Швейцар әҙәбиәтенең иң билдәле әҫәре, моғайын, Хайдиҙың хикәйәһелер.Швейцария (немецса: die Schweiz, французса Suisse, итальянса Svizzera, романш. Svizra), рәсми рәүештә Швейца́рия конфедерацияһы (лат. Confoederatio Helvetica, немецса : Schweizerische Eidgenossenschaft, французса Confédération suisse, итальянса Confederazione Svizzera, романш. Confederaziun svizra), Швейцария дәүләте — Үҙәк Европалағы дәүләт, Федератив республика, Бернда урынлашҡан федераль властар менән 26 кантондан тора.\nФайл:File:Flag of Switzerland (Pantone).svg Швейцарии гербы\nДевиз: ««Unus pro omnibus omnes pro uno» лат. «Берәү бөтәһе өсөн, бөтәһе берәү өсөн!»»\nҮҙаллылыҡ датаһы 1 август 1291 иғлан ителгән\n1848 йылдан Федерация ( (1291 йылдан Федератив хартиянан))\nЭре ҡалалар Цюрих, Женева, Базель, Берн, Лозанна\nИдара итеү төрө Парламентс республикаһы\n• % һыу өҫтө 132\n7 700 200 чел. (98)\nболее 400 млрд. долл. (23)\n60 меңдән артыҡ долл.\nМОК коды SUI\nШвейцария көнбайыш, үҙәк һәм көньяҡ Европа киҫелешендә урынлашҡан, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ, көньяҡта Италия, көнбайышта Франция, төньяҡта Германия һәм көнсығышҡа Лихтенштейн менән сиктәш. Ил географик яҡтан Альп тауҙары, швейцар яҫы таулығы һәм Юра араһында бүленә, дөйөм майҙаны 41 285 км² тәшкил итә. Күпселек территорияны Альп тауҙары биләһә лә, яҡынса 8,5 миллион кеше йәшәгән Швейцария халҡы, нигеҙҙә, иң ҙур ҡалалар урынлашҡан яҫы таулыҡта тупланған, шул иҫәптән ике глобаль ҡала — Цюрих һәм Женева.\nШвейцария конфедерацияһының төҙөлөүе урта быуаттың һуңғы осорона ҡарай һәм Австрия һәм Бургундияға ҡаршы хәрби уңыштар һөҙөмтәһе була. Швейцарияның Изге Рим империяһынан бойондороҡһоҙлоғо формаль рәүештә Вестфалия солохо 1648 йылда тамамланғандан һуң таныла. Ун алты быуат реформацияһынан башлап Швейцария ҡораллы нейтралитет сәйәсәте алып бара, 1815 йылдан алып тышҡы һуғыш алып бармай һәм 2002 йылға тиклем БМО-ға инмәй; шуға ҡарамаҫтан, донъя тыныслығы өсөн әүҙем тышҡы сәйәсәт алып бара. Швейцарияла Ҡыҙыл Тәре урынлашҡан, ул донъялағы иң боронғо һәм иң күренекле гуманитар ойошмаларҙың береһе; күп һанлы халыҡ-ара ойошмалар өсөн майҙансыҡ, шул иҫәптән БМО-ның ҙурлығы буйынса икенсе офисы бар. Ил Европа ирекле сауҙа ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора (ләкин Европа берләшмәһенә, Европа иҡтисади зонаһына йәки Еврозонаға инмәй), әммә ике яҡлы килешеүҙәр аша Шенген зонаһында һәм Европа берҙәм баҙарында ҡатнаша.\nШвейцария герман һәм роман Европаһы киҫелешендә ята һәм дүрт төп лингвистик һәм мәҙәни өлкәгә эйә: немец, француз, итальян һәм романш. Халыҡтың күпселеге немец телле булһа ла, швейцария милли үҙаңы дөйөм тарихи тәжрибәгә ҡоролған, дөйөм ҡиммәттәр — федерализм һәм туранан-тура демократия һәм Альп символикаһы.\nКүп телле булыуы арҡаһында Швейцария төрлө атамалар менән билдәле: Schweiz (немец теле); Suisse (француз); Svizzera (италия); һәм Svizra (романш.), әммә швейцар тәңкәләре һәм маркалары илдең дүрт милли тел урынына йыш ҡына «Хельветия» тип ҡыҫҡартылған Confoederatio Helvetica латинса атамаһын ҡуллана.\nШвейцария өлкәндәрҙең иң юғары номиналь дәрәжәһенә эйә булған иң үҫешкән донъя илдәренең береһе. Эске тулайым продукт үҫеше буйынса ул йән башына иң яҡшыһы булып һанала. Ул бер төркөм халыҡ-ара күрһәткестәр буйынса, шул иҫәптән иҡтисади конкуренцияға һәләтлелек һәм кеше потенциалының үҫеше буйынса алдынғы урындарҙы биләй. Цюрих, Женева һәм Базель йәшәү сифаты буйынса донъяның тәүге ун ҡалаһы иҫәбенә инә, Цюрих икенсе урынды биләй.\n3 Сәйәси ҡоролошо\n3.1.2 Уң центрист\n3.1.4 Һул центристар\n4 Хоҡуҡи системаһы\n5 Территориаль ҡоролошо\n6.1 Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары\n7.3 Тормош кимәле\n7.8 Ауыл хужалығы\n9.1 Этно-лингвистик составы\n10 Эске сәйәсәт\n11 Швейцария мәҙәниәте\n11.3 Швейцарияла милли аш\n11.5 Ойошмаларҙың эш сәғәте\n12 Ҡораллы көстәр\n12.1 Хәрби хеҙмәттән баш тартып маташыу\n13 Киң мәғлүмәт саралары\nИлдең атамаһы 1291 йылда конфедерацияға нигеҙ һалыусы өс кантондың береһе булған Швиц кантоны исеменә ҡарай. 970 йылда был кантондың үҙәге Suuites, 1281 йылда Switz булараҡ (хәҙер Schwyz) телгә алына; атамаһы боронғо немец телендәге suedan («ер төпләү») һүҙенән килеп сыға. XIV быуат аҙағынан хәҙерге кантондың исеме буйынса дәүләт тип атау башлана. Ил халҡы үҙен Eidgenossen (йәғни, конфедераттар) тип атайҙар, һәм XV быуат аҙағында ғына Schweizer (йәғни швейцарҙар) атамаһы ғәмәлгә инә башлай. Швейц (нем. Schweiz) ил исеменән швейцар халҡы (нем. Schweizer, пол.: Schweizer, пол.: Schweizer) атамаһы барлыҡҡа килгән. Szwajcar), һәм унан — илдең русса атамаһы Швейцария — «швейцарҙар иле».\n1963 йылда Швейцария Европа Советына инә.\nШвейцария — 20 кантондан һәм 6 ярым кантондан торған федераль республика. Швейцарияла 2 анклав бар: Бюзинген Германия һәм Campione di Italia Италия составына инә. 1848 йылға тиклем (Хельветик Республикаһының ҡыҫҡа ғына осоронан тыш), Швейцария конфедерация була; хәҙерге ваҡытта федерация булып тора, әммә «конфедерация» һүҙе илдең рәсми атамаһында һаҡлана. Һәр кантондың үҙ конституцияһы һәм ҡануниәте бар, әммә уларҙың ҡулланылыуы федераль конституция менән сикләнә. Федераль властар һуғыш һәм тыныслыҡ, тышҡы бәйләнештәр, армия, тимер юл, элемтә, аҡса эмиссияһы, федераль бюджетты раҫлау һ. б. өсөн яуаплы.\nЗакондар сығарыу органы — Милли Советтан һәм Дәүләттәр Советынан торған ике палаталы Федераль йыйылыш, өҫтәүенә закондар сығарыу процесында ике палата ла тигеҙ. Милли Совет (200 депутат) халыҡ тарафынан пропорциональ вәкиллек системаһы буйынса 4 йылға һайлана. Швейцарияның федераль структураһы 1848, 1874 һәм 1999 йылдарҙағы конституцияларҙа нығытылған. Кантондар Советында 46 депутат бар, күпселек кантондарҙа 20 ике мандатлы һәм 6 бер мандатлы округтарҙа күпселек системаһы буйынса халыҡ тарафынан һайлана, йәғни һәр кантондан 2 кеше һәм ярым кантондан бер кеше 4 йыл дауамында (ҡайһы бер кантондарҙа — 3 йылға).\nБашҡарма органы — Федераль Совет (нем. Bundesrat, Fr. Conseil fédéral, ул. Consiglio ferate), 7 ағзанан тора (нем. Bundesrat, Fr. conseiller fédéral, итальян: consiglier ferate), уларҙың һәр береһе Федераль хакимиәт министрлыҡтарының береһен етәкләй. Федераль советтың ике ағзаһы сиратлап Конфедерация президенты(нем. Bundespräsident, француз. : président de la Confédération, итал. presidente della Confederazione') һәм вице-президент вазифаһын башҡара. Федераль совет аппаратын етәкләү өсөн Канцлер (нем. Bundeskanzler, Fr. castanlier de la Confédération, итал. refultiere della Confederazione) вазифаһы бар, ул Советта консультатив тауыш биреү хоҡуғына эйә һәм формаль рәүештә уның ағзаһы түгел.\nФедераль Совет ағзалары һәм Канцлер парламенттың ике палатаһының берлектәге сессияһында вәкәләтлек мөҙҙәтенең бөтә мөҙҙәтенә, йәғни 4 йылға һайлана. Йыл һайын парламент Совет ағзаларынан конфедерацияның киләһе йылға яңынан тәғәйенләнеү хоҡуғы булмаған президентын һәм вице-президентын тәғәйенләй. Ғәмәлдә Федераль Совет ағзалары, уның составы Парламентта бер нисә мөҙҙәткә үҙгәрешһеҙ ҡалырға мөмкин, һәр ваҡыт тиерлек яңынан һайлана.\nһәм, йола буйынса, президентлыҡты үҙ сиратында Советтың бөтә ағзалары биләй.\nФедераль һарай, Берн\nЛозаннала Юғары суд бинаһы\nПарламент ҡабул иткән бөтә закондар дөйөм милли факультатив референдумда (туранан-тура демократия) раҫланырға йәки кире ҡағылырға мөмкин, бының өсөн закон ҡабул ителгәндән һуң 100 көн эсендә 50 меңдән дә кәм булмаған ҡултамға йыйырға кәрәк. Конституцияға төҙәтмәләр индереү йәки халыҡ-ара ойошмаларға инеү мотлаҡ дөйөм халыҡ референдумында раҫлауҙы талап итә. Илдең 18 йәше тулған бөтә граждандары ла тауыш биреү хоҡуғына эйә.\nШвейцария конфедерацияһының төп принциптары 1291 йылда һалына. XVIII быуат аҙағына тиклем илдә үҙәк дәүләт органдары булмай, әммә ваҡыт-ваҡыты менән бөтә союз соборҙары (Tagsatzung) саҡырыла. [[1798 йыл]да Швейцарияны Франция оккупациялай һәм француз конституцияһы ҡабул ителә. 1803 йылда «Аралашсылыҡ акты» сиктәрендә Наполеон Швейцарияға бойондороҡһоҙлоҡто ҡайтара. 1848 йылда ҡабул ителгән беренсе федераль конституцияла ике каналлы федераль парламент булдырыуҙы ҡарала. 1874 йылда референдумдар институтын индереүҙе ҡараған конституция, ә 1999 йылда был конституцияның яңы, ентекле ҡайтанан ҡаралған варианты ҡабул ителә. Тик 1971 йылда ғына ҡатын-ҡыҙҙарға бөтә халыҡ референдумы һөҙөмтәһе буйынса тауыш биреү хоҡуғы бирелә, әммә уны бөтә кантондарҙа индереү 1990 йылға тиклем тамамланмай. Шулай итеп, Швейцария ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуғын ирҙәр менән тиңләштергән һуңғы Европа дәүләте була.\nШвейцария халыҡ партияһы (Schweizerische Volkspartei (SVP)) — милли консерватор, уңдар\nЛига Тичино (Lega dei Ticinesi) — уң, изоляциялаусы\nШвейцария федераль-демократик союзы — уң христиан\nШвейцарияның консерватив демократик халыҡ партияһы — консерватив\nШвейцария христиан-демократик халыҡ партияһы (Christlichdemokratische Volkspartei der Schweiz (CVP)) — уртаса христиан-демократик партия\nШвейцария инжил халыҡ партияһы — социаль консерватив\nШвейцарияның ирекле демократик партияһы (Freisinnig-Demokratische Partei der Schweiz (FDP)) — либерал\n— Швейцарияның Йәшел либераль партияһы, экологик либераль партия\nШвейцария социал-демократик партияһы (Sozialdemokratische Partei der Schweiz (SP)) — социалистик Швейцарияның христиан социаль партияһы — христиан социалистик\nШвейцарияның йәшелдәр партияһы (Grana Party der Suis (GPS)) — экологик\nАльтернатив һулдар — һул социалистик\nШвейцарияның Хеҙмәт партияһы (Partei der Arbeit der Schweiz (PdA)) — коммунистик\nТеләктәшлек (SolidaritéS) — коммунистик, троцкистик, антикапиталистик\nИлдең иң эре федераль профсоюздар берекмәһе — Швейцария профсоюздары ассоциацияһы (Schweizerischer Gewerkschaftsbund). Тармаҡ йәһәтенән тармаҡ профсоюздарынан, территориаль йәһәттән кантон профсоюз берләшмәләренән (Kantonalgewerkschaftsbund), төбәк профсоюз берләшмәләренең кантон профсоюз берләшмәләренән (Regionalgewerkschaftsbund), урындағы профсоюз берләшмәләренең төбәк профсоюз берләшмәләренән (Lokalgewerkschaftsbund) тора. Юғары орган булып профсоюздар съезы (Gewerkschaftskungress), профсоюз съездары — союз берекмәһе идараһы (Gewerkschaftsbundesvorstand), йәштәр ойошмаһы — профсоюз йәштәре (Gewerkschaftsjugend) тора.\nЮғары суд — Федераль суд (Bundesgericht, Tribunal fédéral), апелляция судтары — юғары судтар (Obergericht), Женевала Юстиция палатаһы (Justizhof, Cour De Justice), Базель-Штадтта апелляция судтары (Appellationsgericht), беренсе инстанция судтары — округ судтары (Bezirksgericht), Люцернала округ судтары (Amtsgericht), Юрала беренсе инстанция судтары (ericht erster Instanz), Обвальденда,Нидвальденда, Гларуста, Шаффхаузенда, Цугта, Аппенцелль-Ауссерроденда — кантон судтары (Кантонсгерихт), Изге Галлен өйәҙ судтарында (Kantonsgericht), суд системаһының иң түбән кимәле — мировой судьялар судтары (Friedensgerichte) (бөтә кантондарҙа юҡ), административ судтың юғары суды — Федераль административ суд (Bundesverwaltungsgericht, Tribunal administratif fédéral).\nҠалып:Навигационная карта ШвейцарииҠалып:Навигационная карта Швейцарии\nШвейцарияның административ бүленеше\nШвейцария — 26 кантондан торған федераль республика (20 кантон (Кантон) һәм 6 ярым кантон (Landesteil)), кантондар округтарға (Bezirk), округтар ҡалаларға һәм коммуналарға (Gemeinde), ҡайһы бер коммуналарҙы ҡала райондарына (Stadtkreis) бүленергә мөмкин. Түбәндә кантондар исемлеге килтерелә, Швейцарияның күп ҡалалары тел буйынса төрлө исемдәргә эйә).\n2 1979 йылда барлыҡҡа килә\nҺәр кантондың үҙ конституцияһы һәм ҡануниәте бар. Кантондарҙың закондар сығарыу органдары — халыҡ тарафынан һайланған кантон советтары (Kantonsrat). Башҡарма органдар — премьер-министрҙарҙан (Regierungspräsident) (йәки Landammanns), вице-премьерҙарҙан (Regierungsvizepräsident) (йәки ер штадтхольтерҙары (Landstatthalter)) һәм кантон советтары тарафынан һайланған хөкүмәт кәңәшселәренән (Regierungsrat) торған етәксе советтар.\nРоман кантондарының закондар сығарыу органдары — Дәүләт советы рәйестәре (франц. D État Président Conseil du, ит. Stato Presidente del di Consiglio), Дәүләт Советы рәйесе урынбаҫарҙары (франц. Vice-d Conseil État président du, ит. Stato Vicepresidente del di Consiglio) һәм дәүләт кәңәшселәре (франц. D Conseiller État, ит. Stato di Consigliere) булып торған.ҙур Советтар (франц. : Grand Councions), ит. Gran Consiglio), башҡарма органдары — дәүләт советтары (франц. D Conseil État, ит. Stato di Consiglio).\nАппенцелль-Иннерроденда дәүләт власы айырым структура менән айырыла: закондар сығарыу органы — ер общинаһы (Landsgemeinde), уға бөтә һайлаусылар ҙа инә. Хакимлыҡ итеүсе ландаммандан (Regierender Landammann) тороусы, ландамманнға (Stallstehender Landammann) һәм хакимлыҡ итеүсе кәңәшселәргә (Regierungsrat) ярҙам итеүсе башҡарма орган — кантон комиссияһынан (Standeskommission) тора.\nОкругтарҙа улар менән кантон советы тәғәйенләгән префектура (Bezirksamman) етәкселек итә.\nҠалаларҙың вәкиллекле органдары — халыҡ тарафынан һайланған община советтары (Gemeinderat), башҡарма власть органдары — ҡала президенттарынан (Stadtpräsident) торған ҡала советтары (Stadtrat) һәм община советтары тарафынан һайланған ҡала) кәңәшселәре (Stadtrat).\nОбщинаның вәкиллекле органдары — общинаның бөтә халҡынан торған община йыйылыштары (Gemeiendeversammlung), общиналарҙың башҡарма органдары — община президентынан торған община советы (Gemeinderat), (Gemeindepräsident) һәм община йыйылыштары тарафынан һайланған община кәңәшселәре (Gemeinderat).\nШвейцария территорияһы. Ер юлдашынан төшөрөлгән һүрәт\nШвейцария — территориялары өс тәбиғи өлкәгә бүленгән ил: төньяҡта Юра тауҙары, үҙәктә швейцар яҫы таулығы һәм көньяҡта бөтә Швейцария территорияһының 61 процентын биләгән Альп тауҙары.\nТөньяҡ сиге өлөшләтә Боден күле һәм Рейн буйлап үтә, ул Швейцария Альптары үҙәгендә башлана һәм көнсығыш сигенең бер өлөшөн тәшкил итә. Көнбайыш сиге Юра тауҙары аша үтә, көньяҡта — Италия Альптары һәм Женева күле буйлап үтә. Яҫы таулыҡ уйһыулыҡтарҙа ята, әммә күп өлөшө диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә урынлашҡан. Урманлы һырттарҙан торған (1600 метрға тиклем), йыйырсыҡлы йәш Юра тауҙары Франция һәм Германия территорияһына тиклем һуҙыла. Швейцарияның иң юғары нөктәһе — Пеннин Альптарында — Дюфур түбәһендә (4634 м), иң түбәне — Лаго-Маджор күле — 193 м.\nШвейцария Европаның сөсө һыу запастарының 6 процентын тәшкил итә. Иң ҙур йылғалары — Рона, Рейн, Лиммат, Аре.\nШвейцария күлдәргә бай һәм улар менән дан тота, уларҙың иң мауыҡтырғыстары швейцар яҫы таулығы ситтәрендә — Женева (582,4 км²), Вирвальдштетт (113,8 км²), Туна (48,4 км²) көньяҡта Цюрих (88,4 км²) көнсығышта, Биль (40 км²) һәм төньяҡта Невшатель (217,9 км²) урынлашҡан. Уларҙың күбеһе боҙлоҡ сығышлы: тауҙарҙан швейцар яҫы таулығына ҙур боҙлоҡтар төшкән мәлдә барлыҡҡа килә. Альп тауҙары күсәренән көньяҡтараҡ Тичино кантонында Лаго-Магджоре (212,3 км²) һәм Лугано (48,8 км²) күлдәре бар.\nШвейцария территорияһының яҡынса 25 проценты урман менән ҡапланған. Урман тауҙарҙа ғына түгел, үҙәндәрҙә лә, ҡайһы бер яйлаларҙа ла күп. Ағас — мөһим сеймал һәм яғыулыҡ сығанағы.\nФайҙалы ҡаҙылма байлыҡтарыҮҙгәртергә\nШвейцарияла файҙалы ҡаҙылмалар юҡ тиерлек. Күмерҙең ҙур запастары, тимер мәғдәне ятҡылыҡтары, графит һәм тальктың ваҡ ятҡылыҡтары ғына бар. Ронаның үрге ағымында һәм Германия сиге янында Рейн буйлап табылған таш тоҙон сығарыу илдең үҙ ихтыяжын ҡаплай. Төҙөлөш тармағы өсөн сеймал бар: ҡом, балсыҡ, таш. XX быуат уртаһына тиклем төп энергия сығанағы булып күмер тора, ул 1950 йылдан һуң яйлап нефть менән алмаштырыла. Энергияның 11,5 процентын һыу ресурстары, 55 % ГЭС ҡулланған электр энергияһы етештерә.\nЗент ауылында ҡышҡы пейзаж. Граубюнтендың көнсығыш кантоны\nШвейцарияла Үҙәк Европаға хас диңгеҙ кимәленән бейеклеге буйынса һиҙелерлек тирбәлеүҙәр менән континенталь климат өҫтөнлөк итә. Илдең көнбайышында Атлантик океандың йоғонтоһо ҙур, көнсығышҡа табан һәм көньяҡ таулы райондарҙа климат континенталь һыҙаттарҙы үҙ ҡулына ала. Ҡыш һыуыҡ, яҫы таулыҡтарҙа һәм үҙәндәрҙә температура нулгә етә, ә таулы урындарҙа −11 °C һәм түбән. Уйһыулыҡтарҙа йәйге уртаса температура +18-20 °C, тауҙарҙа бер аҙ түбәнерәк. Женевала июлдә уртаса температура яҡынса 19 °C, ғинуарҙа яҡынса 3 °C. Бер йыл эсендә 850 миллиметрға яҡын яуым-төшөм яуа. Көслө елдәр төньяҡтан һәм көньяҡтан.\nЦюрихта яҫы таулыҡта йыллыҡ яуым-төшөм 1000 мм, ә Центта — 2000 мм-ҙан ашыу. Көнсығыш Альп тауҙарының айырым үҙенсәлеге — яуым-төшөмдөң яҡынса 65 проценты ҡар рәүешендә яуа. Йыш ҡына май-июнь айҙарында ла 1500 метрҙан ашыу бейеклектә яуым-төшөм рашҡы рәүешендә яуа. Ҡайһы бер участкалар даими боҙ ҡатламы менән ҡапланған.\nКлиматы һәм ландшафты төбәктән-төбәккә төрлөсә. Швейцарияла тундраға хас мүктәрҙе лә, лишайниктарҙы ла, шулай уҡ Урта диңгеҙ ярҙарына хас булған пальма һәм мимозаларҙы ла табырға мөмкин.\nИлдең күпселек өлөшөн Альп тауҙары биләй. Көньяҡта Пеннин Альптары (бейеклеге 4634 метрға тиклем — Дюфур түбәһе), Лепонтин Альптары, Рээтиан Альптары һәм Бернина Массиф урынлашҡан.\nҮрге Ронаның һәм Антери-Рейнаның, Пенниндарҙың һәм Лепонтин Альптарының тәрән оҙонса үҙәндәре Берне альптарынан (Финстераархорн тауы, бейеклеге 4274 м) һәм Гларн Альптарынан айырыла, улар илдең көньяҡ-көнбайышынан төньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған һырттар системаһын барлыҡҡа килтерә. Башлыса осло һырттар башлыса кристалл тоҡомдарҙан тора һәм эрозия арҡаһында ныҡ тарҡала. Төп үткәүелдәр (Бөйөк Бернар, Симплон, Изге Готхард, Бернина) диңгеҙ кимәленән 2000 метр бейеклектә урынлашҡан.\nТаулы Швейцария ландшафтына боҙлоҡ һәм боҙлоҡ ер формалары хас, боҙлоҡтоң дөйөм майҙаны — 1950 км². Швейцарияла барлығы 140-ҡа яҡын ҙур үҙән боҙлоғо бар (Алеч боҙлоғо һәм башҡалар), шулай уҡ кара һәм аҫылмалы боҙлоҡтар бар. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа, глобаль йылыныу сәбәпле, альп боҙлоҡтарының һаны һәм дөйөм майҙаны кәмей бара.\nБазель ҡалаһы (Рош башняһы) — илдең фармацевтика сәнәғәтенең баш ҡалаһы, уға Швейцарияның донъя экспортының 38 проценты ғына тура килә.\nШвейцария — донъяның иң үҫешкән һәм бай илдәренең береһе. Швейцария — юғары етештереүсәнле ауыл хужалығы һәм файҙалы ҡаҙылмалар бөтөнләй тиерлек булмаһа ла, сәнәғәт юғары үҫешкән ил; иҡтисади конкуренцияға һәләтлелек буйынса донъяның тәүге ун иле иҫәбенә инә. Швейцария иҡтисады тышҡы донъя, тәү сиратта Европа берләшмәһе илдәре (тауар әйләнеше 80-85 %), етештереү хеҙмәттәшлеге һәм тышҡы сауҙа операциялары менән тығыҙ бәйләнгән. Бөтә йөктәрҙең 50 проценттан ашыуы Көнбайыш Европаның төньяҡ өлөшөнән көньяҡҡа һәм кире йүнәлештә Швейцария аша үтә. 1998—2000 йылдарҙа һиҙелерлек үҫештән һуң, ил иҡтисады етештереүҙең түбән кимәле осорона аяҡ баҫа. 2002 йылда ЭТП 0,5 процентҡа үҫә һәм 417 миллиард швейцар франкы тәшкил итә. Инфляция яҡынса 0,6 процент кимәлендә була. Эшһеҙлек кимәле 3,3 процентҡа етә. Иҡтисадта яҡынса 4 миллион кеше (халыҡтың 57 проценты) мәшғүл, Сәнәғәттә — 25,8 % (шул иҫәптән машиналар эшләүҙә — 2,7 %, химия сәнәғәтендә — 1,7 %, ауыл хужалығында һәм урман хужалығында — 4,1 %), хеҙмәтләндереү өлкәһендә — 70,1 % (шул иҫәптән сауҙала — 16,4 %, банк һәм страховкалауҙа — 5,5 %, ҡунаҡхана-ресторан бизнесында — 6,0 %). Ике донъя һуғышы осоронда нейтралитет сәйәсәте Швейцария иҡтисадына бөлгөнлөккә төшмәҫкә мөмкинлек бирә.\nШвейцарияла донъялағы дүрт эре алтын эшкәртеү заводы урынлашҡан, улар донъялағы етештереү күләменең өстән ике өлөшөн эшкәртә; шуға ярашлы, был ил ҡиммәтле металды донъяла иң эре импортлаусы һәм экспортлаусы булып тора. 2014 йылда уның импорты 23 % тәшкил итә, ә экспорт — 321 миллиард долларлыҡ донъя әйләнешенең 21 процентын тәшкил итә.\n2018 йылда импорт күләме CHF 273,389 миллиард (ҡиммәтле металдарҙы иҫәпкә алмағанда) тәшкил итә.\nхимия һәм фармацевтика сәнәғәте продукцияһы (50,1 миллиард);\nмашина һәм электроника (32,1 миллиард);\nтранспорт саралары (19,3 миллиард);\nбижутерия һәм ювелир изделиелары (16,0 миллиард);\nинструменттар һәм сәғәттәр (12,2 млрд);\nтуҡыма, кейем һәм аяҡ кейеме (11,7 млрд);\nаҙыҡ-түлек (10,9 млрд);\nэнергетика (9,5 млрд);\nсинтетик материалдар һәм ҡағыҙ изделиелар (8,5 млрд.\n2018 йылда экспорт күләме CHF 303,886 миллиард тәшкил итә, шул иҫәптән:\nхимия һәм фармацевтика сәнәғәте продукцияһы (104,4 миллиард);\nинструмент һәм сәғәт (38,0 миллиард);\nмашиналар, ҡорамалдар һәм электроника (33,5 миллиард);\nметалл (14,4 миллиард);\nбижутерия, ювелир изделиелары һәм (11,6 миллиард);\nаҙыҡ продукцияһы (миллиард 9,0);\nсинтетик материал һәм ҡағыҙ изделиелар: (5,2 миллиард);\nтуҡыма, кейем һәм аяҡ кейеме (4,9 млрд);\nэнергетика (2,8 млрд).\nШвейцария иҡтисадының өҫтөнлөктәре: юғары квалификациялы эшсе көстәр, ышаныслы хеҙмәтләндереү өлкәһе. Фармацевтика, машиналар эшләү һәм юғары аныҡлыҡлы механика тармаҡтары эшләй. Химия сәнәғәте, фармакология һәм банк секторының халыҡ-ара концерндарына инә. Банк сере сит ил капиталын йәлеп итә. Эске тулайым продукттың 9 проценты банк секторына тура килә. Күмәк баҙарҙағы яңылыҡтар (Swatch watch, Smart автомобилдәр концепцияһы).\nШвейцария иҡтисадының көсһөҙ яҡтары: сикләнгән ресурстар һәм бәләкәй майҙан.\nШвейцарияла эшкә түләүҙең минималь күләме юҡ. Әммә минималь эш хаҡы 2017 йылдан Невшатель һәм Юра кантондарына индерелә (донъяла икенсе урында тора, сәғәтенә CHF 20 (€ 18,53) йәки айына яҡынса CHF 3600 (€ 3335,21), 1 ноябрҙән, 2020 йылда Женева кантонында (донъяла иң юғарыһы, сәғәтенә 23 CHF (€ 21,30) йәки айына CHF 4086 (€ 3785,47) һәм 2021 йылдың 1 ғинуарынан Тичино кантонында (донъяла өсөнсө урында, сәғәтенә 19,75 CHF (€18,29) йәки айына яҡынса CHF 3500 (€3241,40).. 2015 йылда Швейцарияла уртаса эш хаҡы айына CHF 6257 (€5485,96, тулайым) һәм CHF 5136 (€4502,29, саф) тәшкил итә.\nБер нисә тиҫтә йыл дауамында Швейцария конфедерацияһы оффшор зоналар исемлегенә индерелә. Илдә 4 меңгә яҡын финанс учреждениеһы, шул иҫәптән сит ил банктарының күп тармаҡтары бар. Донъяла шәхси һәм юридик шәхестәрҙең мөлкәте һәм мөлкәте менән идара итеүҙең 35-40 проценты Швейцария банктарына тура килә. Тотороҡло эске сәйәси хәл, ныҡлы швейцар валютаһы, «банк сере» принцибын үтәү арҡаһында клиенттар араһында абруй ҡаҙана. Швейцарияның иң эре банктары — UBS һәм Credit Suisse. Швейцария, эре капитал экспортлаусы булып, донъяла АҠШ, Япония, Германиянан ҡала дүртенсе урынды биләй. Сит илдәргә туранан-тура инвестициялар Швейцария эске тулайым продуктының 29 процентын тәшкил итә (донъя буйынса уртаса күрһәткес — яҡынса 8 %). Швейцария инвестицияларының 75 проценты үҫешкән тармаҡтарға йүнәлтелгән, үҫештәге илдәр араһында Латин Америкаһы һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия Швейцария капиталын иң күп йәлеп итә. Инвестицияларҙың дөйөм күләме буйынса Көнсығыш Европаның өлөшө әҙ.\n1990-сы йылдар уртаһында Швейцарияның юридик күҙлектән ҡарағанда оффшорҙарға оҡшаш булыуын Рәсәйҙең Генераль прокуроры Юрий Скуратов билдәләп, «Швейцария оффшор компаниялары кеүек үк һалым льготалары бирмәй. Әммә Швейцария банктарының үтә көслө сере изге һәм аяуһыҙ күҙәтелә тигән миф бар, һәм шуны әйтергә кәрәк: был принципиаль рәүештә хәҡиҡәткә тап килә», дөйөм алғанда, «был ил, асылда, бер үк оффшор», — тип өҫтәй прокурор шунда уҡ.\n1998 йылдың 1 апрелендә Швейцария финанс секторында «аҡса йыуыу»ға ҡаршы федераль закон көсөнә инә, был «бысраҡ» аҡсаларҙы табыу маҡсатында банк серен бер аҙ күтәрергә мөмкинлек бирә.\n1815 йылда Вена конгресы Швейцарияның нейтралитет гарантияларын ҡабул итә. Шул ваҡыттан алып ул бер ниндәй һуғышта ла ҡатнашмай һәм уның банктары бер ҡасан да таланмай. Әммә Людовик XVI осоронда Швейцария банкирҙарының береһе — Жак Неккер шул тиклем абруйлы була, хатта Францияның финанс департаментының беренсе кешеһе була.\nШвейцария банктарының ышаныслылығы яҡлылар фекеренсә, бөлгөнлөккә төшә алмай, улар хәүефле финанс операцияларында ҡатнашһалар ҙа, был банктар, уларҙың яҡлылар фекеренсә, тотороҡло юридик, иҡтисади, финанс, сәйәси системаһы булған илдә урынлашҡан, тип раҫлай. Әммә UBS-тың АҠШ һалым органдары менән конфликты сиктәрендә банкҡа һалым түләүҙән ҡасыуҙа шикләнгән Америка граждандарының 4450 иҫәбен сығарырға тура килә. Әммә банк серенең асылы һәм нигеҙе (Швейцария банктарында резидент булмағандар иҫәбенә мәғлүмәтте автоматик рәүештә бирмәү) һаҡланып ҡала.\n2006 йылда «Кантональ» банкы билдәләнмәгән вкладтарға ревизия үткәрә һәм Владимир Ульянов исеменә ябылмаған иҫәп таба, унда бары тик 13 франк — 286 һум ғына була.\nӘлеге ваҡытта һүҙ «йоҡлап ятҡан» активтар хужаларына вкладҡа ихтыяж срогын 50 йылға тиклем ҡыҫҡартырға мөмкинлек биргән закон ҡабул итеү хаҡында бара. Ә был осорҙан һуң бер кем дә үҙ хоҡуҡтарына дәғүә итмәһә, банктар аҡсаны Швейцария финанс министрлығы етәкселегенә тапшырып бөтөрә.\nГлобаль көрсөк башланғандан һуң, Швейцарияның банк сере һөжүмгә дусар була. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияның иң эре UBS банкы менән АҠШ-тың IRS Федераль һалым хеҙмәте (Эске килем хеҙмәте) араһында низағ барлыҡҡа килә. 2009 йыл башында Швейцария файҙаһыҙ хәлдә ҡала — бөтә донъя уға ҡаршы сыға, уны үҙ территорияһында «һалым оазисы» индереүҙә, ғәҙел булмаған конкуренцияла ғәйепләй.\nШуға күрә АҠШ, бынан тыш, мәшәҡәтле «хоҡуҡи юлдан» барырға теләмәй, тәүҙә 300-гә, ә һуңынан UBS банкында һалым түләүҙән ҡасыуҙа шикләнгән Америка граждандарының 52 мең аккаунтына мәғлүмәттәр биреүҙе талап итә.\n2009 йылдың апрелендә Лондонда үткән G20 саммитынан һуң хәл бер ни тиклем тыныслана. Швейцария һалым енәйәттәре менән бәйле эштәрҙә юридик ярҙам өлкәһендә Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы стандарттарын ҡабул итә. Әммә АҠШ Юстиция министрлығы, АҠШ һалым органдарына американдарҙың 52 мең аккаунты тураһында мәғлүмәттәр биреүҙе талап итеп, IRS-ты хуплап, UBS-ҡа ҡарата дәғүәләрен талап итеүен дауам итә. Был эш менән шөғөлләнеүсе Майамилағы суд Швейцарияның һәм банктың дәлилдәрен кире ҡаға, эш АҠШ закондарына тулыһынса тап килә, ул сит илдән мәғлүмәт алыу хоҡуғын бирә, шуға күрә UBS-ҡа бындай талап «яңы хоҡуҡи төшөнсә» булып тормай. «Банк үҙ эше өсөн яуаплы булырға тейеш», — тип иҫәпләй суд.\nUBS был хәлдә «үҙ-ара яраҡлы ҡарар» табырға әҙер булыуын белдереп, «зыянды кәметергә» ынтыла. Шул уҡ ваҡытта банк IRS-ның гражданлыҡ дәғүәһе Швейцария закондарын боҙоу булып тора, шуға күрә был мәсьәләне судтар түгел, ә ике илдең хөкүмәттәре ике яҡлы форматта хәл итергә тейеш, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды. Бынан тыш, банк Америка яғынан мәғлүмәт биреү талап ителгән иҫәптәр һанын асыҡлауҙы талап итә, сөнки әлеге ваҡытта уларҙың хужаларының күбеһе үҙ ирке менән IRS-ға үҙ аккаунттары буйынса бөтә мәғлүмәтте UBS-ҡа тапшырған. Шул уҡ ваҡытта Швейцария финанс гиганты «сик буйы транзакциялары» күләмен ҡырҡа сикләй һәм кәметә («cross-border»).\n2009 йылдың 1 июленә банктың UBS-тың бындай операцияларҙан сығыу планына яуап бирмәгән клиенттарына үҙ иҫәбенә инеү мөмкинлеге бирелмәй. Ә был план уларға йә үҙ байлыҡтарын Америка финанс учреждениеһында клиент билдәләгән иҫәпкә күсерергә, йә аҡсаларын чек рәүешендә кире алырға тәҡдим итә. АҠШ клиенттарына ҡарар ҡабул итеү өсөн 45 көн бирелә. Ике осраҡта ла клиенттар был транзакциялар буйынса мәғлүмәт Америка һалым властарына тапшырыласаҡ тигәндән сығып эш итергә тейеш ине. Ҡағиҙә булараҡ, һүҙ ҙур, элек иғлан ителмәгән суммалар тураһында бара, бындай клиенттар иң яҡшы осраҡта «һутлы» һалым өҫтәмәһе, ә иң насар осраҡта — судҡа мөрәжәғәт итеү хәүефе менән янай. UBS был осраҡта мөмкинлекте ҡулдан ысҡынырға һәм «үҙ ирке менән танылыуға» барырға кәңәш итә. IRS-тың үҙенә килгәндә, сентябрь аҙағына тиклем ул һалым түләүҙән ҡасыу өсөн штраф тарифынан «ташлама» менән файҙаланырға тәҡдим итә.\nКонфликт Швейцарияның иҡтисад министры Дорис Левтардтың 2009 йылдың июлендә АҠШ-ҡа сәфәренә лә күләгә һала, сөнки 13 июлдә Майамила «IRS-тың UBS-ҡа ҡаршы тулы хоҡуҡлы дәғүәһе» башланырға тейеш була. 8 июлдә Швейцария-Америка сауҙа палатаһы (SACC) ағзалары алдында сығышында Дорис Лейтард АҠШ менән Швейцария араһында сауҙа һәм сәнәғәт бәйләнештәренең мөһимлеген тағы бер тапҡыр һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шул уҡ ваҡытта «килеп сығышы АҠШ-та булған финанс көрсөгө күп осраҡта Швейцарияға ҡағыла». Бындай хәлдә «яңынан финанс тотороҡлоғона ҡайтыу өсөн берләшеп торорға» кәрәк. Шулай уҡ икеләтә һалым һалыуҙан ҡасыу тураһында яңы килешелгән Швейцария-Америка килешеүе тураһында һүҙ бара. Д. Лойтхард әйтеүенсә, IRS һәм UBS араһында һалым бәхәсен хәл итмәү парламентарийҙарҙың был документ буйынса ыңғай тауыш биреү мөмкинлеген һиҙелерлек кәметеүгә килтереүе ихтимал. Яңы фактор — Д. Лойтхардтың Швейцария Федераль советы, кәрәк саҡта, ғәҙәттән тыш ҡарар нигеҙендә UBS-ҡа иҫәп мәғлүмәтен биреүҙе тыя ала, тигән һығымтаһы.\n2009 йылдың август уртаһында хәл итеү юлы табыла. АҠШ Майамилағы судтан UBS-ҡа ҡарата дәғүәһен кире ала һәм киләсәктә бындай ҡоралдарға ҡабат мөрәжәғәт итмәҫкә вәғәҙә бирә. Формаль рәүештә был дәғүә, һалым эштәрендә билдәләнгән сикләү срогы тамамланмаһын өсөн, ғәмәлдә ҡала. Әммә килешеүгә ҡул ҡуйылғандан һуң һуңғы 370 көндә был дәғүә ер бөтөнләй юҡҡа сығасаҡ.\nСираттағы һалым ведомствоһы аҡсаны икеләтә һалым һалыуҙы булдырмау тураһында ғәмәлдәге Швейцария-Америка Килешеүенә, хоҡуҡи ярҙам күрһәтеү тураһында үтенес ҡағыҙына таянып, Швейцария һалым ведомствоһы адресына тапшырасаҡ.\nШул уҡ ваҡытта Америка һалымсылары, Швейцария хоҡуғы сиктәрендә булып, «һалымдан ҡасыу» фактын идентификациялау мөмкинлеген биргән критерийҙар йыйылмаһынан сығып эш итәсәк. Иҫәп хужаларының Швейцария судтарының береһенә апелляция биреү мөмкинлеге буласаҡ.\nЭлекке федераль кәңәшсе һәм хәҙер UBS етәксеһе Каспар Филлигер (Kaspar Villiger) килешеүҙең банктың хәүефһеҙ киләсәгенә өлгәшеү өсөн эшләйәсәгенә ышана. «Ул UBS алдында торған иң ҡатмарлы проблемаларҙың береһен хәл итеү өҫтөндә эшләй», — тип белдерҙе уның исеменән махсус коммюнике. Ул шулай уҡ килешеүҙең Швейцария хоҡуҡиәте һәм ғәмәлдәге Швейцария-Америка икеләтә һалым һалыуҙан ҡасыу тураһындағы договор сиктәрендә эш итеүенән ҡәнәғәт булыуын белдерҙе. Хәҙер, Филлигер фекеренсә, банк ҙур хеҙмәттәр һәм беренсе класлы хеҙмәтләндереү юлы менән клиенттар алдында үҙенең репутацияһын тергеҙә аласаҡ.\nШуға күрә тейешле килешеүгә Вашингтонда 19 август кисендә ҡул ҡуйыла һәм шунда уҡ көсөнә инә.\nШвейцария банк ассоциацияһы мәғлүмәттәре буйынса (Die Schweizerische Bankiervereinigung — SBVg), был килешеүҙең деталдәре менән ярайһы уҡ ҡәнәғәт булыуы ихтимал. Иң мөһиме, буш һөҙөмтә менән күренмәгән һөҙөмтәләргә килтерәсәк оҙайлы процесҡа юл ҡуйылмай. Хәҙер, юридик аныҡлыҡ алғас, банк көрсөктө еңеп сығыу процесын дауам итә аласаҡ. Килешеүҙең Швейцария хоҡуҡиәте сиктәрендә булыуы бик мөһим — был Швейцарияның глобаль финанс үҙәге булараҡ эшлекле абруйын тағы ла нығыта, сөнки сит ил клиенттары швейцария юридик тәртибенең прогнозланыуына иҫәп тота ала.\nСәнәғәттә транснациональ характерҙағы ҙур берекмәләр өҫтөнлөк итә, ҡағиҙә булараҡ, донъя баҙарында конкуренцияны уңышлы йырып сыға һәм унда алдынғы урындарҙы биләй: «Нестле» концерндары (аҙыҡ-түлек продукттары, фармацевтика һәм косметика изделиелары, балалар туҡланыуы), «Новартис» һәм «Хоффман-ла-Рош» (химия-фармацевтика продукцияһы), «Алюсюисс» (алюминий), Швеция-Швейцарияның АББ концерны — «Асеа Браун Бовери» (электротехника һәм турбина эшләү). Швейцарияны йыш ҡына донъя сәғәт фабрикаһы менән бәйләйҙәр. Иҫке традициялар һәм юғары техник мәҙәниәт нигеҙендә бында абруйлы маркалы сәғәт һәм ювелир изделиелары етештерелә: Rolex, Chopard, Breget, Patek Philippe, Vacheron Constantin һ. б.\nСеймал табыу өлкәһе\nШвейцарияла ҡаҙылмалар юҡ тиерлек. Таш тоҙ һәм төҙөлөш материалдары сәнәғәт әһәмиәтенә эйә.\nШвейцарияла электр энергияһының яҡынса 42 проценты атом электр станциялары, 50 проценты — гидроэлектростанциялар, ҡалған 8 процентын — импортланған нефттән йылылыҡ электр станциялары етештерә. ГЭС-тарҙың күп өлөшө Альп тауҙарында урынлашҡан, унда 40-тан ашыу яһалма күл — һыуһаҡлағыстар булдырылған. «Йәшелдәр» инициативаһы менән яңы АЭС төҙөү ваҡытлыса туҡтатыла. Ә 2050 йылға Швейцария тәбиғәткә ҡарата бөтөнләй нейтраль буласаҡ.\nГотард автомобиль тоннеле\nШвейцария транспорт системаһы «сәғәт кеүек яйға һалынған». Федераль компанияға ҡараған дөйөм файҙаланыуҙағы тимер юлдарҙың 3212 саҡрымы тулыһынса электрлаштырылған. Тауҙарҙа, Симплонды (19,8 саҡрым) индереп, 600-ҙән ашыу туннель һалынған. Таулы төбәктәрҙә фуникулёрҙар һәм канат юлдары эшләй. Юлдарҙың оҙонлоғо — яҡынса 71 мең километр. Сен-Готард, Оло Сен-Бернар һәм башҡа тауҙар аша үтеүсе юлдар мөһим роль уйнай.\n2008 йылдың 27 октябрендә Лозаннала рәсми рәүештә Швейцарияла беренсе ер аҫты метроһы асыла — 5,9 км, 14 станция, поездар автоматик рәүештә, водителһеҙ идара ителә. Быға тиклем метро линиялары өлөшләтә генә ер аҫтынан үтеп, трамвай линияларын хәтерләтә.\nТөп халыҡ-ара аэропорттар — Женева, Цюрих, Базель.\nАуыл хужалығы өсөн малсылыҡ йүнәлеше хас (ит һәм һөт ризыҡтары етештереүгә баҫым яһала), юғары уңдырышлылыҡ һәм хеҙмәт етештереүсәнлеге менән айырылып тора. Ваҡ хужалыҡтар өҫтөнлөк итә. Швейцар сыры донъяның күп илдәрендә бер быуаттан ашыу билдәле. Дөйөм алғанда, ауыл хужалығы илдең аҙыҡ-түлеккә ихтыяжын 56—57 процентҡа ҡәнәғәтләндерә.\nШвейцария донъяның бөтә илдәре менән тиерлек тышҡы сауҙа бәйләнештәрен һаҡлай. Илдең иҡтисады башлыса тышҡы сауҙаға — сеймал һәм ярым әҙер продукция импортына, шулай уҡ сәнәғәт продукцияһын экспортлауға бәйле (туҡыу продукцияһының 50 проценттан ашыуы, машиналар эшләүҙең яҡынса 70 проценты, химик һәм фармацевтиканың 90 проценттан ашыуы, сәғәт сәнәғәтенең 98 проценты экспортҡа сығарыла).\nҮҫешкән сәнәғәт илдәренә Швейцарияның тышҡы сауҙа әйләнешенең 80 проценты тура килә. Европа берлеге илдәре уның төп партнерҙары булып тора — экспорт һәм импорттың 3/4 өлөшөнән ашыуы. Эре тышҡы сауҙа партнерҙары араһында Германия, Франция, АҠШ, Италия, Бөйөк Британия, Бенилюкс бар.\nФайл:Швейцарские Альпы у Фирвальдштетского озера.jpeg\nШвейцар Альптары Вирвальдштетт күлендә эргәһендә\nТрадицион туризм иле булараҡ, Швейцария Европала был өлкәлә ныҡлы урын биләй. Үҫешкән туристик инфраструктураның, матур тәбиғәте һәм матур географик торошо менән бергә тимер юлдар һәм юлдар селтәренең булыуы илгә туристар, башлыса немецтар, американдар, япондар, шулай уҡ һуңғы йылдарҙа урыҫтар, һиндтар, ҡытайҙар ағымын тәьмин итә. Милли килемдең 15 проценты туризмдан килә.\nАльп тауҙары Бөтә Швейцария территорияһының 2/3 өлөшөн биләй һәм йыл һайын Швейцария асыҡ һауала меңдәрсә әүҙем ял яратыусыларҙы йәлеп итә. Илдең иң юғары нөктәһе — Пеннин Альптарында һәм Дюфур түбәһе тип атала (4634 м). Шулай уҡ Швейцарияла Европала диңгеҙ кимәленән 3454 м бейеклектәге Юнгфрауйох тимер юл станцияһы һәм 1600 м бейеклектәге Монштайнда Европала иң бейектә урынлашҡан һыра ҡайнатыу заводы бар.\nШвейцарияның иң билдәле тау саңғыһы һәм рекреацион курорттары:\nШвейцария бөтә донъяла үҙенең шәхси мәктәптәре, ябыҡ пансионаттары һәм университеттары менән билдәле. Швейцария — реформатор педагогиканың тыуған ере, бында белем биреү әле лә Мария Монтессори, Жан Пиаже һәм Рудольф Штайнер принциптарына нигеҙләнә. Уҡытыусыларҙы яҡшы әҙерләү һәм сифат традициялары арҡаһында шәхси секторҙа белем кимәле ярайһы уҡ юғары. Шулай уҡ уҡытыу өсөн тотороҡлоҡ, хәүефһеҙлек һәм абруй кеүек идеаль шарттарҙы тулыландырыусы аспекттарҙы ла телгә алырға кәрәк. Үрҙә һаналған факторҙарҙың барыһы ла бөтә донъянан бик күп талиптарҙы һәм уҡыусыларҙы йәлеп итә. Ҡунаҡхана бизнесының махсуслаштырылған мәктәптәренән тыш, сит телдәр курстары ла бик популяр. Теләһә ниндәй осорға тәғәйенләнгән программалар, ҡағиҙә булараҡ, яҡшы һөҙөмтә бирә һәм хәҙерге заман алымдарын ҡулланып туған телдә һөйләшеүселәр тарафынан алып барыла. Шәхси тел мәктәптәрендә, ҡағиҙә булараҡ, уҡыу урындарының киң спектры һәм өлкәндәр, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн төрлө ҡулайлаштырылған тел программалары тәҡдим ителә. Шәхси уҡыу йорттары айырым абруй ҡаҙана.\nУрта белем биреү сифатын халыҡ-ара тикшереү мәғлүмәттәренә ярашлы, Швейцарияла 10 йыл дауамында (2000—2009йылдар) мәктәпте тамамлаусыларҙың юғары күрһәткестәре эҙмә-эҙлекле юғары. Мәҫәлән, 2000 йылда ОЭСР (Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы) үткәргән PISA (Халыҡ-ара студенттарҙы баһалау программаһы) мәктәбендә белем биреү сифатын баһалау мониторингы буйынса Швейцария 32 илдән 13-сө урынды, ә 2009 йылда — 65 илдән 14-се урынды биләй. Бөтә дүрт тикшеренеүҙә лә (PISA-2000, PISA-2003, PISA-2006 һәм PISA-2009) швейцар уҡыусыларын уҡытыу кимәле ОЭСР -ҙың (Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы) уртаса күрһәткестәренән күпкә юғары була.\nШвейцария шулай уҡ юғары белем биреү йәһәтенән дә яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә. Донъяның иң яҡшы университеттарының халыҡ-ара рейтингында Швейцария ғәҙәттә 4—9 урын биләй, АҠШ, Канада һәм Бөйөк Британиянан ғына ҡалыша.\nШвейцарияла белем алыу Европа стандарттары буйынса бик белемле булмаған ябай кешеләр тарафынан ҡиммәт тип һанала. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияның дәүләт университеттарында уҡыу донъяла иң арзан университеттарҙың береһе булып тора.\n1960 йылдан 2017 йылға тиклем халыҡ һаны буйынса статистика\n1971—2019 йылдарҙа, гражданлыҡты иҫәпкә алып, Швейцария халҡының йәш-енес пирамидалары\n2019 йылда, гражданлыҡты иҫәпкә алып, Швейцария халҡының йәш-енес пирамидалары\n2020 йылға ҡарата дөйөм халыҡ һаны яҡынса 8 667 100 кеше тәшкил итә. Швейцар ҡатын-ҡыҙҙары тәүге балаларын уртаса 30,7 йәштә тыуҙыра. 2021 йыл мәғлүмәттәре буйынса бер швейцар ҡатын-ҡыҙының уртаса 1,58 балаһы бар.\n0—14 йәш: 15,34 % (малайҙар 664 255/ ҡыҙҙар 625 252);\n15—24 йәш: 10,39 % (ир-ат 446 196/ҡатын-ҡыҙ 426 708);\n25—54 йәш: 42,05 % (ир-ат 1 768 245/ҡатын-ҡыҙ 1 765,941);\n55—64 йәш: 13,48 % (ир-ат 569 717/ҡатын-ҡыҙ 563 482);\n65 йәштән өлкәнерәктәр: 18,73 % (ир-ат 699 750/ҡатын-ҡыҙ 874 448) (2020 йыл һандары).\nДөйөм күрһәткестәр: 42,7 йәш\nИр-аттар өсөн: йыл 41,7 йәш\nҠатын-ҡыҙ: 43,7 йәш (2020 йыл күрһәткестәре өсөн)\nКөтөлгән уртаса ғүмер оҙонлоғо\nДөйөм күрһәткестәр: 83,03 йәш\nИр-аттар өсөн: йыл 80,71 йәш\nҠатын-ҡыҙ: 85,49 йәш (2021 йылда мәғлүмәттәре буйынса)\n2021 йылдың 1 ғинуарына Швейцария телдәре картаһы:\nНемец теле (62 %),\nФранцуз теле (23 %),\nИтальян теле (8 %),\nРоманш теле (0,5 %)\nТарихи Швейцар Конфедерацияһы төрлө лингвистик, мәҙәни һәм дини төркөмдәр бергә йәшәү шарттарында барлыҡҡа килә. Халыҡтың 90 проценты — швейцариялылар (шуларҙың 1 миллионы Швейцария гражданлығын алған). Уларҙың уртаҡ теле юҡ. Иң ҙур тел төркөмө: герман-швейцар (65 %), унан һуң франко-швейцарҙар һаны (18 %), итальян-швейцарҙар (10 %). Илдә шулай уҡ римлеләр йәшәй, улар халыҡтың яҡынса 1 процентын тәшкил итә.\nНемец, француз, итальян һәм ретороман теле — Швейцария Конфедерацияһының милли һәм рәсми телдәре.\nШвейцарияның «француз» һәм «немец» өлөштәре араһындағы мөнәсәбәттәр милли тарих үҫешенең төп факторы булып тора. Әммә улар идеалдан алыҫ. XIX быуат башынан, халыҡ тығыҙ йәшәгән француз телле төбәктәр Швейцария территорияһына ҡушылғандан һуң, илдең төп мәҙәни һәм лингвистик өлкәләре араһындағы мөнәсәбәттәр беҙҙең көндәргә тиклем күп һанлы низағтар һәм ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуы менән ҡылыҡһырлана. Хатта был ике мәҙәни-лингвистик община — Рёстиграбен араһында шартлы сик бар. Бәлки, был мөнәсәбәттәрҙә иң киҫкен мәсьәлә яңы Юра кантонын формалаштырыу буйынса низағ булғандыр.\n2019 йылда БМО баһалауынса, Швейцарияла 2,6 миллион иммигрант һәм уларҙың вариҫтары, йәғни ил халҡының 29,9 проценты йәшәй.\nЛозанналағы Нотр-Дам соборы\nШвейцарияның беренсе мәсет — Цюрихта 1963 йылда асылған Мәхмүт мәсете.\n2019 йылға Швейцарияла дин\nҠалған христиандар (5.7%)\nДингә ышанмаусылар (атеистар) (29.5%)\nҡалған диндәр (1.6%)\nМәғлүмәт юҡ (0.8%)\nThe World Factbook мәғлүмәттәре буйынса, 2019 йылға Швейцария халҡының дин буйынса составы: католиктар — 34,4 %, протестанттар — 22,5 %, башҡа христиандар — 5,7 %, мосолмандар — 5,5 %, башҡа диндәр — 1,6 %, атеистар — 29,5 %, мәғлүмәттәр юҡ — 0,8 %.\nИң эре протестант дини ойошмаһы — Швейцария инжил сиркәүҙәре союзы (Schweizerischer Evangelischer Kirchenbund), урындағы сиркәүҙәрҙән тора:\n(күпселектең урындағы сиркәүҙәре)\nБерн-Юра-Золотурндың үҙгәртеп ҡороу сиркәүе (Reformierte Kirchen Bern-Jura-Solothurn) —Берн, Золотурн һәм Юра кантондары цвингликандарын берләштерә, Берн кантонындағы күпселек сиркәүе булып тора\nЦюрих кантонының урындағы инжил реформаһы сиркәүе (Evangelisch-redevorierte Landeskirche des Kantons Zürich) — Цюрих кантоны цвинглиандарын берләштерә, кантондағы күпселектең сиркәүе булып тора.\nАуыл Базель кантоны инжил реформаһы сиркәүе (Evangelisch-reformierte Kirche des Kantons Basel-Landschaft) — Базель-Ланд кантоны цвинглиандарын берләштерә, кантондың күпселек өлөшөнөң сиркәүе\nБазель ҡалаһының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-reformierte Kirche Basel-Stadt) — Базель-Штадт кантоны цвинглиандарын берләштерә, кантондың күпселек өлөшөнөң сиркәүе\nГларус кантонының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-des Reformierte Glarus Landeskirche Kantons)\nАппенцеллдең урындағы инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-refordierte Landeskirche beider Appenzell) — Аппенцель-Ауссеррходендың күпселегенең сиркәүе\nТюргау кантонының инжил сиркәүе (Des Thurgau Landeskirche Evangelische Kantons)\nНёвшатель кантоны инжил-реформат сиркәүе (Église réformée évangélique du canton de Neuchâtel) — Нёвшатель кальвинистарын берләштерә, кантондың күпселек өлөшөнөң сиркәүе\nВо кантонының инжил-реформат сиркәүе (Église Évangélique Réformée du canton de Vaud) — Во кальвинистарын берләштерә, күпселек кантондарҙың сиркәүе булып тора\nШаффхаузен кантонының Инжил-реформат сиркәүе(Evangelisch-Kirche Kantons reformierte Schaffhausen des)\nУрындағы инжил-реформат Граубюнден сиркәүе (Evangelisch-Graubünden Landeskirche reformierte) — немец телле райондарҙағы күпселек диндарҙарҙы берләштерә Урындағы Ааргау реформат сиркәүе (Aargau Reformierte Landeskirche) — кантондың көнбайыш өлөшөндә диндарҙарҙың күпселеген берләштерә (элекке Берн Аргауы)\nСанкт-Галлен кантонының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-St des Kantons reformierte Kirche. Gallen)\nЖеневаның протестант сиркәүе (Protestante Genève de Église) — Женевала кальвинисттарҙы берләштерә\nЖеневаның ирекле инжил сиркәүе (Église Évangélique Libre de Genève) — Женева кальвинистарын берләштерә\nФрибур кантонының инжил-реформат сиркәүе (нем. Evangelisch-Kirche Kantons reformierte Freiburg des, франц. Eglise Du de canton Réformée Evangélique Fribourg)\nЛюцерн кантонының инжил-реформат сиркәүе (нем. Evangelisch-Kirche Kantons Reformierte Luzern des)\nНидвальден инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-Kirche Nidwalden Reformierte)\nОбвальден кантоны общиналарының инжил-реформат сиркәүе ассоциацияһы (Evangelisch Verband der-Kirchgemeinden des Kantons Obwalden reformierten)\nШвиц кантонының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-Schwyz Kantonalkirche reformierte)\nЗолотурн кантонының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-Kirche Kanton Reformierte Solothurn im)\nУрындағы Ури инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-Landeskirche Reformierte Uri)\nВалле инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-des Wallis Reformierte Kirche)\nЦуг кантоны общинаһының инжил-реформат сиркәүе (Evangelisch-des reformierte Zug Kirchgemeinde Kantons)\nТичино инжил-реформат сиркәүе (Evangelica Ticino Chiesa riformata nel)\nШвейцариялағы инжил-методист сиркәүе (Evangelisch-in der Schweiz Kirche methodistische) — Швейцарияның бөтә методистарын берләштерә\nШвейцариялағы конфессиональ айырмалыҡтар һәр ваҡыт лингвистик сиктәргә тап килмәй. Протестанттар араһында француз телле кальвинистарҙыла, немец телле цвинглиандарҙы ла күрергә мөмкин.\nЛютерандарҙың бер өлөшө Швейцария һәм Лихтенштейн инжил-лютеран сиркәүҙәре союзына берләштерелә (Bund Evangelisch-Lutherischer Kirchen in der Schweiz und im Fürstentum Liechtenstein), шул иҫәптән:\nЖенева инжил-лютеран сиркәүе — Женева лютерандарын берләштерә\nБазель һәм Төньяҡ-Көнсығыш Швейцария инжил-лютеран сиркәүе (Evangelisch-Lutherische Kirche Basel und Nordwestschweiz) — ике Базель лютерандарын берләштерә\nБерн инжил-лютеран сиркәүе (Evangelisch-Lutherische Kirche Bern) — Берн лютерандарын берләштерә\nЦюрих инжил лютеран сиркәүе (Evangelisch-Lutherische Kirche Zürich) — Цюрих лютерандарын берләштерә\nЛихтенштейндың инжил-лютеран сиркәүе (Evangelisch-Kirche Fürstentum Lutherische Liechtenstein im) — Лихтенштейн лютерандарын берләштерә\nМоравия сиркәүенең Континенталь Европа провинцияһының (Europäisch-Festländische Provinz der Brüderunität) 5 общинаһы (Берн, Базель, Цюрих, Магден (Ааргау) һәм Магденда (Ааргау) бар.\nМеннониттар Швейцарияның меннонит конференцияһына берләшкән 13 общинанан тора (Konferenz der Mennoniten der Schweiz).\nБашҡа протестанттар төркөмдәре араһынан адвентистарҙы, баптистарҙы, пятидесятник апостолдар сиркәүен, Швейцарияның пятидесятник миссияһын, Ҡотҡарыу Армияһын һ.б. атарға кәрәк.\nБазель епархияһы (Ааргау, ике Базель, Берн, Юра, Люцерн, Шафхаузен, Золотурн, Тургау, Цуг)\nИзге Урстың епархия төбәге (икеһе лә Базелдә һәм Ааргауҙа) — Аргау кантонының көнсығыш өлөшөндәге диндарҙарҙың күбеһен берләштерә (элекке Баден һәм Ирекле амттар графлыҡтары)\nИзге Верена епархия өлкәһе (Берн, Юра һәм Солотурн) — Юра һәм Солотурн диндарҙарының күпселеген берләштерә\nИзге Виктор епархия өлкәһе (Люцерн, Шаффхаузен, Тюргау һәм Цуг) — Люцерн, Шаффхаузен һәм Цуг диндарҙарының күпселеген берләштерә\nХур епархияһы (Граубюнден, Гларус, Нидвальден, Обвальден, Ури, Швиц, Цюрих)\nГраубюнден генераль викариаты — итальян телле һәм ретороман райондарында күпселек диндарҙарҙы берләштерә\nШвица, Ури, Нидвальден һәм Обвальден генераль викариаты — бөтә 4 кантонда ла диндарҙарҙың күпселеген берләштерә\nЦюрих һәм Гларус генераль викариаты\nЛозанна епархияһы (Фрибур, Женева, Нёвшатель, Во)\nФрибур викариаты — кантондағы ышаныусыларҙың күпселеген берләштерә\nЖеневаның епископ викариаты — кантондағы ышаныусыларҙың күпселеген берләштерә\nВо епископаль викариаты\nНёвшатель епископ викариаты\nЛугано епархияһы (Тичино) — кантондағы диндарҙарҙың күпселеген берләштерә\nСанкт-Галлен епархияһы (Аппенцелл һәм Санкт-Галлен) — Аппенцель-Иннерроденда диндарҙарҙың күпселеген берләштерә\nСьон епархияһы (Валле) — кантондағы диндарҙарҙың күпселеген берләштерә\nБарыһы ла туранан-тура Изге Тәхеткә буйһона.\nБазель йәһүд общинаһы (һүрәттә: Базель төп синагогаһы) Швейцарияла беренсе булып дәүләт тарафынан йәмәғәт хоҡуғы институты тип таныла (1973 йыл).\nШвейцарияла иудаизмды швейцария йәһүд общиналары союзы (Schweizerischer Iseraltisher Gemeindebund) кәүҙәләндерә, ул тора:\nБазель йәһүд общинаһы (Basel Israelitische Gemeinde)\nБерн йәһүд общинаһы (Bern Jüdische Gemeinde)\nБремгартен йәһүд общинаһы (Bremgarten Israelitische Cultusgemeinde) (Берн)\nБиель йәһүд общинаһы (Biel Jüdische Gemeinde, Bienne Communauté Juive)\nЗолотурн йәһүд общинаһы (Solothurn Jüdische Gemeinde)\nСент-Галлен йәһүд общинаһы (Jüdische Gemeinde St. Gallen)\nЭндинген йәһүд дини общиналары (Endingen Israelitische Kultusgemeinde) (Санкт-Галлен)\nВинтертур йәһүд общинаһы (Winterthur Israelitische Gemeinde) (Цюрих)\nАгудас Ахим йәһүд общинаһы (Agudas Jüdische Gemeinde Achim) (Цюрих)\nЦюрих йәһүд дини общиналары (Zürich Israelitische Cultusgemeinde)\nЦюрих йәһүд йола общиналары (Zürich Israelitische Religionsgesellschaft)\nЖенева йәһүд общинаһы (Israélite Genève de Communauté)\nНёвшатель кантоны йәһүд общинаһы (Canton de Israélite Communauté Neuchâtel du)\nЛозанна һәм Во кантоны йәһүд общинаһы (Communauté de de Israélite Lausanne ct Vaud et du)\nФрибур йәһүд общинаһы (Israélite Fribourg de Communauté)\nШвейцарияла яҡынса 400 000 мосолман йәшәй, башлыса төрөктәр һәм косоволылар. 2009 йылдың 29 ноябрендә Швейцарияла үткәрелгән дөйөм халыҡ референдумында илдә манаралар төҙөүҙе тыйған конституцияға төҙәтмә ҡабул ителә. Бынан тыш, Швейцарияла хайуандарҙы дин талаптарына яраҡһыҙ һуйыу тыйыла.\nШвейцарияла элек-электән сәйәси һәм хәрби нейтралитет традициялары бар, әммә халыҡ-ара хеҙмәттәшлектә әүҙем ҡатнаша, уның территорияһында күп кенә халыҡ-ара ойошмаларҙың штаб-фатиры урынлашҡан. Швейцария нейтралитеты барлыҡҡа килгән ваҡытҡа ҡарата бер нисә ҡараш бар. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, 1516 йылдың 29 ноябрендә Франция менән «мәңгелек тыныслыҡ» иғлан ителгән солох килешеүе төҙөлгәс, Швейцария нейтралитет статусына эйә була башлай. Артабан Швейцария властары илде нейтралитет билдәләү юлында алға этәргән бер нисә ҡарар ҡабул итә. 1713 йылда Швейцарияның нейтралитетын Франция, Испания, Нидерландтар һәм Англия таный, улар Утрехт килешеүен төҙөй. Әммә 1803 йылда Швейцария Наполеон Францияһы менән хәрби союз төҙөү тураһында килешеү төҙөргә мәжбүр була, уға ярашлы ил хәрби хәрәкәттәр алып барыу өсөн үҙ территорияһын тәьмин итергә, шулай уҡ француз армияһы өсөн хәрби контингент ебәрергә тейеш була. 1815 йылда Вена конгресында Швейцарияның «мәңгелек нейтралитеты» нығытыла. Нейтралитет тулыһынса раҫлана һәм 1815 йылдың 20 ноябрендә Парижда Австрия, Бөйөк Британия, Португалия, Пруссия, Рәсәй һәм Франция ҡул ҡуйған Гарантия акты менән билдәләнә. 1506 йылдың 22 ғинуарында Рим-католик сиркәүе башлығын һәм уның һарайын һаҡлау өсөн Швейцария гвардияһына нигеҙ һалына. Беренсе швейцар гвардияһының дөйөм һаны — 150 (әлеге ваҡытта — 110).\nШвейцарияның тышҡы сәйәсәте, был илдең конституцияһына ярашлы, даими нейтралитеттың халыҡ-ара хоҡуҡи статусын иҫәпкә алып төҙөлә. Швейцарияның нейтралитет сәйәсәтенең башланыуын ниндәй ҙә булһа дата менән бәйләүе ҡыйын. Швейцария тарихсыһы Эдгар Бонжур: «Швейцария нейтралитеты төшөнсәһе швейцария милләте төшөнсәһе менән бер үк ваҡытта барлыҡҡа килгән», — тип әйтә. Ун дүртенсе быуатта уҡ Швейцария конфедерацияһын тәшкил иткән айырым кантондар килешеүҙәрендә күршеләре менән «stillsitzen» (һүҙмә-һүҙ «тыныс ҡына ултырыу») тигән немец термины ҡулланыла, был яҡынса һуңғы нейтралитет төшөнсәһенә тап килә.\nШвейцарияның даими нейтралитеты дүрт халыҡ-ара хоҡуҡи актҡа ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә: 1815 йылдың 8 (20) мартындағы Вена Конгресы Акты, 1815 йылдың 8 (20) мартындағы Вена конгресының 90-сы һанлы Актына ҡушылыу, дәүләттәрҙең Гельветик Союз эштәре буйынса декларацияһы һәм Швейцарияның даими нейтралитетын таныуға һәм гарантиялауға һәм уның территорияһының тейелгеһеҙлегенә ҡағылышлы Акт. Был юлды тик тышҡы факторҙар йоғонтоһонда ғына һайлаған башҡа илдәрҙән айырмалы рәүештә (мәҫәлән, һуғышта еңелеү һөҙөмтәһендә), Швейцарияның нейтралитеты шулай уҡ эске сәйәси сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килә: нейтралитет, милләтте берләштереү идеяһы булып, аморф конфедерациянан үҙәкләштерелгән федераль ҡоролошҡа тиклем уның дәүләтселеге эволюцияһына булышлыҡ итә.\nДаими ҡораллы нейтралитет сәйәсәте барышында Альп Республикаһы ике емергес донъя һуғышында ҡатнашыуҙан ситтә ҡалып, халыҡ-ара абруйын нығытыуға өлгәшә, шул иҫәптән күп һанлы аралашлыҡ тырышлығы һөҙөмтә бирә. «Хөкүмәттәр араһында түгел, ә илдәр араһында» бәйләнештәрҙе һаҡлау принцибы, сәйәси йә идеологик ҡараштарға ҡарамай, һәр кем менән диалог алып барырға мөмкинлек бирә.\nШвейцария дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙгән өсөнсө дәүләттәр мәнфәғәтен яҡлай (мәҫәлән, 1955 йылда Ираҡта СССР мәнфәғәттәре, 1982 йылғы Англия-Аргентина конфликты ваҡытында Аргентинала Бөйөк Британия; әлеге ваҡытта Швейцария АҠШ-тың Ирандағы мәнфәғәттәрен, 2008 йылда, был илдәр араһында дипломатик мөнәсәбәттәр өҙөлгәндән һуң, Грузияла Рәсәй Федерацияһының мәнфәғәттәрен сағылдыра). Швейцария үҙ биләмәһендә конфликт яҡтар араһында туранан-тура һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн (Таулы Ҡарабах, Абхазия һәм Көньяҡ Осетия проблемалары, Кипр көйләүе һ. б.) мөмкинлек биреп, үҙенең "изге хеҙмәттәр"ен күрһәтә.\nХәҙерге заманда булған нейтралитеттың бөтә төрҙәренән швейцар төрө иң оҙайлыһы һәм эҙмә-эҙлеклеһе булып тора. Бөгөнгө көндә Швейцария конфедерацияһы бер ниндәй ҙә хәрби союзға йәки Европа берләшмәһенә инмәй.\nҺуңғы йылдарҙа, Европалағы һәм донъялағы үҙгәрештәргә бәйле, хөкүмәттә һәм ижтимағи фекерҙә Евросоюз менән интеграцияны көсәйтеү һәм нейтралитет принцибын һығылмалыраҡ аңлатыу файҙаһына кәйеф арта бара.\n2004 йылдың майында Европа союзы — Швейцария сектор килешеүҙәренең "икенсе пакеты"на ҡул ҡуйыла. Ул «беренсе пакет» менән бергә (2002 йылдың 1 июнендә үҙ көсөнә инде) Швейцарияның Союзға инеүенә альтернатива булып тора.\n2005 йылда үткәрелгән милли референдум сиктәрендә, Швейцария халҡы Швейцарияның Шенген һәм Дублин килешеүҙәренә ҡушылыуы тураһындағы мәсьәләне ыңғай хәл итә (Европа берлеге менән был туралағы килешеү «икенсе пакеттың» бер өлөшө булып тора), шулай уҡ 2004 йылда Берлеккә ингән Европа берләшмәһенең яңы ағзаларына Швейцария менән Европа берләшмәһе араһында хәрәкәт итеү азатлығы тураһындағы килешеү положениеларын (сектор килешеүҙәренең "беренсе пакетының бер өлөшө) оҙайтыу. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияның Евросоюзға инеү мәсьәләһен элекке кеүек «стратегик маҡсат» түгел, ә бары тик «сәйәси вариант», йәғни мөмкинлек кенә итеп ҡарарға ҡарар ителә.\n1959 йылда Швейцария Европа ирекле сауҙа ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, 2002 йылда БМО-ға инә.\nБазель художество музейы — донъялағы иң боронғо йәмәғәт художество музейы (1661 йылда асыла)\nИлдең мәҙәниәте, бер яҡтан, немец, француз һәм итальян мәҙәниәте йоғонтоһонда, икенсе яҡтан, һәр кантондың айырым үҙаңы нигеҙендә үҫешә. Шуға ла «Швейцария мәҙәниәтенең» ысынбарлыҡта нимә икәнен аныҡ ҡына әйтеүе бик ауыр әле. Швейцарияның үҙендә «Швейцария мәҙәниәте» (ғәҙәттә фольклор) һәм «Швейцариянан мәҙәниәт» — швейцария паспортлы кешеләр эшләгән бөтә жанрҙар араһында айырма бар. Мәҫәлән, альпенхорндарҙа уйнаусы музыканттар берләшмәләре күберәк «швейцария мәҙәниәте» булып тора, ә «Yello», «Gotthart», «Krokus» һәм «Samael» рок-төркөмдәре Швейцариянан. «Готик рок» жанрында эшләүсе Тило Вольф һәм уның «Lacrimosa» төркөмө музыкала сағыу вәкил булып тора.\nБазель, Цюрих, Берн, Лугано, Сент-Галлен, Женева, Лозанна, Фрибур һәм Невшатель университеттары бар (Швейцарияла берҙәм милли университет юҡ, уның ролен ниндәйҙер кимәлдә Цюрихтағы Юғары техник училище уйнай). Шулай уҡ Лозаннала ла бар, Санкт-Галленда Юғары иҡтисад мәктәбе эшләй. Профессиональ уҡыу йорттары селтәре үҫешкән. Студенттар араһында байтағын сит ил кешеләре тәшкил итә. Дөйөм белем биреү мәктәптәре менән бер рәттән бөтә донъяла юғары баһа алған өҫтөнлөклө шәхси колледждар эшләй.\nШвейцарияла хәҙерге швейцар пластикаһына нигеҙ һалыусы билдәле скульптор Герман Халлер тыуа, йәшәй һәм эшләй.\nШвейцария менән күп кенә әҙәби хикәйәттәр бәйле. Мәҫәлән, «Шерлок Холмс тураһында яҙмалар» арҡаһында Райхенбах шарлауығы матур урын булараҡ ҡына түгел, ә профессор Мориарти ҡәбере булараҡ та билдәле. Шильон һарайы тарихы Байронды «Шильон тотҡоно» әҫәрен ижад итергә илһамландыра. Виктор Франкенштейн, Мэри Шеллиҙың «Франкенштейн», йәки «Хәҙерге Прометей» романындағы персонаж. Монтрёға Хемингуэйҙың «Һау бул, ҡорал!» романы геройҙары килә. Рус әҙәбиәтенән Ури кантоны гражданины Николай Ставрогин, Достоевскийҙың «Ендәр» романы геройы.\nМонтрё һәм Женева күле менән «Deep Purple» төркөмөнөң билдәле йыры бәйле «On the Water Smoke» («Montreaux out to We came all, on the…shoreline Geneva lake»).\nЖан-Жак Руссо, Иtремия Готтельф, Мадам де Сталь, Шарль Фердинанд Рамю һәм башҡалар.\nШвейцар әҙәбиәтенең иң билдәле әҫәре, моғайын, Хайдиҙың хикәйәһелер. Швейцария Альптарында олатаһы менән йәшәгән етем ҡыҙҙың был тарихы әлегә тиклем иң популяр балалар китаптарының береһе булып тора, ул Швейцария символдарының береһенә әүерелгән. Уны ижад иткән яҙыусы Иоганна Шпири (1827—1901) шулай уҡ балалар өсөн башҡа китаптар ҙа яҙа.\nШвейцарияла саңғыла шыуыу һәм альпинизм бик популяр. Давос, Изге Мориц һәм Зерматт кеүек урындар донъялағы иң яҡшы саңғы үҙәктәре булып тора. Күрше Австриялағы кеүек үк, саңғы спорты иң популяр саңғы спорты төрҙәренең береһе булып тора. Швейцар саңғысылары XX һәм XXI быуаттарҙа донъяла иң көслөләр иҫәбенә инә.\nШвейцария Санкт-Морицы ике тапҡыр (1928 һәм 1948) ҡышҡы олимпия уйындарын ҡабул итә.\nШвейцария сәйәхәттәр яһау өсөн бик ҡулай ил булып тора. Төрлө тәбиғәт мөйөштәрен һәр кем үҙенө оҡшаған һәм теләгенә ҡарап йәйәүлеләр һуҡмаҡтарын һайларға була. 180-дән ашыу киң селтәрле маршрут бар.\nШвейцария велосипедтар иле булып тора. Был эшмәкәрлек төрө генә түгел, тәбиғәттә сәләмәт ял итеүҙең бер ысулы. Илдә 3300 километр велосипед маршруты бар, улар бөтә ҡатмарлыҡ кимәле өсөн бик ҡулай. 1998 йылда башлап ебәрелгән «Veloland Schweiz» проекты туғыҙ милли велосипед маршруты селтәре булып тора. Швейцарияның ҡайһы бер ҡалаларында велосипедты аҡсалата залог йәки документ менән бушлай ҡуртымға алырға мөмкин булған программа бар.\nШвейцария тәбиғәте ҡаяға үрмәләү өсөн бик ҡулай\nЦюрихта халыҡ-ара футбол һәм хоккейҙың етәксе органдары, Халыҡ-ара футбол ассоциациялары федерацияһы (ФИФА) һәм Халыҡ-ара хоккей федерацияһы (ИИХФ) штаб-фатиры, башҡа күп кенә халыҡ-ара спорт федерацияларының штаб-фатиры Швейцарияла урынлашҡан. Мәҫәлән, Лозаннала Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК), Халыҡ-ара олимпия комитеты Олимпия музейы һәм Спорт арбитраж суды (CAS) урынлашҡан.\nХоккей, теннис, футбол һәм спорттың ҡышҡы төрҙәре ҙур популярлыҡ менән файҙалана.\nШвейцарияла милли ашҮҙгәртергә\nШвейцар аш-һыуы, күрше илдәрҙең (Германия, Франция һәм Италия) көслө йоғонтоһона ҡарамаҫтан, бөтә донъя буйынса тәмлетамаҡтарҙың танылыуына лайыҡ, уның үҙенең һирәк булған затлы ашамлыҡтары күп. Швейцарияның төп күренеклеһе — шоколад. Швейцария мәҙәни һәм милли төрлөлөгө менән генә түгел, шулай уҡ француз, итальян, немец аш-һыуын бай һайлап алыуы менән дә билдәле. Швейцарияның традицион туҡланыуы бер нисә фундаменталь компонентҡа нигеҙләнгән. Швейцар аш-һыуының киң таралған компоненттары: һөт, май, сыр, картуф, кукуруз, сөгөлдөр, кәбеҫтә, ярайһы уҡ аҙ миҡдарҙа ит һәм тейешле һайлап алынған ароматик тәмләткестәр һәм үләндәр гөлләмәһе. Швейцарияла малсылыҡ бик ныҡ алға китһә лә, швейцарҙар өҫтәлендә ит һаман да йыш ҡунаҡ булып тормай.\nШвейцарияға хас аш-һыу:\nБазель брунеле (Печенье)\nШвейцарса колбасный салаты\nСырлы швейцар ашы\n«Лотос тажы» печеньеһы\nШоколад Швейцарияла XVIII быуаттан етештерелә, әммә XIX быуат аҙағында конширование һәм темперирование кеүек заманса технологиялар уйлап табып, уны юғары сифатлы етештереү мөмкинлеген бирә. Шулай уҡ Даниэль Петрҙың 1875 йылда һөтлө ҡаты шоколад уйлап табыуы ла яңылыҡ булып тора.\nШвейцарияла 2 ғинуар — Изге Бертхольд көнө.\nЖеневала Эскалад байрамы 12 декабрҙә билдәләнә.\n1 август — Конфедерация көнө (Швейцарияның Милли байрамы). Был көндө бөтә кантондарҙа ла күмәк байрам үткәрелә, фейерверктар ойошторола.\nЦюрихта апрель айында Шестизвонье— яҙҙың үҙенсәлекле осрашыуын билдәләйҙәр.\nАппенцелль-Ауссерроден кантонында Иҫке Яңы йыл билдәләнә — Сильвестерклаус.\nОйошмаларҙың эш сәғәтеҮҙгәртергә\nШвейцария учреждениелары эш көндәрендә 8:00 -ҙән 12:00-гә тиклем һәм 14:00 -ҙән 17:00-гә тиклем асыҡ. Шәмбе һәм йәкшәмбе — ял көнө.\nШвейцария банктары, ял көндәренән тыш, ғәҙәттә, 8:30-ҙан 16:30-ға тиклем асыҡ була. Аҙнаһына бер тапҡыр банктар ғәҙәттәгенән оҙағыраҡ эшләй, быны һәр аныҡ урында асыҡларға кәрәк. Ҙур ҡалаларҙа почта бүлексәләре эш көндәрендә 8:30-ҙан 12:00-гә тиклем һәм 13:30 -ҙан 18:30-ға тиклем эшләй, шәмбе 7:30-ҙан 11:00-гә тиклем, йәкшәмбе — ял көнө.\nВокзалда һалдат ял минуттарында\nФайл:Радиолокационная станция на вершине горы Пилатус.jpeg\nПилатус тауы түбәһендә радиолокация станцияһы 2016\nШвейцарияның 2017—2020 йылдарға хәрби бюджеты 20 миллиард франк (20,68 млрд АҠШ доллары), йәғни йылына яҡынса 5 миллиард франк күләмендә раҫлана.\nДаими хәрби көстәрҙә яҡынса 5000 кеше (кадр составы ғына).\n240200 кеше тирәһе резервта.\nХәрбиләштерелгән көстәр: граждандар оборонаһы көстәре — 280 000. Швейцарҙар традиция буйынса хәрби ҡоралды өйҙә тоторға хоҡуҡлы.\nКомплектлау: хәрби хеҙмәткә саҡырыу буйынса һәм профессиональ нигеҙҙә.\nХеҙмәт срогы: 18-21 аҙна (19-20 йәштәрҙә), һуңынан 3 аҙналыҡ 10 яңыртыу курсы (20 — 42 йәштәр).\nМобилизация ресурстары 2,1 миллион кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 1,7 миллион кеше хәрби хеҙмәткә яраҡлы.\nХәрби хеҙмәттән баш тартып маташыуҮҙгәртергә\nШвейцарияла регуляр армиянан баш тартҡыу мәсьәләһе буйынса ике тапҡыр (1989 һәм 2001) референдумдар үткәрелә: ике тапҡыр һөҙөмтә кире була..\nШвейцария, уның милли баҙарының ғәҙәттән тыш сикләнеүенә ҡарамаҫтан, электрон һәм «ҡағыҙ» киң мәғлүмәт саралары селтәре ныҡ үҫешкән.\nШвейцарияла хәҙерге заман гәзит баҙарының үҫеше Реформация йоғонтоһо аҫтында башлана. 1610 йылда Базель ҡалаһында Швейцарияның беренсе даими гәзите — «Ординари-Цайтунг» сыға. 1620 йылда Цюрихта гәзиттәр баҫыла башлай, уларҙың береһе — «Ординари-Вохенцайтунг», илдең рәсми булмаған «төп» гәзите "Нойе Цюрхер Цайтунг"тың туранан-тура башлап ебәреүсеһе тип һанала. 1827 йылда Швейцарияла 27 гәзит сыға. 1830 йылдағы революцион ваҡиғаларҙан һуң цензура бөтөрөлгәс, баҫмалар һаны бик тиҙ арта башлай, ә 1857 йылда Конфедерацияла 180 гәзит баҫылып сыға. Швейцарияның иң күп гәзиттәре XX быуаттың 30-сы йылдарҙа (400-ҙән ашыу) сыға. Һуңынан уларҙың һаны кәмей башлай һәм был процесс беҙҙең көндәргә тиклем дауам итә.\nБеренсе бөтә Швейцария надрарегиональ гәзите — «Швайцер Цайтунг» 1842 йылда Санкт-Галлен ҡалаһында баҫыла башлай. Ул ваҡытта Швейцария матбуғат киңлегенең үҙенсәлеге булып гәзиттәрҙең киҫкен идеологик бүленеше тора — католик-консерватив йүнәлештәге гәзиттәргә либераль-прогрессив баҫмалар ҡаршы тора. 1893 йылда Цюрихта «Тагес-Анцайгер» гәзите сыға башлай, тәүге «партиянан өҫтөнлөклө» (был йәһәттән «бойондороҡһоҙ») гәзите.\n1850 йылда «Der Bund» гәзите барлыҡҡа килгәс, Швейцарияла профессиональ редакциялы беренсе даими гәзит сыға. «Neue Zürcher Zeitung» (2005 йылдың ғинуарында үҙенең 225 йыллыҡ юбилейын билдәләй) мөхәрриәт составында аныҡ темаларға (сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт һ. б.) ҡағылышлы махсус бүлектәр булдырған беренсе гәзит була.\nБөгөнгө көндә йән башына ваҡытлы баҫмалар һаны буйынса Швейцария донъяла тәүге урындарҙың береһен биләй. Шуға ҡарамаҫтан, 200-гә яҡын төп көндәлек Швейцария гәзиттәренең күпселеге (уларҙың дөйөм тиражы яҡынса 3,5 миллион дана) көслө «провинциализм» менән айырылып тора һәм башлыса урындағы ваҡиғаларға йүнәлтелә.\nБөгөн Швейцарияның немец телле алдынғы гәзиттәренән — «Blick» бульвар гәзите (275 000 дана), Цюрихта сыҡҡан яҡшы мәғлүмәтле «Тагес Анцайгер» (259 000 дана, Мәскәүҙә хәбәрсеһе бар) һәм Цюрихта баҫылған «Нойе Цюрхер Цайтунг» (139 000 дана) бар. Француз теллеләр араһында лидерҙар араһында — «Матэн» (187 мең дана), «Ле Тан» (97 мең дана), «Van Catre-er» (97 мең дана), «Tribune de Genève» (65 мең дана), итальян теллеләр араһында — «Corriere del Ticino» (24 мең дана).\nБаҙарҙың һиҙелерлек өлөшөнбушлай таратылған бульвар «транспорт гәзиттәре» (башлыса йәмәғәт транспорты туҡталыштарында таратыла) «20 минут» (яҡынса 100 мең дана) һәм «Метрополь» (100 мең дана самаһы) биләй. 130 мең дана), шулай уҡ «COOP-Zeitung» (1,5 миллион дана самаһы) һәм «Vir Bruckenbauer» (1,3 млн дана) реклама-корпоратив баҫмалары. Был гәзиттәрҙә мәғлүмәт-аналитик бүлектәр юҡ.\nШвейцарияның федераль әһәмиәткә эйә булған күпселек эре гәзиттәре рәсми тираждарын даими кәметә. 2004 йылда Швейцарияның иң ҙур «Blick» бульвар гәзитенең тиражы яҡынса 275 мең дана тәшкил итә. Берне агломерацияһында һәм ҡайһы бер күрше ҡалаларҙа баҫылған «Де Бунд» мәғлүмәт гәзите әлеге ваҡытта көнөнә 60 000 дананан саҡ ҡына күберәк һатыла. Һуңғы өс йылда Sonntangszeitung популяр гәзитенең тиражы 8,6 процентҡа кәмей һәм әлеге ваҡытта 202 000 дана тәшкил итә, шул уҡ осорҙа «Зоннтангсцайтунг» гәзитенең күсермәләре һаны 312 000 данаға тиклем кәмей.\nПопуляр Берн гәзите «Бернер Цайтунг» (уның тиражы — 163 мең дана) ғына үҙ позицияларын һаҡлап ҡала ала. «Швайцер Иллюстрирте» (255,7 мең дана) киң һорау менән файҙаланған бульвар журнал һәм был Швейцарияның «Фэктс» төп мәғлүмәт журналының тираждарын 80 мең данаға тиклем кәметеүе фонында. Бындай тенденциялар, иң элек, баҫтырылған реклама иғландары иҫәбенең кәмеүенә һәм «интернет-прессаның» киң танылыу алыуына бәйле. 2007 йылдың июлендә «Фэктс» журналы ябыла.\nШвейцарияла киң мәғлүмәт саралары үҫеше өсөн уңайһыҙ шарттар әйләнештең ҡыҫҡарыуына ғына түгел, ә «структур ҡыҫҡартыуҙар» үткәреү кәрәклегенә лә килтерә. Шулай итеп, 2003 йылда Швейцарияның «SF-DRS» телекомпанияһының Мәскәү хәбәрсе контораһы ябыла («Тагес-Анзейгер» гәзите хәбәрсеһенән башҡа, Мәскәүҙә швейцар «немец телле» «ДРС» радиоһы вәкиле генә ҡала). Рәсәйҙән мәғлүмәт биреү хәҙер башҡа немец телле илдәрҙең, тәү сиратта Германия гәзиттәренең Мәскәү хәбәрселәренең яҙма материалдары менән шөғөлләнеүсе күп кенә Швейцария гәзиттәре өлгөһөндә алып барыласаҡ. СФ-1 телеканалының үҙенә килгәндә, ул хәҙер «Рәсәй картинаһын» Австрияның RUF телеканалы ярҙамында аласаҡ.\nШвейцарияның телевизион баҙары Швейцария радио һәм телевидение йәмғиәте тарафынан контролдә тотола (нем. Schweizerische Radio- und Fernsehgesellschaft, SRG, француз теле: Schweizerische Radio- und Fernsehgesellschaft, SRG, Fr. Société suisse de radiodiffusion et télévision, ССР, ул. Socièta svizzera di radio-television, SHORT). Радио һәм телевидение тапшырыуҙары немец телендә алып барыла (ғәмәлдә «немец телле» телевидениеның 80 проценты тиерлек «әҙәби» немец теленән ныҡ айырылып торған диалекттарҙа, француз һәм итальян телдәрендә (Граубюнден кантонында — шулай уҡ романш телендә) сығарыла. Формаһы буйынса «SHORT» акционерҙар йәмғиәте булып тора, әммә, иҡтисадтың башҡа тармаҡтарындағы Швейцария акционерҙар йәмғиәте кеүек үк, ғәмәлдә дәүләттән дотация алыусы дәүләт структураһы булып тора.\nБындай дотация рәсми рәүештә «дүрт телле» милли телевизион тапшырыуҙар системаһына ярҙам итеү кәрәклеге менән аҡлана, бигерәк тә күрше илдәрҙең, тәү сиратта Германияның, шулай уҡ Францияның һәм Италияның телеканалдары Швейцарияла ирекле ҡабул ителеүе иҫәпкә алына. Әгәр 2000 йылда SRG SSR-ы үҙаллы 24,5 миллион швейцар франкы табыш алһа. 2002 йылда уның юғалтыуҙары 4,4 миллион швейцар франкы тәшкил итә. Был һөҙөмтәгә илдәге уңайһыҙ иҡтисади хәл дә, рекламаның булмауы ла, шулай уҡ абонемент түләүҙәренән азат ителгән телесигнал ҡулланыусылар категорияларының артыуы ла сәбәпсе була. Был йәһәттән 2004 йылда дәүләт SRG SSR-ға ярҙам итеү өсөн 30 миллиондан ашыу швейцар франкы бүлергә мәжбүр була.\nШвейцар телеканалдары SRF1 һәм SRF zwei (SRG TRK SRG дәүләт телерадиокомпанияһы күрһәтә, ул ТРК SRG составына инә) башлыса спорт һәм социаль-сәйәси программаларға «прайм-тайм» бүлә, шуға күрә швейцар тамашасыһы үҙенең «күңел асыу ихтыяждарын», ҡағиҙә булараҡ, сит ил телерадиокомпаниялары ярҙамында ҡәнәғәтләндерә. Шәхси радиотапшырыуҙарға килгәндә, шәхси радиотапшырыуҙарҙан айырмалы рәүештә, ул дәүләт телевидениеһына реаль альтернатива булараҡ Швейцарияла әлегә аяҡҡа баҫа алмай.\nШвейцария телевидениеһы аудиторияһының 3 процентын тиерлек яулаған TV3 (Швейцария) һәм Tele 24 шәхси телеканалдары баҙарҙа үҙ-үҙен ҡәнәғәтләндереү кимәленә етә алмай һәм 2002 йылда уларҙың эше туҡтатыла. 2003 йылдың ноябрь башында Швейцарияла шәхси телевидение булдырыу буйынса сираттағы ынтылыш башлана. Федераль совет (ил хөкүмәте) U1 телеканалына тейешле лицензия бирә (телеканал). Лицензия 10 йылға бирелә һәм «немец телле» программаларҙың дөйөм милли тапшырыуына хоҡуҡ бирә. 2005 йыл башына канал Швейцарияның электрон медианалығында һиҙелерлек урын ала алмай.\nШвейцарияның шәхси телерадиотапшырыуҙар алып барыусылары өсөн һаман да бик ҡатмарлы баҙар булыуының сәбәбе тәү сиратта закондар сығарыу базаһының уңайһыҙ шарттары менән бәйле. Тағы ла бер сәбәп — Швейцария телевидениеһында урынлаштырылған рекламаларҙың сағыштырмаса аҙ проценты. Әгәр Германияла бөтә рекламаларҙың 45 проценты тиерлек телевизорҙа урынлаштырылһа, Швейцарияла был күрһәткес ни бары 18,1 % тәшкил итә (кКонфедерациялағы рекламаның дөйөм күләменең 43 проценты гәзиттәргә тура килә).\nШвейцарияның 1991 йылдың 21 июнендәге «Телерадиотапшырыуҙар тураһындағы законы» әлеге ваҡытта камиллаштырыу фазаһын үтә һәм уның яңы версияһы телевидение һәм радио өлкәһендә шәхси эшмәкәрлек өсөн күберәк мөмкинлектәр бирергә тейеш, бигерәк тә өҫтәмә реклама йәлеп итеү йәһәтенән.\nОфициальный сайт федеральных учреждений Швейцарии — конституция, законы, официальная информация (нем.))\nСайт об истории Швейцарии (нем.))\n↑ André Holenstein; André Holenstein Die Hauptstadt existiert nicht. UniPress - Forschung und Wissenschaft an der Universität Bern (2012). 16 август 2019 тикшерелгән.\n↑ Oliver Zimmer In Search of Natural Identity: Alpine Landscape and the Reconstruction of the Swiss Nation (инг.) // Comparative Studies in Society and History. — 1998/10. — В. 4. — Т. 40. — С. 637–665. — ISSN 0010-4175&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&bf=4&b=&d=0&ys=&ye=&lng=&ft=&mt=&dt=&vol=&pt=&iss=&ps=&pe=&tr=&tro=&cc=UNION&i=1&v=tagged&s=0&ss=0&st=0&i18n=ru&rlf=&psz=20&bs=20&ce=hJfuypee8JzzufeGmImYYIpZKRJeeOeeWGJIZRrRRrdmtdeee88NJJJJpeeefTJ3peKJJ3UWWPtzzzzzzzzzzzzzzzzzbzzvzzpy5zzjzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzztzzzzzzzbzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzvzzzzzzyeyTjkDnyHzTuueKZePz9decyzzLzzzL*.c8.NzrGJJvufeeeeeJheeyzjeeeeJh*peeeeKJJJJJJJJJJmjHvOJJJJJJJJJfeeeieeeeSJJJJJSJJJ3TeIJJJJ3..E.UEAcyhxD.eeeeeuzzzLJJJJ5.e8JJJheeeeeeeeeeeeyeeK3JJJJJJJJ*s7defeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeSJJJJJJJJZIJJzzz1..6LJJJJJJtJJZ4....EK*&debug=false 1475-2999, 0010-4175. — DOI:10.1017/S0010417598001686\n↑ US is still by far the richest country, China fastest growing. www.digitaljournal.com (2010-10-09). 16 август 2019 тикшерелгән.\n↑ Franc's rise puts Swiss top of rich list (2011-10-19). 16 август 2019 тикшерелгән.\n↑ Mercer | Zürich mit der zweithöchsten Lebensqualität weltweit. www.mercer.ch. 16 август 2019 тикшерелгән.\n↑ Население кантонов Швейцарии (2018). Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 октябрь 2018. 19 октябрь 2018 тикшерелгән.\n↑ 10,0 10,1 Aussenhandel der Schweiz, 2018 (де). Bundesamt für Statistik (2017-01-26). 29 июль 2019 тикшерелгән.\n↑ Your monthly salary.\n↑ 27,00 27,01 27,02 27,03 27,04 27,05 27,06 27,07 27,08 27,09 27,10 27,11 27,12 27,13 27,14 27,15 27,16 27,17 27,18 27,19 27,20 27,21 27,22 27,23 27,24 27,25 27,26 27,27 27,28 27,29 27,30 27,31 27,32 27,33 27,34 27,35 27,36 27,37 27,38 27,39 27,40 27,41 27,42 27,43 27,44 27,45 27,46 27,47 27,48 27,49 27,50 27,51 27,52 27,53 база данных Всемирного банка — Донъя банкы.\n↑ 32,0 32,1 32,2 32,3 32,4 file-icon\n↑ Avrupa hâlâ Ortaçağ’da (Европа всё ещё в Средних Веках) (төр.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 декабрь 2009. 5 декабря 2009\n↑ «Swiss voters were misled» 30 ноября 2009 (инг.)\n↑ Швейцария утвердила военный бюджет в размере €18,3 млрд на ближайшие 3 года (рус.) (2016-09-20). 13 июнь 2017 тикшерелгән.\n↑ Институт Европы РАН. Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 сентябрь 2015. 1 июнь 2015 тикшерелгән.\nКружков В., Марков О. 200 лет без войн. Швейцарский нейтралитет в новом веке. // Международная жизнь, № 8, 2002. Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 ғинуар 2009.\nШвейцария Open Directory Project (dmoz) һылтанмалар каталогында.\nҠалып:Швейцария в темах Ҡалып:Кантоны Швейцарии Ҡалып:Столицы кантонов Швейцарии Ҡалып:Европа Ҡалып:ОЭСР Ҡалып:Франкоязычные страны Ҡалып:Нейтральные государства\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Швейцария&oldid=1116689 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 22 март 2022 в 21:31\nБыл бит һуңғы тапҡыр 21:31 22 март 2022 үҙгәртелгән.


акт доброй воли 🎓²\n«акт доброй воли» в словарях и энциклопедиях | перевод «акт доброй воли»\nСмотреть что такое "акт доброй воли" в других словарях:\nДз..ная г.сторыя доктара Джэк.ла . м.стэра Хайда. The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde, Belarusian edition, Stevenson Robert Louis, Лонданскі адвакат па імя Габрыэль Джон Аттерсон расследуе дзіўныя падзеі паміж яго старым сябрам, доктарам Генры Джэкіла і зла Эдвард Хайд.Калі я вяртаўся з гэтых экскурсій, я часта… Категория: Фантастика и фэнтези Подробнее Купить за 964 руб\nДругие книги по запросу «акт доброй воли» >>


Домой Строительный инструмент СпецЭлектрод\nПредыдущая статьяАРХИТИВ ООО\nСледующая статьяРемонт квартир в Красноярске. Тел. 2409019. Лепка. — YouTube


ЯРОСЛАВСКОЕ СРАЖЕНИЕ — История России до 1917 года\nРоссийский исторический словник, События, Удельная (Ордынская) Русь Большая Российская энциклопедия", Большая советская энциклопедия, Википедия, Советская историческая энциклопедия, Энциклопедия "История отечества" (1997), Энциклопедия "Святая Русь", Ярославль\n« ЯНТАРНАЯ КОМНАТА » История государства Российского. Часть 28. Съезд князей в Любече


Кирәбе — Башҡорт Википедияһы\n54°33′06″ с. ш. 59°15′52″ в. д.HGЯO\n80 253 840 001\n80 653 440 101\nКирәбе (рус. Кирябинское) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 485 кеше. Почта индексы — 453725, ОКАТО коды — 80253840001.\n1767 йылда Кирәбе йылғаһы буйында баҡыр руднигы асыла. Кем уны асҡан - билдәһеҙ. Әммә рудник 1827 йылға тиклем эшләй. Ул йылға исеменән Кирәбе тип атала, һуңғараҡ ул ауылға әйләнә. XIX быуаттың 30-сы йылдарынан бында алтын сығара башлайҙар. Тәртип бында бик ҡаты булған, рудник менән десятник идара иткән, ул ғәйеплеләрҙе аяуһыҙ ҡамсылаған. Рудник һөргөн урыны була. 1773 йылда баш күтәргән башҡорттар, бөтә документацияһын юҡ итеп, 268 рудник кешеһен «әсирлеккә» ала һәм карателдәрҙән алыҫҡа, үҙҙәренең ауылдарына алып сыға. 1839 йылда Кирәбе руднигында 73 йортта 204 ир-егет, 213 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. 1920 йылда 369 йортта 1899 кеше йәшәй.\n1866 йылда 130 йортта 652 кеше йәшәгән. 1900 йылда сиркәү, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, һыу тирмәне теркәлгән. 20 быуат башында хәҙерге статусын ала.\nКирәбе ауылы — административ үҙәк. Ауылда төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.\n1920 йыл 26 август 1899\n1939 йыл 17 ғинуар 1204\n1959 йыл 15 ғинуар 1002\n1989 йыл 12 ғинуар 556\n2002 йыл 9 октябрь 593\n2010 йыл 14 октябрь 485 227 258 46,8 53,2\n2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, милләттең күпселеге урыҫтар (75 процент) һанала.\n1900 йылда 1143 кеше йәшәгән.\nКирәбе йылғаһы (Урал йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.\nЯҡындағы тимер юл станцияһы (Учалы): 32 км\nЯр урамы (рус. Береговая улица)\nҠамыш тыҡрығы (рус. Камышинский переулок)\nУрман тыҡрығы (рус. Лесной переулок)\nҮҙән тыҡрығы (рус. Логовой переулок)\nЙәштәр тыҡрығы (рус. Молодежный переулок)\nНикольский урам (рус. Никольская улица)\nПочта урамы (рус. Почтовая улица)\nЯҡты урам (рус. Светлая улица)\nКүксин тыҡрыҡ (рус. Сиреневый переулок)\nЦех урамы (рус. Цеховая улица)\nМәктәп тыҡрығы (рус. Школьный переулок)\n↑ 3,0 3,1 Кирәбе\nКирәбе // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Кирәбе&oldid=1137972 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 18:45 23 май 2022 үҙгәртелгән.


Маршрут №18, (Семёновка - Опытное поле), Маршрутное такси г.Йошкар-Ола\nСемёновка - ул. Советская - Сернурский тракт - ул. Карла Либкнехта - ул. Мира - ул. Кирова - улица Воинов-Интернационалистов - Йошкар-Ола - ул. Эшкинина - Вознесенская ул. - ул. Пушкина - ул. Лобачевского - Ленинский пр. - ул. Свердлова - Р173 - Козьмодемьянский тракт - улица Й. Кырли - Йошкар-Ола - Медведевский р-н - ул. Советская - ул. Ленина - ул. Гагарина - ул. Чехова - Опытное поле\nОпытное поле - ул. Чехова - ул. Гагарина - ул. Ленина - ул. Советская - Медведево - Респ. Марий Эл - улица Й. Кырли - Йошкар-Ола - Козьмодемьянский тракт - ул. Суворова - ул. Машиностроителей - Ленинский пр. - ул. Пушкина - ул. Эшкинина - ул. Петрова - улица Воинов-Интернационалистов - ул. Кирова - ул. Мира - ул. Карла Либкнехта - Медицинская ул. - Знаменский - ул. Первомайская - ул. Советская - Семёновка\nИП Деревцов Д.А.\nДвижение автобуса по маршруту №18 в Йошкар-Оле\nЕлена, 2021-07-21 19:14:00 Рейтинг: -5


Тоски Технология институты - Өйрәнергә, машина төҙөлөшө Японияла\nТоски Технология институты\nТокио технология институты Тулыраҡ\nЙәғни : Синица\nНигеҙ һалынған : 1881\nСтуденттар (ок.) : 10000\nОнотмағыҙ токио технология институты тикшереү\nТокио технология институтына уҡырға инә.\nТокио техник база милли университеты араһында ғилми һәм технологиялар Японияла тарихы, уның артыҡ иҫәпләнә 130 йыл. Миҫал өсөн 10,000 студенттар юҡ ookayama, Suzukakedai, һәм tamachi һәм Кампусах, уларҙың яртыһы бакалавр’ң дәрәжәһе программаһын шул уҡ ваҡытта икенсе яртыһы мастер’ ' S программаларын һәм дәрәжә докторской. Томы халыҡ-ара студенттар 1,200. Бар 1,200 факультет һәм 600 административ һәм техник хеҙмәткәрҙәр.\n21 быуатта, роле арҡаһында-фән һәм техника, юғары уҡыу йорттарында тарала барлыҡ имеш-мимеш. Токио технологиялар үҫеше дауам итә лидерҙары, фән һәм техника өлкәһендә, һәм үҙ өлөшөн һанай яҡшыртыу йәмғиәте нигеҙендә үҙ тикшеренеүҙәр, ориентир хәл глобаль проблемалары. Институт’ң оҙайлы сроклы маҡсаты-бөтә донъя булырға’s алдынғы фәнни-техник университеты.\nБереһе булараҡ, Япония’s топ юғары уҡыу йорттары, Тоски Технология институты омтыла итергә, цивилизация, тыныслыҡ һәм сәскә атыу донъяла, һәм йүнәлтелгән глобаль мөмкинлектәр кеше хоҡуҡтары буйынса преимущество аша новаторское фәнни тикшеренеүҙәр һәм мәғариф, фән һәм техника өлкәһендә, шул иҫәптән, сәнәғәт һәм социаль хакимлығы. Йәшәү өсөн әлеге миссия, беҙҙә күҙҙәре тәрбиәгә высококачественных студенттарға алырға ғына түгел, фәнни белемдәр дә, тәжрибә гуманитар фәндәр, һәм сбалансированное белеү социаль фәндәр һәм гуманитар фәндәр, барыһы да шул исследовании тәрән, нигеҙҙәрен т практикаһы менән академия мастерство. Был эшмәкәрлек арҡаһында, беҙ теләйбеҙ өлөш һанай тотороҡлолоғон тәьмин итеү глобаль тәбиғи үҫеш донъя ярҙам күрһәтеү һәм кеше тормошо.\nМәктәптә биология фәне һәм биотехнологиялар\nФән һәм техника юғары мәктәбе\nФәндәренең юғары мәктәбендә биология һәм биотехнологиялар\nФән һәм техника Юғары мәктәбе межпредметный\nИнформатика һәм юғары техник мәктәбе\nФән һәм техника юғары мәктәбе ҡарар\nИнновацион менеджмент юғары мәктәбе\nМэйдзи осорондағы иртә. , бер аҙҙан һуң илдә асылды, кәрәк булыр ул, тип үҫтерә Япония кеше ресурстарына, заманса сәнәғәт технологияларын үҫтереү өсөн. Хөкүмәте граждандарҙы алдынғы технологиялар һәм техник фәндәр үҫеш өсөн белем алыуҙа үҙен әүҙем этәрә был ваҡытта, ул инде АҠШ һәм Европала таралған.. Был фон, Япон милли мәктәптәрҙең беренсе техник, Kogakuryo техникумы , машиналар эшләү министрлығы ойошторған. 1873.\nЯҡынса шул уҡ ваҡытта., Kyojo Seisakugaku мәғариф министрлығы ойошторған. 1874 Вагенер тәҡдиме буйынса Готфрид, немец-ғалимдың тыуған. Практик вагенер техник уҡытыу кәрәклеге тураһында әйтеп өсөн Япония, инженер, өлкән инженер һәм үҫтереү өсөн. Өс йылдан һуң ябылып ла Kyojo Seisakugaku, революция был мәктәптә шул бар, тип студентты фән теорияһы уҡыусыларҙың практик күнекмәләр менән бер рәттән, етештереү өсөн инженер, япон сәнәғәте модернизациялау өсөн кәрәк.\nСейич Тэдзима, шул саҡта кем булырға, мәғариф музейы генераль директоры урынбаҫары, белемдәрҙе практик ҡулланыуға заманса техник һәм сәнәғәт баҫым менән Вагенер менән бергә ныҡышып. Арат һәм мәғариф министрлығы ярҙамында рюичи кук hamao, Токио уны ышандырыуға өлгәшә ПТУ буйынса министрлыҡ булдырыу май. 1881.\nАсыуға әҙерлек башланы. Пту-ға уҡырға ҡағиҙәләр һәм нормаларға ярашлы, токио программаларын эшләү, ҡабул итеү. 1881. Был ҡағиҙәләре күрһәтелгән, мәктәп техник тәьминәт кәрәк һәм тейеш тармағы фән, мәғариф, уҡытыусы, инженер йә булмаһа өлкән пту. Kuramae. Тайто ҡала, йылға алыҫ булмаған кампуста сумид өсөн майҙансыҡ сифатында һайланды.. Kuramae тигәнде аңлата.шкаф кладезь ә килеп сыҡҡан дөгө һаҡлағыс токугава сегунаты исеменән, шунда урынлашҡан..\nТайзо Масаки мәктәбенең беренсе директоры була, һәм беренсе дәрес үтте. 1882 ике бүлектән.: кафедра машины һәм ғәмәли химия кафедраһы. Токио пту июлендә беренсе синыфты тамамлай. 1887. Башта ауыр булған ваҡытта тупланмаһаҡ мәктәбе студенты., сөнки техник системаларҙы традиция уҡыу күнекмәләрен япония тапшырырға була. . The shift from apprenticeship to modern technical education had only just begun. . 1884, Wagener started to teach at the school in accordance with the principles and methods of the former Seisakugaku Kyojo. He developed modern technology for large-scale production in manufacturing industries such as ceramics, glass, and lacquerware. Wagener provided the foundation for Tokyo Tech’s later advancements as industrial manufacturing took root in Japan.\n. 1890, Seiichi Tejima took over Masaki’s job and became principal of the school. Tejima had gone to the United States to study when he was 21 years old and was the interpreter of the Iwakura Mission, a Japanese diplomatic mission that traveled around the world. Филадельфия музейҙарҙың роле һәм уның генераль директоры урынбаҫары, һуңынан мәғариф һәм бөтә донъя күргәҙмәһендә ҡатнашып парижға юллана.. Япония был тәжрибәне техник белемде пропагандалау тэдзима пионер булды.. Токио токио техникумында техник мәктәбе итеп үҙгәртелә. 1890 ә һуңынан юғары техник мәктәбе Токио. 1901. 25. лидер сәнәғәт һәм ишектәр аша үтергә эсендә күп фәндәрҙе-йәйге осор, унда уҡыу йорттары етәкселәре Тэдзим.\nТокио мәҡәл техникумы йылда барлыҡҡа килә.. “Һәр ерҙә, унда дымоход, тапты унда һеҙгә кемдер килгән Kuramae,” тимәк, унда иң эре индустриаль комплексы ла булыр ине., урта мәктәпте тамамлағас төҙөүҙә ҡатнаша.. Ҡала үҙәгендәге техник белем Kuramae, янып сентябренән әлегә мәктәп булды. 1, 1923 Бөйөк кантон ер тетрәү башланды ударить.\nҺеҙ телһеҙме токио технология институты тикшереү ? Теләсә ниндәй һорау, комментарийҙар йәки аңлатмалар\nТокио технология институты картаһы\nФото: Тоски Технология институты рәсми Facebook\nТокио технология институты баһалама\nТокио технология институты ҡушыла алышыу.\nНиигата Университеты Ниигата\nТоски Технология институты Токио\nУниверситет Кейо Йокогама * ш., Минато-ҡоро


����� 23 ����� ������ (19 ���) 2011 ����� 5468 ������ �������� ����� ������� ����� ������� �� ���� �����\n�� ��� ����� ���� ����� �������ɡ ����� ��������� ������� (������ ������ �����)� ���� ���� ��� ������ ����ɡ ����� ��������� �� ������ ��������ɡ ���� ����ǡ ������ �� ���� ������ ��������� ���� ���� ������ ��� ���� ����� �� ����� ������� ����� ������ ������� �� ��� �� ������ ����ɡ ��� �� �������� �� ������ ������ ���� �������ɡ ���� ���� ���� ����� (��� ������� ������ ����)� ��� ���� ���ϡ ����� �������� �� ����� �����ɡ ������ ��� ��� ������� ������� �� ������� ������� ������� ������ɡ ���� ����� ����� �������. ����� ����� ���� ����� ��������.\n��� ���� ����ɡ ��� ���� (��������) ��� �������ɡ ���� ������� ������� �� ���� ��� ����� ����� ��������� �� ���� ������ ���� ��� ���� ����� �� ����� �������� ��� ��� ������ ���� �� ����� ������� ����. ���� ��� �������� �����ɡ �������� ������ ���������ǡ ���� ���� �� ����� ��� ���� ����ɡ ��� ���� ���� ����� (������ ��� �����)� ������ ���� ����� �� ��� ��� �� �� ������� (�) ��� ���� ��ϡ ���� ������ѡ ���� ���� ������� ��� ���� ����.\n���� ������� (�)� ��� ������ ����� �� ������ 1967� ����� ������� ���� ��� ���ǡ ���� �� ����� �� �������� ����� ����� ��� ����� ���� �� ������. ������ ��� ����� ������� ���� ������ �� ����� �� ��� ����ɡ ���� ��� �� �� ��� ����ա ��� ��� ���� ���������ɡ ���� ������ �����ɡ ����� ������ �� ���� �������� �� ���� ���.\n��� ������� (�) ��� �� ��� ��� ��� ���� ���������� ��ߡ ���� ��� ��� ��� ������ ���� ��� ����� ���� ����� ����� ���� �����ǡ ��� ��� �� ������ ��� ����� ��� �������� ������ ����� ����.\n��� �� ��� ������� ������� �� �� �����ǡ ����� ��� ������ǡ ��� ������� �� ���� ��� ��� ��� ������.\n������� ��� ������ ���� ���� ���� ��� ��� �����ɡ ����ɡ ������ �� ���� ������ɡ �� ������ ���� ������ ����� �� ���� ������ɡ ���� ���� ������ ������� ����. ��� ����� �� ��� ���� �������� ��� 1967� ���� ������� ����� ������ǡ ������ �������-������� ������ �� ����ǡ ������� �����ޡ �� �� ���� ���� ���� ���� �� ����� ������ (�����) ��� �� ���� ������ �� ����� ��� ������������� ��� ���� ������ ������� ��� 1989� ��� ������� ���� ��� ���� ���ۡ ���� ������ �������� ���������.\n����� ������� ������ �� �����ѡ ����� �����ɡ ������ �����ޡ ����� �� ��� ��� ��� ���� ������� ���� ����� ���� �� ���� ��� �������� ������ ������.\n����� ������� �� ���� ���� �� ������ ���� ���� ���� ������ ���� �����ɡ ����ɡ �����ɡ ���� ��������� �� ������ ����ɡ ��� ���� �� ����� ����� ������ ����� ����� ���� ������ ����� ����� ���� �� ������ �� ������ ���ǡ ��� ������.\n������� ���� �� ���� ����� �������ǡ ����� ������ ���� ������� ���� ���� ��� ����ӡ ���� ������� ����� ���� ���� ���� ���� ��� ������� ���� ����� ����ɡ ������ ��� ���� ��ɡ ����� ����� ������ ������ ��� ������.\n����� ����� ����� ������� �� ������ ��� ������� ���� �� �������:\n* ��� ����� ���� ��� �� ���� ��� ��� ���� ������� ����� ����� ������� �� ���� ���� ������ �� ���� ���� ����ȡ ��� ����� ���� �� �������ڡ ������ ���� ��� �� �������� ���� ���� �����ѡ ����� ����� ������ ���������ɡ ��� ��� ������� ��� ����� ����� ����� �������� �� ������ ������ ������� ���� ���� ���� ��� ����� ���� ���ҡ �������� �� ����� ������ɡ ������ ��� ����� ���ǡ ��� ������������� ������ɡ ������������� ���������ɡ ���� ����� �� ���� �� ���� ���� �����. ����� ��� ����� ���� �����.\n* �� ��� ����� ����� �� �� ���� ��� ���ȡ �� ��� �� �����ɡ ����� �������ǡ ����� �� ����� �����ǡ ��� ����� ������ǡ ����� �� ���� �� ���� �������� ������� �� ���� ����ѡ ������ ������.\n*��� ������ǡ ����� �����ϡ ����� �� ������ �� ������ ������ ������ ���� ������� ���� ��� ���ǡ ����� ������ ����� �� ����� ������ ��� ���� ���� ������. ������ ��� ����� ����� ���� ��� ����� ������ɡ ������ ������ɡ ��������.\n����� ���� ��� ���� ������ɡ ������ ������ �������� ��� ��� ������� ������� ����ҡ ����� ������� ������ ����.\n*�� ����� ������ǡ ���� �����ɡ ��� ����� ������ �� ����� ������ ����ѡ ������ ������ ������ �� �����ǡ ������ ����� �� ���� ���� ��� �����ѡ ��� ��� ����� ����� ������� ���� ����ҡ ���� ����� ����� ������� (�).\n��� ����� ���� ��� �� ���� ������� ���������� �������ɡ ���� ������� ������ ��� ����� �������ɡ ��� ��� ��� ������� ��� ������� ���� ����ѡ ��� ���� ��� ��� ������� �� ������ ���� �� ��� ����� ���� ����� ��� �������� (��� ���� ����� �� ������ ������� ���� ���� ��� 1985� �� ����).\n���� ������� ����� ������ ����� ��� ������ ������ �� ����� ���� �� ��ߡ �� ���� ������ ���� �� ����� ������� ����� ��� ������.


callnumber-first:"История. Исторические науки" subject_terms_facet:"ВОЕННОЕ ИСКУССТВО" subject_terms_facet:"ВОЕННЫЕ КАМПАНИИ" subject_terms_facet:"НАПОЛЕОНОВСКИЕ ВОЙНЫ" subject_terms_facet:"ИСТОРИЯ" subject_terms_facet:"ВОЙНЫ" authorStr:"Наполеон" collection:"Основной каталог" format:"Book"\nClassification: История. Исторические науки Keywords: ВОЕННОЕ ИСКУССТВО Keywords: ВОЕННЫЕ КАМПАНИИ Keywords: НАПОЛЕОНОВСКИЕ ВОЙНЫ Keywords: ИСТОРИЯ Keywords: ВОЙНЫ Author: Наполеон Collection: Основной каталог Format: Book


(Образование в Башкортостане битенән йүнәлтелде)\n18 б. 20-се йылдарынан Башҡортостанда рус телле мәктәптәр асыла башлаған (Өфөлә— цифирный, словесный мәктәптәр, Ырымбурҙа — «татар уҡыусылары» мәктәбе һәм инженерҙар мәктәбе). Верхоторский һәм Оло Ҡатау (Катав-Ивановский) заводтары янында тау-завод мәктәптәре асылған.\n1960-сы йылдарҙа БАССР-ҙың 7 юғары уҡыу йортонда студенттар һаны 16,7 мең кеше булған. СССР Министрҙар Советының 1957 йылдың 20 июлендә ҡабул ителгән Ҡарары буйынса Өфө педагогия институты Башҡорт дәүләт университеты тип үҙгәртелгән. Яңы вуздар асылған: 1967 йылда — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты, 1968 йылда — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы. Башҡортостан Республикаһы Конституцияһында түләүһеҙ дөйөм төп белем биреү нығытылған.\n90-сы йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында 2 хәрби юғары уҡыу йорто (вуз) асылған — Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юғары мәктәбе (1987), Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһы (1983), 4 вуз университет итеп үҙгәртелә: Өфө дәүләт авиация техник университеты (1992) һәм Өфө дәүләт нефть техни университеты (1993), Башҡорт дәүләт аграр университеты (1993) һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты (1995). 1994 йылдан УфМТИ үҙ аллы Өфө технологик сервис институты булараҡ эшләй. 1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы Президенты эргәһендә Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы булдырылған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Башҡортостанда_мәғариф&oldid=955043 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 20:48 19 июнь 2020 үҙгәртелгән.


Это опубликованная версия, проверенная 21 марта 2017. Имеются непроверенные изменения в шаблонах или файлах.(+)\nИсточник — «http://lurkmore.to/index.php?title=Apachan&oldid=2735773»\nПоследнее изменение этой страницы: 23:23, 21 марта 2017.


Иҙелбаев Ғ. З. — Бөйөк Ватан һуғыш ветераны, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы;\nТимеров Азамат Камил улы — (14 февраль 1969) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006);\nСалауатов Альберт Рәфҡәт улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы;\nСеменовка руднигында шулай уҡ элекке Түбә руднигы идаралығы директорҙары Атанғолов Абдрахман Ғәлим улы һәм Ғәйнуллин Фәрүәз Әхмәҙи улы эшләгәндәр.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Семеновка_(Баймаҡ_районы)&oldid=847643 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 17 ноябрь 2018 в 06:54\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:54 17 ноябрь 2018 үҙгәртелгән.


Кешегә күпме ер кәрәк йәки ни өсөн халыҡтың пай ерҙәренә хоҡуғы боҙола?\n2009 йылда районда «Салауат» ауыл хужалығы кооперативы тарҡатылғас, уға ҡараған ерҙе 365 кешегә бүлеп биргәндәр. Һәр кемгә ете гектарҙан ашыу ер тура килгән. Йөҙҙән ашыу пайҙы яуаплылығы сикләнгән «Агри» йәмғиәте ҡуртымға алған. Халыҡҡа ер хаҡындағы танытманың күсермәһен генә таратып биргәндәр. Тағы ла өс йылдан пай ерҙәрен ҡуртымға алыусы йәмғиәт вәкилдәре ышаныс ҡағыҙын оҙайтыу тураһында документтар әҙерләгәндә халыҡтан ерҙе һатыу-һатып алыу тураһындағы килешеү өсөн имза йыйғандар. Уны-быны аңлап өлгөрмәгән халыҡ күрһәткән урынға ҡул ҡуйған.


Бинт интекс эластичный компрессионный средней растяжимости, купить в Краснинском районе от 194 руб., цены в аптеках\nГде и по какой цене купить Бинт интекс эластичный компрессионный средней растяжимости в аптеках Краснинского района.\n«БИНТ ИНТЕКС ЭЛАСТИЧНЫЙ КОМПРЕССИОННЫЙ СРЕДНЕЙ РАСТЯЖИМОСТИ», цена в интернет-аптеках Краснинского района изменить/уточнить регион\n2мх8см с застежкой 194,10 Надежда-Фарм, с. Красное, ул. Октябрьская, д. 24\n3мх8см с застежкой 136,00 uteka.ru\n3мх8см с застежкой 260,00 Надежда-Фарм, с. Красное, ул. Октябрьская, д. 24\n4мх8см с застежкой 352,70 Надежда-Фарм, с. Красное, ул. Октябрьская, д. 24\n5мх8см с застежкой 361,90 uteka.ru\n5мх8см с застежкой 445,40 Надежда-Фарм, с. Красное, ул. Октябрьская, д. 24\n2мх10см с застежкой 234,20 Надежда-Фарм, с. Красное, ул. Октябрьская, д. 24\n3мх10см с застежкой 223,20 uteka.ru\n1.5мх8см с застежкой 125,40 uteka.ru\n4.5мх8см с застежкой 385,60 Надежда-Фарм, с. Красное, ул. Октябрьская, д. 24\n1.5мх10см с застежкой 166,00 vseapteki.ru\n2.5мх10см с застежкой 226,60 Надежда-Фарм, с. Красное, ул. Октябрьская, д. 24


Адресный перечень дворовых территорий сельского поселения Шаранский сельсовет муниципального района Шаранский район Республики Башкортостан подлежащих комплексному благоустройству по программе « Башкирские дворики» в 2019 году. – Шаранский сельсовет Шаранский район\nАдресный перечень дворовых территорий сельского поселения Шаранский сельсовет муниципального района Шаранский район Республики Башкортостан подлежащих комплексному благоустройству по программе « Башкирские дворики» в 2019 году.\nГлавная » Городская среда » Адресный перечень дворовых территорий сельского поселения Шаранский сельсовет муниципального района Шаранский район Республики Башкортостан подлежащих комплексному благоустройству по программе « Башкирские дворики» в 2019 году.\nс. Шаран, ул. Лесопарковая, дом. 19\nс. Шаран, ул. Лесопарковая, дом 19 А\nс. Шаран, ул. Лесопарковая, дом 21\nс. Шаран, ул. Лесопарковая, дом 23\nс. Шаран, ул. Лесопарковая, дом 25


4 Декабрь 2010, 17:15\nХалҡыбыҙҙың быуындан-быуынға тапшырыла килгән бай хазинаһы – һоҡланғыс ауыҙ-тел ижады өлгөләре бар. Шулар араһында үҙенең боронғолоғо, күләме, йөкмәткеһе һәм әһәмиәте буйынса «Урал батыр» эпосы айырым урын биләй. Унда – халҡыбыҙҙың асылы, тарихы, мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре, йәшәү мәғәнәһе, изгелек һәм яуызлыҡ, яҡшы менән яман, тыуым, үлем һәм үлемһеҙлек кеүек мәңгелек төшөнсәләр... Эпостың күп кенә образдары һәм мотивтары бөтә донъя фольклоры образдары һәм мотивтары менән ауаздаш. «Урал батыр» эпосына 4000 йыл булһа, уны күсереп яҙып алыуға ғына ла быйыл 100 йыл тула. Ошо айҡанлы баш ҡалабыҙ Өфөлә БР Фәндәр академияһының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, БР Фәндәр академияһы, БР Мәҙәниәт министрлығы, ЮНЕСКО эштәре буйынса Башҡортостан Республикаһы комитеты ойоштороуында «Урал батыр» һәм донъя халыҡтарының рухи мираҫы» тип аталған халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференция үтте. Унда республикабыҙҙан һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән 300-ҙән ашыу ғалим ҡатнашты. Пленар өлөштә һәм секция ултырыштарында барлығы 150-нән ашыу доклад тыңланды. Унда «Урал батыр» эпосына һәр яҡлап күҙәтеү яһалды, уны киң ҡатлам уҡыусыларға еткереү, төрлө телдәргә тәржемә итеү, сәсәндәр мәктәбен үҫтереү буйынса башҡарылған эштәр барланды, шулай уҡ этнолингвистика һәм этнолингвофольклористиканың көнүҙәк мәсьәләләре лә тикшерелде.\nКәңәшмәлә ҡатнашыусыларҙы республика етәкселеге исеменән БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Зөһрә Рәхмәтуллина сәләмләне:\n– Республика етәкселеге исеменән күп милләтле Башҡортостан ерендә, мәртәбәле форумда һеҙҙе сәләмләүемә бик шатмын. Бында йәшәүсе халыҡтарҙың этник үҙенсәлеген, мәҙәниәтен һаҡлап алып ҡалыу өсөн республикабыҙҙа бөтә шарттар ҙа булдырылған. «Урал батыр» эпосы, мифологияны өйрәнеү буйынса үҙенсәлекле сығанаҡ булараҡ, заманыбыҙҙың эпик мәктәбе талаптарына ярашлы, бөгөнгө көн күҙлегенән сығып, яңынан өйрәнелә. Әлеге кәңәшмә иһә яңы ғилми концепциялар, асыштар һәм эҙләнеүҙәр өсөн стимул, ә уның һөҙөмтәләре «Урал батыр» эпосын ЮНЕСКО-ның кешелектең рухи мираҫы шедеврҙары исемлегенә индереүгә нигеҙ булып торасағына ышанам.\n– Бөйөк «Урал батыр»ыбыҙ тағы бергә йыйҙы. «Урал батыр»ҙың йөҙәр, меңәр йылдар дауам иткән төп рухы – ул халҡын берләштереү, кешеләрҙе изге эштәр өсөн туплау. Һуңғы йылдарҙа тамырҙарыбыҙҙы өйрәнеүгә, шәжәрәбеҙҙе барлауға ҙур иғтибар бирелә, ә уйлап ҡараһаң, һәр беребеҙҙең шәжәрәһе «Урал батыр»ҙан башлана. Беҙ барыбыҙ ҙа – «Урал батыр»ҙың балалары. «Урал батыр» эпосы – донъя әһәмиәтендәге күренеш. Был шедеврҙы 1910 йылда Мөхәмәтша Буранғолов Ғәбит һәм Хәмит сәсәндәрҙән яҙып алмаған булһа, бөгөн башҡорт халҡы үҙ туған телендәге ниндәй бөйөк һәйкәлдән мәхрүм булыр ине, – тине БР Дәүләт Йыйылышы – ҡоролтай депутаты, Башҡортостандың халыҡ шағиры, БР Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе Рауил Бикбаев пленар ултырыштағы сығышында.\nКонференцияла сығыш яһаусы башҡа ғалимдар ҙа, эпосты донъя кимәлендә билдәле бөйөк әҫәрҙәр рәтенә индереп, уның әһәмиәтен юғары баһаланы. «Уҡыған һайын уның яңы биттәре, тәрән мәғәнәһе асыла. Һәр һүҙендә тәрән фәлсәфә ята. Тормош дәреслеге булырҙай китап», – тине улар. ҡөрьән урынына уҡыла торған әҫәр, тигән фекерҙәр ҙә әйтелде. Хатта сит өлкәләрҙән килгән фольклорсылар ҙа «Урал батыр»ҙы ҡыҙыҡһынып уҡыуын һәм халҡыбыҙҙың шундай әҫәр ижад иткән сәсәндәре булыуына ихтирамын белдерҙе.\n– Һәр эпос – ул халыҡ ижадының иң сағыу өлгөһө. Ул башҡа фольклор жанрҙарын да үҙ эсенә ала. Шуға күрә, эпосты өйрәнгәндә, уны монументаль әҫәр булараҡ баһалау кәрәк. Унда халыҡтың тарихы, этнографияһы, психологияһы сағылыш таба. Тап шуның өсөн дә яҡут фольклористикаһында «Олонхо» эпосы ЮНЕСКО буйынса рухи мираҫ шедевры статусына лайыҡ булды. «Урал батыр» ҙа бөтә донъяла танылыу алыуға лайыҡ, – тине Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлеге филология институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре, филология фәндәре докторы Евгения Кузьмина.\n– Мин «Урал батыр»ҙың рус телендәге варианты менән генә танышмын. Шулай ҙа башҡорт эпосын донъяның классик әҫәрҙәре мираҫына индереү дөрөҫ булыр ине, тип уйлайым. Ул быға лайыҡ, – тине Д. И. Гулиа исемендәге Абхаз гуманитар тикшеренеүҙәр институты директоры урынбаҫары Зураб Джапуа.\nПленар ултырышта шулай уҡ Зөһрә Рәхмәтуллина, Фирҙәүес Хисамитдинова, Фәнүзә Нәҙершина, Розалиә Солтангәрәева кеүек күренекле ғалимдар сығыш яһаны.\nБилдәле булыуынса, «Урал батыр» эпосын 1910 йылда Башҡортостандың халыҡ сәсәне Мөхәмәтша Буранғолов Баймаҡ районында Ғәбит һәм Хәмит сәсәндәрҙән яҙып алған.\nФилология фәндәре докторы, профессор, яҙыусы Рәшит Шәкүр был турала бына нимә ти: «19 йәшлек Мөхәмәтша ҡурайсы, 7000 юллыҡ эпосты яттан белеүсе сәсән Ғәбит Арғынбаев менән 1907 – 1908 йылғы иҫәп алыуҙа осраҡлы ғына таныша. Әммә ошо осрашыу уның яҙмышында хәл иткес роль уйнай, уның үҫмер саҡтағы халыҡ ижады менән ҡыҙыҡһыныуы профессиональ ҡыҙыҡһыныуға әүерелә. Күп йылдар дауамында үҙенең остазы менән бәйләнеш өҙөлмәй. «1910 – 1912 йылдарҙа мин Ғәбит сәсән менән Ырымбурҙа ун көн икешәр тапҡыр аралаштым. 1918 йылда унда 15 көн, ә 1920 йылда 4 ай йәшәнем», – тип яҙа ул. Икенсе сәсән – Хәмит Әлмөхәмәтов тураһында бик аҙ билдәле: бәлки, Буранғоловтың уның тураһындағы иҫтәлектәре беҙгә килеп етмәгәндер».\nБаймаҡ районының мәғариф бүлеге методисы Яңылбикә Мөхәмәтйәнова редакцияға ебәргән хатында «Урал батыр» эпосының яҙып алыныу тарихын былай тип бәйән итә:\n«Хәмит Хужәхмәт улы Әлмөхәмәтов 1861 йылда Ырымбур губернаһына ҡараған Икенсе Этҡол ауылында, күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бәләкәйҙән бик зирәк, йор һүҙле, отҡор бала булып үҫә. Аң-белемгә ынтылышлы баланы атаһы Аҡмулланың һабаҡташы Таһир Дәүләтшин мәҙрәсәһенә уҡырға бирә. Ул унда бик тиҙ ғәрәпсә уҡырға-яҙырға өйрәнә. Артабан Муллаҡайҙа Абдулла Сәиди мәҙрәсәһендә сәсәнлек-шағирлыҡ (ораторлыҡ) һөнәренә өйрәнә. Ошо мәҙрәсәлә ул Ғәбит сәсән Арғынбаев менән таныша. Улар яҡын дуҫтар булып китә. Һуңынан Ғәбит Хәмит сәсәндең бер туған һеңлеһе Заһиҙәгә өйләнә.\n1910 йылдың йәмле йәй айҙарында «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә уҡып йөрөгән 22 йәшлек шәкерт Мөхәмәтша Буранғолов, халыҡтан ауыҙ-тел ижадын йыйыу, уларҙы яҙып алыу маҡсаты менән, Бөрйән ырыуы яҡтарына килә. Ләкин ул Икенсе Этҡолда Хәмит сәсәнде осрата алмай. Сәсәндең сираттағы сәфәргә сыҡҡан осоро була. М. Буранғоловҡа Түбәнге Иҙрис ауылында йәшәүсе Ғәбит сәсән Арғынбаевҡа барырға кәңәш итәләр. Шунан һуң ул Ғәбит сәсән менән осрашып, унан бик күп ҡобайыр һәм бәйет яҙып ала. Ғәбит сәсән Хәмит сәсәндән биш йәшкә оло була. Мөхәмәтша Буранғолов унан «Урал батыр» эпосын һөйләүен һорағас: «Хәмит ҡайнағамдан үтеп, халҡыбыҙҙың изге ҡомартҡыһын үҙем генә һөйләй алмайым», – тип яуап бирә. Бер нисә көндән Ғәбит сәсән атын егеп, Мөхәмәтшаны ултыртып, Икенсе Этҡол ауылына юлланалар. Хәмит сәсән Мөхәмәтшаның изге ниәтен белгәс, алыҫ сәфәрҙән яңы ғына ҡайтып тороуына ҡарамаҫтан, ҡорбан салырға ҡарар итә. Абдулов тигән ауылдашынан ҡорбанлыҡ һарыҡ һатып ала. Ауылдан алыҫ түгел Бишҡайын һаҙлығы буйына сығып, сәсәндәр ҡорбан салып, ҡаҙан аҫа. Изге доғалар уҡып, ҡорбан ашынан ауыҙ иткәс, улар М. Буранғоловҡа халыҡ ҡомартҡыһы «Урал батыр» ҡобайырын алмашлап яттан һөйләргә тотона. Сәсәндәр бишәр-алтышар йөҙ юлды бер туҡтамай яттан һөйләй. Быуаттар буйы телдән-телгә күсеп килгән башҡорт халҡының изге ҡомартҡыһы «Урал батыр» ошо ерҙә тәүге тапҡыр ғәрәп хәрефтәре менән аҡ ҡағыҙға яҙыла...» Быны ул Хәмит сәсәндең ейәнсәре Сәлимә апай Әлмөхәмәтованың һөйләгәндәренән сығып яҙған.\nНи генә тимә, бөгөн беҙ Ғәбит һәм Хәмит сәсәндәр, Мөхәмәтша Буранғолов арҡаһында «Урал батыр» эпосы кеүек ҡабатланмаҫ рухи мираҫҡа, бөйөк фәлсәфәүи әҫәргә, тиңе булмаған тормош әсбабына эйәбеҙ. Уны ҡәҙерләп һаҡлау һәм киләсәк быуынға тапшырыу – беҙҙең изге бурысыбыҙ.\nКонференцияла ҡатнашыусы арҙаҡлы ғалимдар ҙа, «Урал батыр» эпосы бөтә донъя рухи мираҫ шедеврҙары исемлегенә индерелергә тейеш, тигән фекер әйтте. Шулай уҡ 2011 йылды «Урал батыр» йылы тип иғлан итеү, Өфө аэропортына, республика ҡала һәм райондары урамдары һәм майҙандарына «Урал батыр» исемен биреү, баш ҡалала Мөхәмәтша Буранғоловҡа һәйкәл асыу кеүек тәҡдимдәр индерелде.