге Иштван базиликаһы күренеше\nТөп мәҡәлә: Площадь Свободы (Будапешт)\nДунай ярынан һәм парламент бинаһынан йыраҡ түгел Азатлыҡ майҙаны (мадьярса Szabadság tér) урынлашҡан. Майҙанда- Венгрия радио һәм телевидение компанияһы, АҠШ илселеге һәм Венгрия мили банкы. Майҙан уртаһында — Будапештты фашистарҙан азат иткәндә һәләк булған совет яугирҙары монументы.\nБудапешт 1945 йылда\nСовет Армияһы яугирҙарына һәйкәл. Азатлыҡ майҙаны.Будапешт\nТөп мәҡәлә: Улица Ваци\nВаци урамы (мадьярса Váci utca)- ҡаланың йөрәге. Урам. Вёрёшмарти майҙанынан башлана һәм Фёвам[hu] майҙанына (үҙәк баҙар янында) тиклем һуҙыла. Был урамда магазиндар һәм ресторандар күп. Күп кенә биналарҙың фасады суйын биҙәктәр һәм мозаика менән биҙәлгән.\nТөп мәҡәлә: Список музеев Будапешта\nВенгрия милли музейы\nВенгрия милли галереяһы\nБудапешт тарихы музейы\nҒәмәли сәнғәт музейы\nБудапешт этнография музейы\nМузей Людвига — Кёльндағы Людвиг музейының иң яҡшы көнсығыш Европалағы филиалы\nЗеммельвейс медицина тарихы музейы\nБудапешт — курорт ҡалаһыҮҙгәртергә\nБудапешт—Европалағы берҙән-бер курорт- баш ҡала, унда бик күп ҡайнар минерал сығанаҡтар бар. Ҡалала II быуаттағы Рим империяһы заманындағы һыу инеү урындары табылған. Ләкин һыу инеү мәҙәниәте тик Ғосман империяһы осоронда XVI—XVII быуаттарҙа (1541—1686) үҫешә башлай. Будапештта 26һыу инеү урыны бар. Иң ҙурҙары— «Сеченьи», «Геллерт», «Кирай» һәм «Рудаш исемендәге дауалау һыу инеү урыны һәм бассейны».\n↑ Hongrie : l'écologiste Gergely Karacsony remporte Budapest, défaite pour Viktor Orban — LCI, 2019.\n↑ M.-L. W. Hongrie : le parti d'Orban battu aux municipales à Budapest — Паризьен, 2019.\n↑ Blow for Hungary PM Orbán as opposition wins Budapest mayoral race — The Guardian, 2019.\n↑ Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|59\n↑ «Strange and wonderful» Budapest — Where the living is increasingly pleasant…and still very cheap. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 февраль 2010. 2010 йылдың 23 февраль көнөндә архивланған.\n↑ Combino trams prove successful for Budapest.\n↑ Сайт «Российские речные суда». Тәүге сығанаҡтан архивланған 30 декабрь 2006. 2006 йылдың 30 декабрь көнөндә архивланған.\n↑ Lánc híd - információs adattár. Duna hidak. információs adattár Prezentáció: Homonnai Sándor. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 март 2007. 10 февраль 2020 тикшерелгән. 2007 йылдың 2 март көнөндә архивланған.\nБудапешт // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)\nru: Категория:Будапешт|Будапешт]] Викияңылыҡтарҙа\nru: Будапешт|Будапешт]] Викигид\nОфициальная страница 2005 йылдың 15 август көнөндә архивланған.\nBudapest Tourism Office 2012 йылдың 26 май көнөндә архивланған.\nОбщественный транспорт в Будапеште 2016 йылдың 19 ғинуар көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Будапешт&oldid=1141042 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 6 июнь 2022 в 17:19\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:19 6 июнь 2022 үҙгәртелгән.


Насир Абдуллин — Башҡорт Википедияһы\n(Насыр Абдуллин битенән йүнәлтелде)\nНасир Абдуллин — хәрби эшмәкәр. Есаул. 14-се Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.\nНасир Абдуллин Нуғай даруғаһы Түңгәүер улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Белорет районы) Исмаҡай ауылында, башҡа мәғлүмәттәр буйынса Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы) Аҡйегет ауылында йәшәгән.\n1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, Верхнеурал өйәҙендә 6-сы кантон башҡорттарынан 14-се Башҡорт атлы полкы ойошторола. Был полк составында Насир Абдуллин есаул булып хеҙмәт итә.\n1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә Лейпциг янындағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнаша. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Насир Абдуллин 3-сө дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.\n1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнашҡан 1-се, 4-се һәм 5-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 30 һәм 31 октябрҙәге Дрезден өсөн хәл иткес алыштарҙа бигерәк тә 14-се һәм 4-се Башҡорт полктары ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә.\n1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 14-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.\n↑ 1,0 1,1 Сулейманов Ф. М. Абдулла Сурагулов: к изучению биографии командира 14-го Башкирского полка // Вестник Челябинского государственного университета. — 2013. — № 18 (309). История. Вып. 56. — С. 79-83.\n↑ Гатиятуллин З. Башкиры 6-го кантона в Отечественной войне 1812 года // Ватандаш. — 2012. — № 11. — ISSN 1683-3554.\nУсманов А. Н. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года — Уфа, 1964.\nХайбуллинская энциклопедия / гл. ред. Р. Х. Ибрагимов — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — Б. 339. — 648 б. — ISBN 978-5-88185-243-6.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Насир_Абдуллин&oldid=886210 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 01:29 8 май 2019 үҙгәртелгән.


«Аманат» журналы милли телдәге иң яҡшы баҫма тип аталды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n«Аманат» журналы милли телдәге иң яҡшы баҫма тип аталды\n9:05, 16 сентября 2019 Йәмғиәт\n«Аманат» журналы «Тылсымлы һүҙ» Бөтә Рәсәй балалар матбуғаты фестивалендә милли телдәге иң яҡшы баҫма тип аталды. Унда Рәсәй һәм Белоруссия баҫмалары ҡатнашты. Быйыл балалар киң мәғлүмәт саралары конкурсына ғаризалар һаны былтырғы конкурс менән сағыштырғанда ике тапҡырға тиерлек күберәк булды һәм 130 гәзит-журналдан ашып китте, тип хәбәр иттеләр журнал редакцияһынан.\nҒәҙәттәгесә, фестиваль барышында балалар киң мәғлүмәт саралары күргәҙмәһе, шулай уҡ нәшерселәр өсөн түңәрәк өҫтәлдәр һәм оҫталыҡ дәрестәре ойошторолдо.\nБалалар матбуғаты фестивален йылдағыса Матбуғат һәм киң коммуникациялар буйынса федераль агентлыҡ булышлығында Матбуғат индустрияһы предприятиелары союзы уҙғара.\nТеги: журналдар, фестивалдәр, аманат


Где завтра, 3 августа, в Кишиневе не будет света\n2 Авг.2018 2018-08-02T20:54:34+03:00\nИ как раньше жили без интернета?! Фото: DDK.dn.ua\n3 августа 2018 года, в пятницу, в Кишиневе, как сообщает компания Red Union Fenosa, подача электричества будет приостановлена по следующим адресам:\nСектор Ботаника – ул. Бачой Ной 14/5, ул. Индепенденций 50, ул. Лунчий 7 – с 09:30 до 17:30.\nСектор Боюканы – ул 27 Марта 9, 10, 14/3, 15, пер. Барьера Скулень 12, 12A, 14, 43, ул. Каля Ешилор 61/1, ул. Калараш 22-78, 23-67, пер. Калараш 1A, ул. Милано 3/1, 52, 54, 56, ул. Цэрыний 82 – с 09:15 до 19:00;\nул. Щусева 98, 100, 103, ул. Когэлничану 6, 69-93, 72, 84-92, ул. Лазо 2-8, 3-5, ул. Сфаиул Цэрий 5-13 - с 13:00 до 17:00;\nул. Топырчану 1-25, 2-20, ул. Некулче 13-55, 16-28 – с 09:30 до 13:00;\nул. Топорашилор 1-17, 2-16, ул. Скитулуй 1-13, 2-14, ул. Гиочеилор 1-23, 2-22 - с 09:15 до 11:00;\nСектор Чентру – ул. Сф.Винерь 43/1, 69, 69A, 72, ул. Татарбунар 22-40 – с 09:30 до 19:00.


Был хәлде күптән булған, тиҙәр. Ул саҡта башҡорт иле ҡуйы урмандар менән ҡапланған булған. Бейек тауҙарҙа мылтыҡ тауыштары ла яңғырамаған.Айыуҙар, боландар тауҙан-тауға бик иркен күсеп йөрөр булғандар. Матур сәскәләр һәм хуш еҫле үләндәр менән ҡапланған сабынлыҡтарҙа көтөү-көтөү малдар йөрөгән. Бындағы иң ҙур көтөү Аллаяр мулланыҡы булған.\nБашҡорт йортонда Байрамбикә исемле ҡара сәсле, ҡара күҙле, бик матур бер ҡыҙ йәшәгән. Ул Тимерйән тигән бер ярлы кешенең ҡыҙы булған. Байрамбикәнең һылыулығы тураһында бөтә йәйләүҙәрҙә һөйләй торған булғандар. Йыйындарҙа яҡшы уҡсылар, көрәшселәр, югеректәр — бары ла Байрамбикәне күреү өсөн ярыша торған булғандар. Башҡорт йортонда уның кеүек һылыу ҡыҙ булмаған. Уның һылыулығын ҡурайсылар ҡурай моңонда биргәндәр, һандуғастар һәм турғайҙар үҙҙәренең йырҙарына ҡушып йырлағандар. Тау араларынан бөркөлөп-һыртылып аға торған һалҡын шишмәләр ҙә Байрамбикәнең матурлығын йырлай торған булғандар. Байрамбикә үҙе лә бик оҫта йырсы булған. Ул йырлаған саҡта һайрай торған һандуғастар ҙа һайрауҙарынан туҡтап, уның йырын тыңлағандар. Байрамбикәнең Татлыбай исемле һөйгән егете булған. Байрамбикә күп ваҡытта Татлыбайҙың батырлығын, үткерлеген маҡтап йырлаған. Йәйләүҙә Татлыбай кеүек оҫта уҡсы булмаған. Ул бер нисә аҙымдан тороп атҡанда, уғы энә күҙен ярып сыға торған булған. Инде һунарға-нигә барып, юлы уңһа, үҙенең алып ҡайтҡан йәнлектәрен иптәштәре менән бүлешә торған булған. Шуның өсөн уны тиҫтерҙәре бик яратҡан.\nТатлыбай батыр егет булған. Илдә бер кемдән дә ҡурҡмаған. Ул мәсеткә лә бик һирәк йөрөгән. Шуға Аллаяр мулла Татлыбайға асыулы булған. Уны бер ҙә яратмаған. Әммә ил ҡарттары Татлыбайҙы яҡлағандар: «Ул йәш әле, үҫә төшкәс, аҡыл керер, яҡшырыр. Ололарҙың һүҙен йыҡмаҫ»,— тиешкәндәр.\nБер ваҡыт шулай халыҡ йома намаҙына йыйылған. Татлыбай йомаға килмәгән. Ул, йәштәрҙе эйәртеп, һунарға киткән дә барған. Мәсеттә бары ҡарттар ғына булғандар. Аллаяр мулла быға бик асыуланған.\nБер ваҡыт, көн кискә ауышҡас, Байрамбикә тау өңөрөнә еләккә китә. Ул муҙғаһы тулғансы еләк йыйып, килгән юлынан кире ҡайтырға сыҡҡанда, үткер ҡолағына бер ят тауыш ишетелә. Байрамбикәнең тәне сымырҙап, эҫеле-һыуыҡлы булып китә. «Был кем булыр икән?» — тип ҡыҙыҡһынып, тауыш килгән яҡҡа китә. Бер аҙ бара төшкәс, ваҡ ҡыуаҡлыҡтарҙы ике яҡҡа айырып ҡараһа, ниндәйҙер ят кешеләр йөрөп ята. Улар тырышып-тырышып ер ҡаҙый. Ҡаҙыйҙар ҙа ер аҫтынан сыҡҡан йылтыр таштарҙы ситтә ҡатып торған бер кешегә бирәләр. Был әҙәм ҡапыл, болан күргән арыҫландай, Байрамбикәгә күҙ ташлай. Байрамбикә ҡото осоп алға, килгән яҡҡа табан югерә башлай. Тыны ҡыуы-рылып йәйләүгә ҡайтып инә. Бурама алдында йыйылышып ултырған ҡарттар аптырашып уны ҡаршы алалар. Байрамбикә улар эргәһенә килә лә әйтә:\n— Анау тауҙың өңөрөндә әллә ниндәй ят кешеләр ер ҡаҙып йөрөйҙәр,— ти.\nБыл хәбәрҙе ишеткәс тә, бөтә йәйләү аяҡҡа күтәрелә. Ҡарттарҙың йөҙө үҙгәрә. Ил ҡарттары, ул арала, Аллаяр муллаға бер кеше ебәрәләр. Аллаяр мулла йылан кеүек хәйләкәр була. Шуның арҡаһында ул байҙар, аҡһаҡалдар менән ярлылар араһында сыҡҡан талаштарҙы ла төрлө юлдар менән юхалап туҡтата һәм баҫтыра килгән. Ул ҡөрьән һәм шәриғәт закондарын ятҡа белгән.\nҠарттар Аллаяр мулланы оҙаҡ көтәләр. Бына бер саҡ, һәлмәк кенә баҫып, алпан-толпан атлап мулла килә. Ярамһаҡланып һүҙ башлай:\n— Мөьмин-мосолман бәндәләр, күңелегеҙҙе ниндәй борсоу алды? Ни өсөн миңә кеше ебәрҙегеҙ,— ти.\nАллаяр мулланың был һорауына ҡаршы, өлкән ҡарттарҙан берәү:\n— Хәҙрәт, һинең аҡылыңа берәүҙең дә аҡылы тиң килмәй. Ьин бөтәһен дә беләһең. Ни өсөн башҡорт йортона сит кешеләр килде икән? Ни өсөн улар беҙҙең ерҙәребеҙҙе ҡаҙып йөрөйҙәр икән? — тип, ҡыйыр-ҡыймаҫ ҡына һорау ҡуя.\nЙыйындағыларҙың бөтәһе лә бер ни тиклем ваҡыт өндәшмәй, тындарын эскә йотоп торалар. Мулла был ҡарттың һорауына тиҙ генә яуап бирә алмай. Бер аҙ ваҡыт үткәндең һуңында ғына, тамағын ҡырып, башын ҡырын һалып, һәлмәк кенә итеп: «һеҙ һөйләгән сит кешеләр ул, йәмәғәт, Аҡ батшаның илселәре булыр,— ти,— уларҙың уйҙары ҡара булыр,— ти.— Бүре көтөүгә инһә, һарыҡты ҡыҙғанып ашамай ҡалдырырмы? Юҡ! Әммә уларҙа көс күп. Улар менән көрәшеү ауыр. Улар хәҙер яҡшы ниәт менән килгән булһалар, асыуландырмаҫҡа кәрәк. Улар тик беҙҙең ерҙә йәшәр өсөн рөхсәт алырға тейештәр»,— ти.\nҠарттар тағы ла нығыраҡ борсолалар. «Был ни хәл? — тиҙәр.— Ситтән килгән кешеләргә башҡорт йортонда торорға рөхсәт бирергә тейешме ни беҙ?» — тиҙәр. Шулай ҙа, мулла әйткәс, аҙаҡ күнәләр.\nХәбәрҙе йәйләүҙәге егеттәр ҙә белеп ҡала. Улар быны ишетеү менән бер көрһөнөп, бер һелкенеп ала. Берҙән, уларҙың күңелдәрендә был яңы килгән кешеләрҙе күреү теләге тыуһа, икенсенән, сәмләнеп тә ҡуялар.\nТик Аллаяр мулла ғына үҙен тыныс тота. Ул үҙенең бурамаһында, мамыҡ мендәрҙәр өҫтөндә тәмле хыялдарға батып, ҡунаҡ көтә. Бына уның бурамаһы эргәһенә бер төркөм һыбайлылар килеп туҡтай. Шунда бик ҡупшы кейенгәноҙон кәүҙәле бер кеше Аллаяр мулланың алдына килеп баҫа:\n— Миңә бөтә илдә билдәле булған, йырҙарҙа маҡталған, үткер аҡыллы Аллаяр мулланы күрергә мөмкин булырмы икән? — ти.\n— Ултырығыҙ, хөрмәтле ҡунаҡ,— ти,— Аллаяр мулла мин булам,— ти.\n— Бер диңгеҙҙән икенсе диңгеҙгә тиклем ер өҫтөндә йәшәүсе халыҡтарҙы үҙенең хөкөмө аҫтында тота торған бөйөк Аҡ батша мине башҡорт халҡына илсе итеп ебәрҙе Минең исемем Маврин. Аҡ батшаның көсө ҙур, ҡөҙрәте киң. Ул дошмандарға — ҡурҡыныс, яҡшыларға мәрхәмәтле кеше,— ти был.\nАллаяр мулла күҙҙәрен йомоп, ҡунаҡтың һүҙҙәрен тыңлап ултыра. Ул Аҡ батша илсеһенең башҡорт йортона тиктәҫкә килмәгәнен һиҙә. Әммә, һүҙ ыңғайы көтөп, өндәшмәй тора. Маврин һүҙен дауам итә:\n— Башҡорт йортоноң ерендә бик ҙур байлыҡ ята. Тик ул хазинаның ер аҫтында ятыуынан бер ниндәй ҙә файҙа юҡ. Бөйөк Аҡ батша миңә, үҙенең ҡолона, ошо ер аҫтында йәшеренеп ятҡан хазинаны күреп ҡайтырға ебәрҙе. Был эштә һеҙҙең ярҙамығыҙҙы һорарға әмер бирҙе. Ул һеҙгә, яҡшыларҙың яҡшыһына, аҡыллыларҙың аҡыллыһына, бүләк тә ебәрҙе.\nМаврин Аллаяр мулланың алдына ебәк тоҡсай менән алтын аҡса ҡуя. Быны күреүгә Аллаяр мулланың күҙҙәре ут булып яна башлай. Ул тиҙ генә тоҡсайҙы ала ла сапанының итәге аҫтына йәшерә. Маврин тағы һүҙен дауам итә:\n— Бөйөк Аҡ батша һеҙгә әйтергә ҡушты: әгәр беҙгә ярҙам итһәгеҙ, ул һеҙгә дөйә күтәрә алмаҫлыҡ алтын бирәсәк, һеҙ халҡығыҙға әйтегеҙ. Улар беҙгә насар күҙ менән ҡарамаһындар. Беҙ башҡорт йортона яҡшы ниәт менән килдек. Аҡ батша уларҙың ерҙәрен, урман-йылғаларын тартып алыу тураһында уйлап та ҡарамай. Беҙ башҡорттарҙың үҙҙәренә кәрәк булмаған нәмәләрҙе генә эҙләйбеҙ. Буш ятҡан ерҙәрҙе генә ҡаҙыйбыҙ. Тимер-томор, һәр төрлө тау-таш тоҡомдарын ғына тикшерәбеҙ.\nАллаяр мулла сапанының еңе менән маңғайындағы тир бөртөктәрен һөртә-һөртә яуап бирә.\n— Аллаһы тәбарәкә вә тәғәлә хәҙрәттәре яҙғаны булыр... Маврин тағы һөйләп алып китә:\n— Муллаларҙың — муллаһы, изгеләрҙең — изгеһе, яҡшыларҙың — яҡшыһы, минең тағы бер сөәлем бар. Мин бында килгән ваҡытта, бик матур бер ҡыҙ күрҙем. Ундай ҡыҙҙы мин бер илдә лә күргәнем юҡ. Кем ул?\n— Хөрмәтле илсе,— ти Аллаяр мулла,— күҙҙәрең үткер икән. Ул башҡорт йортондағы иң матурҙарҙың матурыБайрамбикә. Яҡшы һунарсы булһаң, уның йөрәген үҙең йәрәхәтләргә тейеш. Уның егете бар, Татлыбай исемле. Байҙарҙы мәсхәрәләп йөрөй. Алла бының өсөн уға яза бирәсәк, һин ул матурға яҡынлашыр өсөн, ислам динен ҡабул итергә тейешһең. Әгәр һин беҙҙең динебеҙҙе ҡабул итһәң, башҡорт халҡының ышанысын ҡаҙанасаҡһың. Байрамбикәнең күңелен аулау ҙа еңел буласаҡ.\nМаврин Аллаяр мулланың алдына тағы ла алтын аҡсалар һала. Аҡ батша илсеһе Аллаяр мулланың кәңәшенә риза була. Ҡулын ҡыҫып, уға рәхмәттәр уҡый.\nМавриндең ислам динен ҡабул итеү көнө килеп етә. Ҡояш сығыуға йәйләү тау битендәге урман шикелле тығыҙланып тупланған халыҡ менән ҡапланып ала. һәр яҡта тауыш, шау-шыу, донъя зыҡ ҡуба. Эркелеп-эркелеп йөрөгән халыҡ ҡорт кеүек мыжғый. Аллаяр мулла халыҡҡа вәғәз һөйләргә тотона.\n— Динебеҙ көсәйә. Ислам ғаләме киңәйә. Маврин әфәнденең беҙҙең дингә сығыуы — ул бөтә башҡорт йортоноң шатлығы. Беҙ уға һәр төрлө ярҙамды күрһәтергә тейешбеҙ,—ти.\nАллаяр мулла ике ҡарт менән Маврин эргәһенә килә.\n— Шатлыҡлы ваҡыт яҡынлаша. Аллаһы тәбарәкә вә тәғәләнең мәрхәмәте менән һин беҙҙең динебеҙҙең ҡоло буласаҡһың. Минең арттан ҡабатла:\n«Лә иллаһы иллә аллаһы мехәмәҙрәсулла!» — ти. Маврин дә, аяғүрә баҫып, күкрәгенә ҡулын ҡуя ла, халыҡҡа башын эйеп әйтә: «Лә иллаһи иллә аллаһы мехәмәҙрәсулла»,— тип мулла артынан ҡабатлай.\nОшо айҡанлы йәйләүҙә ҙур мәжлес ойошторола. Бишбармаҡ бешерәләр. Уйын ойошторалар. Йәйләүҙәге һылыу ҡыҙҙар Маврин ултырған ҡалҡыу урын алдында бейергә тотоналар. Байрамбикә лә Маврин алдынан бер нисә тапҡыр бейеп китә. Мавриндең ҡаны тағы ла нығыраҡ ҡайнай башлай. Байрамбикә, аларып ултырған Мавринде күреп, ытырғана, Мавриндән ҡасып киткеһе килә. Маврин эргәһендәге аҡһаҡалдар Байрамбикә тураһында уның ҡолағына ғына нәмәлер һөйләйҙәр. Ул арала Байрамбикә бейей-бейей ҡыҙып китеп, Маврин янына яҡынлашҡанын һиҙмәй ҡала. Шул ваҡыт Маврин йәшен тиҙлеге менән Байрамбикә өҫтөнә ебәк шәл ташлай. Байрамбикә аяғын яңылыш баҫа ла тиҙ генә халыҡ араһына инеп юғала.\nБынан һуң Байрамбикә Аҡ батшаның илсеһенә тап килмәҫкә тырыша. Ә Маврин Байрамбикәне ҡулына төшөрөү өсөн бөтә көсөн сарыф итә. Бер нәмәһен дә ҡыҙғанмай.\nБер ваҡыт Байрамбикә Татлыбайҙы һунарға оҙатҡас, йылға буйына төшөп, үҙенең яратҡан ташы эргәһенә килә. Байрамбикәнең күкрәгенән бәхет дәрте ағыла — ул бер нисәайҙан һуң Татлыбайҙың кәләше булырға тейеш. Шул турала Татлыбай менән һүҙ ҡуйышҡандар. Байрамбикә шуларҙы уйлай-уйлай алға атлай.\nШул саҡ уның баш осонда бер төйлөгән һауа ярып өйө-рөлөп осоп йөрөй. Ул, йәшел үлән менән ҡапланған ергә ҡарап, үҙен ә аҙыҡ әҙләй. Бына ул ҡанаттарын ҡапыл ғына йыйып ала ла түбән табан ҡыйылып атылып төшә, ниндәйҙер бер ҡош балаһын үҙенең үткер тырнаҡтары араһына ҡыҫа. Шунан һуң ҡанаттарын тағы йәйеп осоп китә. Һауала меҫкен ҡош балаһының мамыҡтары менән ҡауырыйҙары ғына осоп ҡала. Байрамбикәнең күңеле йыртҡыс тырнағына эләккән ҡош балаһын ҡыҙғанып һыҡрана. Уның йөрәге ниндәйҙер күҙгә күренмәй торған бер бәхетһеҙлекте һиҙгән кеүек була.\nБайрамбикә һалҡын шишмә эргәһендәге ташҡа барып ултыра. Татлыбайын уйлай, һағына.\nШул ваҡыт ағас араһынан ниндәйҙер ят тауыш ишетелә. Бер кеше килеп сыға. Туп-тура Байрамбикәгә ҡарай килә.\n— Байрамбикә,— ти был кеше,— ер йөҙөндә һинән матур кеше юҡ. Мин һине һөйәм! Мин һиңә затлы кейемдәр алып бирермен. Күкрәгеңде ҡиммәтле таштар, алтындар менән биҙәрмен. Кил, минең менән бергә бул! Татлыбай бит ул ярлы. Уның йыртыҡ бишмәтенән башҡа бер нәмәһе лә юҡ... Кил, Байрамбикә, бир миңә ҡулыңды! — ти ул.\nМаврин Байрамбикәгә яҡынлашҡандан-яҡынлаша. Байрамбикә ҡурҡып, йәйләүгә ҡарай югерә башлай. Маврин уны ҡыуып барып, елкәһенән баҫып ала ла ергә йыға. Байрамбикә шул ваҡытта, ярҙам һорап:\n— Татлыбай, Татлыбай, ҡотҡар мине!.. — тип ҡысҡыра. Уны бер кем дә ишетмәй.\nБайрамбикә Мавриндең биттәрен тырнай, ҡулдарын тешләй. Ул Мавриндең ҡулынан ысҡынырға, һуңғы тапҡыр үҙенең һөйгәне Татлыбайҙың исемен телгә алырға теләй. Тик булдыра алмай. Тимер бармаҡтар ҡыҙҙың үңәсен быуа. Байрамбикә һушынан яҙа, үҙенең ҡайҙа икәнен, үҙе менән нәмә булғанын да хәтерләй алмай.\n...Байрамбикә һушына килә. Уның башы тимер менән һуҡҡан шикелле сыңсынып ауырта. Бер ни тиклем ваҡыт нәмә булғанын төшөнә алмай тора. Терһәгенә таянып ерҙән торорға теләй. Тирә-яғына ҡаранһа, йәшел сирәм иҙелгән. Күлдәге йыртылған. Үҙенең ҙур бәхетһеҙлеккә осрағанын һиҙә. Тағы ергә ауа. Намыҫынан йөрәге таша. Туғайҙағы ҡуйы сиҙәмле кәҫтәрҙе тештәре менән кимерә башлай. Яр буйындағы таштарға бәреп биттәрен йәрәхәтләй. Тик ерҙән күтәрелергә көс таба алмай.\n— Үлергә!.. Үлергә!.. — тип өҙгөләнә ул,— ҡафыр, һин мине нишләттең? Һин Татлыбайҙың бәхетен дә, минең на-мыҫымды ла алдың. Намыҫымды алғансы, йәнемде алған булһаң, артығыраҡ булыр ине...\nБер аҙҙан һуң Байрамбикә аяғына баҫа. Тирә-яғына ҡарана. Оялыуынан башын түбән эйеп, ике ҡулы менән битен ҡаплай ҙа югереп урман ҡуйылығына инеп юғала.\nОшо көндән башлап Байрамбикәне йәйләүҙә күргән кеше булмай. Уның тураһында төрлө имеш-мимеш хәбәрҙәр генә тарала.\nИмеш, Байрамбикәне ниндәйҙер бер йыртҡыс ашаған...\nИмеш, Байрамбикәне ҡалмыҡ байҙары урлап киткәндәр...\nИмеш, Байрамбикәне Татлыбай яратмаған икән дә, Байрамбикә шуның өсөн һыуға ташланған икән.\nТатлыбайҙы ҙур ҡайғы баҫа. Ул Байрамбикәне эҙләргә тотона. «Тере булһа, үҙен, үлек булһа, мәйетен табасаҡмын»,— тип, Байрамбикәне юллап сығып китә.\nБыл ваҡытта инде Маврин башҡорт йортонда үҙенең эшен бөтөрөп, кире Мәскәүгә китергә әҙерләнә башлай. Ул башҡорт йортонан алыҫ Мәскәүгә, Аҡ батшаға, бик күп хазина тейәп алып ҡайтмаҡсы була. Аҡ батшаның хөрмәтен өмөт итә.\nШул ваҡыт, уйламағанда, Байрамбикә килеп инә лә Мавриндең аяғына йығылып, һыкрай-һыҡрай ялына:\n— Мин һинән балаға ҡалдым. Инде һин мине бында ҡалдырма. Тыуасаҡ балаң хаҡына ғына булһа ла, үҙең менән бергә, Мәскәүгә алып кит! — ти.\nМаврин уның ялыныуҙарына, күҙ йәштәренә аҙ ғына ла иғтибар бирмәй.\n— Мәскәүгә башҡорт ҡыҙы алып ҡайтмаһаң, ҡыҙҙар бөткәнме ни унда!..— тип ҡысҡырып көлә лә, асыуланып:\n— Юғал минең эргәмдән! — тип, Байрамбикәне ҡыуып сығара. Байрамбикә һушһыҙ булып йығыла.\nҠыш яҡынлаша. Төньяҡтан һалҡын елдәр иҫә башлай. Ә Байрамбикә һаман урманда. Ул донъянан биҙгән, йортһоҙ, төбәкһеҙ ҡырағай кеше кеүек, кеше тыны ишетелмәгән урындарҙа, бер ауҡамдан икенсе ауҡамға күсеп, ҡыр еләге, үлән тамырҙары ашап көн итә.\nТатлыбай, һунарға йөрөүен ташлап, көндәр, төндәр буйы ҡалын урман эсенән Байрамбикәне эҙләй. Осраған берәүҙән Байрамбикәһен һорай. Тик Байрамбикәне күргән дә, ишеткән дә кеше булмай.\nБер ваҡыт Татлыбай сәкмәнен ҡулбашына һалып урман буйлап ҡайтып килә ятҡанда, юл ситенә яҡын ғына үҫкән бер ҡуйы ҡыуаҡ төбөндә ятҡан бер ҡатынды күрә. Әкрен генә яҡынлаша. Күрә: ҡалын оҙон ҡуйы ҡара сәс толомдарын туҙҙырып һыртына япҡан да, битен-түшен ергә ҡаплап, бөгәрләнеп ятҡан. Ағас япраҡтары уны елдән һаҡлай. Бисара ҡатын әллә өшөй, әллә ауырый — ҡалтырана, һыҙлана. Татлыбай эйәренән уҡ кеүек атылып төшә лә катын янына килә. Ҡыяр-ҡыймаҫ ҡына уға ҡулын һуҙып, ҡатындың ҡапланып ятҡан йөҙөн үҙенә табан бора.\nТатлыбай һушынан яҙған кеше кеүек ҡатып ҡала. Байрамбикә лә ҡаушап, ни уйларға ла белмәй аптырап ҡала.\n— Байрамбикә аҡыллым,— ти Татлыбай,— һиңә ни булды? һин ни өсөн урманда ҡасып йөрөйһөң?\nБайрамбикә яланғас тәнен беләктәре менән ҡаплай-ҡап-лай, башын ергә табан эйеп: «Татлыбай, мине харап иттеләр,— ти.— һин бынан һуң бер ваҡытта ла минең турала уйлама. Мине онот»,— ти.\nТатлыбай Байрамбикәне күтәреп ала. Байрамбикә башынан үткән хәлдәрҙең береһен дә ҡалдырмай Татлыбайға һөйләп бирә. Татлыбайҙың күҙ алды ҡараңғыланып киткән кеүек була. Йөрәгендә асыу ҡайнай.\n— Мин ул урман йыртҡысын аяҡ аҫтына һалып тапап иҙәсәкмен! — ти.\n— Татлыбай, мин унан балаға ҡалғанмын,— ти Байрамбикә,— мин — хәҙер иң бәхетһеҙ, ярҙамһыҙ кешемен. Миңә хәҙер донъяла бер ҡыҙыҡ та юҡ. Мин ҡасан, ҡайҙа тыуғанымды ла, һиңә биргән вәғәҙәләремде лә оноторға тырыштым. Миңә уларҙы иҫкә төшөрөү ауыр. Татлыбай, мин урманда йөрөгәндә лә, йыртҡыстарҙан ҡурҡып, ағас башында йоҡлағанда ла, һин минең күңелемдән китмәнең. Мин һине йәшлегемдә булған бөтә көсөм менән һөйгәйнем. Хәҙер ҙә һин миңә яҡын. Хәҙер ҙә мин һине һөйәм. Тик хәҙер беҙгә ул көндәрҙе ҡайтарыу мөмкин түгел. Мин хәҙер йолҡоноп ташланған гөлгә оҡшайым. Үҙемде терәлдерә алырлыҡ көстө күрмәйем. Мин үлермен. Ул ваҡытта ла һин минең күңел түремдән төшмәҫһең. Мин һиңә булған һөйөүемде үҙем менән бергә ҡәбергә алып инермен...\nБыл һүҙҙәр Татлыбайҙың йөрәгенә барып етә. Ул Байрам-бикәнең ҡулын ҡыҫып тота ла:\n— Байрамбикә, бына был тауҙар, урмандар, минең уғым менән атым шаһит булһындар, мин һине ҡалдырмайым. Әйҙә, минең эйәремә ултырып, йәйләүгә ҡайтайыҡ, һиндә ғәйеп юҡ. һиңә бер кем, бер төрлө лә ауыр һүҙ әйтмәҫ. Балаң беҙҙеке булыр. Үҙебеҙҙең балабыҙ итеп тәрбиәләрһең...\nБайрамбикә, был һүҙҙәргә йөрәге иреп, ҡыуанысынан һулҡып илай...\nБайрамбикәнең ҡыҙы тыуа. Уға Гөлйемеш тип ҡушалар. Татыу ғына йәшәп китәләр. Татлыбайҙың бер дуҫы була. Дуҫының бер ир балаһы тыуа. Уға Кәрим тип исем ҡушалар.Гөлйемеш менән Кәрим бергә уйнап үҫәләр. Гөлйемеш бик һылыу ҡыҙ булып китә. Уның матурлығы тураһында бөтә тирә-яҡта һөйләй башлайҙар. Буйын күл буйында үҫкән зифа ҡамышҡа оҡшаталар. Ҡарағаттай ҡара күҙҙәре тураһында йырҙар йырлайҙар. Ҙур байҙар һәм аҡһаҡалдар уны ҡатынлыҡҡа алырға ымһыналар. Гөлйемеш Татлыбай менән Кәримгә эйәреп һунарға йөрөй.\nКүп яҙҙар, күп ҡыштар үтә.\nКәрим менән Гөлйемеш тә ун етешәр йәшкә етә. Улар бер-береһен яратышалар. Ил араһында «Кәрим Гөлйемеш өсөн, Гөлйемеш Кәрим өсөн тыуған инде», тип һөйләүҙәр ишетелә. Улар араһындағы мөхәббәт торған һайын үҫә, көсәйә бара. Улар бергә тормош ҡорорға, тормоштоң шатлыҡтарын, ауырлыҡтарын бергә уртаҡлашып үткәрергә вәғәҙәләр бирешәләр.\nҘур йыйын яҡынлаша. Был байрамға бөтә башҡорт йорто йыйыла. Ат-хат еткән ерҙәрҙең бөтәһенән иҫәпһеҙ күп һыбайлылар, йәйәүлеләр, байҙар, ярлылар, ҡарттар, йәштәр, батырҙар, ҡурайсылар, йырсылар болот кеүек ағылалар. Йыйын Ҡырҡты тауы башында үткәрелергә тейеш була. Был тау бейек тә, текә лә. Тауҙың башына бары бер генә һуҡмаҡ менә. Башҡа бер генә юл да, һуҡмаҡ та юҡ. Тау башынан бары шул һуҡмаҡ менән генә төшөргә мөмкин. Бына ошо тау башында ҙур йыйын үткәрелә. Тап ошо ваҡытта Мав-рин үҙенең кешеләре менән икенсе тапҡыр башҡорт йортона килеп төшә лә ошо тау башында үткәрелә торған байрамға ҡатнаша. Башта намаҙ уҡыйҙар. Муллалар саҙаҡа йыялар. Шунан һуң тау башында уйын башлана: көрәшәләр, уҡтан аталар, һикерешәләр, ҡурай уйнайҙар, йырлайҙар, бейейҙәр. Бер ваҡыт Кәрим майҙанға сығып баҫа. Исемле батырҙарҙы көрәшкә саҡыра. Уға ҡаршы күп кенә ҡарт батырҙар көрәшкә сығалар. Егет уларҙың бөтәһен дә йыға. Майҙан шаҡ ҡата. Аллаяр мулланың күҙҙәре дүрт була. Шунан һуң халыҡ Кәримдең ҡурай уйнауын һорай. Кәрим ҡурайын алып майҙан уртаһына сыға. Ҡурайҙан аҡҡан моң бөтә йыйынды баҫып ала. Бөтә тәбиғәт тына. Иҫер ел иҫеүенән туҡтай. Бөтә донъя ҡурай моңона күмелә.\nШунан Кәрим уҡ ярышына сыға. Унда ла ул ал бирмәй. Егерме аҙым ерҙән тороп, энә күҙенә тейҙерә. Шунан һуң уны юғары урында ултырған Аллаяр мулла, Маврин, аҡһаҡалдар, бейҙәр саҡырып алалар.\n— Башҡорт йортонда һинең кеүек егеттең булғаны юҡ ине,—тиҙәр.—Был майҙанда һине көрәштә лә, уйында ла еңеүсе сыҡманы. Бөгөндән һин башҡорт йортоноң маҡтаулы йондоҙо булып һаналаһың. Шуның өсөн беҙ һиңә күңелең теләгән бүләкте бирергә тейешбеҙ. Әйт, күңелең ни нәмә теләй? — тиҙәр.— Мин хәҙергә бер нәмә лә әйтә алмайым! — тип яуап ҡайтара егет.\n— һиңә уйларға ваҡыт бирәбеҙ,— тиҙәр былар.— Бына ошо ағастың күләгәһе фәлән ергә төшкәнгә тиклем теләгеңде әйтерһең. Теләгең беҙҙең өсөн закон буласаҡ,— тиҙәр.\nШул арала майҙанға Гөлйемеш сығып баҫа. Уны күреүгә халыҡтың йөҙө иртәнге таң кеүек асылып китә. Алыҫ ерҙән арып килгәнгә Мавриндең күҙҙәрен йоҡо баҫҡан була. Бындай матур ҡыҙҙы күргәс, уның да йоҡоһо асыла. Гөлйемеш йырлай. Уның йырын бөтәһе лә таңға ҡалып тыңлай. Гөлйемеш бейей. Уның бейеүе бөтә тамашасыларҙың йөрәген елкендерә. Уны тархандар, байҙар табынға саҡырып алалар:\n— Гөлйемеш, һин башҡорт халҡының маҡтаулы ҡыҙы,— тиҙәр быға. — Үҙеңдең һылыулығың, оҫта бейеүҙәрең, моңло тауышың, йырҙарың өсөн бик ҙур, иң ҡиммәтле бүләк алырға тейешһең! Беҙ бында һинең турала бик күп кенә уйлаған һәм кәңәшләшкәндән һуң шундай ҡарарға килдек: һин беҙҙең иң ҡәҙерле ҡунағыбыҙ булған, шулай уҡ динебеҙҙе ҡабул иткән Маврингә тормошҡа сығырға тейешһең,— тиҙәр.\nБыл һүҙҙе ишеткәс, Гөлйемештең күҙ алдары ҡараңғыланып китә. Уның эргәһенә Кәрим килеп баҫа:\n— Хөрмәтле ҡарттар! — ти ул, — Гөлйемеш бер ваҡытта ла сит илдән килгән сит кешенең ҡатыны булмаясаҡ. Хөрмәтле байҙар, һеҙ минең күңелем нәмә теләгәнен һора-ғайнығыҙ. Ағас күләгәһе һеҙ әйткән тапҡырға етте. Минең бер генә теләгем бар: һеҙ миңә Гөлйемеште кәләшлеккә алырға рөхсәт итегеҙ. Беҙ уның менән күп йылдарҙан бирле бер-беребеҙҙе яратышып йөрөйбөҙ,— ти.\nЙыйын тып-тын ҡала. Табын башлыҡтарының Кәримгә ни яуап ҡайтарыуын сабырһыҙлыҡ менән көтәләр. Шул ваҡытта, Аллаяр мулла әйтә:\n— Беҙ ризабыҙ,— ти,— тик Гөлйемеш һинең ҡатының булһын өсөн тағы ла бер һынау үтергә тейешһең. Илдең өлкәндәре һеҙгә тағы шул тиклем ваҡыт бирә. һеҙ, шул ағас күләгәһе фәлән ергә еткәнсе, Гөлйемеш менән икәү бергә анау һуҡмаҡтан башҡа юл табып тау аҫтына төшөргә тейешһегеҙ. Ул саҡта Гөлйемеш һиңә буласаҡ. Әгәр төшөп өлгөрә алмаһағыҙ, Гөлйемеште барыбыҙға ла ҡәҙерле ҡунаҡ булған Аҡ батша илсеһенә бирәсәкбеҙ,— ти.\nКәрим менән Гөлйемештең йөҙө болот кеүек ағарып ҡала. Уйға сумалар. Тауҙан бары ҡарағош ҡанатына ғына ултырып төшөргә мөмкин. Башҡа бер төрлө лә юл юҡ.\nКәрим менән Гөлйемеш тауҙың бейек урынына менеп баҫалар. Кәрим ҡурайын уйнай. Гөлйемеш ҡурайға ҡушылып, халыҡҡа табан ҡарап моңло иттереп йөрәгенән йырлай:\nБеҙ йырлайбыҙ һеҙгә һуңғы йырҙы,\nҺау булығыҙ байрам халыҡы.\nҺуңғы сәләм һеҙгә ҡарт аталар,\nДонъя ҡала булып байҙыҡы.\nШунан һуң улар тау башынан һикереп төшөп һәләк булалар. Шул ваҡыт халыҡ араһынан Байрамбикә сығып Маврин эргәһенә килә:\n— Ҡәбәхәт, был һинең үҙ ҡыҙың ине,— ти Байрамбикә,— ун ете йыл элек һин мине мыҫҡыл итеп киттең. Хәҙер ҡыҙыңдың башына еттең,— тип илап ергә ауа.\nБыл ваҡиғаға халыҡтың йөрәге түҙмәй. Мавринде, Аллаяр мулланы һөңгөгә күтәреп тау башынан ырғыталар.\nКәрим менән Гөлйемеште тау аҫтынан эҙләп алып, ҡарағай ағасы эргәһенә күмәләр. Дауыллы көндәрҙә ҡарағай ағасының ботаҡтары уларға башын эйә. Көслө елдәр үлемде еңгән мөхәббәт тураһында моңло итеп йыр һуҙа.


������ ����� � ������, ������, ����� ������, ������ � ������ ����� � ������, ����� , �����,�������\n������ ����� � ������ �� ���� �����\n+7 (4912) 76-66-85\n������, ������, �� ��������� �.�., �����\n���������� � �������� ������ ���������� �� ����������� ������ ����� � ������ .\n����� ����������� ������ ����� � ������ - �. ������, , ������ � ������ ��.����������, 17-�, �.������, ��, 390029 �� ���� �������� �������: ����� ������������ �����������, ����������� ����, ����� � ����� ��������.�������������� ����������: ������ ������, ���������� ��������, �����, ����� � ������ ����������� , � ����� ������ �������� � ������ ������ �����������. (���������� �����������)\n����������� ��������� � ������� ������ � �������� ������ ����� � ������\n���� �� �������� �������� "������ ����� � ������" , � ������ ������� ����� ��������� � ������ ����������, �����, �������, ����� ��� �����, ������� ���������� ����� ��� �������� ����������� ����� � "������ ����� � ������", ������ ��� � �������� . ��� ������� �� ���: +7(495)589-80-29


на пр-кт. Новомытищинский на ул. Летная на ул. Колпакова на пр-кт. Олимпийский на ул. Парковая 3-я Статьи


Со следующей недели в Ливнах начнётся благоустройство дворов и общественных территорий\nВ этом году в райцентре будут благоустроены 12 дворовых и 3 общественных территорий. Общая площадь благоустройства дворовых территорий составляет 17,45 тыс.кв. м.\nНовый облик получат дворы на ул. Победы, д.5; ул. Дружбы Народов, д.165; ул. Орджоникидзе,д.39, д.41, д.43; ул. Мира, д.209; ул. ул. Мира, д.140, д.142; ул. Мира, д.199; ул. Свердлова, д.43; ул. Свердлова, д.48, ул. Ленина, д.23; ул. Максима Горького, д.6, 4; ул. Дружбы Народов, д.103, д.105; ул. Фрунзе, д.180в; ул. Фрунзе, д.180а; ул. Мира, д.140, д.142, ул. Победы - дополнительные работы.\nОбщий объем финансирования составляет 33,11 млн. рублей.\nНа благоустройство общественных территорий - сквера 13-й Армии; культурно – мемориального комплекса на Площади Победы и аллеи Героев; парка «Славянский сад» будет направлено более 15 с половиной миллионов рублей.\nОкончание выполнение работ по дворовым территориям - 1 июля 2021 года и 15 июля 2021 года, по общественным территориям - 1 августа 2021 года.


Ҡатын - ҡыҙҙарҙың күпселеге утыҙ йәшкә тиклем бер бала табырға өлгөрә. Кемдер икенсеһен, хатта өсөнсө - дүртенсеһен\nалып ҡайтырға ла батырсылыҡ итә... Өҫтәүенә РФ Президенты Владимир Путин әсәлек капиталы тураһындағы Законға ҡул ҡуйып, бөйөк илебеҙҙең киләсәге хаҡында хәстәрлек күрҙе. Йәғни, президент үҙе үк беҙгә бала табырға ҡуша тигән һүҙ.\nӘсәлек капиталы тураһындағы Закон Рәсәйҙә быйылғы йылдың беренсе ғинуарында үҙ көсөнә инде. Һәм 9 ғинуарҙан башлап РФ\nПенсия фонды яңы йылда икенсе балаһын тапҡан, йәғни, 250 мең һум күләмендәге капиталын алырға хоҡуҡлы әсәләрҙән ғариза ҡабул итә башланы ла инде.\nЯңы йылға тиклем бер нисә минут ҡалғанда ғына сабыйҙарын ҡулына алған, тимәк, президент тарафынан вәғәҙә ителгән сумманы алыу мөмкинселегенән мәхрүм ҡалған әсәләрҙең үкенес тойғоһо аңлашыла. 2006 йылдың 31 декабрендә, 23 сәғәт 55 минутта донъяға килгән йән эйәһе 2007 йылдың 00 сәғәт 00 минутында тыуған баланан бер нимәһе менән дә кәм түгел дә би т... Рәсәй матбуғатында күп кенә йөклө ҡатындарҙың яңы йыл етеүен көтөп, хатта "тиҙ ярҙам" машинаһын да саҡыртмауҙары хаҡында хәбәр ителде...\nРәсәйҙә әсәлек капиталына дәғүә итеүселәрҙең федераль исемлеген төҙөү ышанып тапшырылған Пенсия фонды күҙаллауы бу йынса, 2007 йылда Рәсәйҙә 600 меңгә яҡын "икенсе" бала тыуасаҡ. Өфөләге бала табыу йорттарының береһендә яңы йыл төнөндә ике игеҙәк малай донъяға килгән. Уларҙың тәүгеһе 200 6 йылдың 31 декабрендә 23 сәғәт 40 минутта (!), уның туғаны 35\nминут үткәс, йәғни яңы, 2007 йылда, тыуған.\nШулай итеп, әсәлек капиталы тураһында нимәне белеү мөһим.\nҠәҙерле әсәйҙәр һәм атайҙар, 2007 йылдың 1 ғинуарынан һәм 2015 йылдың 31 декабренә тиклем Рәсәйҙең ғаиләләге икенсе балаларын тапҡан йәки балалыҡҡа алған ҡатын - ҡыҙҙары Пенсия\nфонды сертификаты формаһында 250 мең һум алыу хоҡуғына эйә була.\nБала тыуғандан (балалыҡҡа алынғандан) һуң өс йыл дауамынд а аҡса бирелеүен раҫлаусы дәүләт сертификатын икенсе баланың\nәсәһенән тыш (әгәр ҡатын вафат булһа йәки әсәлек хоҡуғынан мәхрүм ителһә), уның атаһы (балалыҡҡа алыусы) алырға хоҡуҡлы . Бала балиғ булыу йәшенә еткәнгә тиклем етем ҡалһа ( йәки\n23 йәшкә тиклем, көндөҙгө бүлектә белем алыу шарт булып тор а), шулай уҡ әсәлек йәки ғаилә капиталына дәғүә итә ала.\nСертификат алыу өсөн Пенсия фондына алып килергә кәрәк булған документтар күп түгел: шәхесте танытыусы, йәшәгән урынын һәм ғариза биреүсенең гражданлығын раҫлаусы документ (паспорт һ.б.). Шулай уҡ баланың тыуыуын ( балалыҡҡ а алыныуын) раҫлаусы документ кәрәк - тыуыу танытмаһы, судты ң балалыҡҡа биреү тураһындағы ҡарары булырға мөмкин.\nӘгәр ғаилә капиталына атай кеше дәғүә итә икән, уға балан ың әсәһе юҡлығын (үлемен, әсәлек хоҡуҡтарынан мәхрүм ителеүе н) күрһәтеүсе документтар кәрәк буласаҡ.\nҒариза биреүсе сифатында бала сығыш яһаһа, унан ата - әсә һе юҡлығын документаль раҫлау талап ителә.\nПенсия фондында икенсе баланың ғына түгел, тәүгеһенең тыуыуын (балалыҡҡа алыныуын) раҫлаусы документтарҙы ла үҙең менән алырға кәңәш итәләр. Кәрәк тип тапһа, Пенсия фонды башҡа документтар талап итергә хоҡуҡлы.\nҺәм Пенсия фондында бер ай дауамында мөрәжәғәт итеүсегә капитал биреү мәсьәләһе хәл ителә, ҡарар ҡабул ителеүе хаҡында уға "әсәлек хаты" аша хәбәр ителәсәк.\nПенсия фонды хеҙмәткәрҙәре ата - әсәләргә әсәлек капиталы на ғариза яҙырға ашыҡмаҫҡа (бала тыуғандан һуң шунда уҡ яҙыусылар бар) кәңәш итә. Аҡса ғариза яҙыу ваҡытына ҡарап бирелмәй.\nЗакон сығарыусыларҙың, инфляцияға бәйле, йыл һайын әсәлек (ғаилә) капиталы күләмен индексациялау тураһында ҡарар ҡабул\nитәсәге лә мөһим. Иҫәпләүҙәр буйынса, 2010 йылға әсәлек капиталының күләме, индексацияны иҫәпкә алып, 250 меңдән\n300 меңгә тиклем артырға тейеш.\nӘсәнең Пенсия фондындағы иҫәбенән аҡсаның, әйтәйек, торлаҡ\nһатып алыу өсөн күсерелеү механизмының нескәлектәре менән РФ Хөкүмәте һуңынан таныштырасаҡ. Әлегә иһә балаға өс йәш тулғандан һуң ғына капитал менән файҙаланыу мөмкин буласағы хаҡында иҫкә төшөрәйек. Һәм ул билдәле маҡсатҡа тотонола: торлаҡ һатып алыу йәки төҙөү, балаларға белем биреү өсөн йәк и тупланма пенсия сифатында.\nӘсәлек капиталына хоҡуҡ биреүсе дәүләт сертификаттарының беренсе партияһы Пенсия фондының төбәк бүлексәләренә февраль айында киләсәк. Башҡортостанда бөгөнгө көнгә ун өс әсә ғаилә капиталына дәғүә итеүен белдереп ғариза яҙған.


“Кино төнө” 2019\nАвгуст айында Рәсәйҙә дүртенсе йыл рәттән барған “Кино төнө” акцияһы утә. Асыҡ кинотеатрҙар, концерт залдары, музей һәм китапханалар ҡунаҡтарға лекциялар һәм экскурсиялар, мастер кластар һәм актерҙар менән осрашыу, концерттар һәм билдәле фильмдар әҙерләй. “Кино төнө”акцияһын ойоштороусылар - Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт министрлығы, кино фонды, мәҙәни мираҫ һәм Рәсәй традициялары “Культура.РФ” порталы.\nКорбан ғәйетен ҡыуаныс-шатлыҡ менән ҡаршы алайыҡ, хәрмәтле уҡыусыларыбыҙ!\nӘс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтул-лаһи үә бәрәкәтүһ, хөрмәтле мосолман ҡәрҙәштәр! Ҡәҙерле уҡыусыларыбыҙ!\n“Мосолман башҡа ҡәрҙәшенә тел менән дә, ҡул көсө аша ла зыян килтермәҫ”,–тиелгән изге “Ҡөрьән Кәрим”дә. Ул мәрхәмәтлелеге, шәфҡәтлелеге менән айырылып тора, ризығынан фәҡирҙәргә өлөш сығара, яҡшы кәңәш-фекере илә эргә-тирәһендәгеләрҙең күңелен үҫтереп йәшәй. Иншаллаһ, ошо күркәм сифаттар Ҡорбан ғәйетендә тағы ла артһын, йөҙҙәрҙәге иман нуры сағыуыраҡ балҡыһын, хөрмәтле ҡәрҙәштәр! Аллаһ Тәғәлә бер-беребеҙҙең ҡәҙерен белеп, күркәм һүҙ-теләк аша йөрәктәргә дәрт, ышаныс өҫтәп йәшәргә насип ҡылһын. Бигерәк тә арабыҙҙа йәшәгән мөмкинселектәре сикләнгәндәргә, тома һуҡырҙарға ҡарата мәрхәмәтлерәк булайыҡ, улар ҙә ошо гүзәл донъяның матурлығына ҡыуанып, күңел тыныслығы мөнән мул донъяла үҙ яҙмыштарынан ниндәйҙер шатлыҡтар табып ғүмер итһендәр. Донъябыҙ имен, аралағы мөнәсәбәттәребеҙ татыу, көндәребеҙ тыныс булһын. Ҡорбан ғәйете мөбәрәк килһен, артабанғы байрамдарҙы ла ҡыуаныс-шатлыҡ менән ҡаршы алайыҡ, иншаллаһ!\nӘс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтул-лаһи үә бәрәкәтүһ. Амин!\nСталинград алышының аҙағы\n1942 йылдың йәй уртаһында Гитлер ғәскәре Волгаға яҡынлаша. Дошман Сталинград ҡалаһына ла һөжүм итеүҙе планлаштыра. Гитлер был планын, 6-сы Паулюс ғәскәре ярҙамында, аҙна эсендә тормошҡа ашырырға уйлай. Ғәскәргә, 270 000 кешенән һәм 3 мең ҡорал, 500 танктан торған 13 дивизия инә.\nВаш браузер слишком старый Ваш браузер слишком старый Ваш браузер слишком старый Ваш браузер слишком старый


ѧϰ�� ���� 2018-10-23 16:38:11\n�� �巨 Ϊ��Ҫ����,��֯��չ�� ��������������ʩ,�Ծ�ά�����Ұ�ȫ Ϊ���������֪ʶ������������ѧϰ��С��Ϊ����ռ�����2019�巨�շ�֪ʶ�����������ӭ���...\n����С��Ϊ����ռ������˹���2019�巨�շ�֪ʶ�������⼰��,ϣ����һ�ϲ��,ͬʱҲϣ�������Ǵ���һЩ�ο�������! һ���巨�շ�֪ʶ�������� 1. Ӧ���ӹ��Ұ�...


Самара | В Самаре в память о царской семье Романовых состоится крестный ход - БезФормата.Ru - Новости\nВ Самаре в память о царской семье Романовых состоится крестный ход\nПоследний российский император Николай Романов и его семья были расстреляны в Екатеринбурге в ночь с 16 на 17 июня 1918 года.\nВ Самаре сегодня в день памяти состоится крестный ход. В связи с этим будет ограничено движение по ряду улиц: Ерошевского, Маломосковской, Революционной, Дыбенко, по Академическому переулку, далее улице Ивана Булкина, Карбышева, Аэродромной, Измайловскому переулку и Бобруйской.\nКрестный ход начнется в 10.20.\nул. Ерошевского - от ул. Мичурина до ул. Маломосковской,\nул. Маломосковская - от ул. Ерошевского до ул. Революционной,\nул. Революционной - от ул. Маломосковской до ул. Дыбенко,\nул. Дыбенко - от ул. Революционной до ул. Авроры,\nул. Авроры - от ул. Дыбенко до Академического переулка,\nпо Академическому переулку - от ул. Авроры до ул. Ивана Булкина,\nул. Ивана Булкина - от Академического переулка до ул. Дыбенко,\nул. Дыбенко - от ул. Ивана Булкина до ул. Карбышева,\nул. Карбышева - от ул. Дыбенко до ул. Аэродромной,\nул. Аэродромной - от ул. Карбышева до ул. Промышленности,\nпо Измайловскому переулку - от ул. Промышленности до ул. Бобруйской,\nул. Бобруйской- от Измайловского переулка до Можайского переулка.


"Титаник"тың һәләкәте (№2, 2018)\n22 Июнь 2018, 13:37\nҺигеҙ палубалы “Титаник” пароходы Белфастағы “Харленд энд Вулф” верфендә өс йыл буйы төҙөлә. Судно һыуға 1911 йылдың 31 майында төшөрөлә. “Титаник” – “Олимпик” класындағы икенсе лайнер.\n“Титаник” пароходының һәләкәте – 1912 йылдың 14 апреленән 15-енә ҡарай төндә Атлантик океандың төньяҡ өлөшөндә Канадалағы Ньюфаундленд утрауынан көньяҡ-көнсығышҡа 600 километр алыҫлыҡта булған диңгеҙ фажиғәһе. Пароход Саутгемптон – Нью-Йорк трансатлантик маршруты буйынса йөҙгәндә бишенсе көн аҙағында фажиғәгә юлыға. Ул осорҙағы иң ҙур океан лайнеры 2208 кеше менән айсбергка бәрелә. 2 сәғәт 40 минуттан һуң һыуға бата. Фажиғәлә, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 1495-тән алып 1635-кә тиклем кеше һәләк була. Батыусы лайнерҙан 712 пассажир һәм экипаж ағзаһы ғына иҫән ҡала.\nҺигеҙ палубалы “Титаник” пароходы Белфастағы “Харленд энд Вулф” верфендә өс йыл буйы төҙөлә. Судно һыуға 1911 йылдың 31 майында төшөрөлә. “Титаник” – “Олимпик” класындағы икенсе лайнер. Ул “аҙашынан” бер ни тиклем айырыла, “Олимпик”ты файҙаланғанда асыҡланған күп кенә етешһеҙлектәр бөтөрөлә. Проектҡа ирланд судно төҙөүсеһе Томас Эндрюс етәкселек итә. Карапты төҙөү 3 миллион фунд стерлингка йәки 7,5 миллион АҠШ долларына (2013 йылғы курс буйынса 187,5 миллион долларға) төшә. Лайнер Британияның “Уайт Стар Лайн” компанияһына ҡарай.\nФайҙаланыуға тапшырғанда “Титаник” донъялағы иң ҙур судно иҫәпләнә. Оҙонлоғо – 269 метр, киңлеге – 30 метр, батымы – 10,5 метр, ауырлығы – 52 310 тонна. Лайнерҙы ике төркөмдән торған дүрт цилиндрлы пар машиналары һәм пар турбинаһы хәрәкәткә килтерә. 29 ҡаҙанлыҡты эшләтеү өсөн көнөнә 610 тонна күмер талап ителә. “Титаник” ике ҡатлы төптән һәм герметик ишектәр менән бүленгән һыу үткәрмәүсе 16 бүлектән тора. Конструкторҙарҙың иҫәпләүенсә, теләһә ҡайһы ике бүлек һыуға батһа ла, судно йөҙә ала. Карапҡа сымһыҙ телеграф һәм башҡа радио йыһаздарын “Маркони К” компанияһы ҡуя. Бортта 1178 кешегә иҫәпләнгән 20 ҡотҡарыу шлюпкаһы урын ала.\nБилет хаҡтарына ҡарап, пассажирҙар өс класҡа бүленә. Беренсе класс пассажирҙары ҡарамағында – бассейн, гимнастика залы, төрөк мунсаһы, сквош уйнау өсөн корт, электр ваннаһы, эттәр бүлеге. Судно бортында кафе, бик бай йыһазландырылған туҡланыу һәм тәмәке тартыу салондары бар. Каюталар таҙа, яҡты һәм йылы, ашарға ябай, әммә туҡлыҡлы ризыҡтар тәҡдим ителә. Караптың бөтә биналары һәм ял итеп йөрөү палубалары кластарға бүленгән, пассажирҙарға бер кластан икенсеһенә күсеү тыйыла.\n“Титаник”тың бортында шлюпкалар етешмәй. Проектта ҡаралған 48 шлюпка урынына өҫкө палубаға диңгеҙҙе ҡапламаҫлыҡ итеп 20 шлюпка урынлаштырыла. Уларҙың әҙлеге урынға ла, хаҡҡа ла бәйле түгел. “Титаник” бер ваҡытта ла бәләгә тарымаясаҡ тип инанған лайнер хужалары ял итеп йөрөү палубаларына өҫтөнлөк бирә. Йәнәһе, пассажирҙарҙы диңгеҙгә һоҡланыуҙан ниңә мәхрүм итергә?\n“Титаник”тың командаһы ғәҙәттән тыш хәлдәргә әҙер булмай. Шлюпкаларҙы файҙаланыу ҡағиҙәләренә өйрәнеүгә бик әҙ иғтибар бүленә. Ул судно докта торғанда бер мәртәбә генә үткәрелә. Һыуға ике шлюпка төшөрөлә, һәр береһендә – дүрт матрос һәм бер капитан ярҙамсыһы. Докты әйләнеп сыҡҡас, кире карапҡа ҡайталар. Саутгемптондан ҡуҙғалып китер алдынан пассажирҙар менән янғын һүндереү күнегеүҙәре ойошторолмай. 14 апрель иртәһенә шлюпкаларға ултырыу буйынса күнегеү планлаштырыла, ләкин көслө ел сығыуға һылтанып, капитан уны үткәртмәй.\nЮлға сығыр алдынан “Титаник”ты Бөйөк Британияның сауҙа министрлығы хеҙмәткәрҙәре тикшерә. Атап әйткәндә, ҡотҡарыу шлюпкалары, сигнал ракеталары һәм башҡа авария йыһаздары ҡарала. Улар ғәмәлгә яраҡлы тип табыла.\n“Титаник” беренсе һәм һуңғы рейсына Саутгемптондан 1912 йылдың 10 апрелендә төш көнө сыға. Порттан ҡуҙғалғанда “Нью-Йорк” пароходына бәрелә яҙа. 5,5 сәғәттән һуң, 147 саҡрым юл үткәс, лайнер бортына Францияның Шербур ҡалаһынан пассажирҙар ала. 11 апрелдә “Титаник” Ирландияның Квинстаун (Ков) ҡалаһына барып етә. Бында аҙыҡ-түлек запасы тулыландырыла, бортҡа һуңғы пассажирҙар күтәрелә.\n“Титаник” трансатлантик трассаһына 1316 пассажир һәм 908 экипаж ағзаһы менән сыға. Лайнер 2439 пассажирға иҫәпләнгән, ләкин ғәҙәткә ингәнсә апрелдә трансатлантик рейстарына әллә ни ихтыяж күҙәтелмәй. Пассажирҙар араһында төрлө кешеләр була: АҠШ-ҡа бәхет эҙләп юлланыусы Ирландия, Италия, Швеция, Рәсәй, Сүриә, Әрмәнстандан фәҡир эмигранттар; Джон Джекоб Астор, Бенджамин Гуггенхайм кеүек аҡһөйәктәр һәм миллионерҙар.\n“Титаник”ка “Уайт Стар Лайн” компанияһының тәжрибәле капитаны 62 йәшлек Эдвард Смит командалыҡ итә, уның стажы – 40 йылдан ашыу. Кочегарҙар, стюардтар, штивщиктар1, машинистар, ашнаҡсыларҙың күбеһе суднола эшләү өсөн махсус әҙерлек үтмәй. Квалификациялы матростар экипаждың 5 процентын ғына тәшкил итә. Күбеһе судноның үҙенсәлектәре менән танышып өлгөрмәй, сөнки дүрт көн элек кенә эшкә алыналар.\n12 апрелдә “Титаник”ка радиотелеграф элемтәһе буйынса (Морзе әлифбаһы ярҙамында) Ҙур Ньюфаундленд банкыһы2 янынан үтеүсе судноларҙан хәбәрҙәр килә башлай. Уларҙың экипаждары айсбергтарҙың күбәйеүенә иғтибарҙы йүнәлтә. Һәр хәбәр вахта ярҙамсыһына, шунан штурман рубкаһына тапшырыла, боҙ яландарының координаталары картаға индерелә. Һүҙ “Титаник” маршруты планлаштырылғандан төньяҡтағыраҡ район тураһында бара, шуға күрә борсолорға нигеҙ булмай.\n“Титаник” радистары “Маркони” компанияһы яллауы буйынса эшләй, ғәмәлдә команда ағзалары булып тормай. Уларҙың төп бурысы – пассажирҙарҙың телеграммаларын оҙатыу, континенттан яңы хәбәрҙәр ҡабул итеү. Аҙаҡ яңылыҡтар судно гәзитендә баҫыла. Метеошарттар тураһындағы мәғлүмәттәрҙе эшкәртеү артҡы планға күсә.\n14 апрелдә иртән “Титаник”тың радиостанцияһы трансатлантик трассаһының көньяғынан йөҙөүсе судноларҙан айсбергтар хаҡында хәбәрҙәр ҡабул итә. Был көндә ете боҙ иҫкәртеүе алына. Беренсе иҫкәртеү иртәнге туғыҙҙа “Карония” пароходынан килә. Катипан Смит икенсе иҫкәртеүҙе “Ноордам” пароходынан ала. 13 сәғәт 42 минутта “Балтик” судноһы түбәндәге хәбәрҙе ебәрә: “Капитан Смитҡа, “Титаник”. Көн сыуаҡ. Грецияның “Афина” пароходы айсбергтарҙы һәм бик күп боҙ яландарын уҙыуы тураһында хәбәр итә. Һеҙгә һәм “Титаник”ка уңыштар теләйем”.\nСмит, иҫкәртеүҙе “Уайт Стар Лайн”дың идара итеү директоры Брюс Исмейға күрһәткәс, яңы маршрут һыҙа, ул элекке юлдан саҡ ҡына көньяҡтараҡ үтә. 13 сәғәт 45 минутта немецтарҙың “Америка” судноһы ҙур ике айсберг менән осрашыуы тураһында хәбәр итә. Әммә был иҫкәртеү күперсеккә тапшырылмай. Сәбәбе асыҡланмаған, күрәһең, ҡоролманы йүнәтеү менән мәшғүл радистар мәғлүмәтте капитанға тапшырырға онотҡандыр.\n19 сәғәт 30 минутта “Калифорниэн” пароходынан боҙло иҫкәртеү килә: “Беҙ боҙ киҫәктәренең ҙур тупланышын һәм бихисап эре айсберг күрҙек. Боҙло яландар ҙа бар. Һауа торошо һәйбәт, көн сыуаҡ”.\nБыл хәбәр ҙә вахта күперсегенә тапшырылмай. Радист Джек Филлипс уны аңламаған, ахыры, сөнки радиотапшырғыс ватыҡ саҡта йыйылып киткән телеграммаларҙы Рейс моронона ебәрә.\nҺуңғы боҙ иҫкәртеүе 22 сәғәт 30 минутта “Титаник”тан яҡынса 50 саҡрым алыҫлыҡта боҙ яланы ситендә дрейфҡа ятҡан “Калифорниэн” пароходынан алына. “Калифорниэн” радисы Сирил Эванс ҡурҡыныс зонаның координаталарын тапшырырға тотона, ләкин Филлипс уны тупаҫ бүлдерә: “Өнөңдө тыҡ! Мин эшләйем! Мин Рейс мороно менән элемтәләмен!” Шулай итеп, иң мөһим боҙ иҫкәртеүе кире ҡағыла.\nМөһим хәбәргә Филлипстың илтифатһыҙ мөнәсәбәте радистарҙың уларҙы йыш ҡына рәсми булмаған формала тапшырыуы менән аңлатыла. Уларҙы коллегалары менән аралашырға теләгән радистарҙың дуҫтарса сәләме тип ҡабул итергә лә мөмкин. Бындай хәлдәр Төньяҡ Атлантик линияларында йыш осрай. Мәҫәлән, Сирил Эванс хәбәрен: “Сәләм, ҡартлас, беҙ туҡтаныҡ, тирә-йүндә боҙ. Координаталар...” – тигән һүҙҙәр менән башлай. Эшкә сумған Филлипстың коллегаһын тупаҫ бүлдереүе ғәжәп түгел. Радиограммалар араһында “капитанские служебные” тип аталғандары ла була. Уны ҡабул итеүсе радист шунда уҡ радиограмманы алыуын раҫларға, күперсеккә тапшырырға тейеш. Әммә бындай алым һирәк ҡулланыла.\n21 сәғәт 20 минутта капитан күперсекте ҡалдырып, үҙенең хөрмәтенә ирле-ҡатынлы Уайденерҙар ойошторған киске ашҡа китә. 22 сәғәт 30 минутта “Титаник” үҙенә ҡаршы килеүсе “Раппаханнок” пароходынан айырыла. Унан алда ғына “Раппаханнок” боҙҙар араһынан уҙғанда ҡойроғон зыянлай. Ике судно ла бер-береһен күрерлек алыҫлашҡас, “Раппаханнок” капитанын алмаштырған Альберт Смит Морза шәме ярҙамында “Титаник” менән элемтә урынлаштыра: “Беҙ әле генә боҙ яланын һәм бер нисә айсберг араһынан үттек”. Яуап итеп “Титаник”тан сигнал бирәләр: “Хәбәр ҡабул ителде. Рәхмәт. Тыныс йоҡо”. Шулай ҙа бер ниндәй ҙә сара күрелмәй, өҫтәмә күҙәтеүселәр ҡуйылмай, судно элеккесә ҙур тиҙлек менән алға барыуын дауам итә.\n21 сәғәт 30 минутта айсбергтарҙың булыуы хаҡында тағы ла бер иҫкәртеү алына. Был юлы “Месаба” пароходынан. Ул көнсығышҡа йөҙөүсе бөтә судноларға ла тапшырыла: “Бөгөн айсбергтар һәм киң боҙ яландары күрҙек. Һауа торошо һәйбәт, көн сыуаҡ”.\nГрафик буйынса “Титаник” 5800 километр араны бер аҙнала үтергә тейеш. Ваҡытында барып етеү өсөн лайнер иң ҙур тиҙлек – 22,5 узел (сәғәтенә 41,6 километр) менән бара.\n14 апрелдә төнгө сәғәт 12-лә күпселек пассажирҙар йоҡларға ята. Вахтаға капитандың беренсе ярҙамсыһы Уильям Мёрдок баҫа. Ватерлиниянан 29 метр өҫтә мачтанан алды күҙәтеүселәр Фредерик Флит менән Реджинальд Ли дежур итә. Температура 1 градусҡа ҡәҙәр төшә. Иҫән ҡалған пассажирҙарҙың береһе Арчибальд Грейси һуңынан былай тип яҙа: “Диңгеҙ быяла кеүек, шундай тигеҙ, унда йондоҙҙар ап-асыҡ сағылды”. Күреү мөмкинлеге 6 саҡрым тәшкил итә. Шулай ҙа ул төндә Ай яҡтыртмай, ә алды күҙәтеүселәрҙең бинокле булмай. (Биноклдәр һаҡланған сейфтың асҡысын юлға сығыр алдынан ғына рейстан алынған Дэвид Блэр яңылыш үҙе менән алып китә.) 23 сәғәт 30 минутта Флит менән Ли офоҡта шыйыҡ томан күрһә лә, быға әһәмиәт бирмәй. 9 минут үткәс, Флит тап курс буйынса 600 метр алда айсберг һыҙаттарын күрә. Ул өс тапҡыр ҡыңғырауға һуға: алда тотҡарлыҡ бар! Шунан телефон аша алтынсы ярҙамсы Джеймс Муди менән элемтәгә инә:\nФлит. Унда берәйһе бармы?\nМуди. Эйе, һин нимәлер күрҙеңме?\nФлит. Курстың тап үҙендә айсберг!\nМуди айсберг тураһында Уильям Мёрдокка әйтә, тегеһе рулевой Роберт Хиченсҡа штурвалды һулға борорға бойора. Үҙе иһә машина телеграфтары тотҡаларын туҡтау хәленә килтерә. Һуңынан лайнерҙың ҡойроғо айсбергка бәрелмәһен өсөн һулға боролорға ҡуша. Винттарҙы туҡтатыу мөйөш тиҙлеген кәметеүгә килтерә (боролоу кәмей). 25–30 секундтан һуң ғына “Титаник” әкрен генә һулға борола башлай. Шулай ҙа лайнерҙың уң борты айсбергка бәрелеп өлгөрә. Һөҙөмтәлә “Титаник”тың ватерлиния аҫты бер нисә урындан тишелә.\nИке минуттан һуң бәрелеште тойған капитан ашығып күперсеккә сыға. Мёрдок уға айсберг хаҡында әйтә. Смит, Мёрдок һәм дүртенсе ярҙамсы Джозеф Боксхолл бортҡа күҙ йүгертеп сыға. Капитан тиҙлекте кәметергә, фекер алышырға кисекмәҫтән караптың баш констуркторы Томас Эндрюсты саҡырырға бойора.\nӨҫкө палубаларҙағы пассажирҙарҙың күбеһе бер ни ҙә тоймай. Ҡабымлыҡ әҙерләүсе стюардтар ҡалаҡ-сәнскеләрҙең еңелсә зыңлап ҡуйыуына иғтибар итә. Ҡайһы бер пассажирҙар еңелсә һелкенеп һәм ҡалтыранып ҡуя. Люси Дафф Гордон һуңынан былай тип хәтерләй: “Әйтерһең, кемдер олоғара бармағын караптың бортына төрттө”.\nБер нисә минуттан һуң двигателдәр туҡтатыла, “Титаник” Лабрадор ағымында дрейфҡа ята. Трюмдарға һыу тулырға тотона. Лайнер уң яҡҡа ауыша. Һыуҙы насостар ярҙамында һурҙырырға бойоралар, әммә һыу насостар һурҙырғанға ҡарағанда 10–15 тапҡыр тиҙерәк килә.\nТомас Эндрюс капитанға караптың һәләкәткә дусар булыуын, сәғәт ярымдан һуң батасағын әйтә.\n23 сәғәт тирәһендә холлдар, ресторандар һәм тәмәке тартыу салондары бушай. Оркестр Жак Оффенбахтың “Гофман әкиәттәре” операһынан өҙөктәр уйнай. Пассажирҙар каюталарына таралыша. Борт артында температура ҡапыл төшкәнлектән, асыҡ палубаларҙа кешеләр күренмәй. Пенсильвания штатының тимер юлдар вице-президенты Джон Тэйерҙың 17 йәшлек улы Джек кешеләр ҡалмаған шлюпка палубаһына сыға. Һуңынан хәтерләй:\n– Яҡты төн, йондоҙҙар. Ай юҡ, минең йондоҙҙарҙың шул тиклем сағыу яҡтыртҡанын бер ваҡытта ла күргәнем булманы. Улар гәүһәрҙәй балҡыны... Был кешенең үҙенең йәшәүенә ҡыуанып бөтә алмаған төн ине...\nӨҫкө палубаларҙа һелкенеү бик үк тойолмаһа ла, пассажирҙарҙың күбеһе уяна. Ҡайһылары каюталарҙан сығып стюардтарҙан белешә. Ирле-ҡатынлы Бишоптарға стюард Кроуфорд, көлөп: “Бер нәмәнән дә ҡурҡырға ярамай. Беҙ бәләкәй генә боҙ киҫәгенә бәрелдек, артабан йөҙәбеҙ”, – ти. Тәмәке тартыу салонында АҠШ президентының хәрби ярҙамсыһы Арчибальд Батт, трамвай магнаты улы Гарри Уайднер, “Ньюгент” универмагы һатып алыусыһы Спенсер Силверторн һәм башҡалар һуңғы кискә хәтлем күңел аса. Һелкенеүҙе тойғас, бер нисә ир-егет палубаға йүгереп сыға, ләкин улар алыҫлашыусы айсбергты ғына күреп өлгөрә. “Титаник” юлын дауам итә, барыһы ла салонға ҡайта.\nБер аҙҙан лайнер туҡтай, был күптәрҙә хәүеф тыуҙыра. Кешеләр экипаждан туҡтау сәбәбен белешергә тырыша. Элизабет Шют офицерҙарҙың береһенән һорай: “Нимәлер булдымы әллә? Беҙгә берәй төрлө ҡурҡыныс янамаймы?” Офицер: “Миңә билдәле булыуынса, юҡ”. Һуңынан Элизабет офицерҙың кемгәлер: “Беҙ күпмелер түҙә аласаҡбыҙ әле”, – тигәнен ишетеп ҡала. “Вакуум ойл” нефть компанияһының Лондон филиалы директоры Говард Кейс, көлөп: “Беҙ винтты боҙҙоҡ, шикелле, уның ҡарауы, кәрт уйнарға ваҡытыбыҙ күп буласаҡ”, – ти. Кемдер 25–30 метр бейеклегендәге айсберг күреүен әйтә, ләкин был берәүҙе лә әллә ни тулҡынландырмай. Бер пассажир: “Айсберг корпусты саҡ ҡына сыйҙырҙы, капитан уны буярға карапты туҡтатты”, – тип шаярта.\nЮғары палубаларҙағы пассажирҙарҙан айырмалы, түбәндәге палубаларҙағы пассажирҙар ныҡ борсола. Кухняла плиталарҙан табалар иҙәнгә тәгәрәй, йоҡлап ятыусы кочегарҙар койкаларынан йығылып төшә. Өлкән кочегар бөтәһенә лә ҡотҡарыу жилеттары кейергә һәм шлюпкаларға күтәрелергә ҡуша, ләкин өҫтә старпом Генри Уайлд уларҙы кире бора. Экипаж биләгән каюталарға балта оҫтаһы төшөп: “Мин һеҙҙең урында булһам, бынан китер инем. Судноға һыу тула, туп уйнау залын һыу баҫты инде”, – ти. Шунан боцман күренә:\n– Егеттәр, тороғоҙ... Беҙҙең кәмендә сәғәт ярым ғына йәшәйһебеҙ ҡалды. Эндрюс әфәнде үҙе шулай тине. Тик телегеҙҙе теш артында тотоғоҙ, бер кемгә бер һүҙ әйтмәгеҙ.\n15 апрель. 0 сәғәт 05 минут. Капитан Смит ҡотҡарыу шлюпкаларынан тышлыҡтарҙы һалдырырға, пассажирҙарҙы шлюпка палубаһына йыйырға, радистарға бәлә-ҡаза сигналы бирергә ҡуша.\nШул уҡ ваҡытта палуба аҫтындағы биналарға һыу тула, төн уртаһы еткәс, улар тулыһынса һыу аҫтында тороп ҡала.\nБоцмандың һыҙғыртыуы буйынса, шлюпка палубаһына икешәрләп, өсәрләп матростар күтәрелә. Улар ашыҡмай, сөнки күбеһе ни булғанын белмәй. Һәр береһенә айырым шлюпка беркетелһә лә, улар бер нисә урында эленеп торған расписаниены алдан ентекләп өйрәнмәй. Офицерҙарға эвакуацияға әҙерлек эштәрен ҙур ҡыйынлыҡ менән ойошторорға тура килә.\nПассажирҙарға йылы кейенеп, ҡотҡарыу жилеттары алып, каюталарҙан сығырға ҡушыла. Беренсе класс стюардтары уларға кейенергә булыша. Ҡатын-ҡыҙҙарға һәм балалы ҡатындарға айырым иғтибар бүленә. Икенсе һәм өсөнсө кластарҙағы пассажирҙарға бындай иғтибар етмәй, стюардтар уларға ишекте асып ҡысҡырыу менән генә сикләнә: ҡотҡарыу жилеттарын кейегеҙ! Сәбәбен аңлатып тормайҙар. Өсөнсө класс пассажирҙары бөтөнләй ярҙамһыҙ ҡала, өҫкә күтәрелергә кәрәклеген генә әйтәләр, улар сығырға тырышып, түбәнге палубаларҙың оҙон коридорҙары буйлап оҙаҡ аҙашып йөрөй.\nПаника тыуҙырмаҫ өсөн экипаж эвакуацияның ысын сәбәбен әйтмәй. Палубаға күтәрелгән пассажирҙар шлюпкаларҙы төшөрөүгә әҙерләүҙе тыныс ҡына күҙәтә. Күп пассажирҙар йылы каюталарҙа ҡалыуҙы хуп күрә. Уильям Стед менән Альберт Стьюарт эвакуацияға әҙерлекте ахмаҡлыҡ тип атай. Ирле-ҡатынлы Спенсерҙар каюта ишеген бөтөнләй асмай. Ҡотҡарыу жилеттарын кейергә бойороуҙы ла етди ҡабул итмәүселәр табыла, сөнки улар аяуһыҙ ҙур һәм уңайһыҙ. Өсөнсө кластан бер нисә пассажир хатта боҙ киҫәктәре менән футбол уйнай.\nКапитан Смит юғалып ҡала: эвакуацияны тиҙләтмәй, команданың эшен ойоштормай, ҡапма-ҡаршылыҡлы бойороҡтар бирә, ярҙамсыларының һүҙҙәренә ҡолаҡ һалмай. Тәүге пассажирҙарҙы шлюпкаларға ултыртыу башланғанда ла бойороҡто капитан үҙе бирмәй. Икенсе ярҙамсыһы Лайтоллер унан һорай: “Ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы шлюпкаға ултырта башлаһаҡ яҡшы булмаҫмы, сэр?” Яуап урынына Смит башын ғына ҡаға. Ул Лайтоллерға эвакуацияға һул борттан, ә Мёрдокка уң борттан етәкселек итергә ҡуша. Шлюпка тулыу менән уны һыуға төшөрөргә бойора. Мёрдок менән Лайтоллер шлюпкаға ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы ғына ултырта, ярым буш кәмәне һыуға төшөрә. Мёрдок иһә урын ҡалһа, ир-аттарға ла ултырырға ҡуша. Уларҙың береһе лә шлюпканың нисә кешене күтәрә алырын белмәй, шуға күрә пассажирҙарҙы күпләп алмайҙар. Әгәр шлюпкалар тулы булһа, тағы ла 500-ләп кешене ҡотҡара алырҙар ине. Ваҡытынан алда ығы-зығы башланмаһын өсөн, капитан палубаға оркестрҙы саҡыра. Музыканттар төрлө вальстар, классик әҫәрҙәр һәм рэгтаймдар уйнай.\nБашта пассажирҙарҙы шлюпкаға ултыртыу бик әкрен бара. Күбеһенең карапты ҡалдырып киткеһе килмәй, экипаж уларҙы оҙаҡлап ризалатырға мәжбүр була. Миллионер Джон Джекоб Астор: “Кәмәгә ҡарағанда бында хәүефһеҙерәк”, – тип белдерә.\nАйсберг менән бәрелешкәндән һуң 45 минут эсендә судноға 13 700 тонна океан һыуы тула. Бүлектәрҙә һыу тигеҙләшкәс, судно турая. Шуға күрә күпселек пассажирҙар карап батмаҫ тип ышана.\nБортта бәхетһеҙ осраҡтар ҙа була. Оло йәштәге француз ҡатыны шлюпка менән борт араһына йығылып төшә, уны ике ир-ат тартып сығарып, шлюпкаға ултырта. Беренсе класс пассажиры Энни Штенгель шлюпкала бер нисә ҡабырғаһын һындыра, өҫтөнә ағалы-ҡустылы ике йыуан кеше һикерә.\nЭкипаж һыуға ҡаршы көрәшеүен дауам итә. Карап батҡанда шартламаһын өсөн дүртенсе ҡаҙанлыҡтағы парҙы сығаралар. Беренсе өс ҡаҙанлыҡта эш туҡталмай, һөҙөмтәлә судно электр энергияһы менән тәьмин ителә. Оҙаҡламай бишенсе һәм һыу тулған алтынсы ҡаҙанлыҡтарҙың ишектәре баҫымға түҙмәй емерелеп төшә. Шунлыҡтан бишенсе ҡаҙанлыҡты һыу баҫа.\n1 сәғәт 20 минутта полубакка3 һыу тулырға тотона. Пассажирҙар шунда ғына “Титаник”тың батыуын төшөнә. Эвакуациянан баш тартҡан ҡатын-ҡыҙҙар шлюпкаға ултыра башлай. Ҡайһыларын ирҙәре оҙата, ҡайһылары хаҡында дуҫтары һәм таныштары хәстәрлек күрә. Эвакуация ҡыҙа. Шлюпкаларға элеккесә беренсе сиратта ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы үткәрәләр. Палубала улар ирҙәре һәм атайҙары менән мәңгелеккә хушлаша. Шарлотта Коллир ханымды ике матрос иренең ҡосағынан көс-хәл менән тартып ала. Селени Ясбек кәмәлә генә янында иренең юҡлығын белә. Матростар шлюпканы төшөрөргә керешә, ә ҡатын палубаға сығырға ынтылып, бар көсөнә ҡысҡыра. Шулай ҙа күңел төшөнкөлөгөнә бирелмәгән пассажирҙар ҡала әле. Вафат булған Люсьен Смит хәләленә былай ти: “Ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы ултыртыу – күҙ буяу ғына ул. Был карап тейешенсә йыһазландырылған, бөтәбеҙ ҙә ҡотҡарыласаҡбыҙ”. Шарлотта Коллирҙың ире, уны шлюпкаға ултыртҡанда: “Бар, Лотти! Алла хаҡы өсөн, ҡыйыу бар! Мин икенсе шлюпкаға ултырам!” – ти.\nПаниканың тәүге билдәләре күренә: кешеләр буш шлюпкалар эҙләп, бер борттан икенсеһенә йүгерә, ҡайһылары кәмәне төшөргәндә уға һикерергә уйлай. Үҙен ҡатын-ҡыҙ тип ҡабул итһендәр өсөн башына шәл ураған ир 14-се шлюпкаға үтә. Тағы ла бер нисә пассажир 40 кеше ултырған шлюпкаға һикерергә йыйына. Кәмәгә яуаплы бишенсе ярҙамсы Гарольд Лоу төркөмдө тынысландырыу өсөн һауаға атырға мәжбүр була.\nШлюпкаларҙың барыһына ла етмәүен аңлаған ҡайһы бер пассажирҙар ҡотолорға теләмәй. Миллионер ҡатыны, Масу`s универмагтары селтәренең уртаҡ хужаһы Ида Штраус иренән башҡа шлюпкаға ултырыуҙан баш тарта: “Беҙ бергә бик оҙаҡ йәшәнек, хәҙер һин ҡайҙа – мин дә шунда”. Инда Штраус үҙ урынын хеҙмәтсе ҡатынға бирә. Лайтоллер өгөтләп ҡараһа ла, Эллисон ханымдың да ирен ҡалдырып киткеһе килмәй. Бенджамин Гуггенхайм палубаға цилиндр һәм фрак кейеп сыға, ысын джентльмендарса үлгем килә, тип белдерә. Ҡайһы бер пассажирҙар ашханаға доға уҡырға йыйыла.\nҠотҡарылыусы кешеләрҙең бишәүҙән дүртеһе – беренсе һәм икенсе класс пассажирҙары. Өсөнсө класс пассажирҙарының күбеһе түбәнге палубаларҙағы коридорҙар лабиринтынан сыға алмай. Улар беренсе һәм икенсе кластарҙан судноның төрлө өлөштәрендәге ҡапҡалар менән бүленә, ҡапҡаларҙың күбеһе бикле тора. Өсөнсө класс пассажирҙарының байтағы үҙ ғүмерҙәре өсөн стюард Джон Эдвард Хартҡа бурыслы, ул түбәнге палубаларға төшөп, уларҙы өс мәртәбә төркөмләп өҫкә сығара. Өсөнсө класты башҡаларынан айырыу йоғошло ауырыуҙарҙы иҫкәртеү өсөн АҠШ-тың эмиграция тураһындағы ҡануны менән ҡаралған. Тәүге ике класс пассажирҙары караптан Манхэттен причалында сыҡҡан, өсөнсө кластағыларҙы Эллис утрауында төшөрөп, мотлаҡ санитар тикшереүе үткәргәндәр.\n1 сәғәт 40 минутта суднола паника башлана. Пассажирҙар һәм экипаж ағзаларынан ир-ат төркөмө, ҡатын-ҡыҙҙарҙы көтөп тормай, шлюпкаларға ултырырға керешә. Лайтоллер уларҙы револьвер менән ҡурҡытып ҡыуып ебәрә. Офицерҙар шлюпкаға үткәрмәгәс, ҡайһы бер ир-ат истерикаға бирелә.\nҺуңғы йыйылма шлюпканы һыуға төшөргәндә морон өлөшөндә шлюпка палубаһы бушай, сөнки пассажирҙар ҡойроҡ яғына күсә. “Уайт Стар Лайн”дың идара итеү директоры Джозеф Брюс Исмей ошонан файҙаланып ҡала ла инде, ул шлюпканы һыуға төшөрөр алдынан уға үтеп инә. Һуңынан был ҡылығы ҡурҡаҡлыҡ тип баһалана.\nШлюпкаларҙа урын етмәҫен аңлаған ҡайһы бер ир-ат ундағы пассажирҙарҙан үҙҙәренең яҡындары менән бәйләнешкә инеүен һорай. Бенджамин Гуггенхайм ҡатынына үҙ бурысын аҙағына ҡәҙәр үтәүен еткерергә ҡуша. Джей Яртс таныш түгел ҡатындан һеңлеһенә үҙенең һәләк булыуын әйтеүҙе үтенә.\n2 сәғәт 10 минутта һыу капитан күперсегенә һәм офицерҙарҙың каюталарына етә. Капитан Смит шлюпа палубаһынан һуңғы тапҡыр уҙа. Ул радистарға һәм экипаждың башҡа ағзаларына, эште туҡтатығыҙ, ҡотолорға тырышып ҡарағыҙ, ти. “Хәҙер һәр кем үҙе өсөн яуап бирә”, – тип ҡабатлай. Бихисап пассажирҙар һыуға һикереп, шлюпкаларҙы ҡыуып етмәксе була, ләкин күптәр маҡсатына өлгәшә алмай.\nТөнгө сәғәт 2-гә салондар, холлдар, ресторандар, каюталар һәм коридорҙар бушай. Тәмәке тартыу салонына майор Арчибальд Батт, рәссам Фрэнсис Миллет, Кларенс Мур һәм Артур Райерсон кәрт уйнарға ултыра. Журналист Уильям Стед уҡыуға бирелә.\nТәҙрәләр, ишектәр һәм люктар ватылыу арҡаһында судноның батыу тиҙлеге арта. Һөҙөмтәлә “Титаник” ҡырҡа урынынан ҡуҙғала. Тулҡын палубалағы кешеләрҙе океанға һепереп төшөрә. 2 сәғәт 18 минутта лайнер ике өлөшкә бүленә. Ҡойроҡ өлөшө горизонталь хәлгә килә. Морон океан төбөнә төшә. Ҡойроҡ та, һыу менән тулғас, вертикаль хәлгә килеп, бер нисә секундҡа туҡтай, шунан үҙ күсәрендә әйләнеп, һыу аҫтында ҡала.\nҠойроҡ һыу аҫтында йәшенгәс, йөҙәрләгән кеше өҫкә ҡалҡып сыға. Улар судноның боҙло һыуҙағы бихисап ватыҡтары араһында йөҙөп йөрөй. Күптәр ватыҡтарҙы йөҙөү сараһы итеп файҙалана. Океан һыуының температураһы 2 градус тәшкил итә. Кешеләр үтә ныҡ һыуыныуҙан 30 минут эсендә йән бирә. Ғазапланып үлеүселәрҙең ҡысҡырған тауыштары бөтә шлюпкаларҙан да килә. Үлеүселәрҙең кәүҙәләрен океанға ташлайҙар. 15–20 минуттан һуң тауыштар әкренләп тына. Өс тиҫтәгә яҡын кеше генә түңкәрелгән йыйылмалы шлюпкаға эләгеп үлемдән ҡотола.\n“Титаник”тың стационар шлюпкалары – алты, ә йыйылмалылары – дүрт ишкәкле. Нигеҙҙә, шлюпкаларға ҡатын-ҡыҙҙарҙы ултыртҡанлыҡтан, уларҙың байтағына ир-аттар менән бер рәттән ҡулдарына ишкәк алырға тура килә. Өҫтәүенә, капитан ярҙамсылары ишкәкселәр итеп билдәләгән күпселек ир-аттар ишкәк менән эш итә белмәй, батыусы судноны ҡалдырып китер өсөн экипажды алдай. Дж. С. Уайт ханым эргәһендә ултырған ир-аттың бөтөнләй ишә белмәүен һөйләй. Уларҙың ҡулдарынан килә алмағанлыҡтан, ҡатын-ҡыҙҙар ярҙамлаша.\nШлюпкалағы кешеләр бер-береһенә булыша. Маргарет Браун кеш япмаһын һыуыҡтан дер ҡалтыраған кочегарға бирә, өсөнсө ярҙамсы Герберт Питман Кросби ханымды елкәнгә урай. Матростарҙың береһе үҙ ойоғон Уошингтон ханымға тәҡдим итә. Билдәһеҙ джентльмен диңгеҙ сиренән интеккән 22 йәшлек Маргерет Фролишерға бренди эсерә. Хейс менән де Сатоде Пенаско ханымдар ҡысҡыра-ҡысҡыра башҡа шлюпкаларҙан ирҙәрен эҙләй. Пассажирҙар араһында низағтар сыға. Ни өсөндөр будильнигының ҡыңғырауын туҡтауһыҙ тоташтырған билдәһеҙ ҡатын башҡаларҙың йәненә тейә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың үтенесенә ҡолаҡ һалмай, ир-аттар тәмәке көйрәтә.\nПассажирҙар күпселек осраҡта шлюпкаларҙағы команда ағзаларының профессиональ әҙерлегенән ҡәнәғәт булмай. Айырыуса рулевой Роберт Хиченсты тәнҡитләйҙәр. Ул “Титаник” айсберг менән бәрелешкәндә штурвалда тора. Бәрелешеү уны ныҡ ҡурҡытҡан булһа кәрәк. Үҙенең шөрләүен күрһәтмәҫ өсөн ул шлюпканы һыуға төшөргәс тә пассажирҙарҙы, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙарҙы, ҡурҡытырға керешә: олоғара һыу өйөрмәһе бөтәһен дә һыу аҫтына тартып аласаҡ, ҡаҙанлыҡтар шартлағас, барыһы ла ватыҡтар аҫтында ҡалып үләсәк. “Титаник” тулыһынса батҡас, Хиченс, суднолар ярҙамға бер нисә көндән һуң ғына киләсәк, шлюпкала һыу ҙа, ризыҡ та булмағас, берәү ҙә иҫән ҡалмаясаҡ, ти. Үҙе был ваҡытта юрғанға төрөнөп руль янында бөршәйеп ултыра. Пассажирҙар уның менән низағлашырға теләмәй, сөнки ныҡ ҡурҡҡанын күрәләр.\nИҫән ҡалғандар үҙҙәрен ҡотҡарырға ниндәй ҙә булһа судно килер тип өмөтләнә. 3 сәғәт 30 минутта офоҡта, ниһайәт, “Карпатия” пароходының уттары күренә. Беренсе шлюпка пароходҡа яҡынлаша. Хәлдәре булған пассажирҙар палубаға үҙҙәре күтәрелә, хәлһеҙҙәрен арҡан баҫҡыс буйлап мендерәләр, йөрөй алмағандарын аҫылмалы ултырғыстар менән алалар, балаларҙы почта тоҡтары менән ташыйҙар.\nПассажирҙар “Карпатия” палубаһына күтәрелеү менән, уларҙы йылы юрғандарға төрөп, ашханаға алып баралар, эҫе ҡәһүә, сәй һәм һурпа тәҡдим итәләр.\n“Карпатия” артынан һәләкәт урынына “Маунт Тампль” пароходы килеп етә. 6 сәғәт тирәһендә “Бирма” күренә. “Карпатия” радисы Гарольд Коттэм, карап зыян күреүселәрҙең бөтәһен дә ҡабул итергә әҙер, ярҙамға мохтаж түгел, тип белдергәс, башҡа пароходтар һәләкәт урынын ҡалдыра.\n“Титаник” пассажирҙары бер аҙ шаңҡыуҙан арынғас, араларында низағ ҡуба. Ирҙәрен, туғандарын, дуҫтарын юғалтҡан күп ҡатын-ҡыҙҙар ҡотолған ир-аттарҙы иҫән ҡалғандары өсөн ғәйепләргә тотона. Бигерәк тә Брюс Исмейға ныҡ эләгә. Дафф Гордондың да күҙен астырмайҙар, сөнки ул шлюпкалар етешмәү арҡаһында 1500-ҙән ашыу кеше һәләк булғанда, ярым буш шлюпкала тотош багажын ҡотҡара.\nКирегә юл ҡатмарлы була: дрейфланыусы боҙҙар, томан, ҡойма ямғырҙар, ҙур диңгеҙ тулҡындары. 18 апрелдә кис “Карпатия” Нью-Йорктың 34-се пирсында туҡтай. “Карпатия”ны ҡаршыларға һәләкәт тураһында гәзиттәрҙән уҡып белгән 40 мең кеше килә.\nҺәләк булыусыларҙың күпме икәне билдәле түгел, сөнки борттағы кешеләрҙең дөйөм һанын асыҡлай алмайҙар. Ҡайһы бер пассажирҙар юлға сығыр алдынан ғына сәйәхәттән баш тартҡан, бәғзеләре төрлө сәбәптәр арҡаһында исемлектән һыҙылған, һәләк булыусылар исемлегенә ике тапҡыр индерелгән. Һәләк булыусылар араһында капитан Эдвард Смит, уның ярҙамсылары Генри Уайлд, Уильям Мёрдок, Джеймс Муди, радист Джек Филлипс, Томас Эндрюс етәкселегендәге “Харленд энд Вулф” верфенең бөтә 9 кешеһе, судно оркестрының бөтә 8 музыканты, почта бүлексәһенең 5 хеҙмәткәре, пассажирҙар Джон Джекоб Астор IV, Исидор һәм Ида Штраустар, Бенджамин Гуггенхайм, Арчибальд Батт, Фрэнсис Миллет, Уильям Стенд бар.\nҺәләкәткә дусар булған “Титаник” иҫтәлегенә төрлө илдәрҙә тиҫтәләрсә һәйкәл һәм иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. 1913 йылда Манхэттенда 16 метр бейеклегендә маяҡ күтәрелгән. Саутгемптондағы үҙәк ҡала китапханаһында “Титаник”та һәләк булған музыканттар хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ тора. Тағы ла бер йылдан Саутгемптонда машина командаһының 35 ағзаһына һәйкәл асыла. 1916 йылда Ливерпулдә “Титаник”тың машина командаһы иҫтәлегенә йәнә бер һәйкәл төҙөйҙәр. 1920 йылда Белфаста ҡала халҡы, һәләк булыусыларҙың яҡындары, “Харленд энд Вулф” верфе һәм “Уай Стар Лайн” компанияһы хеҙмәткәрҙәренең аҡсаһына һәйкәл ҡуйыла. Вашингтонда “Титаник”та батырҙарса һәләк булыусы ир-аттар хөрмәтенә Америка ҡатын-ҡыҙҙары йыйған аҡсаға һәйкәл һалына. Аҡса йыйыуҙа ҡатын-ҡыҙҙар ғына ҡатнаша, акцияға күберәк ҡатын-ҡыҙ ҡатнаша алһын өсөн, һәр кем бер доллар ғына индерергә тейеш була. Тиҙҙән 25 мең долларҙан ашыу аҡса йыйыла. Ун метрлы постаментҡа урынлаштырылған скульптураға “Ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы ҡотҡарыу хаҡына ғүмерҙәрен аямаған “Титаник”тың ҡыйыу ир-егеттәренә” тип яҙылған.\nАйырым кешеләрҙең дә һәйкәле бар. Мәҫәлән, 1914 йылда Личфилдта – капитан Эдвард Смитҡа, 1915 йылда Комберҙа – Томас Эндрюсҡа, Нью-Йоркта ирле-ҡатынлы Штраустарға, Уильям Стедҡа һәм радистарға һәйкәл ҡуйыла.\nЛайнерҙа 1912 йылдың апрель уртаһында булған фажиғәле ваҡиғалар бик күп романдар һәм нәфис фильмдарҙа сағылыш тапҡан. Джеймс Кэмерон төшөргән “Титаник” фильмы 11 Оскар премияһы ала.\n1Штивщик – кочегар ярҙамсыһы.\n2Атлантик океандағы киң һай урын, Канада һәм Францияның мөһим балыҡ тотоу районы.\n3Полубак – палубаның алғы өлөшө.


Ҡайҙа һин, Сәлимә? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ҡайҙа һин, Сәлимә?\nҠайҙа һин, Сәлимә? 26.10.2018 // Йәмғиәт\nРайон үҙәгенә килеп төшкәс, туҡталышҡа яҡын ғына урынлашҡан универсамға һуғылырға булдым. Бик ҡабалан юлға сыҡҡанға бында йәшәгән туғандарға күстәнәс алырға өлгөрмәгәйнем.\nХалыҡ бөгөн күп күренә, ауылдарҙан йомош менән килеүселәрҙер инде. Магазин соланына етәрәк ишек алдында алты-ете кешенән торған йәнле коридор хасил булған. Улар ҡулдарын һоноп, үткән-һүткәндән “баш төҙәтергә” аҡса һорай ине. “Берәҙәктәр беҙҙең төпкөлдә лә бар икән”, — тигән уй үтте баштан. Араларындағы берәүһе — өҫтөнә фуфайка, башына спорт башлығы кейгәне — миңә таныш тойолдо, тик сырамыта алманым. Ул да тиҙ генә һоро күҙҙәрен ситкә алып, сүкәйеп ултырҙы ла башлығын күҙенә тиклем төшөрҙө. Магазиндан сыҡҡанда баяғы “һоро күҙҙәр” юҡ ине инде.\nЕңгәй өйҙә үҙе генә. Эш көнө бит. Ул ҡаршылағы мәктәптә уҡыта. Минең килерҙе ишеткәс, эштән алданыраҡ һыпыртҡан. Хәл-әхүәл белешкәс, мин баяғы кеше тураһында һораштым. “Бәй, таныманыңмы ни, класташың бит! — тине еңгәй һөйләп бөтөр-бөтмәҫтән. — Унда көн дә бер үк әҙәмдәр эшкә йөрөгән кеүек килеп баҫалар. Ҡыҙы кейәүгә сығып киткәс, класташың бөтөнләй аҙҙы. Өйөнә лә ҡайтып инмәй, тиҙәр”.\nҺүҙ Сәлимә тураһында – бергә уйнап үҫкән, бер партала ултырып уҡыған, сер уртаҡлашҡан класташым ине ул. Күҙ алдына бик матур аҡ йөҙлө, ҙур һоро күҙле, һомғол буйлы алсаҡ ҡыҙ килеп баҫты. Төрлө уйындар уйлап сығарырға оҫта булғанға, беҙҙе үҙ артынан эйәртеп йөрөнө. Үҙе ғәҙел, тура һүҙле, шул уҡ ваҡытта шуҡ та ине. Сатнатып дөрөҫлөктө күҙгә ҡарап әйтеүенә, ҡыйыулығына ҡарап һоҡлана торғайныҡ. Уҡыуҙа шәп үк булмаһа ла, ударниктар рәтендә йөрөнө. Әллә ни юғары хыялдар менән янманы шикелле. “Мин һатыусы булам” йә “фермала эшләргә лә кеше кәрәк” ти торғайны киләсәк тураһында хыялланғанда.\nАта-әсәһе лә ҡәҙимге ғаиләләге кеүек тырышып донъя көттө, балалар үҫтерҙе. Өйҙәрендә һәр саҡ тәртип, күңелле булды, шуғалыр уларға йыш барҙым. Сәлимәнең бәләкәйҙән ауыр эш башҡарғанын күреп йөрөнөм: мал ҡараны, һыу ташыны, ҡар көрәне, утын ярҙы... Миңә 10 литрлыҡ биҙрә тағып һыу ташырға рөхсәт булмағанда, ул 15-әр литрлыҡты “ыһ” та итмәй көйәнтәһен бер генә яурынына һалып ҡайта, ә ат менән ташығанда, 40-ар литр һыу һыймалы феләктәрҙе ике ҡолағынан тотоп ергә ултырта ине. Физкультура дәрестәрендә иң шәп саңғысы, иң етеҙ йүгереүсе — ул. Мәктәп, райондағы спорт ярыштарының береһенән дә ҡалманы. Үҙен-үҙе төрлөсә сыныҡтырғаны иҫтә ҡалған.\nМәктәпте тамамлағас, мин институтҡа уҡырға индем, ә ул ауылда ҡалды. Тәүге осорҙа хат алыштыҡ, шунан яйлап онотола барҙы.\nУҡып бөткәс, мине район үҙәгенән алыҫ түгел бер ауылға йүнәлтмә буйынса эшкә ебәрҙеләр. Ағайҙарға ял көндәренә килгән саҡта осраштыҡ Сәлимә менән. Ул кейәүгә сыҡҡан, ҡыҙҙары тыуған. Район үҙәгендә бәләкәйерәк йортта йәшәйҙәр икән. Урамда осрашҡас, мине үҙҙәренә саҡырҙы. Ул элеккегә ҡарағанда ла алсаҡланып, мәктәп йылдары тураһында һөйләшеп ултырабыҙ тип, ҡултыҡлап алды. Мин дә күптән күрешмәгән әхирәтемде осратыуыма шатланып, уға эйәрҙем. Өйҙәре ҡотло ғына, ялт итеп тора. Эстә беҙҙе бәпес күтәргән атай кеше ҡаршыланы. Сәлимә хәбәрен һөйләй-һөйләй, тилбер хәрәкәттәр менән өҫтәлгә һый теҙеп ташланы. Ул арала ире бер “аҡбаш”ты килтереп ултыртты. Минең ризаһыҙлығыма ҡаршы көлөп кенә ҡуйҙылар.\nСәлимә: “Эй, бер ваҡыт еҙнәй менән ярышып эстек, кем тиҙерәк иҫерер икән тип, ул бер яртыны ла эсеп бөтә алманы, ә минең бер күҙгә лә сыҡманы”, — тип көлә-көлә мине эсергә ҡыҫтай башланы. Бер йотомдо ла эсә алмай ултырғанымды күреп көлөп, ире лә, үҙе лә үҙҙәренекен бер-бер артлы бушатып ҡуйҙылар. Бер ярты бөтөүгә, икенсеһе килеп ултырҙы. “Күрешкәнебеҙ юҡ бит, әйҙә, ултырайыҡ әле, ҡабаланма”, — тип тағы ашарға-эсергә ҡыҫтарға тотондо ирле-ҡатынлы икәү. Илап уянған имсәк балаһына ла, рюмка төбөнә һалып, араҡы йотторҙо. “Хәҙер уянмай оҙаҡ итеп йоҡлай ул”, — тип. “Ни эшләйһең, Сәлимә? Ярамай бит”, тиеүемә, “Витамин Д”, – тип кенә яуапланы.\nБыл осрашыу миндә ауыр тойғо ҡалдырҙы. “Килеп йөрө, әхирәт!” — тип оҙатып ҡалды Сәлимә, ләкин мин ҡабат килмәҫемде белә инем инде. Ағайымдарға уның нисек ҡунаҡ итеүе тураһында һөйләп торманым, сөнки үҙемә оят ине...\nБына шунан һуң уларҙы күргәнем юҡ. Алма ағасынан алыҫ төшмәй, тиһәләр ҙә, Сәлимәнең ҡыҙы аҡыллы булып үҫкән. Мәктәптә тырышып уҡып, үҙ көсө менән институтҡа ингән. Уҡып бөткәс, арыу ғына егеткә кейәүгә сыҡҡан. Сәлимә ҡыҙын кейәүгә оҙатҡас, тамам аҙған. Ире элек үк сығып китеп, башҡа ҡатынға барып ингән. “Ҡыҙы Өфөгә алып барып дауалатып та ҡараны, тик эсә лә ҡуя шул”, — тип теҙҙе еңгәй.\nШундай көслө ихтыярлы, ҡыйыу, бәләкәйҙән донъяға үҙ ҡарашы булған кешене ошондай түбәнселеккә төшөргә нимә этәрҙе икән, тип әсенеп уйландым. Төшөнкөлөккә бирелеп рюмкаға тотонғандыр, тип әйтеүе ҡыйын, сөнки уҡыуын да үҙ ихтыяры менән дауам итмәне, кейәүгә лә үҙе теләгән кешеһенә сыҡты, донъяһын да үҙе теләгәнсә ҡорҙо. Бер ниндәй тормош ауырлыҡтарына бирешә торған кеше түгел ине. Хәҙер уйлауымса, ул шаярып ҡына эсә башлаған, үҙен “йәшел йылан”дан көслөмөн, ҡасан теләйем шунда туҡтайым, тигәндер, әммә шайтан һыуы көслөрәк булып, уны буйһондорған.\nШулай ҙа магазин соланында осрағанда уның һағышлы һоро күҙҙәрендә тартыныу, оялыу бар ине кеүек. Тимәк, күңел төпкөлөндә элекке көслө, сәмле Сәлимә йәшәй. Бар ихтыярын туплап, уның әлеге бәләне еңеп сығыуына, олоғайған көнөндә балаһының ихтирамын яулап, уларға терәк, кәңәшсе булып йәшәүенә ышанғы килә.\nҠасандыр көслө булған класташым “йәшен йылан” алдында ла көс табып, уны еңә алһа ине.\nАвтор: Р. ҒИБӘТОВА\nРайон: Өфө ҡалаһы


Йөҙәрләгән мәсетле вахта ысулы менән Себерҙә эшләй\nФ. Закиров. М. Шестаков менән Ф. Шарапов.\n27 апрелдә беҙҙең илдә вахта ысулы менән эшләүселәр-ҙең һөнәри байрамы – Вахтовиктар көнө билдәләнә.\nБыл һаулыҡтары ныҡ бул-ған, хеҙмәт итеү ауырлыҡтарын ҡаһармандарса күтәреүсе кешеләр өсөн айырым бер көн. Төрлө һөнәрҙә, әммә үҙенең тыуған йортонан алыҫта бөтә ил мәнфәғәтендә мөһим һәм яуап-лы бер эш башҡарыусы хеҙмәтсәндәрең берҙәмлеген тәьмин итеү өсөн ул бик мөһим. Вахта ысулы менән эшләүселәр – ул прогресты алға һөрөүселәр. Улар диңгеҙҙәрҙә, тайгала, Алыҫ Төньяҡта үҙләштерелмәгән ерҙәрҙе яулай, юлдар, нефть һәм газ үткәргестәр һала, заводтар төҙөй, производствоны яйға һала.\nВаҡытлыса республиканан ситтә эшләүсе кешеләр һаны буйынса Башҡортостан илдең башҡа төбәктәре араһында беренсе урын биләй. Рәсми статистика буйынса республиканан 148 мең самаһы кеше даими рәүештә вахтаға китә. Был һан шаҡтай, әле иҫәпкә алынмаған вахтовиктарҙың ғәйәт ҙур армияһы барҙыр, тигән тоҫмаллау бар.\nУларҙың төп массаһы – ул ауыл ерендә һәм бәләкәй ҡалаларҙа йәшәүселәр, йәғни тап ошонда кешеләр талап ителмәй, уларҙың үҙ потенциалдарын бойомға ашырыу мөмкинлеге юҡ. Мәҫәлән, әгәр өфөлөләр араһында вахта менән эшләүселәр өлөшө 4,5% тәшкил итһә, башҡа ҡалаларҙа – 11 проценттан ашыу, ә ауыл ерендә – бөтөнләй 65%.\nСеберҙә аҡса эшләгәндәр араһында мәсетлеләр бик күп. Шуларҙың береһе – Феликс Закиров. Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжын тамамлағандан һуң ете йыл Мәсетле РЭС-ында хеҙмәт итә. Ситтән тороп юғары белем ала. Инде бына өс йылдан ашыу вахта ысулы менән эшләй.\n– Шулай килеп сыҡты – Себерҙә эшләргә тәҡдим иттеләр һәм мин баш тартманым. Эшкә Өфөнән Нарьян-Марға тиклем самолет менән осабыҙ, ә инде ятҡылыҡҡа тиклем – вертолет менән. Юл һәм йәшәү сығымдарын эш биреүсе түләй. Бында мин 220/110/35 кВ подстанцияла дежур электр монтеры булып эшләйем. Төп бурысым – ул энергия ҡорамалдарын ремонтлау һәм эксплуатациялау. Әйткәндәй, минең менән бергә тағы ла ике мәсетле эшләй, – ти Феликс.\nФәнис Шарапов 17 йыл вахта ысулы менән эшләй, эшен Свердловск өлкәһендә башлаған, һуңғы 10 йылда – Себер-ҙә электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсе.\n– Беҙҙең комплекслы эштәр буйынса төҙөүселәр бригадаһы нефть үтә торған скважиналар-ҙы сырматыу менән шөғөлләнә. Иретеп йәбештереү эштәренән тыш, тағып тороусылар һәм изолировкалаусылар бурыстарын атҡарабыҙ. Эш урыны гел үҙгәреп тора. Бөгөн беҙ Көнбайыш-Сорғот ятҡылығында йөрөйбөҙ. Дүртәр кеше вагондар-ҙа йәшәйбеҙ. Кухня икенсе вагонда урынлашҡан, унда беҙ сиратлап үҙебеҙ әҙерләп ашайбыҙ. Бында төрлө яҡтан килгән һәм төрлө милләт кешеләре эшләй. Беҙҙең арала украин, ҡырғыҙ, татар, әзербайжан һәм молдован бар.\nШул уҡ бригадала тағы ла бер мәсетле – Михаил Шестаков эшләй.\n– Себерҙә мин инде – туғыҙ йыл. Беҙҙең вахта – 30 көнгә 30. Эш көнө 12 сәғәт, ә ҡай саҡта күберәк тә дауам итә. Климат бында ҡырыҫ. Һауа торошо ҡайһы берҙә беҙҙе ныҡлыҡҡа һынай – температураның 60 градусҡа тиклем төшкән саҡтары була. Эш ауыр, һыуыҡ, бысраҡ тип тормай эшләргә кәрәк. Шуға күрә кемдәр Себерҙә эшләй – уларҙың һаулыҡтары ысынлап та ныҡ булырға тейеш.\nВахтовиктарҙың өсөһө лә вахта ысулы менән эшләүҙең иң ҙур проблемаһы – ул үҙ ғаиләһен көн һайын күреү мөмкинлеге булмау, тип иҫәпләй.


ООО МКК "1-я Народная Касса" в Черемхово\nКарта 0% до 20 минут\nЕвросеть 0% до 20 минут\n19:09 30 000 ₽ 30 дн.\n18:33 7 500 ₽ 8 дн.\n17:57 10 000 ₽ 10 дн.\n17:21 15 000 ₽ 15 дн.\n16:45 6 000 ₽ 6 дн.\nКарта 0% до 5 минут\nКонтакт 0% 15 минут\nЕвросеть 0% 40 минут\nCyberPlat 0% 50 минут\nQIWI 0% 30 минут\nЭлекснет 0% 10 минут


Решебник по Физике 11 Класс Божинова Кирюхина — Решебники, инструкции, торренты\nadmin 11.05.2018 11.05.2018 Комментарии к записи Решебник по Физике 11 Класс Божинова Кирюхина отключены\nУважаемый гость, на данной странице Вам доступен материал по теме: Решебник по Физике 11 Класс Божинова Кирюхина. Скачивание возможно на компьютер и телефон через торрент, а также сервер загрузок по ссылке ниже. Рекомендуем также другие статьи из категории «Решебники».\nРешебник по Физике 11 Класс Божинова Кирюхина.rar


Холодильник Либхер: KEKNv 5056, SN: 9989439-11. Схема.\nХолодильник Либхер, модель: KEKNv 5056 , SN: 9989439-11\nСерийный номер: SN: 9989439-11\nДругие варианты комплектации 998942701 998943903 998943915 091650106 091618309 092161708 092451500 091618100 091618300 091618101 091618301 091618102 091618302 091618103 091618303 091618104 091618304 091618108 091618308 091618109 092161500 092161700 092161501 092161701 092161502 092161702 092161503 092161703 092161504 092161704 092161505 092161705 092161506 092161706 092161507 092161707 092161508 092451300 998943900 998943901 091650102 091767502 998943902 091650103 091767503 091650104 091767504 998943904 091650105 091767505 998943905 091767506 998943906 091767510 998943910 091767511 091767512 998943912 091767513 998943913 091767514 998943914 091767515 091767516 998943916 091767517 998943917 091767518 998943918 091767519 998943919