“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” буйынса өлгө программа — Мәрйәм Бураҡаева сайты\nавтором М. Буракаева 06.09.2020 26.12.2020 Комментариев нет\nӨлгө программа эш программаларын төҙөү өсөн ориентир булып тора: ул уҡыу фәненең инвариант (мәжбүри) өлөшөн билдәләй. Бының сиктәрендә белем биреүҙә авторҙың үҙенә вариатив һайлап алыу мөмкинселеге бирелә. Авторҙарға эш программаларын структуралаштырыу, уларҙы өйрәнеү эҙмә-эҙлелеген, йөкмәткеһен, күләмен киңәйтеү (деталләштереү), белем күнекмәләрен һәм эшмәкәрлегенең төрҙәрен, уҡыусыларҙың һәләтен үҫтереү, тәрбиә һәм социализация буйынса үҙ алымдарын, үҙ эш төрҙәрен тәҡдим итеү мөмкинлеге бирелә. Өлгө программа нигеҙендә эш программалары төрлө йүнәлештәге һәм төрлө профилле кластарҙа файҙаланыла ала.\nӨлгө программала уҡыусыларҙың төп эшмәкәрлеге төрҙәрен үҫтереү ҡаралған, уларҙың психологик һәм йәш үҙенсәлектәре иҫәпкә алынған.\nӨлгө программа дүрт бүлектән тора: уҡытыуҙың һөҙөмтәләренә булған талаптар менән “Аңлатма яҙыу”; бүлектәрҙең исемдәре менән “Төп йүнәлеш”; уҡыусыларҙың төп уҡыу эшмәкәрлеге төрҙәрен билдәләүсе “Яҡынса тематик планлаштырыу”; уҡыу процесын йыһазландырыу буйынса тәҡдимдәр.\nПрограмманың “Аңлатма яҙыу”ында һәр бүлектең үҙенсәлеге күрһәтелә, башланғыс белем биреү программаларының йөкмәткеһе, норматив документтар күсәгилешлеге асыла; тәҡдим ителгән уҡыу курсына дөйөм характеристика бирелә, базис уҡыу планында уның урыны күрһәтелә. “Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” курсын өйрәнеүҙең маҡсаттары дөйөм белем биреү системаһында төп педагогик, атап әйткәндә, тәрбиә йүнәлешендәге мәсьәләлрҙе хәл итеүҙә ҙур роль уйнай.\nБыл предмет буйынса белем биреү мәҙәни, рухи тәрбиә менән бергә алып барыла.\n“Төп йөкмәтке” бүлеге йөкмәткеһе буйынса берләштерелгән блоктарҙы, белем биреүсе экскурсияларҙың исемлеген үҙ эсенә ала.\n“Яҡынса тематик планлаштырыу” бүлегендә “Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” курсының яҡынса темалар исемлеге һәм һәр бүлекте өйрәнеү өсөн сәғәттәр һаны, темаларҙың төп йөкмәткеһенә һәм уҡыусылар эшмәкәрлегенең төп төрҙәренә (уҡыу эшмәкәрлеге кимәлендә) характеристика бирелә.\nӨлгө программа шулай уҡ “Уҡыу класын йыһазландырыу буйынса тәҡдимдәр”ҙе үҙ эсенә ала.\nТөп белем биреү маҡсатына өлгәшеүҙә\n“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” өлөшө\n“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” билдәле фән өлкәһе булараҡ – тарихты, халыҡтың матди һәм рухи байлығы сығанаҡтарын, тормошто танып белеүҙең, үҙеңде мәҙәниәтле тотоуҙың үҙенсәлекле алымы. Ул Башҡортостан мәктәптәрендә, төп гуманитар уҡыу фәне булараҡ, һәр яҡтан үҫешкән, гармоник шәхесте формалаштырыуға, гражданин һәм патриотты тәрбиәләүгә булышлыҡ итә. Мәҙәниәттең гуманистик ҡиммәттәренә мөрәжәғәт итеү һәм ижади һәләтлеген үҫтереү – эмоциональ бай һәм интеллектуаль үҫешкән, үҙенә конструктив һәм шул уҡ ваҡытта тирә-йүндәге донъяға тәнҡит күҙлегенән ҡарарға өйрәнгән шәхес тәрбиәләүҙең кәрәкле шарты. Был предмет Башҡортостандың тарихы менән таныштырыу – ул ысын тарихи ваҡиғаларҙың факттары менән таныштырыу түгел, ә кешелек йәмғиәтендә сағылдырылған дөйөм кешелек ҡиммәттәре һәм шул нигеҙҙә башҡорт халҡының рухи тормош тәжрибәһе менән таныштырыу. ————-Тарих һәм мәҙәниәт буйынса белем биреү уҡыусыларҙың күңел торошона, тойғоһона, фекерҙәренә йоғонто яһау юлы менән тормошҡа ашырыла. Аныҡ фәндәрҙе уҡытҡанда логик төшөнсәләрҙе, ҡағиҙәләрҙе аңлатыу юлы менән белем биреп, уҡыусыларҙың фекере, донъяға ҡарашы формалаштырылһа, тәҡдим ителгән дәрестәрҙә белем һәм тәрбиә биреүҙә халҡыбыҙҙың үткәне, бөгөнгөһө, кешеләрҙең үҙ-ара мөнәсәбәте күрһәтелә, халҡыбыҙҙың быуаттар буйы быуындан-быуынға күсә килгән тәрбиә ҡанундарының аҫыл өлгөләре өйрәнелә. Ошо нигеҙҙә уҡыусының фекерләү кимәле тәрәнәйә, ҡоласлыраҡ була. Шуның өсөн был предмет әхлаҡ нормаларын формалаштырыуҙа ҙур урын тота.\nБөтөн яҡлап та гармониялы үҫешкән яңы кеше формалаштырыуҙа белем һәм тәрбиәнең төрлө компоненттарын диалектик берҙәмлектә, үҙ-ара айырылғыһыҙ бәйләнештә хәл итеү талап ителә.\nДөйөм белем биреү ойошмаларында “Башҡортостан тарихын һәм мәҙәниәтен” өйрәнеү — уҡыусыларҙың тарих һәм мәҙәниәт буйынса белем биреүҙең тәүге этабы. Был курстың үҙенсәлеге уның башҡа уҡыу предметтары менән, бигерәк тә әҙәбиәт дәрестәре менән тығыҙ бәйләнештә сағыла.\nБыл ике предмет үҙ-ара тарих һәм мәҙәниәтте өйрәнеү аша йәмғиәттә йәшәү, уның тәртиптәрен үтәргә өйрәнеү һәм әҙәбиәт аша халҡыбыҙҙың үткән тарихын, матур әҙәби тел нормаларын, күркәм мәҙәни йолаларын, традицияларҙы өйрәнеү кеүек берҙәм белем алыу өлкәһен тәшкил итә.\nТәрбиәле кеше, Тәрбиәле быуын – тәрбиәле йәмғиәт, ышаныслы бөгөнгөбөҙ, өмөтлө киләсәгебеҙ ул. Шуның өсөн мәктәптәрҙә, гимназияларҙа һәм лицейҙарҙа, шулай уҡ башҡа уҡыу йорттарында ла төплө белем биреү менән бер рәттән уҡыусыла кешелеклелек һыҙаттары, әҙәплелек тәрбиәләү мөҡәддәс бурыс һанала. «Кеше үҙ халҡының быуындан быуынға күсә килгән рухи байлығына эйә булғанда, шул нигеҙҙә тәрбиә алғанда, физик камиллыҡҡа өлгәшкәндә һәм әхлаҡи сафлыҡҡа ынтылғанда ғына үҙен тәрбиәле, әҙәпле, мәҙәниәтле шәхес һәм йәмғиәттең тулы ҡанлы ағзаһы итеп иҫәпләй ала. Фәҡәт сәләмәт рухлы Кеше генә йәмғиәтебеҙ, халҡыбыҙ өсөн ниҙер эшләй, уның алға китеүенә тос өлөш индерә ала.\nХалыҡ педагогикаһы – кешелек донъяһы барлыҡҡа килгәндә үк тыуған ғилем. Һәр заман үҙе туплаған аҡыл, тәжрибә нигеҙендә үҙен алмаштырасаҡ быуынды һәйбәтерәк, зиһенлерәк, аңлыраҡ, юғарыраҡ, зауыҡлыраҡ итеп тәрбиәләргә тырышҡан, уның өсөн бөтөн көсөн, ғилемен һалған. Шул нигеҙҙә кешелек донъяһы үҫә, камиллаша, алға бара.\n“Тормош һабаҡтары”, хәҙер инде “Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” булып мәктәптәрҙә уҡытыла башлаған яңы уҡыу предметы, халыҡ педагогикаһы нигеҙендә белем һәм тәрбиә биреүҙе системаға һалып, махсус программа буйынса алып барыла. Шул уҡ ваҡытта был предметты уҡытҡанда һәр баланың шәхси үҙенсәлеген дә, халҡыбыҙҙың милли үҙенсәлеген дә күҙ уңында тотоп, тәрбиә мәсьәләһенә айырым иғтибар итеү мотлаҡ. Үҙ халҡы, милләте, тарихы менән ғорурлана алған, халыҡтың йыр-моңон күңеленә һеңдергән, тыуған ерен ғәзиз әсәһе кеүек күргән, халҡының рухы, маҡсаты, уй-хыялдары, үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге менән йәшәгән һәм туған теленең ҡәҙерен белеп, уның тотош байлығына эйә булып, шул телдә уйлаған, хыялланған, ижад иткән, үҙенең бар булмышын халҡына бағышлаған Кеше генә Шәхес була ала.\nХалыҡтың көсө лә, бөйөклөгө лә шәхестәр һаны менән билдәләнә. Халыҡ – Шәхесте, Шәхес халыҡты үҫтерә.\nЫсын илһөйәрлек туған тел, туған традиция, тыуған төйәк кеүек изге тойғоларҙан башлана,\n“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” фәне “Башҡорт теле” һәм “Башҡорт әҙәбиәте” фәндәре менән тығыҙ бәйләнгән. Ул тел һәм әҙәбиәт дәрестәре менән бер рәттән уҡыусыларҙың телмәрен байыта, уларҙа телмәр мәҙәниәтен һәм коммуникатив күнекмәләр тәрбиәләй. ——————-\nДөйөм белем биреү буйынса Федераль дәүләт стандарттарының бер йүнәлешендә коммуникатив сараларҙы үҫтереү бурысы ҡуйыла. Ошоға ярашлы мәктәптәр алдына ҡуйылған яңы талаптар программаларҙа яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереүгә иғтибарҙы көсәйтә. Шуға күрә унда телмәр үҫтереү буйынса махсус бүлек, һәр класта үткәрелә торған зштәр һәм биремдәр күрһәтелгән.\nҺөйләү һәм яҙма телмәр үҫтереү буйынса һорауҙарға ҡыҫҡаса йәки тулы яуап бирә белеү, үҙ фекереңде логик яҡтан эҙмә-эҙлекле, дөрөҫ, асыҡ итеп һөйләү һәм яҙыу, һүҙлек менән эшләү, шәхестәр, халҡыбыҙҙың күренекле әһелдәре тураһында яҙма эштәр башҡарыу, сәнғәт әһелдәренең ижади портреттарын төҙөү һәм башҡа төрлө ижади эштәр күҙ уңында тотола.\nТелмәр һәм тасуири уҡыу мәҙәниәтен үҫтереү маҡсатында бирелгән эш төрҙәрен уҡытыусы дәреслектәге ижади эштәр, викторина һорауҙарына тулы яуап, тарихи ваҡиғаларҙы тасуирлау, шәхестәр тормошо буйынса үҙаллы яҙма эш башҡарыу барышында үткәрә.\nБелем биреү, уҡытыу-тәрбиә эшен аҡыл-аң эшмәкәрлеген эҙмә-эҙлекле формалаштырыу коцепцияһына (П. Я. Гальперин, Н. В. Талызина, Д. Б. Эльконин) нигеҙләнеп төҙөү яҡшы һөҙөмтәләр бирә.\nАҡыл эшмәкәрлеген эҙмә-эҙлекле формалаштырыу түбәндәге этаптарҙан тора:\n— эшмәкәрлеккә этәргес биреүсе мотив (эске ынтылыш, ҡыҙыҡһыныу тойоу, өйрәнеүсе объектҡа ҡарата маҡсатлы йүнәлеш, теләк һ. б.);\n— системалы эшмәкәрлектең йөкмәткеһен, йүнәлешен билдәләү; эшмәкәрлекте бойомға ашырыу, матди кәүҙәләнешен күреү һәм ғәмәли эштәр;\n— башҡарылған эштәрҙе, эшмәкәрлек һөҙөмтәләрен барлау, эш сифатын үҙеңә контролләү һәм баһалау.\nАҡыл эшмәкәрлеген теоретик белем биреү, белем алыуҙы фәнни материалға нигеҙләнеп ҡороу тип аңлау ғына дөрөҫ булмаҫ ине. Ул мәҙәни аралашыуға, кеше психологияһын иҫәпкә алып ҡоролған мөнәсәбәткә нигеҙләнгән эшмәкәрлек. “Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” фәнен өйрәнеүҙең төп маҡсаттары түбәндәгеләрҙән тора:\n— донъяға гуманистик ҡарашы, милли үҙаңы һәм дөйөм Рәсәй гражданлығы үҙаңы, илһөйәрлек тойғоһона эйә булған, рухи үҫешкән шәхес формалаштырыу;\n— шәхестең уңышлы социализацияһы һәм үҙ-үҙен реализациялау өсөн кәрәк булған интеллектуаль һәм ижади һәләтлеген үҫтереү.\n“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” курсының төп бурыстары\n— Башҡортостан Республикаһында йәшәүсе бөтөн милләт вәкилдәре менән үҙ-ара татыу, дуҫтарса мөнәсәбәт булдырыуға булышлыҡ итеү; шул уҡ ваҡытта халҡыбыҙ күп һанлы милләттәр араһында йотолоп, юғалып ҡалмаһын, тиңдәр араһында тиң булып йәшәһен өсөн ниндәй йүнәлештә үҫергә кәрәклеген аңлатыу;\n— тыуған төйәккә һәм республикаға исем биреүсе милләт – башҡорттарға, шулай уҡ республикала йәшәүсе башҡа милләт вәкилдәренә ҡарата һөйөү һәм ихтирамлы ҡараш уятыу;\n— халҡыбыҙҙың тарихы, матди һәм рухи байлығы менән таныштырыу;\n— тәбиғәткә һәм тәбиғәт байлыҡтарына һаҡсыл мөнәсәбәт тәрбиәләү;\n— йәш быуынды үҙ аллы фекерләргә өйрәтеү, үҙ тәрбиә менән шөғөлләнеүгә йүнәлеш биреү;\n— мәҙәниәт, сәнғәт, фән өлкәһендәге күренекле әһелдәр менән таныштырыу.\nПрограммала ҡаралған сәғәттәр мотлаҡ тәғәйенләнеше менән үтәлергә тейеш. Һәр класс дәреслегенең аҙағында уҡыусы үҙләштерергә һәм белергә тейешле темалар буйынса һорауҙар һәм өҫтәлмә әҙәбиәт исемлеге бирелә. Уҡыусыла Тыуған илгә, тыуған төйәгенә, үҙ еренән күтәрелгән шәхестәргә ихтирам, һөйөү тәрбиәләү маҡсатында ошо төбәк тарихын, тәбиғәтен өйрәнеүгә һәм күренекле әһелдәр менән таныштырыуға байтаҡ ваҡыт бүленә.\nБыл уҡыу предметын бер генә уҡытыусының алып барыуы маҡсатҡа ярашлы. Халҡыбыҙҙың тарихына, йолаларына, традицияларына, байрамдарына, тәрбиә ҡанундарына, ғаилә мөнәсәбәттәренә нығыраҡ иғтибар итеп, ошо йәһәттән һәр төрлө сараларға атай-әсәйҙәрҙе лә ылыҡтырыу тәрбиә эшендә ыңғай һөҙөмтә бирәсәк. Уҡыу йылы аҙағында йыл һайын үткәрелә торған Балалар һабантуйында һәр кластың ҡатнашыуы һәм халҡыбыҙҙың берәй йолаһын күрһәтеүе мотлаҡ. Был сара татыулыҡ, берҙәмлек, ижади эҙләнеү, ойошҡанлыҡ тәрбиәләй.\nЗаман үҙгәрә бара. Сит илдәр менән аралашыу мөмкинлеге арта. Әммә һәр милләт вәкиле кем менән генә, ниндәй кимәлдә генә аралашмаһын, үҙ халҡының мәҙәниәтен, сәнғәтен, тарихын яҡшы белһә, туған телендә һөйләшеп, туған халҡының күркәмлеген сағылдыра алһа, айырым ихтирамға һәм хөрмәткә лайыҡ булыр. “Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” курсы, тейешле кимәлдә ихлас һәм маҡсатҡа ярашлы уҡытылған осраҡта, ошо йүнәлештә белем алыу һәм камиллыҡҡа ынтылыу өсөн тулыһынса нигеҙ була ала.\nБыл предмет ғаиләлә үҙ-ара татыулыҡ, бер-береңә ярҙам, олоно оло итеү, кесене кесе итеү кеүек изге төшөнсәләрҙе нығытыуҙы, шәжәрә тармаҡтарындағы затлы шәхестәрҙе танып-белеү, өлгө алыу өсөн ғаилә шәжәрәһен тикшереү һымаҡ бурыстарҙы ла атҡарырға тейеш. Ошо сара ғаиләләге өлкәндәрҙе лә, айыруса шәжәрә башында торған атайҙарҙы мәктәпкә яҡынайтасаҡ.\n“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” предметын уҡытыу алымдары\nБыл предметты ижади уҡытыу өсөн мөмкинлектәр ифрат ҙур. Төрлө алымдар, ҡатнаш дәрестәр, осрашыуҙар, предмет-ара бәйләнештәр, экскурсиялар, мәҙәни саралар һәм башҡа бихисап алымдар ҡулланырға мөмкин. Иң мөһиме — был предметтың төп маҡсатын аңлау һәм яратыу. Байтаҡ ҡына төбәктәрҙә йола байрамдары, тәбиғәткә бәйле байрамдар тергеҙелде, “Шәжәрә байрамы” киң ҡолас алып, республика байрамы кимәленә күтәрелде, “Балалар һабантуйы” уҡыусыларҙың көтөп алған байрамына әйләнде. “Кәкүк сәйе”, “Ҡарға бутҡаһы,” “Ҡуҙғалаҡ байрамдары”, “Ҡатыҡ тәмләшеү”, “Һағыҙ ҡайнатыу”, “Дегет ҡайнатыу”, “Ҡар һыуына барыу”, “Ҡыҙҙар тауына сығыу”, “Һырғалаҡ байрамы”, “Өлөшкә саҡырыу” һәм башҡа шундай тәбиғәт һәм халҡыбыҙ йолаһы менән бәйле саралар конкурс итеп кенә түгел, ысын байрам итеп билдәләнһә, әлбиттә, маҡсатҡа ярашлы булыр. “Олатайҙар һәм өләсәйҙәр көнө”, “Атайҙар һәм әсәйҙәр көнө”, “Өлкәндәрҙе ҡунаҡҡа саҡырыу”, “Ауылыбыҙ шәхестәре”, “Йәншишмәләр – беҙҙең ҡотобоҙ”, “Тыуған яғымдың шифалы үҫемлектәре” кеүек темалар буйынса кисәләр үткәреү ҙә ысын тәрбиә дәрестәренә әйләнә бара. Бындай саралар уҡыусыларҙың ойоштороу һәләтен үҫтерә, уртаҡ маҡсат менән йәшәргә өйрәтә. Халыҡ медицинаһын, шифалы үҫемлектәр йыйыу оҫталығын, халыҡта һаҡланып ҡалған боронғо һөнәрҙәрҙе өйрәнеү, табылған һәр материалды тәфсирләп туплай барыу баланың ижади фекерләүен, ғилми ҡеүәһен үҫтерә. Шишмәләрҙе, йылға буйҙарын таҙартыу кеүек изге эш башҡарыу – тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл мөнәсәбәт тойғоһо уята. Дәрестә һүҙлек менән эшләү баланың телмәрен байыта. Тел байлығы – күңел байлығы. Балалар өсөн махсус ял итеү үҙәге “Йәйләү” (“Арғымаҡ”) ошо предмет нигеҙендә эшләй, байтаҡ ҡына ял итеү үҙәктәре лә /балалар лагерҙары/ ошо программаны файҙалана. “Башҡортостан ынйылары” сиктәрендә “Борон-борон заманда”, “Сылбыр” “Уҡығандар күккә осор”, “Яугир яҡташым”, “Үҙ заманын данға күмгән уҙаман”, “Исеме легендаға әйләнгән яҡташым”, “Йәншишмәләр – ҡотобоҙ” тигән конкурстар ҙа уңышлы үтә һәм бик файҙалы сараға әйләнә бара.\nБашҡортостанда йәшәгән төрлө милләт вәкилдәренең йәшәйеше, мәҙәниәте тураһындағы мәғлүмәттәр, дини дәрестәр уҡыусының донъяға ҡарашын киңәйтә, милләт-ара мөнәсәбәткә йылылыҡ өҫтәй, һыйышып тыныс йәшәргә өйрәтә.\n“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” дәрестәрен юғары кимәлдә, зауыҡлы, илһөйәрлек һәм матурлыҡ тәрбиәһе биреү һабаҡтары итеп үткәреү өсөн мәғлүмәттәр ғәйәт күп. Республика журналдарында, газеталарҙа тәрбиә темаһына мәҡәләләр, дәрес өлгөләре даими баҫылып тора.\nУҡыусыға дәрестә генә түгел, тормошта ла һәр мөмкинлекте файҙаланып, ғәмәли тәрбиә биреү, үҙ тәрбиә менән шөғөлләнеүгә йүнәлеш күрһәтеү, йәмғиәтебеҙ өсөн файҙалы эшкә, белемгә ынтылып торған мәҙәниәтле киләсәк тәрбиәләү – был предметты алып барған һәр уҡытыусының мөҡәддәс бурысы.\n“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” курсын өйрәнеү һөҙөмтәһендә уҡыусы белергә тейеш:\nI. Шәхсән сифаттар:\n1. Үҙ милләтен, телен, тыуған яғын, республикаһын, ер-һыуын, тарихын, мәҙәниәтен яратыу;\n3. Рәсәйҙе яратыу, уның сәйәсәтен ихтирам итергә өйрәнеү;\n4. Туған теле, милләте, тарихы, мәҙәниәте менән ғорурлана белеү;\n5. Халҡыңдың йолалаларын өйрәнеү һәм дөрөҫ итеп атҡара белеү;\n6.Башҡорт халҡының тәрбиәүи һабаҡтарын, сәнғәтен, сәнғәт әһелдәрен белеү;\n7. Физик яҡтан һаулығыңды һәм рухи сәләмәтлегеңде һаҡларға өйрәнеү;\n8.Атай-әсәйгә, тиҫтерҙәреңә, ололарға ихтирамлы, кеселәргә иғтибарлы булып өйрәнеү;\n9.Ҡыҙыҡһыныусан, әүҙем, донъяны танып-белергә ынтылыусан булырға өйрәнеү;\n10. Динамик үҙгәреүсән, үҫтерешле донъяла үҙеңдең социаль ролеңде аңлау, юғалып ҡалмау сифаттарына эйә булыу;\n11. Әхлаҡ, социаль ғәҙеллек һәм ирек хаҡындағы ҡараштар нигеҙендә үҙ аллы үҫешкә әҙер булыу;\n12. Үҙ тәрбиәнең асылын аңлау һәм артабан ошо сифатты шәхсән үҫеш өсөн файҙаланыу сифаттарына эйә булыу;\n13. Әҙәп ҡағиҙәләренә эйә булыу;\n14. Һәр саҡ этик тойғолар, ихтирамлылыҡ, эмоциональ-әхлаҡ һәм икенсе кешеләрҙең тойғоларын уртаҡлаша алыу;\n15. Өлкәндәр һәм тиңдәштәре менән төрлө социаль хәлдәрҙә аҡыллы хеҙмәттәшлектең өҫтөнлөгөн аңлау һәм бәхәсле хәлдәрҙән сыға белеү;\n16. Тормоштағы төрлө хәл-ваҡиғаларҙың асылын аңлай һәм ҡатмарлы мәсьәләләрҙе хәл итә алыу алымдарына өйрәнеү, төрлө шарттарҙан үҙең өсөн дә, башҡалар өсөн дә зыянһыҙ, хәүефһеҙ сыға белеү.\nБашҡортостан тарихы курсынан:\n17. Мөһим тарихи ваҡиғаларҙың ваҡытын һәм урынын билдәләү;\n18. Халҡыбыҙҙың йәшәгән урынын, төп кәсебен, көнкүрешен, боронғо мәҙәни ҡомартҡыларҙы һүрәтләү;\n19.Кешеләрҙең тормош-көнкүрешен, донъя диндәре нигеҙҙәрен, төп дини йүнәлештәрҙе, дини ышаныуҙарҙың характерле төп һыҙаттарын асыҡлау;\n20.Мөһимерәк ваҡиғаларға һәм билдәле шәхестәргә баһа биреү (уҡыусының шәхсән фекере айырым иғтибарға лайыҡ);\n21. Иҡдисади һәм социаль мөнәсәбәттәрҙең, дини ҡараштарҙың үҙгәрә барыуын, характерлы яҡтарын билдәләй белеү, уны анализлай алыу, йәшәйеш-көнкүреш шарттарҙың кешенең донъяға ҡарашына, фекеренә, рухи үҫешенә тәьҫирен билдәләү;\n22. Башҡортостанда булып үткән төп тарихи ваҡиғаларҙы билдәләү, шәхестәргә баһа биреү;\n23.Дәреслектәге тарихи ваҡиғаларҙың әҙәби әҫәрҙәрҙә, һынлы сәнғәттә сағылыуы, уларҙың художестволы ҡиммәте һәм әһәмиәтен аңлау, баһалау;\n24. Ғаилә, йәшәгән төбәк тарихына ҡағылған материалдарҙы табып, барлап, туплап, рәткә килтереп, улар нигеҙендә тарихи ысынбарлыҡты күҙаллап өйрәнеү;\n25.Төбәгеңдә йәшәгән тарихи шәхестәр тураһында һаҡланған мәғлүмәттәрҙе туплап өйрәнеү;\n26. Архив материалдары менән эш итеп өйрәнеү, уларҙан үҙеңә кәрәкле мәғлүмәттәрҙе эҙләй, туплай белеү;\n27. Ғаилә шәжәрәһен төҙөү, уның әһәмиәтен аңлау, затлы шәхестәреңде билдәләү, тарихи ваҡиғалар менән бәйләп өйрәнеү.\n28. Халҡыбыҙҙың рухи азатлыҡҡа ынтылыуын, ошо ынтылыштың ижадында, тарихи ваҡиғаларҙа сағылыш табыуы.\n29. Халыҡ тарихындағы боролошло, һынылышлы осорҙарға анализ һәм баһа бирә алыу;\n30. Тарихи һабаҡтарҙан бөгөнгө көнгә фәһем алыу.\nУҡыу предметының универсаль алымдарын үҙләштереү (танып белеү, регулятив һәм коммуникатив).\n1. Уҡыу күнекмәләре нигеҙҙәрен белеү, үҙ эшмәкәрлегеңде ойоштороуға һәләтле булыу;\n2. Үҙенең уҡыу эшмәкәрлегеңдең нигеҙҙәрен проектлау, баһаларға һәләтле булыу, уңышҡа өлгәшеүҙең эффектив юлдарын билдәләй белеү;\n— уҡыу процесына яуаплы ҡарашта булыу, маҡсат ҡуя, эште планлаштыра, уҡыу мәсьәләләрен сисә белеү;\n— тарих һәм мәҙәниәт буйынса бирелгән темаға кәрәкле мәғлүмәт туплау, әҙерлек эше алып барыу, уның буйынса презентация эшләй белеү.\n3. Йәш мөмкинлегенә ҡарап компьютер грамоталылығына эйә булыу, кәрәкле мәғлүмәт йыйыу, анализлау, эшкәртеү маҡсатында Интернетҡа сыға белеү, тексты баҫыу, уны техник эшкәртә, төҙәтә, талап ителгән кимәлгә еткерә белеү;\n4. Аңлы уҡыу күнекмәләрен үҙләштереү, төрлө стиль һәм жанрҙағы текстарҙы үҙ аллы уҡый белеү, текстың төп фекерен билдәләү, аңлау һәм үҙ фекереңде туплап, һәр төрлө һорауҙарға яуап бирергә әҙер булыу; тексты ҡысҡырып уҡыған саҡта, уның жанрына һәм йөкмәткеһенә ҡарап интонация һайлай белеү;\n5. Сағыштырыу, анализ, синтез, дөйөмләштереү кеүек логик эшмәкәрлеккә эйә булыу, оҡшаш сифаттары буйынса классификациялау, сәбәп-эҙемтә бәйләнештәрен һәм оҡшашлыҡты булдырыу;\n6. Әңгәмәсенең фекерен тыңларға һәләтле булыу, тикшерелгән предметҡа ҡарата үҙенең нигеҙле ҡарашын әйтә, яҡлай һәм конфликтлы хәлдәрҙән сыға белеү;\n7. Объекттар һәм процестар мөнәсәбәтен сағылдырған бәйләнештәрҙең база, предмет, метапредмет төшөнсәләренә эйә булыу.\n1. Милләттең, илдең тарихын һәм мәҙәниәтен, үҙаң булараҡ, аңлау;\n2. Башҡорт теле – Башҡортостандың, рус теле Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм аралашыу теле булараҡ мәғәнәһен аңлау;\n3. Дөйөм мәҙәниәт күрһәткесе, кешенең гражданлыҡ позицияһы булараҡ, норматив телмәр һәм яҙма рус телен белеү;\n4. Телмәр этикетына, аралашыуҙа төрлө тасуири тел сараларына эйә булыу;\n5. Өҫтәлмә мәғлүмәт сығанаҡтары, тейешле әҙәбиәт һайлап ала һәм файҙалана белеү, китапханаларҙа картотекалар менән эш итергә өйрәнеү;\n6. Тарихи категорияларҙы ныҡлап үҙләштереү, уларҙы Башҡортостандың тарихи үҫеш юлдарын өйрәнгәндә урынлы һәм дөрөҫ ҡулланыу;\n7. Мәҙәниәт тормошоноң законлылыҡтарын яҡшы үҙләштереү, һәр йәһәттән тейешле булған терминдарҙы урынлы файҙалана белеү;\n8. Уҡыусылар белергә тейешле талаптар:\n— өйрәнелгән тарихи осорҙо билдәләүсе, сағылдырыусы төп ваҡиғаларҙың, төп күренештәрҙең айырым эпизодтарын дөрөҫ билдәләй белеү;\n— телдән йәки яҙма сығыш яһағанда үҙ ҡарашыңды, фекереңде эҙмә-эҙлекле еткереү өсөн план төҙөргә өйрәнеү;\n9. Һорауҙарға ҡыҫҡа, тулы, тос, тапҡыр, аныҡ яуап бирергә өйрәнеү.\n“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” курсының икенсе осорон тамамлаған уҡыусы түбәндәге белемгә һәм тәрбиә ҡанундарына эйә булырға тейеш:\n— шәжәрәнең ни аңлатҡанын, үҙ нәҫеле шәжәрәһен, шәжәрәңде белеүҙең әһәмиәтен;\n— үҙе йәшәгән төбәктең киләсәктәге хужаһы икәнлеген һәм уның именлеге, таҙалығы, сафлығы өсөн яуаплы булыуын;\n— башҡорт еренең тарихын, таш, бронза быуаттар, тәүге ҡалалар тураһындағы мәғлүмәттәргә эйә булырға;\n— тарихи шәхестәр тураһында мәғлүмәттәр;\n— ихтилалдар, уларҙың сәбәптәре, етәкселәре, һөҙөмтәләре;\n— республикабыҙҙың күп милләтле халҡы, уларҙың йәшәү рәүеше;\n— матди байлыҡ менән рухи байлыҡтың айырылғыһыҙ булыуын, рухи байлыҡ сығанаҡтарынан түбәндәге мәғлүмәттәрҙе; мәғрифәтселек, тәүге мәктәптәр, уҡыу йорттары, халыҡ таланттары, профессиональ сәнғәт үҫеше, күренекле вәкилдәр, ижади коллективтар, ансамблдәр, театрҙар; һынлы сәнғәт, кино сәнғәте үҫешен;\n— әхлаҡ, тәрбиә ҡанундары;\n— ижтимағи-сәйәси тормош, сәнәғәт, ауыл хужалығы, халыҡ көнкүреше, социаль тормош – үткәне һәм бөгөнгөһө;\n— туған тел, уның әһәмиәте, илебеҙҙә һәм донъя кимәлендә аралашыу телдәре;\n— Башҡортостандың һәм башҡорттарҙың ил һәм донъя кимәлендә тотҡан урыны;\n— “Урал батыр” эпосындағы тәрбиәүиҡанундарҙы.\nIV. Универсаль уҡыу-эш төрҙәрен үҙләштереү:\n— уҡыу процесына яуаплы ҡарау, маҡсат ҡуя, эште планлаштыра, уҡыу мәсьәләләрен сисә белеү;\n— теге йәки был тема буйынса кәрәкле мәғлүмәт туплау, эҙләнеү эше алып барыу, уның буйынса презентация эшләй белеү;\n— мәҙәниәтле аралашыу оҫталығына, телмәр этикетына эйә булыу, үҙ фекереңде яҡлағанда, тыңлаусы зиһененә еткерә алырлыҡ аныҡ, эҙмә-эҙ бәйән итеү, әңгәмәсенең уй-тойғоларын аңлай белеү, уның менән иҫәпләшә һәм уртаҡ фекергә килеү оҫталығына эйә булыу;\n— тарих һәм мәҙәниәт буйынса халыҡ-ара ҡулланылған терминдарға эйә булыу, төшөнөү һәм ҡуллана белеү;\n— ниндәй телдә телмәр тотһаң, шул телдең таҙалығын, байлығын, сафлығын һаҡлауға өлгәшеү.\nУҡытыу процесын йыһазландырыу буйынса тәҡдимдәр\nБөгөнгө мәктәптә “Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте”н уҡытыуҙы оптималь йыһазландырыуҙа, байытыуҙа ярҙам итеүсе материалдарҙы мөмкин тиклем грамоталы файҙаланыу күҙҙә тотола.\nУҡытыу процесын йыһазландырыуҙа төп талаптарҙың береһе – мәжбүри программаға индерелгән әҙәбиәттең етерлек кимәлдә булыуы. Был программа “Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” буйынса тупланған әҙәбиәтте тулыһынса яңыртыуҙы күҙҙә тотмай, булғандарын файҙаланыу, тейешлеләрен өҫтәмә рәүештә туплау өсөн әҙәбиәт һәм күргәҙмә материалдарҙың минималь исемлеге тәҡдим ителә.\n— мәктәп китапханаһында был фән буйынса норматив документтар (дәүләт белем стандарттары, мәжбүри программалар, автор программалары) булырға тейеш;\n— Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән дәреслектәр исемлеге, уҡытыусылар өсөн методик ҡулланмалар;\n— рәссамдарҙың картиналары, портреттары; республикабыҙ зыялыларына ҡағылған мәғлүмәттәр;\n— тәбиғи һәйкәлдәр, тәбиғәтебеҙҙең данлыҡлы урындары сағылдырылған картиналар, һүрәттәр;\n— күренекле сәнғәт әһелдәренең фотоһүрәттәре;\n— уҡыусылар өсөн индивидуаль эштәр яҙылған карточкалар, энциклопедиялар, һәр төрлө һүҙлектәр, мәғлүмәт биреүсе башҡа төр әйберҙәр.\nУҡыу процесын йыһазландырыуға хәҙерге заман талаптары исемлегендә — информацион мәғлүмәт комплексын эсенә алған электрон китапхана, уның эсендә уҡыусыларҙың танып-белеүенең төрлө формаларына, эҙләнеү-тикшеренеү проекттарына йүнәлтелгән материалдар булыуы зарур. Электрон китапхана составына мәғлүмәттәрҙең тематик базаһы, тарихи документтарҙың фрагменттары, фотографиялар, күренекле әһелдәрҙең портреттары, рәссамдарҙың картиналары, башҡорт телендәге кинофильмдар, видео, анимация, таблицалар, схемалар, Башҡортостандың тәбиғәт күренештәре, тәбиғи һәйкәлдәр, иҫтәлекле урындар, архитектура ҡомартҡылары, мавзолей-кәшәнәләр һәм башҡалар төшөрөлгән видеофильмдар, альбомдар, классик музыкаль әҫәрҙәрҙең, оҫта башҡарыусыларҙың яҙмалары, сығыштары инергә мөмкин.\nҺәр төрлө күргәҙмә саралар ҡулланыу уҡыу процесын әүҙемләштереп кенә ҡалмай, уҡыусы хәтерендә ныҡ һаҡлана, белем биреүҙең сифатын яҡшырта.\nТәҡдим ителгән талаптар төп урта белем биреү баҫҡысында тейешле булған мөхитте булдырыуға йүнәлтелгән функция ролен үтәй. Был талаптар тәғәйен уҡыу йортоноң үҙенсәлегенә, мөмкинлегенә ҡарап үҙгәртелергә, байытылырға, камиллаштырылырға мөмкин.\nУҡыу техникаһы һәм күргәҙмә саралар “Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” менән башҡа предмет-ара бәйләнештәрҙе тормошҡа ашырыуҙа бик мөһим. Музыка, рәсем, хеҙмәт, әҙәбиәт дәрестәре менән предмет-ара бәйләнеш бындай йыһазландырылған кабинетта айырыуса уңышлы була.\nДистанцион белем биреү системаһын файҙаланыу уңышлы була. Техник мөмкинлектәр камиллашҡандан-камиллаша бара. Уларҙы тиҙ арала үҙләштереү, заман талаптарынан артта ҡалмай файҙаланыу зарур.\nБелем биреү экскурсиялары объекттары\n“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” предметы буйынса белем биреүҙең мөһим объекттарына крайҙы өйрәнеү, күренекле тарихи шәхестәргә, сәнғәт оҫталарына арналған әҙәби-мемориаль музейҙар, археологик ҡомартҡылар, тәбиғәт һәйкәлдәре, кәшәнә-мавзолейҙар һәм башҡа ошондай ҡомартҡылар инә. Республикабыҙҙа йәшәгән башҡа милләт вәкилдәренең тупланып йәшәгән төйәктәренә (ауылдар, ҡасабалар) экскурсияларға барырға мөмкин.\n“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” курсының базис уҡыу (белем биреү) планындағы урыны\nБашҡортостан Республикаһының башҡорт телендә уҡытылған дөйөм белем биреүсе мәктәптәр өсөн йыллыҡ өлгө уҡыу планы 35 сәғәт уҡытыуҙы күҙ уңында тота. 1 класта – 34 сәғәт, 2 класта – 34 сәғәт, 3 класта – 34 сәғәт, 4 класта – 34 сәғәт, 5 класта — 35 сәғәт, 6 класта – 35 сәғәт, 7 класта – 35 сәғәт, 8 класта – 35 сәғәт, 9 класта – 35 сәғәт тәшкил итә һәм барлығы 1-4 кластарҙа – 136 сәғәт, 5-9 кластарҙа 175 сәғәт иҫәпләнә. Программаның вариатив өлөшө 35 сәғәт тәшкил итә һәм эш программаһының авторҙары тарафынан формалаштырыла.\nБеҙҙең ғаилә. Ғаилә ағзалары араһында йылы мөнәсәбәт һаҡларға өйрәтеү. Татыулыҡ тураһында төшөнсә.\nОлолар әйткәнде тыңлау. Уларҙың аүыл-кәңәштәренә ҡолаҡ һалыу кәрәклеге. Нимә ул зиһен? Зиһен нығытыу тигән һүҙбәйләнешкә ҡарата төшөрөлгән һүрәтте йәбештереү һәм уға аңлатма биреү. Мәҡәлдең ни икәнен аңлатыу.\nДонъялағы иң изге һүҙҙәрҙе таҡтаға яҙып ҡуйыу. Изге тигән һүҙгә аңлатма биреү һәм был һүҙгә синонимдар эҙләү.\nЕң һыҙғаныу, ихлас, бик теләп, ысын күңелдән тигән һүҙҙәрҙең мәғәнәһен аңлатыу.\nДәрестә кәртәләү яһаныҡ. Баланы фекерләргә, бер нәмәне икенсеһе менән сағыштырырға, йор һүҙлелеккә өйрәтеү. Бишкә атланыу /һүрәт йәбештереү/, ҡояштай балҡыу һүҙбәйләнештәренә аңлатма биреү. Төп маҡсаттарҙың береһе – баланы туған телдә фекерләргә, халҡыбыҙҙың тел байлығын файҙаланырға өйрәтеү.\nҒаилә ағзалары. Телмәр үҫтереү маҡсатында өйҙән алып килгән фото буйынса ғаилә ағзалары тураһында һөйләтеү. Туғандарының исемдәрен, туғанлыҡ атамаларын әйтеп һөйләтеүҙе мотлаҡ шарт итеп ҡуйыу. Сәхнәләштерелгән уйындарҙа һорауҙарға шиғри яуаптар бирергә өйрәтеү. /Яуап бирә алмағандарын ирекһеҙләргә ярамай, яйлап өйрәтергә кәрәк/. Тамыр йәйеү һүҙбәйләнешенең мәғәнәһен аңлатыу /Балалар дәфтәргә һүрәт йәбештерә.\nТуғанлыҡ атамалары. Туғанлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлауҙа туғанлыҡ атамаһы менән өндәшеүҙең әһәмиәтен аңлатыу. Олоно оло итә, кесене кесе итә белеүҙең әһәмиәтен һәм был тойғоноң туғанлыҡ атамалары менән өндәшеүҙән башланғанын аңлатыу. (“Урал батыр” эпосынан Яҡшылыҡтың билдәһе тигән өҙөктө уҡып ишеттереү)\nТарих. Өләсәйемдең һандығы битенә һүрәттәр йәбештереү һәм башҡорт кейемдәренең боронғо атамаларын әйтеү.Боронғо башҡорт кейемдәре. Шәжәрә битендәге һүрәткә аңлатма биреү. Башҡорт халҡының борон-борондан шәжәрә төҙөүен, ниндәй осраҡта шәжәрә ағасының матур булып үҫеп китеүен, ниндәй осраҡта ҡороуын аңлатыу.\nҠан туғандарҙың бер-береһенә күҙгә күренмәҫ нурҙар менән бәйле булыуы.\nӨләсәй – ҡояш. Һәр бала үҙ өләсәһен һүрәткә төшөрһөн дә ни өсөн нәҡ шулай итеп күҙ алдына килтереүен аңлатһын.\nТуғанлыҡ атамалары буйынса сәхнәләштерелгән уйын-ҡабатлау дәресе. Дәрескә өлкәндәрҙән бер нисә кешене саҡырып, туғанлыҡтың, туғанлыҡ атамаһы менән өндәшеүҙең әһәмиәтен һөйләтеү яҡшы булыр.\nКүрһәтелгән уйындарҙың береһен дә инҡар итергә ярамай. Бала күңеленә нығыраҡ һеңеп ҡала. Балаларҙың теле ярлыланған-ярлылана бара, улар – киләсәкке атай-әсәйҙәр, уҡытыусы-тәрбиәселәр. Телебеҙҙе һаҡлау йәһәтенән мөмкин булған барыһын да эшләргә кәрәк.\nҒаилә хеҙмәт менән йәшәй. Сәхнәләштерелгән ҡабатлау дәресендә балаларҙан кемгә оҡшарға теләүҙәре хаҡында, ниндәй сифаттарҙы яҡшы тип уйлауҙары тураһында һөйләтергә кәрәк. Яуаптарынан көлмәҫкә, тәнҡитләмәҫкә кәрәк. Йомғаҡ яһаған саҡта физик сәләмәтлектең, сынығыуҙың әһәмиәте тураһында һөйләү яҡшы булыр.\nТарих. Башҡорттарҙың боронғо шөғөлдәре.\nТарих. Абдулла Нафиүов менән Моорҙың /бөйөк рус көрәшсеһе Александр Знаменский/ Өфөләге көрәше тураһында һөйләргә. Табан ялтыратыу һүҙбәйләнешенең мәғәнәһен аңлатырға, ошо һүҙбәйләнеште файҙаланып, балаларҙан һөйләмдәр уйлатырға. Балалар ниндәй көрәш төрҙәре тураһында белә – һөйләтергә. Бәләкәйҙән, көсөнә ҡарап, самалап, физик хеҙмәт менән шөғөлләнергә кәрәкеген аңлатырға.\nБашҡорт халҡы ниндәй кешегә Яҡшы Кеше тигән баһа биргән. Халыҡ үҙ хыялындағы батырҙы әкиәт батыры итеп күҙ алдына килтергән һәм балаларға һөйләгән. “Хөрмәт итеү” тигән һүҙбәйләнешкә аңлатма бирергә һәм миҫалдар килтерергә кәрәк. Мәктәп йәки ауыл музейына барып, ауылдың хөрмәтле кешеләре менән танышыу маҡсатҡа ярашлы булыр.\nАтайымдың эш ҡоралдары. Ир-егеттәрҙең эш ҡоралдарының атамаларын әйтергә, ҡулланылышын өйрәтергә. Өйҙә ниндәй эш ҡоралдары барлығын һорашырға. Умартасылыҡ ҡорамалдары тураһында һөйләп, бала күңеленә ошо файҙалы шөғөл тураһында фекер һалырға.\nТарих. Боронғо эш ҡоралдары менән таныштырып үтергә.\nБеҙҙең баҡса. Үҙең тәрбиәләп үҫтереп, үҙ ҡулдарың менән өҙөп ашаған емештең икеләтә файҙаһы тураһында һөйләргә. Йөҙ нурланыу тигән һүҙбәйләнешкә аңлатма бирергә. Емеш-еләк, йәшелсә атамаларын башҡортса әйттерергә.\n4. Беҙҙең өйөбөҙ. Уҡыусылар дәфтәр-дәреслеккә йорт йыһаздары һүрәттәрен йәбештереп сығып, һәр береһенең атамаһын әйтһендәр.\nТарих. Боронғо башҡорт йорт йыһаздары тураһында мәғлүмәт бирергә. Тирмә эсе нисек йыйыштыралған? Ҡасим Дәүләкилидиевтың “Башҡорт өйө күтәрмәһе” тигән һүрәтен файҙаланырға кәрәк.\nДәфтәрҙәге һүрәткә аңлатма биреү. Башҡорт мәҙәниәте кабинетына сығарылыш класы уҡыусылары иҫтәлеккә бүләк ҡалдыра. Уны ҡәҙерләп һаҡлайҙар. Бүләк ҡулдан яһала, шуның өсөн айырыуса ҡәҙерле. Уҡыусыларға ул бүләктәрҙе күрһәтергә, ҡайһы йылғы сығарылыш уҡыусыларының иҫтәлеге икәнлеген һөйләргә һәм: “Һин ниндәй бүләк ҡалдырыр инең? Өйҙә һүрәтен төшөрөп килтер”, — тип, үҙҙәренә лә эш ҡушырға кәрәк.\nШатмораттың өләсәһенең әңгәмәһе буйынса һөйләшеү үткәрергә. “Ауыҙ асып тыңлау” тигән һүҙбәйләнешкә аңлатма бирергә. Сәхнәләштерелгән ҡабатлау дәресендә мөмкин тиклем яңы һүҙҙәр өйрәнергә, дөрөҫ һөйләүгә һәм телмәр байытыуға ныҡ иғтибар итергә кәрәк.\n5. Башҡорттарҙың хужалығы. Дәфтәр-дәреслектәге һүрәттәр һәм өҫтәмә күргәҙмәлелек менән эшләү. Йорт малдарының атамаларын, уларға ҡарата әйтелгән ымлыү-ҡылымдарҙы аңлатырға. Һыйыр баҡыра, ат кешнәй, кәзә мөэлдәй, һыйыр быҙаулай, кәзә бәрәсләй, бейә ҡолонлай һәм башҡалар.\nҠолонҡай. Хикәйәлә ҡолонҡайҙы ҡотҡарыу ваҡиғаһы. Балаларҙың үҙҙәренән йорт малдары тураһында һөйләтеү. Хикәйәлә Шатмораттың өләсәһе тураһында ниндәй маҡтау һүҙҙәре әйтелә. Ул ни өсөн ауылда абруйлы Кеше. Балаларҙан һөйләтергә.\nТарих. Башҡорттарҙың борон-борондан йылҡы, һыйыр малы аҫырағанын һөйләргә. Уларҙы ҡулға эйәләштереү тураһында “Урал батыр”, “Аҡбуҙат” эспостарынан өҙөк килтерергә.\nЯт тауыҡ. Йорт малдарының ҡушаматтары. Уларҙы ни өсөн ҡушалар.\nСәхнәләштерелгән ҡабатлау дәресендә һәр малға ҡарата уның үҙенсәлеген әйттерергә.\n6. Һаҡсыллыҡ – ваҡсыллыҡ түгел. Балаларҙа әйбергә ҡарата һаҡсыллыҡ сифаты тәрбиәләү. Иҫке яңыны һаҡлай тигән әйтемгә аңлатма биреү. Берәй өлкән кешене саҡырып һаҡсыллыҡтың әһәмиәте тураһында әңгәмә үткәреү маҡсатҡа ярашлы булыр.\nҺүрәт менән эшләү. Оло йөрәкле тигән һүҙбәйләнешкә аңлатма биреү.\n7. Башҡорт ғаиләһенең хәле. Милли кейемдәрҙең атамаларын үҙләштереү. Милли аштар тураһында белешмә биреү. Балаларҙың үҙҙәренән һөйләтеү. Алтын ҡуллы тигән һүҙбәйләнешкә аңлатма биреү.\nТарих. Башҡорттарҙың боронғо милли аштары. Уларҙың бөгөнгө көнгә килеп етеүе һәм шифаһы.\nСәхнәләштерелгән ҡабатлау дәресендә балаларҙың милли кейем атамаларын үҙләштереүенә иғтибар итергә. Милли аш-һыу байрамы үткәреү.\nАрыҫлановтар. Һөнәрле кешенең маҡтауға һәм иғтибарға лайыҡлы булыуына баҫым яһарға. Уҡыусынан яратҡан музыка ҡоралын һүрәткә төшөртөргә, баланың ни нәмәгә һәләтле булыуына иғтибар итергә, музыкаға ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятырға. Дәрескә берәй оҫта музыкантты саҡырыу ҙа отошло булыр.\n8. Ғаиләнең ял ваҡыты. Шатморат ҡунаҡта. Телеңде йоторлоҡ тигән һүҙбәйләнешкә аңлатма. Телеңде йоторлоҡ тип әйтерлек ниндәй ризыҡ беләләр икән – саф башҡортса итеп атап әйттереп сығырға. Боронғо башҡорттар ниндәй ризыҡ әҙерләгән? Уларҙың ҡайһылары беҙгә килеп еткән? Башҡорт аҙыҡтарының шифаһы тураһында ниҙәр беләһегеҙ? – тигән һорауҙарға яуапты өлкәндәрҙән һорашһындар. Уларҙы мәктәпкә яҡынайтыу сараһы был.\nШатморат ҡалала. Хикәйәне уҡығас, балаларға өлкәндәрҙән ниндәй сифат күскәнлеген һорашырға. Балалар үҙҙәре билдәләһен. Һәр бала үҙенең кемгә оҡшарға теләүен әйтһен /әйтмәһә, ирекһеҙләмәҫкә кәрәк/.\nҠалала ял. Тәбиғәттең, бигерәк тә ҡош тауыштарының кеше күңеленә тәьҫире тураһында әңгәмә. Күңел сафландырыу тигән һүҙбәйләнеш менән һөйләмдәр уйларға.\nШатморат ауылды һағына. Ауыл менән ҡала тәбиғәте араһында ниндәй айырма бар? Балалар үҙҙәре сағыштырып һөйләһен.\nШатмораттың төшө. Хикәйә буйынса әңгәмә. Нимә ул бәхет? Һағыныу нимә ул? Һағыныу тураһында мәҡәлдәр. Ни өсөн Шатморат ауылын һағынып төш күрә, ә Рәсүл ауыл тураһында бик уйламай? Түҙемле, сыҙамлы булыу тураһында әңгәмә.\n9. Тарих. Тарих нимә ул? Боронғо кейем, боронғо ризыҡ, боронғо шөғөл, шәжәрә, тигән темаларҙы үткәс, балаларҙың нимә иҫтә ҡалыуы, нимә тураһында белеүҙәре тураһында һорашып, уларҙың аңлау кимәлендә һәм үтелгәндәр нигеҙендә тарих тигән төшөнсәне бирергә кәрәк. Боронғо башҡорттар ниндәй ризыҡ әҙерләгән? Нисек кейенгән? Йорт йыһаздары, көнкүреш әйберҙәре ниндәй булған? Уларҙың ҡайһылары беҙгә килеп еткән? Башҡорт аҙыҡтарының шифаһы тураһында ниҙәр беләһегеҙ? – тигән һорауҙарға яуапты өлкәндәрҙән һорашһындар. Уларҙы мәктәпкә яҡынайтыу сараһы был.\n10. Балаларҙы тәбиғәткә алып сығырға һәм тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл булыу тураһында әңгәмә үткәрергә. Ағастарҙың, ҡоштарҙың, бөжәктәрҙең төрлөлөгө, һәр береһенең тәғәйенләнеше, файҙаһы тураһында бала аңларлыҡ итеп әңгәмә үткәрергә.\nТәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү буйынса бирелгән һабаҡтар: мәҡәлдәр, әйтемдәр, тыйыуҙар.\nБеренсе класты тамамлағанда, уҡыусы туғанлыҡ атамаларын белергә, туғандары менән ошо атамаларҙы ҡушып һөйләшергә, башҡорт телле булырға, үҙ-ара һөйләшкән саҡта, һүҙбәйләнештәр, мәҡәлдәр ҡушып һөйләп өйрәнә башларға, Милли кейем, Милли музыка ҡоралдары, йорт хайуандары һәм дәрестәрҙә үтелгән башҡа әйберҙәрҙең башҡортса атамаһын белергә тейештәр.\nТарих. Боронғо тарихыбыҙҙан ниндәй эш ҡоралдары, йорт йыһаздары, көнкүреш әйберҙәре, кейем-һалым, ризыҡ төрҙәре беҙҙең көнгәсә килеп еткән – шуларҙы белергә. “Ризыҡ менән дауалау” тигәнде нисек аңлайҙар? Шифалы ризыҡ төрҙәренән ниндәйҙәрҙе беләләр? Башҡорттар ниндәй ризыҡ төрҙәре менән донъяға билдәле һәм донъя баҙарын яулай бара? Өйҙә өлкәндәрҙән һорашып килеү маҡсатҡа ярашлы, сөнки өлкәндәрҙе мәктәп тормошона яҡынайтыуҙың иң отошло ысулы был.\n1. Уҡыусынан уның йәйге ялы, кемдәр менән аралашыуы, ҡайҙарҙа булыуы тураһында һөйләтергә. Туғанлыҡ атамаларын, өйрәнгән һүҙбәйләнештәрҙе телмәрендә ҡулланыу-ҡулланмауына, башҡортса таҙа һөйләшеүенә иғтибар итергә. Йәй менән көҙ араһында айырма таба белеүенә, көҙ көнө ҡышҡа әҙерлек барышы тураһында үҙе белгән, аңлаған тиклем һөйләтергә.\n2. Туғандарым – күңел нурҙарым. Туғанлыҡ терминдарын иҫкә төшөрөү һәм нығытыу. Бер туғандарҙың ғына түгел, ике, өс туғандарҙың да туғанлыҡ атамаларын үҙләштереү, телмәрҙе байытыу. Мәҡәлдәргә аңлатма биреү һәм ятлатыу.\n3. Туғандар һәм дуҫтар. Атай һәм әсәй яғынан туғандар. Шатмораттың туғандары тураһында хикәйәне уҡырға ла балаларҙың үҙҙәренән ошоға оҡшаш хикәйә һөйләтергә, дәфтәрҙәренә яҙҙырырға. Өлгө. Мираҫ ҡартатайым – минең атайымдың атаһы. Ғилмиә өләсәйем /ҡәрсәйем/ -минең атайымдың әсәһе. Асия өләсәйем – әсәйемдең әсәһе. Ошо рәүешле яҙҙырып, туғанлыҡ терминдарын дөрөҫ ҡулланырға өйрәтергә.\nШатморат менән Рәсүлдең: “Беҙ байбыҙ!” — тип ҡыуаныуының сәбәбен аңлатырға. Сәхнәләштерелгән ҡабатлау дәресендә туғанлыҡ атамалары буйынса һорауҙар төҙөргә һәм дәреслектәге мәҡәлдәргә аңлатма бирергә.\nТуғандарҙың дуҫ булыуы. Шатмораттың өләсәһенең был хаҡта аңлатмаһын дәфтәргә яҙып үуйырға.\nТарих. Беҙҙең заттың хөрмәтле кешеләре. Был хикәйәнән сығып, өлкәндәр менән балалар араһындағы мөнәсәбәттең ниндәй булырға тейешлеген аңлатырға.\nАрыҫлановтар шәжәрәһендәге иң хөрмәтле кеше Аҡсура ҡарттың ни өсөн абруй ҡаҙаныуы тураһында әңгәмә үткәреп, үҙ туғандары йәки шәжәрәләге абруй ҡаҙанған кеше тураһында белешергә һәм дәфтәрҙәренә яҙып килергә ҡушырға. Дәреслектәге һорауҙарға яуаптар эҙләргә.\n4.Ауылыбыҙҙың (ҡалабыҙҙың) иң хөрмәтле кешеһе. Дәреслектә бирелгән һорауҙар буйынса әңгәмә үткәрергә, мәҡәлгә аңлатма бирергә. Халыҡ улы тигән хөрмәтле исемде кемгә йәғни ниндәй кешегә ҡарата әйтергә мөмкин?\nАбруй ҡаҙанған мәктәп уҡытыусыһы йәки башҡа берәй өлкән кеше менән осрашыу үткәреү яҡшы булыр. «Мин ҙурайғас ниндәй кеше булам?» тигән темаға инша яҙырға.\n5. Атай. Атайҙар тураһында әңгәмә үткәрергә. Атайһыҙ балаларҙың кәйефен төшөрмәү, сәменә теймәү маҡсатында әңгәмәне дөйөм алып барырға һәм кластағы малайҙарҙың буласаҡ атайҙар икәнлегенә ишара яһарға. Атай һабағы нимә ул? Мәҡәлдәргә аңлатма бирергә, атай булыуҙың оло яуаплылыҡ икәнлеген бала зиһененә һалырға.\n6. Башҡа яҡтарҙа йәшәүсе туғандар. Туғандарҙың хәлдәрен белешеп торорға кәрәклеге тураһында әңгәмә үткәрергә. Хат яҙырға өйрәтеү. Мәҡәлдәргә, һүҙбәйләнештәргә аңлатма биреү. Йомаҡтар сисеү.\n7. Ҡунаҡҡа йөрөүҙең төп маҡсаты – бер-береңдең хәлен белешеү икәнлекте аңлатыу. Хәҙерге ваҡытта туғандар бер-береһенән алыҫ-алыҫ араларҙа йәшәйҙәр. Башҡортта ете быуын айырылмайынса өйләнергә ярамай, тигәнен иҫтә тотоп, туғандар менән таныштырып тороуҙың мөһимлеген аңлатырға кәрәк.\n8. Әсәй яғынан туғандар. Әсәй яғынан туғандар менән атай яғынан туғандарҙың яҡын ғына ҡоҙа-ҡоҙаса булыуҙарын аңлатыу. Мәҡәл, һүҙбәйләнештең әрәсәһен төшөндөрөү. Тема буйынса инша яҙыу.\nТуғанлыҡ аңлатмаларының нығытыу маҡсатында сәхнәләштерелгән ҡабатлау уйыны үткәрергә.\n9. Минең дуҫ-иштәрем, һабаҡташтарым. Ысын дуҫ ниндәй булырға тейеш? Ысын дуҫ тураһында төрлө ваҡиғалар һөйләтеү, һүрәт эшләтеү. Берәй билдәле әкиәттең йөкмәткеһен иҫкә төшөрөп, Берәүҙән икәү яҡшы, икәүҙән өсәү яҡшы тигән әйтемгә аңлатма биреү.\n«Йылан» тигән хикәйә буйынса мөмкин тиклем һәр баланың фекерен белергә.\nМәктәптә уҡыусыларҙың үпкәләшеп, хатта сәкәләшеп китеү осраҡтары булғылай. Класташтарыңдың, бер мәктәп белем алған һабаҡташтарыңдың шул тиклем яҡын дуҫ булып китеүен, һәр саҡ бер-береңә ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер булыуҙарын һөйләргә кәрәк.\n10. Дуҫлыҡ. Дуҫлыҡтың ниндәй булырға тейешлеге тураһында әңгәмә. Тормоштан ваҡиғалар. Ауыр шарттарҙа тыуған дуҫлыҡ, һуғыш яланында осрашҡан дуҫтарҙың бер-береһенә анты һәм уны тотоуҙары.\nТарих. Яу яланында тыуған дуҫлыҡ тураһында хикәйә.\n11. Уйын һәм уның әһәмиәте. Уйындың физик сәләмәтлек, телмәр үҫтереү, зиһен нығытыу, бер-береңде тәрбиәләү, дуҫлыҡ нығытыу йәһәтенән әһәмиәте. Балалар яратҡан уйындарҙы уйнау.\nТарих. Балалар уйындары ҡайҙан килеп сыҡҡан? Борон ниндәй уйындар уйнағандар?\nТарих. Батырҙарыбыҙ тураһында хикәйәләр. Алдар батыр. Күсем батыр. Салауат батыр.\n12. Ярҙам. Өлкәндәргә ярҙам итеү, дуҫтарға, класташтарға, атай-әсәйгә, олатай-өләсәйгә, бәләкәй туғандарына ярҙам итеү тураһында әңгәмә. Нимә ул ярҙам итеү? Уҡыусыларҙың үҙҙәренән миҫалдар килтереп һөйләтергә.\n13. Матурлыҡ. Матурлыҡ тураһында төшөнсә бирергә. Матурлыҡтың тәғәйен ҡалыбы булмауын да аңлатырға.\n14. Малайҙар. «Ярамһаҡланыу» исемле хикәйәне уҡырға. Фекер алышырға. Ысын дуҫлыҡ, ялған дуҫлыҡ, ярҙам һәм ярамһаҡланыу тураһында әңгәмә үткәрергә. Балалар һәр береһе үҙ фекерен әйтһен. Ҡыҙҙар малайҙарҙың иң һәйбәт сифаттарын һанап бирһен. Әкиәттәрҙә батырҙарҙың ниндәй сифаттары маҡтала? Шул тураһында һөйләһендәр.\nТарих. Исемдәре легендаға әйләнгән батырҙар. Әлшәй батыр. Муйнаҡ батыр.\n15. Беҙҙең ҡыҙҙар. Ҡыҙҙарҙың матурлығы тураһында. Биҙәнеү матурлыҡмы? Дәфтәр-дәреслектәге эште үтәргә. Малайҙар класташ ҡыҙҙарҙың иң яҡшы сифаттарын һанап сыға. (Бер-береһен кәмһетмәһендәр). Әкиәттәрҙә ҡыҙҙарҙың ниндәй сифаттары маҡтала?\n16. Әсәй. Әсәйҙәр тураһындағы мәҡәлдәрҙе аңлатыу, ятлатыу, шиғырҙар һөйләтеү. Мөмкинлек табып, класс бүлмәһен матур итеп биҙәп, әсәйҙәрҙе ҡунаҡҡа саҡырыу. Әсәйҙәр тураһында йырҙар өйрәнеү. Һүрәттәр төшөрөү, йырҙар, шиғырҙар ижад итеү, инша яҙыу. Әсәйҙәрҙе саҡырған саҡта күргәҙмә ойоштороу.\n17. Өләсәйҙәр һабағы. Өләсәйҙәрҙең бәләкәйҙәрҙе ипле генә итеп аҡылға өйрәтеүе. Улар өйрәткән аҡылды зиһенгә һеңдереп ҡуйырға кәрәклеге. Өйҙә өлкәндәр булмаһа, фәһемле китаптар уҡып, унан аҡыл алыу тураһында һөйләргә. Киң күңелле тигән һүҙбәйләнешкә аңлатма биреү.\n18. Биҙәнеү ысулдары. Тарих. Боронғо биҙәнеү ысулдарының ыңғай яҡтары, сәләмәтлеккә йоғонтоһо. Шифалы үләндәр файҙаланыу. Ҡына гөлө, эркет һыуы, бал файҙаланыу.\n19. Ғаилә бәйләнештәре. Шатмораттың ғаилә бәйләнештәренең нисек һүрәтләүе тураһында әңгәмә үткәрергә. Тарих. Һәр баланың үҙ ғаиләһенең шәжәрәһен төҙөтөргә. Инша яҙырға.\nКешеләр, күршеләр менән аралашыу. Тарих.Ҡунаҡсылыҡ тураһында мәҡәлдәр, әйтемдәр. Башҡорт ҡунаҡсыллығы тураһында риүәйәт. Күрше хаҡы – тәңре хаҡы тигән әйтемгә аңлатма. Боронғо аралашыу ысулдары.\nТәбиғәт менән бәйле йырлы-таҡмаҡлы уйындар өйрәнеү. Йыр-таҡмаҡтар зирәклекте үҫтерә, туған телдәге өндәрҙе дөрөҫ әйтеп өйрәтеүҙә әһәмиәте ҙур.\nКүрше-тирәлә йәшәүсе башҡа милләт ауылдары, башҡа милләт кешеләре тураһында һөйләшеү. Мөмкинлек булһа, уларҙың телен һәм йырҙарын тыңлау.\n20. Экскурсиялар. Ауылдың хөрмәтле кешеләре менән осрашыу. Мөмкинлек булһа, өйҙәренә барып йәки класҡа саҡырып әңгәмә үткәрергә.\nИкенсе класты тамамлаған уҡыусы ғаилә усағының йылылығы, туғанлыҡтың яҡынлығы, был тормошта дуҫ-иштәрһеҙ, күрше-күләнһеҙ йәшәүҙең ауыр икәнлеген, кеше кеше менән яҡын мөнәсәбәттә булырға тейешлеген, һәр саҡ үҙ-ара йылы мөнәсәбәт һаҡларға кәрәклеген аңларға тейеш.\nТуғандарҙың хәлен белешеп тороу, өлкәндәргә ихтирамлы булыу, мөмкин булғанда ярҙам ҡулы һуҙыуҙың мөһим булыуын, һәр кешенең дә ярҙамға мохтаж булып ҡалыу, шул саҡта ҡасандыр һин ярҙам ҡулы һуҙған кеүек, һиңә ярҙамға килеүҙәре ихтималлығы тураһында ла аңлатып китеү яҙыҡ булмаҫ..\nИсемдәре тарихта ҡалған һәм легендаға әйләнгән батырҙарыбыҙ хаҡында белергә кәрәклеген, улар өлгөһөндә тәрбиәләнергә тейешлектәрен дә зиһен төбөнә һалып ҡуйырға тейештәр.\n1.Минең тыуған яғымдың тәбиғәте. Нимә ул тыуған яҡ? Нимә ул тәбиғәт? Атай-олатайҙарыбыҙ, әсәй-өләсәйҙәребеҙ тәбиғәткә һөйөү уятыу өсөн ниндәй алымдар ҡулланған? Ер-һыу атамалары нисек килеп сыҡҡан? Шул турала аңлатма бирергә. Тыуған тәбиғәттең матурлығын күҙәтеү. Унан алған тәьҫораттар нигеҙендә ижади эш башҡарыу: инша, хикәйә, шиғыр, һүрәт. Үҙ тәьҫораттарын сағыштырыуҙар менән һөйләргә өйрәтеү. Тыуған ауыл, ҡала, ҡасаба исемдәре.\nТарих. Тирә-яғындағы ер-һыу атамаларының килеп сығыуы. Берәй өлкән кешене саҡырып һөйләткәндә, уғата яҡшы булыр.\n2. Тәбиғәттең гүзәл буяуҙары.Балаларҙың йәйге каникулдары тураһында әңгәмә үткәреү. Гүзәллекте күҙәтеп, уны тасуирлау, сағыштырыуҙар, мәҡәлдәр менән һөйләү оҫталығына иғтибар итергә. “Бесәндә” тигән хикәйәне уҡып, яңы һүҙҙәрҙе ҡуллана белеүҙәренә өлгәшергә. Йондоҙ атамаларын өйрәтергә. Өлкәндәрҙән һорашып йәки башҡортса календарҙан йондоҙ атамаларын дәфтәрҙәренә яҙып килһендәр. Тәбиғәт матурлығын, таң атыуын күҙәтә белеү – баланың күңел матурлығын байытыуға, тасуирлап һөйләй белеү – телмәр үҫтереүгә ярҙам итә. Тәбиғәт серҙәрен уҡырға өйрәтеү, көньяҡ менән төньяҡты тәбиғәт серҙәренә, ағас олоно, ҡырмыҫҡа иләүенә, ҡарап айыра белеү, иртәнге ҡояш нурҙарының кеше сәләмәтлегенә ыңғай тәьҫире тураһында аңлатыу, тауға артылыуҙың файҙаһын һөйләү – былар барыһы ла баланың рухи донъяһын байытыр. Шатмораттың “Ай” тигән иншаһын уҡығас, балалар ҙа өйҙә инша яҙып килһен. Дәрес-уйын рәүешендә ҡабатлау дәресе үткәреү: ҡойма ямғыр, күк күкрәү, көслө ел, ташҡын йылға, күл буйы, кәкүк саҡырыуы, башҡа ҡоштарҙың һайрауы һәм башҡалар. Ым-ишара, хәрәкәттәр менән тәбиғәт күренешен сағылдырырға ынтылыу күҙәтеүсәнлекте арттыра. Һәр бала башҡарған хәрәкәттең ыңғай яғын табып маҡтарға, хупларға, күңелен күтәрергә кәрәк.\n3. Башҡорттарҙың тәбиғәткә мөнәсәбәте.Башҡорттарҙың тәбиғәтте изгеләштереүе һәм йәнләндереүе, ошо нигеҙҙә әҙәпкә өйрәтеүе. Боронғо ышаныуҙар нигеҙендә барлыҡҡа килгән легендалар, риүәйәттәр менән таныштырыуға дәрес бүлергә кәрәк. /Башҡорт халыҡ ижады, 2-се том — Өфө, Китап,1991./ Шатмораттың үлем тураһында уйланыуы.\nТарих. “Урал батыр” эпосының тәғәйен өлөшөн уҡып, Урал батырҙың ни өсөн тере һыуҙы эсмәгәнлеген аңлатырға.\nҠоштар һәм йәнлектәр менән танышыу. Ҡалалағы ҡоштар тормошо.\nТарих.Ни өсөн башҡорттоң һәр ырыуында үҙ ҡошо булған? Һинең ырыу ҡошоң нимә? Йәнлектәр тураһында яҙылған китаптар менән таныштырыу өсөн китапханаға барыу яҡшы булыр. Ҡош тауыштары яҙылған аудиояҙма тыңлатып, балаларға таныш булған ҡоштарҙы айырып-танып өйрәтергә кәрәк. Кешенең тәбиғәттең бер өлөшө икәнлеген аңлатырға. Ошо уңайҙан тәбиғәтте һаҡлауға ғүмерен арнаған берәй затлы кешене дәрескә саҡырыу бик яҡшы булыр. Ағастың саф һауа, һыу сығанағы икәнлеген аңлатыу. Ер шарында тәбиғи байлыҡты туҡтауһыҙ файҙаланабыҙ, әммә күп кенә тәбиғи байлыҡ яңынан барлыҡҡа килмәй. Һыу, ағас – ул кеше ҡулы менән бар ителә торған байлыҡ. Үҙ киләсәгебеҙҙе хәҙерҙән үк хәстәрләргә өйрәнәйек. Башҡорт халҡы: “Бер ағас киҫһәң, икене ултырт”, — тип юҡҡа ғына әйтмәгән.\n4.Тыуған төйәктең билдәле урындары. Тәбиғәттәге һындар. Тәбиғәткә сығып, ҡалҡыулыҡ, түң, уба һәм тау айырмаһын, тау һәм ҡая өлөштәренең атамаларын, ҡарҙан әрселгән ер, тупраҡ еҫе, сәскәләрҙең төрлөлөгөн күрһәтеп аңлатырға. Уҡыусыларҙың күңеленә яүын урынды һүрәткә төшөрөргә. Тыуған яҡтың матурлығы күңелгә илһам өҫтәй, күңелдәргә йылылыҡ бирә, сәскәләр күҙ ҡамаштырырлыҡ төрлө, тупраҡтан икмәк еҫе аңҡый, ҡоштар моңло һайрай кеүек һүҙбәйләнештәрҙе ҡулланырға өйрәтеү. Тирә-яҡта үҫкән үҫемлектәрҙең, ағастарҙың атамаларын яҙып, эргәһенә япраҡтар йәбештереп ҡуйырға. Япраҡ аҫтына ниндәй ағастыҡы икәнлегеняҙырға.\nТарих. Ырыу тамғалары ҡайҙан килеп сыҡҡан? Һин ниндәй ырыуға ҡарайһың, тамғаң ниндәй?\nУй-фекерҙе төҫтәр һәм башҡа шартлы билдәләр менән аңлатыу тураһында һөйләргә.\n5.Символ.Башҡортостан Республикаһы гербы, флагтағы төҫтәрҙең ниндәй мәғәнәгә эйә булыуын аңлатыу.\nТарих. Тыныслыҡ символы күгәрсен тураһында мәғлүмәт.\n6. Башҡортостан – минең тыуған йортом. Урал тауы тураһында ентекле, ҡыҙыҡлы мәғлүмәт биреү. Урман, ағас һәм йылға-күлдәр тураһында мәғлүмәт биреп, “Урал батыр” эпосынан өҙөктө өйҙә уҡып, ниндәй фәһем алыуҙары тураһында һөйләтергә һәм уҡыусының үҙаллы фекерләү кимәлен билдәләргә.\nТарих. Башҡортостанда һәм республикабыҙ бүленешендә сит өлкәләрҙә тороп ҡалған боронғо башҡорт ерҙәре аша аҡҡан йылғаларҙы һанап үтегеҙ.\nТопонимик атамаға бәйле легенда һөйләргә өйрәнеп килһендәр.\n7. Башҡортостанда дауаланыу урындары. Ниндәй шифалы эсемлектәр булыуы һәм уны файҙаланыу тураһында һөйләргә. Ниндәй сығанаҡтарҙы файҙаланып, дауаланыу урындары – санаторийҙар төҙөлгән? Мөмкин булһа, буҙа йәки айран эшләп тәмләтергә.\n8. Тәбиғәт – кешелек донъяһының әсәһе. Тәбиғәтте һаҡлау – кешелек донъяһын һаҡлау, тигән фекер һалырға кәрәк. Тәбиғәт байлығын ишәйтеүгә һәр беребеҙ өлөш индерә алабыҙ, тигән фекер һалырға кәрәк. Ағас ултыртыуҙың һауа сафлығы, һыу муллығы өсөн әһәмиәте, башҡорт халҡының ағасуа ҡарата бик һаҡсыл булыуын аңлатырға. “Урал батыр” эпосында иң төп яҡшылыҡ – кешеләргә һыу юлы асыу, тип, Уралдың уландары һәр береһе йылға юлы яра. Шул өҙөктө уҡырға. Ошондай уҡ изгелекте беҙҙең һәр беребеҙ эшләй ала – ул һыу сығанаҡтарын таҙартыу. Яҡын тирәләге ҡурсаулыҡҡа экскурсияға барырға. Шишмә, йылға сығанаҡтарын таҙартыу буйынса халҡыбыҙҙа һәр ваҡыт өмәләр үткәрелгән, ошо йоланы хәҙерге көндә лә дауам итеү мотлаҡ. “Ҡыҙыл китап”тың йөкмәткеһе менән ҡыҫҡаса таныштырырға. Унда һаҡлауға алынған үҫемлектәр, ағастар, бөжәктәрҙең ҡайһыныһы һеҙҙең тыуған төйәктә осрай – шуны асыҡларға. Юғалыу сәбәптәре тураһында әңгәмә алып барырға. “Уларҙы һаҡлау сараһы күрергә йәки яңынан булдырырға мөмкинме?”- тигән темаға һөйләшергә, “Мин тәбиғәтте һаҡлайым” тигән темаға инша яҙырға.\n9. Тәбиғәт – беҙҙең тыуған йортобоҙ. Тәбиғәт дуҫтары кемдәр һәм дошмандары кемдәр? – Ошо хаҡта әңгәмә алып барырға. Улар беҙҙең арала, ауылда бармы? Үҙегеҙ йәшәгән йылға буйҙарына, урманға, тауға сәйәхәткә сығырға, тәбиғәткә зыян килтерерлек күренештәр булһа, сара күрергә, газетаға мәҡәлә яҙырға. Уҡыусыла тәбиғәткә ҡарата битараф булмау, хәстәрлекле булыу тойғоһо һалырға кәрәк.\n3-сө класты тамамлаған уҡыусыға тыуған тәбиғәттең, ысынлап та, әсәй кеүек яҡын, атай кеүек оло таяныс, изге икәнлеген аңлатырға, уға ҡарата күңел йылыһы уятырға, тыуған тәбиғәттән айырылып китеүҙең етемлеккә тиң икәнлеген күңеленә һеңдерергә кәрәк. Халҡыбыҙҙың, ошо тойғоно һалыу өсөн тәбиғәт тураһында моңло, күңелгә ятышлы йырҙар ижад итеүен аңлатырға. “Атай-әсәйҙән ҡалған – бер етем, тыуған иленән яҙған – мең етем” тигән мәҡәлгә аңлатма бирергә.Тәбиғәт күренештәренә бәйле булған һүҙҙәр менән телмәрҙе байытырға. Тәбиғәттәге төрлө буяуҙарҙың күп, бай булыуы матурлыү, йәм өҫтәгән кеүек, тел байлығы ла күңелгә нур өҫтәй. “Урал батыр” эпосынан йылға башланғысында Уралдың уландары тороуы тураһындағы өҙөктө уҡырға.\n1. Йәйге ял һәм тыуған төйәк тураһында һөйләшеү.\n2.Башҡортостан – минең республикам. Республикабыҙ ни өсөн Башҡортостан тип атала? Республика тигән һүҙҙең мәғәнәһе ниҙә? Республиканың тыуған көнө тураһында яуапты дөрөҫ итеп әйтә белеү.\nТарих. Ни өсөн “Урал” йыры Башҡортостандың боронғо гимны тип йөрөтөлә? Йырҙың һүҙҙәренең мәғәнәһен төшөндөрөргә – башҡорт халҡы бергә тупланып, үҙ ерендә йәшәһә генә милләт булып ойоша ала.\nДәүләт гимны “Башҡортостан”ды тыңлатырға.\n3. Республикабыҙҙың баш ҡалаһы — Өфө. Тарих. Өфө ҡалаһының боронғо исеме менән таныштырыу. Ҡаланың ҡасан барлыҡҡа килеүе тураһынла тарихи мәғлүмәттәргә ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятыу. Боронғо Өфө ҡалаһы. (Нияз Мәжитовтан). Бөгөнгө Өфө тураһында мәғлүмәт биреү. Өфөлә йәшәүсе халыҡтар. Өфөлә ниҙәр етештерелә. Коллекция тупларға яратыусылар Өфөлә етештерелгән әйберҙәрҙең этикеткаларын туплап та байтаҡ мәғлүмәт йыя ала. Открыткаларҙы файҙаланып “Өфөнө беләһеңме?” тигән уйын ойошторорға.\n4. Республика байрамдары. Республикала үткәрелгән рәсми байрамдар менән таныштырыу. Тарих. Шәжәрә байрамы хәҙер республика байрамдарына индерелде. Башҡорт шәжәрәләре (Нияз Мәжитовтан). Рәсми булмаған байрамдар тураһында мәғлүмәттәр бирергә.\n5. Мәктәптә үткәрелә торған байрамдар. Рәсми раҫланмаған байрамдарҙан тыш тар күләмдә, урында ғына үткәрелгән әһәмиәтле байрамдар ҙа була. Улар тураһында мәғлүмәт бирергә кәрәк. Класс менән берәй байрам /тыуған көн, башҡа берәй уртаҡ сара/ үткәреү тәрбиәүи яҡтан ҙур әһәмиәткә эйә булыр. Бындай байрам алдынан уҡытыусы өҫтәл янында үҙеңде тотоу, ҡунаҡ ҡаршылау, өунаөтарҙы оҙатыу, өҫтәл янына ултырыу, ашау әҙәбе, өҫтәл янында һөйләшеү тәртибе, ҡотлау һүҙе әйтеү рәте һәм башҡа шундай әҙәп ҡағиҙәләренә өйрәтергә тейеш.\n6. Тел тураһында. Тарих. Башҡорт теленең үҙенсәлеге.\nТуған телдең аралашыу теле генә түгел, ә әсә теле, туғанлыҡ теле, туған моң икәнлеген аңлатыу. Халыҡ-ара аралашыу телдәре тураһында мәғлүмәт биреү. Туған тел менән аралашыу телдәре тураһында айырманы аңлатыу.\n7. Беҙ һәм башҡалар. Төрлө милләт кешеләре телдәре менән генә түгел, традициялары, йолалары, аш-һыуы менән дә айырыла – шуны аңлатыу. Уйын-дәрестәрҙе матур итеп үткәрергә. Дәреслектә телгә алынған милләт вәкилен дәрескә саҡырырға мөмкин.\n8. Халыҡтар дуҫлығы. Илебеҙҙә йәшәгән төрлө милләт кешеләрен берләштергән саралар тураһында һөйләү. Халыҡтар араһында йылы мөнәсәбәт ни өсөн кәрәк һәм уны нисек һаҡлап була? Халыҡтар дуҫлығы тураһында мәҡәлдәр һәм уларға аңлатма бирергә. Шул мәҡәлдәрҙең береһен исем итеп алып, инша яҙырға.\n9. Мин үҙ илемдең тулы хоҡуҡлы гражданины. Илебеҙҙә йәшәүсе һәр кешенең, һәр милләттең тиң хоҡуҡлы ғына түгел, ә ил алдында тиң рәүештә бурыслы һәм ил өсөн яуаплы ла булыуын аңлатыу.\n10. Экскурсия. Яҡын тирәлә йәшәүсе икенсе милләт кешеләренең тормошо, көнкүреше менән, мөмкин булһа, берәй төрлө йолалары менән танышыу.\n4-се класты тамамлаған уҡыусы донъяла төрлө телдә һөйләшеүсе, төрлө холоҡ-фиғелле, традициялы бик күп милләттәр барлығын, уларҙың барыһының да тиң булыуы, береһенең дә өҫтөн дә, кәм дә түгеллеген төшөндөрөргә кәрәк. Тәбиғәт алдында ғына түгел, Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы закондары алдында ла тиң хоҡуҡлы булыуыбыҙҙы аңлатырға кәрәк. Һәр милләт үҙен-үҙе һаҡламаһа, бер кем дә һаҡлай алмай – закон ҡурсалай һәм мөмкинлек кенә бирә ала. Ер йөҙөндә милләт булып артабан йәшәү-йәшәмәү һәр милләт вәкиленең үҙ ҡулында икәнлеген уҡыусының зиһене ҡабул итерлек кимәлдә аңлатырға кәрәк. Өфө ҡалаһының тарихын белеү мотлаҡ. Уҡыусыларға шулай уҡ шәжәрәнең ни икәнлеген, ни өсөн төҙөлгәнлеген һәм шәжәрәне ниндәй шарттарҙа ғына дауам итеп булғанлығын аңлатырға кәрәк. Туған телдең әһәмиәтен уҡыусы күңеленә һеңдереү мотлаҡ.\n“Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте” курсының тәүге баҫҡысын өйрәнгән уҡыусы түбәндәге белем\nһәм тәрбиә һабаҡтарына эйә булырға тейеш:\n— уҡыусы һутлы, һығылмалы башҡорт телле булырға, туғанлыҡ атамаларын белергә, туғандары менән ошо атамаларҙы ҡушып һөйләшергә, үҙ-ара һөйләшкән саҡта, һүҙбәйләнештәр, мәҡәлдәр ҡушып һөйләп өйрәнә башларға, милли кейем, милли музыка ҡоралдары, йорт хайуандары һәм дәрестәрҙә үтелгән башҡа әйберҙәрҙең башҡортса атамаһын белергә;\n— боронғо тарихыбыҙҙан ниндәй эш ҡоралдары, йорт йыһаздары, аш төрҙәре беҙҙең көнгәсә килеп еткән – шуларҙың атамаһын ғына түгел, ҡулланылышын белергә, етештереү ысулы менән танышырға;\n— уҡыусы ғаилә усағының йылылығы, туғанлыҡтың яҡынлығы, был тормошта дуҫ-иштәрһеҙ, күрше-күләнһеҙ йәшәүҙең ауыр икәнлеген, кеше кеше менән яҡын мөнәсәбәттә булырға тейешлеген, һәр саҡ үҙ-ара йылы мөнәсәбәт һаҡларға кәрәклеген, кеше күңелендә онотолмаҫ эҙ ҡалдырыу, кеше һине йылы һүҙ менән иҫкә алһын өсөн яҡшы күңелле, кешеләргә изгелек эшләргә яратыусы кеше булырға икәнлеген зиһененә һеңдерергә;\n— тыуған тәбиғәттең, әсәй кеүек яҡын, атай кеүек оло таяныс, изге икәнлеген аңларға, уға ҡарата күңел йылыһы һаҡларға, тыуған тәбиғәттән айырылып китеүҙең етемлеккә тиң икәнлеген күңеленә һеңдерергә;\n— ошо изге тойғоно һалыу өсөн тәбиғәт тураһында моңло, күңелгә ятышлы йырҙар ижад итеүен аңлатырға, тәбиғәт күренештәренә бәйле булған һүҙҙәр менән телмәрҙе байытырға, “Урал батыр” эпосында йылға башланғысында Уралдың уландары тороуы тураһындағы өҙөктө ныҡлы үҙләштерергә;\n— донъяла төрлө телдә һөйләшеүсе, төрлө холоҡ-фиғелле, традициялы бик күп милләттәр барлығын, уларҙың барыһының да тиң булыуы, береһенең дә өҫтөн дә, кәм дә түгеллеген;\n— тәбиғәт алдында ғына түгел, Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы закондары алдында ла тиң хоҡуҡлы булыуыбыҙҙы, ер йөҙөндә милләт булып артабан йәшәү-йәшәмәү һәр милләт вәкиленең үҙ ҡулында икәнлеген;\n— шәжәрәнең ни икәнлеген, ни өсөн төҙөлгәнлеген һәм шәжәрәне ниндәй шарттарҙа ғына дауам итеп булғанлығын;\n— туған телдең әһәмиәтен, уның аралашыу телдәренән айырмаһын.\n1. Халыҡ педагогикаһы – тәрбиә мәктәбе. “Халыҡ педагогикаһы”, “Ғаилә мәктәбе”, “Олатайҙар һабағы”, “Өләсәйҙәр һабағы” тигән төшөнсәләргә аңлатма. Был төшөнсәләрҙең тәрбиә мәктәбе икәнлеген һәм башланғыс кластарҙа Шатмораттың тап ошондай төшөнсәләр нигеҙендә тәрбиә алыуы тураһында әңгәмә.\n2. Тәрбиәлелек. Әҙәп ҡағиҙәләре. Һөйләшеү оҫталығы. Ашаған саҡта үҙеңде тотоу. Тылсымлы һүҙҙәр. Үҙеңде үтә иркен тотоуҙың да, йомолоп йөрөүҙең дә әҙәпһеҙлек икәнлеген аңлатыу. Был төшөнсәләрҙе халыҡ нисек итеп аңлатүан, нисек итеп төшөндөргән, ҡайһылайыраҡ тәрбиәләгән. Халыҡ ижады өлгөләренән тәрбиә тураһында мәҡәлдәр. Ялҡаулыҡҡа, эш белмәүгә төрттөрөп сығарылған таҡмаҡтарҙы, тапҡыр әйтемдәрҙе, шаян йырҙарҙы миҫалға килтерергә һәм өйгә эште лә шул юҫыҡта бирергә. Өлкәндәрҙән һорашып йәки ваҡытлы матбуғат биттәрендә баҫылып сыҡҡан көләмәстәрҙе, ҡыҙыҡлы хәлдәр тураһындағы яҙмаларҙы миҫал итеп ҡулланырға. Ерәнсә сәсән, Алдар кеүек тел оҫталарының тапҡырлыҡтарынан миҫал килтерергә. Ҡыҫҡаһы, халыҡта тәрбиә сараларының береһе булған кинәйә, тел төбө алымы тураһында аңлатырға.\nХеҙмәт тәрбиәһе. Өмәләр, күмәкҡул башҡарылған эштәр нигеҙендә тәрбиә.\nИзгелек тойғоһо тәрбиәләү. Өлкәндәрҙең бала күңеленә кинәйә менән генә изгелек орлоғо һалыу сараһын аңлатырға. Сөнки балаға туранан-тура: “Һин шулай эшлә, былай эшләмә”, — тигәнде ауыр ҡабул итә. « кинәйә юлын ул күңеленә тиҙерәк һеңдерә. Изгелек эшләү изгелек күреүҙән баһалыраҡ.\n3.Тыуған илгә һөйөү тәрбиәләү. Был – иң изге тойғо. Башҡорт халҡы тыуған илендә, бергә ойошоп йәшәгәндә генә үҙен һаҡлап ҡала ала. Шуны аңлата барырға кәрәк.\n4. Тарих. Иң боронғо кешеләр. Боронғо Башҡортостан. Уралдағы тәүге кешеләр. Боронғо ҡәбиләләр һәм халыҡтар. Боронғо башҡорттар.\n5.Башҡортостан Алтын Урҙа составында. XIII-XYI быуаттарҙа Башҡортостан.\n6.Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы.\nРухи тәрбиә сығанаҡтары. Тарихи шәхестәр өлгөһө. Ырыу бейҙәре. Айсыуаҡ бей. Тәтегәс бей. Бикбау бей. Мешәүәле Ҡараҡужаҡ бей. Иҫкебай бей. Шәғәли Шаҡман бей.\n7.Тарих. Боронғо башҡорт кейеме. Башҡорт кейеменең үҙенсәлеге. Ҡатын-ҡыҙҙар, ирҙәр, балалар кейемдәре. Башҡорт хәрби кейеме. Рус яҙыусыларының башҡорт кейеме тураһындағы фекерҙәре. Башҡорт биҙәнеү әйберҙәре. Атамалары, тәғәйенләнеше.\n7. Башҡорт музыка ҡоралдары. Ҡурай. Музыка ҡоралдарының сәләмәтлекте нығытыуҙағы әһәмиәте. Халыҡ музыка ҡоралдарын эшләү оҫталары. Ағас ҡурай уйлап сығарыусы Вәкил Шөғәйепов.\n8. Тарих. Боронғо башҡорт һауыт-һабалары. Һырлап яһалған ағас һауыт-һабалар. Ҡайын туҙынан яһалған һауыттар. Күн һауыттар. Һауыттарға төшөрөлгән биҙәктәрҙең төрлөлөгө һәм әһәмиәте.\n9. Башҡорт аштары. Һыйыр ағынан әҙерләнгән аҙыҡтар. Һаулыҡҡа файҙаһы. Емеш-еләктән әҙерләнгән аҙыҡтар. Ҡамыр аштары. Ит аҙыҡтары һәм эсемлектәр.\n10. Башҡорттарҙың традицион хужалығы һәм шөғөлө. Йылҡысылыҡ, малсылыҡ. Урмансылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ. Игенселек, солоҡсолоҡ, умартасылыҡ.\n11. Башҡорттарҙа әхлаҡ төшөнсәһе. “Әхлаҡ нормалары тәрбиәләү”.\n12. Туғанлыҡ һәм дуҫлыҡ терминдары. Башланғыс кластарҙа өйрәнгән туғанлыҡ терминдарын ҡабатлатырға. Ни өсөн туғанлыҡ терминдары менән һөйләшергә кәрәклеген аңлатырға. Был терминдар менән өндәшеүҙең әҙәп икәнлеген аңлатырға. Дуҫлыҡ терминдарының дуҫлыҡты яҡынайтыусы сара, әҙәп билдәһе икәнлеген аңлатырға.\n13. Исемдәр донъяһында. Исем – милли йөҙҙө билдәләүсе сифат. Исемдәрҙең әһәмиәте һәм төркөмдәргә бүленеше. Исемдең кеше яҙмышына тәьҫир итеүе. Ғаилә шәжәрәһендәге боронғо исемдәрҙе дәфтәрҙәренә күсереп алһындар.\n5-се класты тамамлағанда мотлаҡ белергә:\n— тәбиғәткә сығырға, шифалы үҫемлектәр йыйып өйрәнергә, шифалы үҫемлектәргә ҡарата хәстәрлекле, һаҡсыл мөнәсәбәт тәрбиәләү. Һәр уҡыусыла Ошо төбәктең киләсәк хужалары беҙ һәм уның таҙалығы өсөн яуаплылыҡ – беҙҙең бурысыбыҙ тигән фекер һалынырға тейеш;\n— халҡыбыҙҙың традицион шөғөлдәренән бөгөн ҡайһыларын тергеҙергә мөмкин, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнергә тура килһә, ниндәй шөғөл һайлар инегеҙ?\n— борон көнкүреш әйберҙәренең бөтөнөһөн дә үҙ ҡулдары менән етештергән халҡыбыҙҙың ни тиклем оҫта булыуына иғтибар итергә.\n— башҡорттарҙың боронғо шөғөлө тураһында тарихи мәғлүмәттәрҙе иҫтә ҡалдырырға, бөгөнгө көндә лә уларҙы файҙаланрыға мөмкин икәнен, эшҡыуарлыҡ менән шөғөллөнеүгә нигеҙ икәнлеген дә зиһендәренә һалып ҡуйырға тейештәр .\n— башҡорттарҙың борон-борондан килгән шөғөлдәре, йәмәғәт тормошо үҙгәрә барыу менән бергә көнкүрештәренең, шөғөлдәренең үҙгәреүе, әммә традицион хужалыҡ эш төрҙәренең, аш-һыуҙың һаҡлана килеүе.\n5-се класты тамамлаған уҡыусы Тәбиғәт менән Кеше араһындағы тығыҙ бәйләнеште аңларға, “Кешелек донъяһының артабанғы йәшәйеше, именлеге үҙебеҙҙең ҡулда һәм фәҡәт тәбиғәткә һаҡсыл ҡарашта булһаҡ ҡына, беҙ сәләмәт, күркәм тормош алып барасаҡбыҙ. Ер тип аталған изге төйәгебеҙҙең йәшәү дәүерен оҙайтасаҡбыҙ”, — тигән төшөнсәне аңларға, зиһендәренә һеңдерергә тейештәр.\nТарихи осорҙа Башҡортостандың ижтимағи-сәйәси хәленең торошон белеү, теге йәки был осорға анализ бирә белеү.\n1. Мәҙәниәт. Рухи һәм матди мәҙәниәт тураһында төшөнсә. Башланғыс класта үтелгәндәргә байҡау яһау.\nТәбиғәткә ҡарата мөнәсәбәт мәҙәниәтлелек кимәлен сағылдыра. Үҙ төбәктәренең таҙалыү торошон, тәбиғәтте һаҡлауға мөнәсәбәт тураһында әңгәмә.\nТәбиғәтте һаҡлау тураһында яҙылған төплө мәҡәләләрҙең береһе — “Быяла оҙаҡ һаҡланамы?” Д. Бураҡаев. Уҡып, фекер алышырға.\nТәбиғәт менән Кеше йәшәйешенең айырылғыһыҙ булыуы. Тәбиғәт матди байлыҡ сығанағы ғына түгел, рухи байлыҡ сығанағы ла /Үтелгән темаларҙы иҫкә төшөрөү/.\nТәбиғәт – беҙҙең йортобоҙ. Халыҡ календары. Тәбиғәткә бәйле уйындар. Башҡорт халҡының күҙәтеүсәнлеге. Тәбиғәт күренештәрен тасуирлау. Турғайҙар. Һынамыштар. Дөрөҫ һынамыштарҙың килеп сығыуы. Тәбиғәтте нескә тойоусыларҙың күҙәтеүҙәре.\n2. Тәбиғәттә гармония. Көйләнеш. Тәбиғәт һәр нәмәнең тейешле нисбәтен үҙе самалап-көйләп тора. Самаһыҙлыҡ – кешеләрҙең битарафлығы.\nЙәшәү һәм үлемһеҙлек тураһында халыҡ фекере. Тәбиғәт һәм Кеше мөнәсәбәте. Тәбиғәтте һаҡлауҙың мөҡәддәс бурыс икәнлеген халҡыбыҙҙың борон-борондан аңлата килеүен “Урал батыр” эпосы миҫалында һөйләү. Бер ағас ҡырҡһаң, икене ултырт тигән мәҡәлгә аңлатма биреү.\n3. Миҙгелле эштәр. Өмә, күмәкҡул башҡарылған эштәрҙең тәбиғәтте һаҡлауҙағы ыңғай яҡтары.\n4. Шифалы үҫемлектәр. Йыйыу, әҙерләү, файҙаланыу. Ҡайын япрағы, үлән мунсаһы, артыш төтәтеү, ҡайын ороһо ыҫлатыуҙың шифаһы һәм башҡа халыҡтың дауалау ысулдары тураһында һөйләргә.\n5. Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең тәбиғәтте һаҡлау буйынса хәстәрлеге. Йәшәгән төбәгегеҙҙә тәбиғәтте һаҡлауға мөнәсәбәт.\n6. Рухи һәм матди мәҙәниәт. Рухи һәм матди мәҙәниәттең айырылғыһыҙ булыуы. Кейем тегеү, уны биҙәү. Йорт йыһаздары эшләү һәм уны биҙәү. Эш башлау һәм тамамлау ваҡиғаларына байрам төҫө биреү. Башҡорттоң рухи байлыҡҡа ныҡ иғтибар биреүе һәм рухи азатлыҡҡа ынтылыуы.\n7. Рухи тәрбиә юлдары:\n— таҡмаҡтарҙың һәм бейеүҙәрҙең;\n— балалар уйындарының тәрбиәүи әһәмиәте.\n8. Тарих. Башҡорттарҙа белем биреү һәм тәрбиә усаҡтары. Әхматша һәм Өммөлхаят Вәлидовтарҙың ғүмер буйы үҙ иҫәптәренә мәҙрәсә тотоуҙары тураһында.\n9. Тарих. Халыҡ мәғарифы үҫеше. Халыҡ мәғарифы тарихы. Тәүге мәғрифәтселәребеҙ.\n10. Матбуғат тарихы.\n11. Башҡортостанда мәҙәниәт торошо. Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең мәҙәниәтте үҫтереү, шәхесте төрлө яҡлап камил тәрбиәләү тураһындағы хәстәрлеге. Һәр төрлө конкурстар, ярыштар, олимпиадалар, спорт өлкәһендәге уңыштар тураһында һуңғы мәғлүмәттәр менән таныштыра барырға.\n12. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһе. Тәүге медицина хеҙмәткәрҙәре.\n13. Дин тураһында төшөнсә. Донъя тарихындағы һәм бөгөнгө төп дини йүнәлештәр. Башҡорттарҙың боронғо дине. Башҡорттарҙа Ислам дине. Дин һәм бөгөнгө башҡорттар.\n14. Матди байлыҡ. Башҡорттар йәшәгән төбәктәрҙә табылған археологик ҡомартҡылар. Боронғо Өфө ҡалаһы тураһында мәғлүмәт. Боронғо ҡалалар, ҡасабалар, мавзолейҙар. Боронғо рухи һәм матди мәҙәниәтте өйрәнеүҙең әһәмиәте.\n15. XVI быуаттың икенсе яртыһынан башлап Крәҫтиәндәр һуғышына саҡлы башҡорт ихтилалдары, сәбәптәре һәм эҙемтәләре.\n16. Крәҫтиәндәр һуғышы. Башланыу сәбәптәре. Эҙемтәләре. Кинйә Арыҫланов. Юлай Аҙналин. Салауат Юлаев.\n16. XVII-XVIII быуаттарҙа Башҡортостанда социаль-иҡдисади үҫеш, сәнәғәт үҫеше. Рухи һәм матди мәҙәниәт.\n6-сы класты тамамлаған уҡыусыларҙы, мөмкинлеккә ҡарап, берәй мавзолейға йәки тәбиғәт ҡомартҡыһына экскурсияға алып барыу мотлаҡ.\nУҡыусы матди байлыҡ менән рухи байлыҡтың айырылғыһыҙ булыуын, рухи байлыү сығанаҡтарын белергә тейеш.\nШифалы үҫемлек йыйыу, һаҡлау ысулдарын белеүсе Кеше менән осрашыу ҙа яҡшы булыр.\n6-сы класты тамамлаған уҡыусы һәр халыҡтың, шулай уҡ башҡорттарҙың да, бер ваҡытта ла фәҡәт матди байлыҡ туплау хәстәрлеге менән генә йәшәмәгәнлеген, һәр ваҡыт матурлыҡҡа ынтылыуын һәм ул матурлыҡты үҙ ҡулдары менән булдырырға тырышыуын, һәм ошо Кешелек донъяһының туҡтауһыҙ камиллаша барыуы шарттарының береһе икәнлеген зиһененә һалырға тейеш.\nБашҡорттарҙың туҡтауһыҙ ихтилалдарға күтәрелеү сәбәптәрен аңларға тейеш.\n1. Шәжәрә. Нимә ул шәжәрә? Шәжәрәләрҙең килеп сығыуы. Ырыу шәжәрәләренең өлгөләре. Үҫәргән. Юрматы һәм башҡа ырыу шәжәрәләре. Мәмбәт шәжәрәһе.\nШәжәрәләрҙең халыҡ тарихы өйрәнеүҙә әһәмиәте. Топонимик атамаларҙың тарих өйрәнеүҙә әһәмиәте. Ни өсөн халыҡ топонимик атаманың һаҡланып ҡалыуына ныҡ иғтибар иткән, атамаларға ҡарата легендалар, риүәйәттәр, йырҙар сығарған.\nШәжәрәләрҙең бөгөнгө көндәге әһәмиәте. Ғаилә шәжәрәһен төҙөү. Шәжәрә байрамы үткәреү. Был байрамдың әһәмиәте ниҙә?\nXIX беренсе яртыһында Башҡортостан. Башҡорттарҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы. Батыр исеменә лайыҡ булған башҡорт яугирҙары. Башҡорттарға ни өсөн “Төньяҡ амурҙары” тигән исем бирелгән? Башҡорттарҙың рус ғәскәрҙәре менән бергә сит ил походтарында ҡатнашыуы.\nXIX икенсе яртыһында Башҡортостан. Башҡортостанда крепостной хоҡуҡты бөтөрөү. Реформанан һуң башҡорт ауылдары. Ҡалалар үҫеше. Мәҙәниәт.\nТарих. Рухи байлыҡ сығанаҡтары. Боронғо сәсәндәр.\n6. Башҡорттарҙа күҙәтеүсәнлек һәм ғилем. Йолаларҙа ғилми фекерләү сағылышы. Башҡорт халыҡ медицинаһы. Шифалы үҫемлектәр. “Урал батыр” эпосында ғилем. “Боронғо башҡорттарҙа дары яһау”. Д. Бураҡаев.\n7. Тарихи шәхестәребеҙ.\n8. Башҡорт ихтилалдары.\n9. XX быуат башынан алып Бөйөк Ватан һуғышы йылдарына тиклем осорҙа Башҡортостан. Ижтимағи-сәйәси тормошо, сәнәғәте, ауыл хужалығы. Башҡорт яугирҙарының ил һаҡлап яуға күтәрелеүе.\n10. Башҡортостан – күп милләтле республика. Башҡорттар һәм башҡа милләт вәкилдәре, уларҙың милли ойошмалары тураһында мәғлүмәттәр.\n1. XX быуат башында Башҡортостан. 1905–1907 йылдарҙағы революцион ваҡиғалар. Столыпиндың аграр реформаһы Башҡортостанда. Бөтә донъя һуғышы йылдарында Башҡортостан. Февраль һәм Октябрь революцияһында Башҡортостан. Совет власы урынлаштырыу. Граждандар һуғышы. “Башҡортостан Совет автономияһы тураһында Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән килешеү”енә ҡул ҡуйыу. Милли дәүләт ҡоролошо.\n2.Рухи тәрбиә. Бөйөк шәхестәребеҙ өлгөһө. Зәки Вәлиди, уның арҡаҙаштары.\n3. Тарих. XX быуаттың 30-40-сы йылдарында Башҡортостан. Бөйөк Ватан һуғышы йылдары. Илде һаҡлап яуға күтәрелгән яу батырҙары.\n4.Рухи тәрбиә. Илһөйәрлек өлгөһө. Шайморатов генерал. Таһир Күсимов, Ш. Мөхәмәтйәнов һәм башҡа батырҙар. Башҡорт атлы дивизияһы. Уларҙың исемдәрен мәңгеләштереү. Тыл батырҙары. Башҡортостанда йәшәгән башҡа милләт вәкилдәренең яуҙа ҡатнашыуы, батырлыҡтары. Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булыусылар.\n5. Һуғыштан һуңғы (1945–1965) йылдарҙа ижтимағи-сәйәси-иҡтисади тормош, ауыл хужалығы. Мәҙәни тормош.\n6. Быуындан быуынға рухи мәҙәниәт еткереүсе халыҡ оҫталары. Йырсылар, ҡобайырсылар, ҡурайсылар, музыканттар. Абдулла Солтанов, Мөхәмәтйән Ҡаҙаҡбаев, Иншар Солтанбаев, Йомабай Иҫәнбаев, Кәрим Дияров һәм башҡалар.\n7. Башҡортостанда профессиональ музыка сәнғәте. Тәүге композиторҙар.\n8. Башҡортостанда опера сәнғәтенең тыуыуы һәм үҫеүе. Оркестр һәм хор. Башҡортостанда беренсе дирижер. Опера сәхнәһе оҫталары. Балет сәнғәтенә нигеҙ һалыусылар һәм артабан үҫтереүселәр.\n9. Тәүге театрҙар. Профессиональ театрға нигеҙһалыусылар.Башҡорт драма театры. Республикабыҙҙағыбашҡа театрҙар. Нур татар дәүләт театры. Рус драма театры. Стәрлетамаҡ, Сибай, Туймазы театрҙары. Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры. Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры.\n10. Башҡорт дәүләт филармонияһы. Тәүге профессиональ йырсылар. Танылған оҫта башҡарыусылар. Профессиональ ҡурайсылар. Ҡумыҙ сәнғәтен профессиональ кимәлгә күтәреүсе Роберт Заһретдинов.\n11. Башҡорт эстрада коллективтары. Тәүге эстрада йырсылары. Фольклор ансамблдәре. Һүҙ оҫталары.\n12. Фәйзи Ғәскәров. Фәйзи Ғәскәров исемендәге Башҡорт Дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле. Данлыҡлы бейеүселәр.\n13. Милли симфоник оркестр. Орган һәм Башҡортостанда тәүге органсы.\n14. Башҡортостанда уҡыу йорттары.\n15. Республикабыҙҙың һәм Рәсәй Федерацияһының, шулай уҡ элекке Союздың иң юғары баһалауҙарына лайыҡ булыусылар. Салауат Юлаев премияһылауреаттары.\n1. Тарих. Башҡортостан көрсөклө йылдар осоронда (1965–1985). Ижтимағи-сәйәси тормош.\n2. Башҡортостанда артабанғы мәҙәни тормош.\n3. Бөгөнгө Башҡортостан Республикаһы – күп милләтле республика.Башҡортостан Республикаһыныңһәм Рәсәйҙең патриоты булыу тойғоһо ниҙән башлана?\n4. Милләт тураһында төшөнсә. Ни өсөн донъяла төрлө милләттәр йәшәй? Нимә ул милли үҙенсәлек?\n5. Тарих. Башҡортостан йәмғиәтте үҙгәртеп ҡороу осоронда. Республиканың социаль тормошо.\n6. Тарих. Тарихи Башҡортостанда, сит илдәрҙә һәм республикаларҙа йәшәүсе милләттәштәребеҙ тураһында.\n7. Нимә ул заман үҙгәреше һәм заман талабы? Глобалләштереү нимә ул? Патриотлыҡ һәм интернационаллек тойғоһо.\n8. Башҡорттарҙың донъя кимәлендәге сәйәси урыны. Милләттең көсөн һәм абруйын шәхестәр билдәләй. Кеше үҙ халҡының рухи байлығына эйә булғанда, халҡының яҙмышы менән йәшәп, уға донъя ҡаҙаныштары юғарылығынан баһа биреп өйрәнгәндә генә ысын шәхес була ала.\n9. Башҡорттарҙа әхлаҡ төшөнсәһе.\n10. “Урал батыр” эпосы – тәрбиә ҡанундары тупланмаһы.\n11. Халыҡ улдары. Үҙ тәрбиә менән шөғөлләнеүҙәшәхес өлгөһөнөң әһәмиәте.\n12. Туған тел – рухи байлыҡҡа эйә булыуҙың төп асҡысы.\nРус һәм сит ил әһелдәренең башҡорттар, башҡорт теле, башҡорт йыр-моңо тураһындағы фекерҙәре.\n— шифалы үҫемлектәр йыйып өйрәнергә, шифалы үҫемлектәргә ҡарата хәстәрлекле, һаҡсыл мөнәсәбәттә булырға; үҙе йәшәгән төбәктең киләсәк хужаһы һәм уның таҙалығы өсөн яуаплылыҡ – беҙҙең бурысыбыҙ тигән фекер һалынырға;\n— башҡорттарҙың боронғо шөғөлө тураһында тарихи мәғлүмәттәрҙе иҫтә ҡалдырырға, бөгөнгө көндә лә уларҙы файҙаланырға мөмкин икәнен, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнеүгә нигеҙ икәнлеген дә зиһендәренә һалып ҡуйырға;\n— Тәбиғәт менән Кеше араһындағы тығыҙ бәйләнеште, “Кешелек донъяһының артабанғы йәшәйеше, именлеге үҙебеҙҙең ҡулда һәм фәҡәт тәбиғәткә һаҡсыл ҡарашта булһаҡ ҡына, беҙ сәләмәт, күркәм тормош алып бара аласаҡбыҙ. Ер тип аталған изге төйәгебеҙҙең йәшәү дәүерен оҙайтасаҡбыҙ”, – тигән төшөнсәләрҙе аңларға, зиһендәренә һеңдерергә;\n— матди байлыҡ менән рухи байлыҡтың айырылғыһыҙ булыуын, рухи байлыҡ сығанаҡтарын белергә;\n— шәжәрәнең ни аңлатҡанын, үҙ нәҫеле шәжәрәһен, шәжәрә белеүҙең әһәмиәтен белергә;\n— башҡорт еренең тарихын, таш, бронза быуат, тәүге ҡалалар тураһында мәғлүмәттәрҙе;\n— ихтилалдар, сәбәптәре, етәкселәре, һөҙөмтәләре;\n— рухи һәм матди байлыҡ, сығанаҡтары; мәғрифәтселек, тәүге мәктәптәр, уҡыу йорттары; халыҡ таланттары, профессиональ сәнғәт үҫеше, күренекле вәкилдәре, ижади коллективтар, ансамблдәр, театрҙар; һынлы сәнғәт;\n— ижтимағи-сәйәси тормош, сәнәғәт, ауыл хужалығы, социаль тормош – үткәне һәм бөгөнгөһө;\n— туған тел һәм илебеҙҙәге, донъялағы аралашыу телдәре;\n— Башҡортостандың һәм башҡорттарҙың ил һәм донъя күләмендә тотҡан урыны;\n— Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй иле патриоты булыуҙың ниндәй төшөнсә икәнлеген аңлау.


Болан | Йәншишмә\nҠыраҡа тау ҡарағайы\nТоғро дуҫ боландарға:\nҺыйынып үҫәләр улар\nТороп ҡалһа боланһыҙ,\nУрман булыр даланһыҙ…\nБашҡортостан урмандарында болан (марал) һәм мышылар йәшәй. Һуңғы йылдарҙа был матурҡайҙарҙың һаны ныҡ кәмегән, сөнки уларҙы бүреләр генә түгел, браконьерҙар ҙа аяуһыҙ аулай.\nҒөмүмән, боландар Ер йөҙөндә киң таралған һәм уларҙың бихисап төрҙәре бар. Бесәй ҙурлыҡ ҡыналары ла осрай. Көньяҡ-көнсығыш Азияла, Ява, Шри-Ланка утрауҙарында, мәҫәлән. Һыу боланы ла була. Хәүеф янай ҡалһа, ул һыуға һикерә лә сумып йәшенә, һыу төбөндә атлап йөрөй. Был мәҙәк болан Төньяк Америкала төйәкләнгән.\nЕвропала, Төньяҡ Азияла мышылар күп. Улар уҫал бүреләргә лә ҡаршы тора ала. Ата мышы үҙенә һөжүм иткән бүренең маңлайын ярғансы тибә… Мөгөҙҙәрендә лә ҡеүәт юҡ түгел уның, әлбиттә.\nАла-сыбар болан, лань һәм һинд замбары ла – беҙҙең боландарҙың яҡын ҡәрҙәштәре. Улар – үҙ-ара татыу хайуандар, көтөүгә берләшеп көн күрәләр. Инә боландар айырыуса баласыл, 2 – 3 йәшлек балаларын да туплап, эйәртеп йөрөтәләр. Арктикала, Төньяҡ Америкала йәшәгәндәренең тиреләре лә ҡалыныраҡ, йөнлөрәк, ә тояҡтары ҡалын ҡар аҫтындағы мүкте соҡоп алырлыҡ ныҡ һәм көслө.\nБолан – илгәҙәк хайуан, кешегә тиҙ эйәләшә. Тәбиғи шарттарҙа ул үлән, бәшмәк, ағас япрағы менән туҡлана. Төньяҡ боланы, мәҫәлән, хужалыҡта, беҙҙәге аттар шикелле, кешегә алмаштырғыһыҙ тоғро ярҙамсы.\n« «Йәншишмә»һеҙ ҡала күрмәйек!\nҮҙебеҙҙең Лидиә бит! »


Тарихҡа хөрмәт менән - Bash.News\nТарихҡа хөрмәт менән\nТарихҡа хөрмәт менән https://bash.news/news/85475_tarixa_xrmt_menn\nЕйәнсура районы Иҫәнғол ауылында Бөйөк Ватан һуғышы ҡаһармандары иҫтәлеге мәңгеләштерелде. Төбәктә "Ҡала мөхитен булдырыу" программаһы сиктәрендә "Дан аллеяһы" асылды. Майҙансыҡта алты Советтар Союзы Геройының һәр береһенә бюст ҡуйылып, аллея биләмәһе тәртипкә килтерелде.\nСоветтар Союзы Геройы - Ҡәйүм Әхмәтшин. Был юғары, маҡтаулы исем уға - ҡаты алыштарҙың береһендә Днепр йылғаһы аша сығып, ҡалҡыулыҡты алыуҙа күрһәткән батырлығы өсөн бирелә. Ҡыйыу, үткер ҡарашлы, тура һүҙле, Флүрә Әхмәтшина атаһын шулай тип хәтерләй. Яугир яу яланында һәләк булһа ла, бөгөн ул хаҡлы рәүештә, башын ғорур күтәреп, тыуған яғына кире әйләнеп ҡайтты.\nФлүрә Әхмәтшина, Советтар Союзы Геройы Ҡәйүм Әхмәтшиндың ҡыҙы: “Атайым һуғышҡа киткәндә миңә 11 йәш ине. Беҙ өйҙә өс бала ҡалдыҡ. Әсәйем атайымды ауыл осона тиклем оҙатып барҙы. Беҙ шул ваҡыттан алып, уны күрмәнек”.\n"Дан аллеяһы" н райондан сыҡҡан тағы ла биш Советтар Союзы Геройы бюсы биҙәй. Һәр береһе дошмандар менән ҡаты алышта, Еңеүҙе яҡынайтыуға үҙ өлөшөн индергән. Тарихи әһәмиәткә эйә булған ваҡиғанан тыл ветерандары, геройҙарҙың ауылдаштары, туғандары ситтә ҡалманы, хәтирәләре менән бүлеште.\nШакир Тоҡомбәтов, Советтар Союзы Геройы Николай Бедренконың ауылдашы: “Бедренко Николай ауылына ҡайтты, буйға бәләкәй генә, тыш ҡиәфәте менән башҡаларҙан бер нисек тә айырылмай ине. Сәсе бөҙрә ине”.\nДөйөм алғанда, Ейәнсуранан 7899 һалдат фронтҡа алына, ни бары 2732-һе иҫән ҡала. Һалдаттар иҫтәлегенә мәктәптәрҙә асыҡ дәрестәр, хәтер кисәләре үткәрелеп килһә, район үҙәгендә асылған дан аллеяһы экскурсиялар, фәһемле осрашыуҙар ойоштороу өсөн төп майҙанға әйләнер, тип көтөлә.\nДәмин Юланов, Ейәнсура районы хакимиәте башлығы: “2012 йылда шо буш торған урынды кәртәләп, ағастар ултыртып эшләй башланыҡ. “Уңайлы ҡала мөхите” программаһында ҡатнашып, бюстар асыу, бөтә район өсөн ғорурлыҡ”.\nКиләсәктә парк биләмәһен йәшелләндереү, постаменттарға хәрби техника, ҡоралдар ҡуйыу ҡаралған. Шулай уҡ райондың башҡа ауылдарында йәшәүселәр ҙә яугир-яҡташтары хөрмәтенә\nһәйкәлдәр ҡуйыу, булғандарын төҙөкләндереү идеяһын күтәреп алған. Тимәк, хәтер мәңгелек... Батырҙар ҡаһарманлығы еңеү шаңдауы булып быуындар күңелендә йәшәй һәм йәшәйәсәк...\nБөйөк Ватан һуғышы полковнигы исеме мәңгеләштерелде\n18:11, 11 ноя\n13:47, 11 ноя\n12:15, 11 ноя\n12:10, 11 ноя


ЖК Дом на Ботаническом - 1, 2 Нур-Султан (Астана): цены, планировки - BI Group | Logovo\nЖК Дом на Ботаническом - 1, 2\nЦена за м² от 702 000 ₸\nАдрес г. Нур-Султан, ул. Бухар Жырау / ул. Акмешит\nЖилой комплекс: Дом на Ботаническом - 1, 2\nг. Нур-Султан, ул. Бухар Жырау / ул. Акмешит\nПланировки ЖК Дом на Ботаническом - 1, 2


С целью обеспечения безопасности населения с 13 по 19 августа отлов безнадзорных домашних животных будет осуществляться на следующих улицах города Тюмени: ул. Ямская, ул. Почтовая, ул. Андрея Туполева, ул. Олега Антонова, ул. Садовая, ул. Бакинских Комиссаров, ул. Институтская, ул. Курортная, ул. Ивана Быкова, ул. Механизаторов, ул. Бабарынка, ул. Уральская, ул. Розы Люксембург, ул. Фридриха Энгельса, ул. Перекопская, ул. Воронинские горки, ул. Клары Цеткин, ул. Полевая, ДНТ «Наука», ул. Военная, ул. Камчатская, ул. Республики, ул. Лиственная, ул. Александра Пушкина, ул. Чекистов, Старый Тобольский тракт, ул. Геологов, ул. Ивана Крылова, ул. Вербная, лесопарк «Гилевская роща», ул. Немцова, ул. Даудельная, ул. Котельщиков, ул. Промышленная, ул. Хабаровская, ул. Пароходская, ул. Ленина, ул. Пермякова, ул. Одесская, ул. Хохрякова, ул. Котовского, ул. Свердлова, ул. Первомайская, ул. Вокзальная, ул. Советская, ул. Текстильная, ул. Мельникайте, ул. Индустриальная, ул. Елизарова, ул. Холодильная, ул. Карская, ул. Фабричная, ул. Механическая, ул. Сакко, ул. Железнодорожная, ул. Орджоникидзе, ул. Софьи Ковалевской, ул. Максима Горького, ул. 50 лет Октября, ул. Привокзальная, ул. 50 лет ВЛКСМ, СНТ «Изобилие», ул. Амурская, ДНТ «Елочка», ул. Волгоградская, ул. Мира, Московский тракт, ул. Карла Маркса, ул. Парковая, ул. Инженерная, ул. Суворова, ул. Слободская, ул. Самарцева, ул. Федюнинского, ул. Совхозная, ул. Ставропольская, ул. Широтная, ул. Пермякова, ул. Олимпийская, ул. Николая Федорова, ул. Станционная, ул. 30 лет Победы, ул. Николая Семенова, ул. Демьяна Бедного, ул. Николая Чаплина, ул. Мельникайте, ул. Депутатская, ул. Шмидта, ул. Лопарева, ул. 70 лет Октября, СНТ «Луч», ул. Ершова, с/о «Трудовик», с/о «Яровское», Салаирский тракт, ул. Игримская, ул. Мелиораторов, СНТ «Бирюсинка», ул. Березняковская, ул. Беляева, ул. Марьинская, ДНТ «Малинка», ул. Кондинская, ул. Есенина, пер. Игарский, ул. Газовиков, ул. Ракетная, ул. Ветеранов труда, ул. Щербакова, ул. Астраханская, пр. Заречный, пер. Магаданский, ул. Дружбы, ул. Ватутина, ул. Мельникайте, ул. Эрвье, ул. Речная.\nВремя выполнения скрипта: 426252970,7554, запросов к базе: 9


2016-02-02 11:41��Դ:����� ��ɳ�¿�˹�յ��ۺ������㱨�����ߣ���((400-8039-778)) �� ��(400-8039-778)����Ŀ�꣺����0ȱ��,�ͻ�100%���⣬ֻҪ���˾24Сʱ�������ߣ�����˾����һʱ��߳�Ϊ�����!\n��ɳ�¿�˹�յ��ۺ������㱨�����ߣ���((400-8039-778)) �� ��(400-8039-778)����Ŀ�꣺����0ȱ��,�ͻ�100%���⣬ֻҪ���˾24Сʱ�������ߣ�����˾����һʱ��߳�Ϊ�����!\n��ɳ�������� ��((400-8039-778)) �� ��(400-8039-778)�������ѡ��û�д�!�����Ӱ¿�˹�յ���ʼ�� ^�Ԩ��ԡԨ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ��Ԩ� -----------���ͷ����˼ҵ�ά�޹�˾�ǳ�ɳ�¿�˹�յ��ۺ�Ψһָ��רҵ����㡷-----------\n��ɳ�¿�˹�յ��ۺ����绰��((400-8039-778)) �� ��(400-8039-778)һվʽ���ҷ��� �¿�˹�ۺ�������ĳ�����2006�꣬�Գ�����������Χ��"רҵ��"�ķ����׼����"�����ģ������"�ķ�����ٽ���ҵ��չ׳����"������ʵ"�ķ�������Ӯȡ�г��ͻر���ᣬʹ��ҵ�ھ����쳣���ҵļҵ��г�����������Ƚ���չ�� ȡ�������õľ���Ч������Ч�档ά����Ա���й���Ͷ����䷢�ĵȼ�֤�飬�ж���ά�޻��۵Ĺ������顣�������зḻ���ֳ���ư�װ���飬���һ��߱����õ�ְҵ���ʺ͸߶����θС� ά�޷�������ʼ�ձ��š����Ƿ����������š�����ּ�� �������ȡ�����Ͽ��ء��ľ��񣬵�һʱ��߳�Ϊ�����! ��ɳ�¿�˹�յ�����Ч����ŵ�� 1)��������������򼰲���������?��֤���������� 2)�ϰ���������أ����α������Լ��Ͼ���������á� 3)Ч������24Сʱ����ֵ�ڣ�24Сʱ��������Ӧ�����?�估ǰ̨�Ӵ�ڼ��ղ�ЪϢ����֤�û��浽����;��������׼��;��ʱ��������С�飬����ʱ�ִ��ֳ����ޡ� 4)��ɳ��������ִ������۾ֺ��ҹ�˾���?ɳ�淶��������ë��������ҳ�ɳ 5)��ع˿ͳ�;ë���б𡢼���ë���ش������ʼ�������ݴ��?��ؿͻ��������޵����ǻ�Ӽ�Ϊ��Ļ����ų�ë����������������? 6)�����м�(��ɳ�¿�˹�����м�)����Ļ���һ��ʵʩ���ޣ�������Ϊ1���£��ڱ�����������ά�����������������������⣬ ���м䵣�η���\n9)�Կͻ��������ǵļල�绰���ڴ�ͻ����йز��żල���ǵ�Ч����ҵ�� ��ɳ�¿�˹�����м���й�ҽ��貿�䲼��רҵ��ʩ����*��*֤*�飬�й�ҵ�Э�������Ա��ɳ�¿�˹����רҵ�����̡� ��ϻ�ӭ��Ĺ���!�����ڱ�----���ǵķ��񲻱�!����������٣�����������!!�����ﶬ���߳�Ϊ�����!!\n��������:�٢�((400-8039-778)) �� ��(400-8039-778) ��˾��ּ������ḻ��������֤����ȫ��һ���ͻ������ģ����ģ����� һ����ҵ���񣺿��ء����¡���ʵ����ȡ ������ҵ���룺��ѧ���?������һ�����ʷ���������һ ����ҵĿ�꣺��һ����Ʒ�� �ġ�Ա����ּ����һ����Ա����o�Ѱ��� �塢������ּ��������⣬�ҵ�׷�� ���˲����Ψ������ �ߡ��г�����˳���Ϣ֮�У���ʤǧ��֮�� �ˡ���չ����ٳ߸�ͷ���һ�� �š��Ƽ������������ ʮ�������������Ŀ�Ĳ���Ϣ ��ɳ�¿�˹�յ��ۺ�绰(�ɵ�)ͳһ��������: ��((400-8039-778)) �� ��(400-8039-778)


Страница дома по адресу обл. Амурская, г. Свободный, ул. Октябрьская, д. 3\nОктябрьская ул д. 3\nПлощадь дома: 4036.8\nКоличество подъездов в доме по адресу обл. Амурская, г. Свободный, ул. Октябрьская, д. 3: 4\nКоличество лифтов в доме по адресу обл. Амурская, г. Свободный, ул. Октябрьская, д. 3: 0\nВсего нежилых помещений в доме по адресу обл. Амурская, г. Свободный, ул. Октябрьская, д. 3: 1\nИндекс дома по адресу обл. Амурская, г. Свободный, ул. Октябрьская, д. 3:\nКадастровый номер дома: 28050111620169\nФорум, отзывы о квартирах и домах, новости ЖКХ и объявления услуги уборки цены по адресу улица 249 Стрелковой Дивизии .


3/4 oz. - Divine Swim Jig - Raw Sexified Shad – 6th Sense Fishing\nDivine Braid Swim Jigs\nDivine Scrape Grass Jigs\n3/4 oz. - Divine Swim Jig - Raw Sexified Shad


Өфөлә урында етештерелгән тәпәш иҙәнле троллейбусты күрһәттеләр\n2018 йылдың 26 апрелендә Өфөлә урында етештерелгән беренсе тәпәш иҙәнле троллейбустың презентацияһы булды. Автоном йөрөшлө троллейбус “Өфө ҡалаһы электр транспорты идаралығы” муниципаль предприятиеһы һәм Өфө трамвай-троллейбус заводының “НефАЗ” акционер йәмғиәте менән уңышлы хеҙмәттәшлегенең күҙгә күренерлек һөҙөмтәһе. Был троллейбусҡа “Горожанин” йәғни “Ҡала кешеһе” тигән исем бирелде. Инжернерҙарҙың эшенә һәм яңы Өфө троллейбусының техник характеристикаларына Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Ирек Ялалов баһа бирҙе.\nӨфөлә етештерелгән тәүге яңы – урта иҙәнле троллейбус 2017 йылдың майында төҡдим ителгәйне. Икенсе машина иһә тәпәш иҙәнле итеп эшләнде. Өфөлә йыйылған машинаға иң заманса, ышаныслы һәм файҙаланыуҙа уңайлы ҡоролмалар урынлаштырылған. 100-ҙән aашыу пассажир һыя, 28 ултырғыс һәм инвалид коляскаһы өсөн урын бар.\nЯңы троллейбусты ҡарап сыҡҡас Ирек Ялалов уны юғары баһаланы, пассажирҙар өсөн уңайлы һәм хәүефһеҙ булыуын айырым билдәләп үтте.


Москва, ул, Академика Королева, 9, к. 3. Паспорт многоквартирного дома\nгород Москва, улица Академика Королева, д.9, корпус 3 (район Останкинский, Северо-Восточный АО)\nТСЖ (УК) 91\t -1.46\t -2.02\nПроцент износа здания - 90%\nгород Москва, улица Академика Королева, д.9, корпус 3 (район Останкинский, Северо-Восточный АО).\nПятиэтажный, панельный, четырехподъездный дом, построен в 1962 году. Типовой проект - I-335.\nГеографические координаты :Широта:55.8199 Долгота:37.62342\nЖилая площадь : 2309 м2\nКадастровый номер дома : 77:02:0022006:1048\nМероприятия по капремонту дома на улице Академика Королева дом 9 корпус 3, планируется проводить если выбрано накопление средств на счете регионального оператора.\nСоседние дома : ул. Академика Королева 9, к. 2, ул. Академика Королева 9, к. 4, ул. Академика Королева 9, к. 5, ул. Академика Королева 11, ул. Аргуновская 14, ул. Аргуновская 16, к. 2, ул. Аргуновская 18, ул. Академика Королева 9, ул. Академика Королева 9, к. 1, ул. Аргуновская 16 к.3,\nОтзывы и комментарии к дому по адресу: Москва, ул. Академика Королева, 9, корпус 3


Туры из Москвы в Табарку в июле с двумя детьми | Level Travel\nТуры из Москвы в Табарку в июле с двумя детьми\nиз Санкт-Петербургаот 65 135 ₽\nиз Казаниот 65 135 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 7 859 ₽/\n10 ноч.31 июл.\n8 673 ₽/\n9 ноч.31 июл.\n8 747 ₽/\n91 089 ₽\n5 ночей16 июл.\nЗа 4-x с перелётом, 18 218 ₽/\n13 703 ₽/\n150 213 ₽\n15 021 ₽/\n115 495 ₽\n16 499 ₽/\n114 314 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 16 331 ₽/\nВключает доплаты 13 736 ₽\n127 112 ₽\n15 889 ₽/\n124 065 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 13 799 ₽/\n98 946 ₽\n99 991 ₽\n14 284 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 21 461 ₽/\n148 244 ₽\n18 531 ₽/\n103 372 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 20 674 ₽/\n13 893 ₽/\n105 638 ₽\n15 091 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 27 437 ₽/\n122 521 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 24 504 ₽/\n149 168 ₽\n18 646 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 19 458 ₽/\n15 635 ₽/\n145 109 ₽\n9 ноч.7 июл.\n16 123 ₽/\n8 ноч.7 июл.\n16 527 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 21 785 ₽/\n125 802 ₽\n15 725 ₽/\n17 245 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 16 026 ₽/\n119 588 ₽\n128 871 ₽\n18 410 ₽/\n95 789 ₽\n7 ночей31 июл.\nЗа 4-x с перелётом, 13 684 ₽/\n12 878 ₽/\n142 549 ₽\n14 255 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 12 605 ₽/\n112 681 ₽\n10 ноч.7 июл.\n11 268 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 14 469 ₽/\nВключает доплаты 13 945 ₽\n110 693 ₽\n104 853 ₽\n134 744 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 19 249 ₽/\n18 171 ₽/\n140 634 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 28 127 ₽/\n133 960 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 19 137 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 10 589 ₽/\n82 135 ₽\n9 126 ₽/\n9 363 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 20 901 ₽/\n15 328 ₽/\n16 038 ₽/\n77 258 ₽\n6 ночей18 июл.\nВключает доплаты 13 936 ₽\n10 223 ₽/\n12 130 ₽/\n133 145 ₽\n13 315 ₽/\n69 157 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 9 880 ₽/\n12 374 ₽/\n136 977 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 27 395 ₽/\n125 657 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 25 131 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 29 562 ₽/\n106 314 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 21 263 ₽/\n90 567 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 12 938 ₽/\n96 396 ₽\n12 050 ₽/\n109 533 ₽\n15 648 ₽/\n12 575 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 17 719 ₽/\n131 173 ₽\n16 397 ₽/\nЗа 4-x с перелётом, 20 655 ₽/\n122 782 ₽\n146 991 ₽\n14 699 ₽/\n140 024 ₽\n15 558 ₽/\n105 391 ₽\nЗа 4-x с перелётом, 21 078 ₽/\n147 255 ₽\n16 362 ₽/\n140 567 ₽\n17 571 ₽/\n17 747 ₽/


Башһырт тауҙары | Йәншишмә\nНаписал в 1 февраля 2018, 21:32\n– Күптән был тирәлә булмағанмын икән. Ҡайһылай матур! – Вәсилә инәйем Башһырт тауҙарына һоҡланып баҡты.\n– Их, инәй! Аңлайһыңмы, был тауҙарға бөтә булмышым менән бәйле мин! Бөркөт булып һауаларҙа осҡом, ел булып ошо иркенлекте күргем килә. Күпме ҡараһам да, хозур Башһыртҡа һөйөүем дә кәмемәҫ, һоҡланып та туҡтамам. Ҡанат ҡағып осоп китер ҡоштай талпынам.\n– Эй, хыялыйһың да инде! Шул тиклем дә тәбиғәтте яратыр икән кеше! Булманың ғына түгел, нисә килдең һин бында? Иҫләйһеңме биш йәшеңдә ошо тауға артылғаныңды? Йәйәү йөрөп арып киткәс, Мансур бабайыңдың елкәһенә ултырып тауҙар ҡыҙырғаныңды? – Инәйем көлөмһөрәп ҡуйҙы.\n– Эйе. Ошонда ишеткәндәрем күңелдә яҡты бер хәтирә булып һаҡланған. Әйтерһең дә, һин шул мәлдә тарих китабының биттәрен асҡанһың. Ә мин һөйләгәндәрҙе күңелемә һалып барғанмын. Шул китаптың зарлы биттәрен уҡығандай, берсә күңелем тула, халыҡ йырҙарын ишеткәндәй, үҙем дә оҙон көй һуҙам. Уйҙарымды аҡ ҡағыҙға төшөрһәм, киләсәк быуынға ла ҡалыр, шулаймы?\nТағы… Уйлап ҡараһаң, бында бер генә түгел, меңәрләгән кешенең эҙҙәре, хәтирәләре уйылып ҡалған.\n– Әлбиттә, ҡыҙым! Һин беләһеңме был тауҙар ниңә улай үҙенсәлекле икәнен? – Вәсилә инәйем уҡыусының өйгә эшен тикшергән уҡытыусылай, ныҡ итеп ҡарап алды.\n– Юҡсы. – Мин дә тылсым көткәндәй әҙерләндем.\n– Ғалимдар фаразлауынса, Ҡыраҡа һырттары Урал тауҙарында плиталарҙың тектоник шылыу ваҡытында барлыҡҡа килгән. – Инәйем ҡатмарлы итеп һөйләй.\n– Ә ябай тел менән әйткәндә…\n– Был тауҙар әйләнеп ятҡан. Ҡыраҡа «ҡырҡ арҡа» һүҙенән килеп сыҡҡан. Тап ошо һырттарҙа урынлашҡан тауҙар Башһырт исемен алған, йәғни баш һырттар. Ә баш һырт ике тауҙың үркәсле урыны була. Был урындар тураһында мәғлүмәт Иван Иванович Лепёхин менән Пётр Иванович Рычковтың яҙмаларында сағыла.\nВәсилә инәйем Башҡорт Дәүләт ҡурсаулығы сиген үткән ерҙә төҙөлгән «Башһырт шарьяжы» тип яҙылған стела янында туҡтай һәм һөйләүен дауам итә:\n– Был тирәлә хәҙер ҡурсаулыҡтың тарихи-геологик экоһуҡмағы һалынған. Ә IX быуатта сәйәхәтсе-географ Әл-Бируни нәҡ ошо урындарҙы етенсе климаттың сиге тип билдәләп китә.\n– Әл-Бируни Башһырт тауҙарында булған, тимәксеһеңме?\n– Әл-Бируни һәм Мәхмүд Гардизи ошо яҡтарҙа сәйәхәттә булып, Башһырт тауҙарына башлап исем ҡушалар. Шул көндәрҙән йәки IX быуаттан башлап был урындар Башһырт тауҙары тип йөрөтөлә башлай.\nИнәйем менән сәйәхәтебеҙҙе дауам итәбеҙ.\nҠәҙриә ҠАСИМОВА, IX синыф уҡыусыһы.\n« Илһамлы ижады ҡанатландыра\nҠыҙыҡлы дәрес »


Петергоф, Конно-Гренадерская ул. д. 3, Санкт-Петербург - адрес дома, серия, индекс, карта, квартиры\nНедвижимость / Информация о доме / Конно-Гренадерская ул / Петергоф, Конно-Гренадерская ул. дом 3\nУлица Конно-Гренадерская, дом 3, Ленинградская область - планировки и квартиры в доме\n1, 2А, 2Б, 2В, 2Г, 3А, 4, 5, 7, 9, 11, 11А, 13, 13А


P30002 BREMBO К-т торм. колодок Fr NI Pr 88-98 - SuzukiLife SuzukiLife\nГлавная » Автозапчасти по брендам » BREMBO » К-т торм. колодок Fr NI Pr 88-98\nP30002 К-т торм. колодок Fr NI Pr 88-98\nК-т торм. колодок Fr NI Pr 88-98 BREMBO P30002 P30002\nХарактеристики P30002 BREMBO:\nВысота 1 [мм] 54.4\nВысота 2 [мм] 54.6\nWVA номер 21526, 21527, 21528\nЗамены аналоги P30002 BREMBO:\nКолодки тормозные, передние (с антискрипной пластиной) D11095M\nПрименимость P30002 BREMBO к автомобилям:\nNISSAN SENTRA V (B15) 1.8 120 PS 01.2000 - 08.2006


Отели рядом с The Savannakhet Dinosaur Museum - TripAdvisor\nОтели рядом с The Savannakhet Dinosaur Museum - гостиницы около The Savannakhet Dinosaur Museum\nОтели рядом с The Savannakhet Dinosaur Museum\nThe Savannakhet Dinosaur Museum: прочитать отзывы\n20 из 144 объектов соответствуют Вашим параметрам поиска. Удалить все фильтры\nФильтроватьЛюбое расстояние от The Savannakhet Dinosaur Museum\n0,2 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n0,3 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\nЭто один из наиболее часто бронируемых отелей в Savannakhet за последние 60 дней\n1,8 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n2,8 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n3,0 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n3,2 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n3,3 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n3,4 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n3,9 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n4,1 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n5,5 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n6,6 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n42,6 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n904 Moo 9 Arunprasert Rd. A. Muang, Amnat Charoen City 37000, Таиланд\n78,4 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n0,4 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n1,2 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n4,3 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n70,1 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum\n3,7 км от: The Savannakhet Dinosaur Museum


Одну из улиц Одессы закроют для транспорта почти на два месяца - Одесская Жизнь\nЭто связано с реконструкцией водопровода, которую будут делать до 30 августа, сообщает сайт мэрии.\nЗакроют участок от ул. Ореховой до ул. Академика Вильямса.\nРанее на поселке Котовского выделили отдельные полосы для движения общественного транспорта.


Хәбәрҙәр: Таиланд: властар оппозиция менән һөйләшергә әҙер.\nТаиланд: властар оппозиция менән һөйләшергә әҙер.\nТаиландта хөкүмәткә ҡаршы ҡеүәтле ҡаршылыҡ акциялары бара. Акцияла ҡатнашыусылар власты парламентты таратырға саҡыра һәм кабинетты отставкаға ебәреүҙе талап итә. Дүшәмбе меңдән ашыу кеше финанс министрлығы бинаһына бәреп инде. Демонстрацияла ҡатнашыусыларҙың бер өлөшө хөкүмәттең ижтимағи бәйләнештәр департаменты эргәһендә лагерь ҡорҙо.\nМанифестацияла ҡатнашыусылар кабинет ағзаларының элекке премьер Таксин Чинавант менән бәйләнешенә ҡаршы, уның һеңлеһе хәҙер хөкүмәткә етәкселек итә. Акцияны ойоштороусыларҙың фекеренсә, элекке премьер аҫтыртын ғына ил менән идара итеүҙе дауам итә.\nТаиландтағы оппозиция маршында 150 мең кеше ҡатнаша. Демонстрацияла ҡатнашыусылар финанс министрлығынан тыш сит ил министрлығы территорияһын да үҙ контроле аҫтына алды. Бангкокта һәм уға яҡын провинцияларҙа юғары хәүефһеҙлек саралары индерелгән. Шул фонда Таиланд властарының оппозиция менән һөйләшеүҙәр башларға ниәтләүе тураһындағы хәбәрҙәр ишетелә.


Ҳ�?һ�ַ�ʽ������������Ӽ��顣��ǰ���һ�����͹�ȥ��С���Լ�say goodbye��������֤���Լ��������С�����������һ�����������˶���������ܶ�������Լ��񱼵��������������ܵ����������������������������ȷ�ҡ����Ǵ�����������ͬʱ��Ҳ������Եİ�ȫ���ഺ��Ҫû���ǣ��㸺�����飬�Ҹ�����������>�����㳪�������������� Ϊ��˿����\n������4��27�յ� (���� ����) ��������ȫ�з�Χ�ڿ�չ��2016����Ӫ��ҵ��Ƹ�¡��������2016���У��ҵ������ʧҵ�ߡ�ũ��������Ա����Ⱥ������Ӫ��ҵΪ�ص㣬��������������ĸ�������ҵ��λ��μ���Ƹ�����Ƹ���ڼ䣬���������ƶ�Զ����Ƹ����Ƶ���Ե�������Ƹ�ֶΣ�Ϊ����˫���ṩ�����Ч�ĶԽӷ���>�й���ʢ��Ԥ��ָ������21200��21800�����\nCopyright ? 2007-2016 redcnu.com All Rights Reserved. ��ICP��1800951��


СТО в Великом Новгороде, записаться на СТО СТО, отзывы\nГлавная / Авто в Великом Новгороде / Автосервисы и СТО в Великом Новгороде / СТО в Великом Новгороде\nул.Большая Санкт-Петербургская, 120 к3\n+7 (8162) 60–12–35\nДолгота 58.56228700, широта 31.28238700\nг. Великий Новгород, ул. Пригородный переулок, 9в\nг. Великий Новгород, ул. Нехинская, 48 к1\nУ Снайпера, автомойка\nг. Великий Новгород, ул. Зелинского, 37Б


1-к квартира, 41,7 кв.м, 2/15 эт. ЖК "Символ" продажа квартиры (VL3874) — Континент-риэлти\nНовостройки ЖК "Символ" Квартиры в новостройке 1-к квартира, 41,7 кв.м, 2/15 эт.\n1-к квартира, 41,7 кв.м, 2/15 эт.\nВладимир, Владимир, Нижняя Дуброва ул., д.51 3\n1 624 220\n1 комнатная квартира в жилом комплексе Символ на ул. Нижняя Дуброва, д. 51, площадью41,7/16,6/11,3 кв.м., 2/15 этаж. Срок сдачи 4 квартал 2020 года.


Сирле балам мөлдөрәп ҡарап ултырҙы бит әле... » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Сирле балам мөлдөрәп ҡарап ултырҙы бит әле...\nСирле балам мөлдөрәп ҡарап ултырҙы бит әле... 02.02.2019 // Йәмғиәт\nОшо көндәрҙә белем биреү тармағы буйынса ҙур сара ойошторолоп, унда өлкән класс уҡыусылары өсөн яңы программа тәҡдим ителгәне хаҡында уҡығас, уйға ҡалдым. Төрлө йүнәлештәр буйынса эш алып барылыр ул, тик тәрбиәгә урын бүленерме? Ни тиһәң дә, һәр һөнәр эйәһе тәү сиратта әҙәп-әхлаҡ төшөнсәләрен белергә тейеш бит.\n...Бер йылдан ашыу элек ун дүрт йәшлек улым менән Өфөгә килдек. Балам тыумыштан хроник сирле. Бәләкәй сағында дауаханаларға бушлай һала, шифаханаларға юллама бирә торғайнылар. Аҙаҡ үҙ көнөбөҙҙө үҙебеҙ күрә башланыҡ тиергә мөмкин.\nСираттағы мәртәбә улымдың һыҙланыуы көсәйгәс, урындағы табиптар баш ҡалаға йүнәлтмә бирҙе. Һөҙөмтәлә төрлө уколдар яҙылды, массаж курсы үтергә ҡушылды. Бар процедураларҙы эшләйбеҙ, тик шул ваҡытта Өфөлә йәшәп торорға урын табығыҙ, тинеләр.\nБаш ҡалала элекке таныштарым бар ҙа, тик уларға нисек барып инәһең? Уңайһыҙ. Ни эшләргә белмәй аптырап ҡалдым. Шул саҡ башыма ҡылт итеп бер фекер килде: фатирға түләп торорға була ла һуң... Ике аҙна өсөн, моғайын, ул тиклем күп хаҡ һорамайҙарҙыр.\nОшондай ҡарарға килеп, улымдан интернет аша белдереүҙәр эҙләтергә тотондом. Балам телефондар таба, мин шылтыратам. “Ике аҙнаға” тиһәң, шунда уҡ кире ҡағалар.\nӨс-дүрт телефон буйынса шылтыратҡас, сираттағыһын йыйғайным, бик яғымлы тауышлы ҡыҙ алды. “Риэлторҙар компанияһынанмын, – ти. – Хәҙер килһәгеҙ, тиҙ генә табып бирәбеҙ”.\nРәсәй урамында урынлашҡан офисҡа киттек. Ниңәлер, бер бинаның иң төптәге ҡараңғыраҡ бүлмәһендә ултыралар икән. Йәш кенә яғымлы егет һәм ҡыҙҙар. Инеү менән кофе тәҡдим иттеләр. Ошондай мөхиттә иркен тын алып ҡуйҙым, фатирҙы бөгөн үк табырыма ышанысым артты.\n“Беҙгә ошо ерҙәрәк бәләкәй генә бүлмә кәрәк, – тим. – Дауаханаға яҡын булһын ине. Күрәһегеҙ, улыма атлап йөрөүе ҡыйын...”\nРиэлтор ҡыҙҙың күҙҙәре йәшләнгәндәй булды, улыма йәлләп ҡарап, уфтанып ҡуйҙы. Унан өтәләнеп фатир эҙләй башланы. Бер-ике минуттан уҡ йөҙө балҡып китте: “Ҡайһылай бәхетле икәнһегеҙ! Ул тирәлә бына шунда уҡ өс адрес таптым. Хаҡтары ла осһоҙ”.\nБындай һүҙҙәрҙән ҡанатланып киттем, изгелекле ҡыҙҙы ҡосаҡлап алырҙай булдым. “Бына өс телефон бирәм, үҙегеҙ шылтыратаһығыҙ, – тип аңлата ине был мәлдә риэлтор. – Әгәр берәй хәл килеп сыҡһа, беҙгә шунда уҡ хәбәр итегеҙ. Фатир алғанығыҙса ярҙам күрһәтәсәкбеҙ. Алдан дүрт мең генә аҡса ҡалдырһағыҙ...”\n“Ә үҙегеҙ бармайһығыҙмы ни беҙҙең менән?” – тип аптыраңҡырап ҡалдым. “Юҡ, – ти ҡыҙ. – Фатирҙарын ҡуртымға биреүселәр менән арабыҙҙа шундай килешеү төҙөлгән. Беҙ клиенттарыбыҙға уларҙың телефонын ғына бирәбеҙ, артабан үҙегеҙ һөйләшәһегеҙ. Әйттем бит, мәсьәлә хәл ителгәнсә даими бәйләнештә буласаҡбыҙ”.\nРиэлтор, мине ышандырыу өсөндөр, бүлмәһен ҡуртымға биргән берәүҙең телефон һандарын йыйҙы. Уныһы әле эштә булыуын, ике сәғәттән бушаясағын әйтте. Тынысланып, килешеүгә ҡул ҡуйҙым да, аҡсаны түләп, өс телефон номерын алып, офистан сыҡтыҡ.\nИке сәғәттән баяғы һандарҙы йыйғайным, ниңәлер, кире ҡаҡты. Тағы шылтыратҡайным, йәнә ташланы. Күңелемә шом төштө. Телефондарҙың икенсеһен йыйҙым. Уныһы ир кеше булып сыҡты, бер сәғәттән бүлмәһен күрһәтә алыуын әйтте. Кис төшөп килә. Улым, һиҙҙермәһә лә, ныҡ арыны. Их, тиҙерәк үтһен ине ваҡыт.\nБер сәғәттән баяғы телефон һандарын йәнә йыйғайным, теге ир: “Бүлмәне алғандар инде, – тип белдерҙе. – Ҡатыным кешеләр тапҡан икән...”\nХәлем бөттө, быуынһыҙ булдым. Йәһәтләп өсөнсө телефон номерын эҙләп таптым. Уныһы бөтөнләй һүндерелгән булып сыҡты...\nЭй, риэлтор ҡыҙ, тағы шылтыратырһығыҙ, тигәйне бит әле. Уның телефон һандарын йыйҙым. Алманы. Тағы шылтыратҡайным, һүндереп ҡуйҙы...\nШул саҡ килешеү ҡағыҙы барлығы иҫемә төштө. Уны ныҡлабыраҡ ҡараһам, мисәтһеҙ-ниһеҙ биткә ҡултамғамды ҡуйғанмын икән...\nОшо ваҡытта әгәр ирем шылтыратып, үҙенең элекке дуҫы менән һөйләшкәнен, уның фатирында йәшәп торорға ризалыҡ биргәнен әйтмәһә, белмәйем, ни эшләгән булыр инем икән? Ҡурҡыныс төштәй генә иҫкә алам хәҙер был ваҡиғаны. Эйе, дүрт мең аҡса күп түгел. Әммә икенсе яҡтан уйлағанда, шундай яғымлы йәш кешеләрҙең нисек ошолай аяуһыҙ алдашыуы мөмкин? Сирле балам ҡаршыларында мөлдөрәп ҡарап ултырҙы бит әле...\nАҙаҡ интернет селтәренән үҙем кеүек хәлдә ҡалған кешеләрҙең төркөмөн таптым. Унда... Ҡайһылай алдаша икән дә ҡайһы бер риэлторҙар. Төркөмдә “ҡара” офистарҙың адрестары ла бирелгән. Әгәр фатир алырға теләһәгеҙ, алдан ошондай мәғлүмәттәрҙе өйрәнегеҙ, хөрмәтле замандаштарым. Күҙеңә йылмайып ҡарап алдай хәҙер ҡайһы берәүҙәр.\nЭйе, һәр һөнәр эйәһенә иң беренсе әҙәпле, әхлаҡлы булыу кәрәк. Мәғариф өлкәһендә ошоно онотмаһындар ине. Уҡыусылар ниндәй генә йүнәлеште үҙләштермәһен, уларҙың һәр береһендә тәрбиәгә урын булырға тейештер.\nАвтор: Л. МӘМБӘТОВА.


Майҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге 60 йыллығын билдәләй // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nМайҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге 60 йыллығын билдәләй\n11:53, 29 марта 2011 Сәйәсәт\nБыйыл май айында Өфөлә Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең 60 йыллығын байрам итеүгә арналған саралар үтәсәк. Ошо хаҡтағы Указға Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов ҡул ҡуйҙы. Ул документта Башҡортостандың ижтимағи-сәйәси, социаль-иҡтисади һәм фәнни-техник үҫешендә Өфө ғилми үҙәгенең ролен һыҙыҡ өҫтөнә алды.\nУказға ярашлы, БР Хөкүмәтенә ғилми үҙәктең 60 йыллығына әҙерлек һәм уны байрам итеү буйынса ойоштороу комитеты булдырырға, тейешле саралар планын эшләргә һәм раҫларға, шулай уҡ билдәләнгән тәртиптә сығымдарҙы финанслау күләмен һәм сығанаҡтарын билдәләргә ҡушылды.\nТеги: бр президенты указдары, фән, байрамдар


Башҡортостандың киләсәге компетенцияларҙа, креатив һәм инициативалы белгестәр, йәштәр һәләтендә – Рөстәм Хәмитов\n30 Ноябрь 2017, 13:15\nБашҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов 30 ноябрҙә республика Дәүләт Йыйылышына Мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһай. Төбәк етәксеһе республиканың конкуренцияға һәләтлеген күтәреү, уның иҡтисадын нығытыу буйынса төп бурыстарҙы атаны.\n«Яңы иҡтисад сифатына илткән төп факторҙар булып хеҙмәт етештереүсәнлеге үҫеше тора. Башҡортостан алты һынау төбәк иҫәбендә тейешле федераль программаға инә. Шундай уҡ төбәк программаһын әҙерләү тора. Унда ҡатнашҡан предприятиеларҙың был күрһәткесте 2025 йылға кәмендә 30 проценттҡа арттырыуҙы күҙ уңында тоторға кәрәк, — тине Рөстәм Хәмитов. — Беҙҙең бурыс – хеҙмәт етештереүсәнлеге буйынса илдең ун алдынғы төбәгенә инеү. Уны уңышлы хәл итеү күбеһенсә белгестәрҙең компетенцияһына бәйле. Уларға сифатлы яңы процестар эшләтеп ебәреү зарур. Бер үк ваҡытта инвестициялау, етештереү базаһын һәм кадрҙар потенциалын нығытыу мотлаҡ».\nБашҡортостан Башлығы һүҙҙәренсә, бөгөн тәү сиратта хеҙмәт, шул иҫәптән интеллектуаль ресурстар теләһе ҡайһы биләмә үҫешенең төп этәргес көсө булып тора. Республиканың киләсәге компетенцияларҙа, бөтә өлкәләрҙә лә ыңғай үҙгәрештәр булдыра алған креатив һәм инициативалы белгестәр, йәштәр һәләтендә.\n«Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә 90-сы йылдар аҙағында демографик «соҡор» булыу сәбәпле 2030 йылға 35 йәшкәсә йәштәр һаны яҡынса дүрттән бер өлөшкә кәмейәсәк. Был шарттарҙа илдә, Рәсәй иҡтисадында һәр йәш кеше ҡәҙерле булып китә, — тип билдәләне төбәк етәксеһе. — Мәғариф, фән һәм мәҙәниәт кимәле, уларға ҡуйылған тормошҡа ынтылыш даирәһе, инновацияларға әҙерлек – республиканың конкуренцияға һәләтлеген күтәреү, иҡтисадты нығытыу өсөн алдағы ун йылға төп фактор һәм ресурс ул».


21 мая - Международный День памяти умерших от СПИДа - buzookod.ru\nУправление Роспотребнадзора по Омской области информирует, что Федеральной службой по надзору в сфере защиты прав потребителей и благополучия человека на территории РФ в период с 15-21 мая проводится «горячая линия» по вопросам профилактики ВИЧ-инфекции\n"Горячая линия" по вопросам профилактики ВИЧ-инфекции: тел. 64-84-24\nул. 50 лет Профсоюзов, 119/1, тел. 64-94-66; ул. 20 лет РККА, д.7, тел. 36-22-33;