«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ӨФӨНӨҢ МӘҘӘНИ ҠАТЛАМЫ ҒЫНА ЛА УНЫҢ 1600 ЙЫЛЛЫҠ ЙӘШЕН БИЛДӘЛӘЙ - 2021 - Мәҡәләләр\nӨФӨНӨҢ МӘҘӘНИ ҠАТЛАМЫ ҒЫНА ЛА УНЫҢ 1600 ЙЫЛЛЫҠ ЙӘШЕН БИЛДӘЛӘЙ\nБынан алдағы аҙна ла Башҡортостан һәм башҡорт йәмәғәтселеге өсөн сағыу ваҡиғаларға бай булды. Шуларҙың береһе - башҡорттарҙың этник тарихы һәм антропологияһы буйынса уҙғарылған фәнни сессия. Уның эшендә Рәсәй, Башҡортостан һәм Польша, Беларусь республикалары ғалимдары ҡатнашты. Рәсәй Фәндәр академияһы Археология институтының ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре докторы, Башҡорт дәүләт университетының почетлы докторы Игорь Кызласовты Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ҡарамағындағы Аҡһаҡалдар советы түңәрәк ҡорға саҡырып, үҙҙәрен генә түгел, халыҡты, бигерәк тә башҡорттарҙы борсоған һорауҙарға яуаптар алды. Төп ҡыҙыҡһыныу, әлбиттә, боронғо Өфөнөң йәшен билдәләү тураһындағы мәсьәләгә ҡайтып ҡалды.\nБашҡорт йәмәғәтселеген бөгөн тәү сиратта Өфө-II тип атап йөрөтөлгән боронғо ҡаласыҡтың аныҡ датаһын билдәләүҙе кисектерә килеү борсой. Ә инде был һорау үҙ артынан башҡаларын да тыуҙыра. Ғөмүмән, Өфө ҡалаһының нигеҙләнеүенә 450 йыл ғынамы, әллә уның тарихы тәрәндәрәкме?\n- Был һорау элек тә күтәрелә килде, хәҙер ҙә күтәрелә һәм ҡаласыҡтың боронғолоғо, бер нисә быуат йәшәүе Өфө ҡалаһының тарихы менән бәйлеме, түгелме икәнлеге барыһын да ҡыҙыҡһындыра. Беләһегеҙме, бында бер ҡаршылыҡ бар: Өфө - ул ҡаланың хәҙерге атамаһы, ул документтарҙа һаҡланған, тәүҙә ҡәлғә булған, һуңынан ҡала барлыҡҡа килгән. Ә археологтар тапҡан ҡаласыҡ нисек аталған, уны шул осорҙа йәшәгәндәр нисек атап йөрөткән - беҙ быны белмәйбеҙ, сөнки ул йылъяҙмаларҙа юҡ. Йәғни ҡаласыҡ табылған, хәҙерге ҡаланың атамаһы шартлы рәүештә уға күсерелгән һәм Өфө-II тип атала башлаған. Әммә, уйлап ҡараһаҡ, хәҙерге ҡаланың тирә-яғында ете боронғо ҡаласыҡ бар бит! Өфө-II - ул техник атама, ул документтарҙа рәсми рәүештә шулай аталырға мөмкин, әммә музей булдырабыҙ тиһәк, уның археологтар өсөн генә бирелгән техник атамаһын алға сығарыу кәрәкмәҫ.\nҒөмүмән, боронғо Өфө ҡасан барлыҡҡа килгән?\n- Ҡаласыҡтың беҙҙең эраның IV быуатында барлыҡҡа килеүе археологтар тарафынан раҫланған һәм уның бер үҙенсәлеген күҙ алдына килтерегеҙ: был бөйөк һәм бер ваҡытта ла ҡабатланмаҫ һәйкәл урынында IV быуаттан алып XIV-XV быуатҡа тиклем ҡала тибындағы биләмә булған. Ҡаласыҡ атамаһы ла ул археологик һүҙ, ҡаласыҡ ҡала түгел, шуға күрә Өфө-II ҡалаһын башҡа төрлө атама менән яҙыу (ҡаласыҡ, биләмә) - минең өсөн һәйкәлдең статусын түбәнәйтеү ул.\nЭйе, хәҙерге Өфө ҡалаһына 450 йыл. Ул ошо атама менән теркәлгән. Ә уға тиклем 1150 йыл элек бында ҡала үҙәге икенсе булған, сөнки рустар буш урында ҡәлғә төҙөмәгән. Мин острогтар темаһы менән шөғөлләнәм һәм рустарҙың ҡалаларҙы элек яһаҡ түләгән урындарҙа төҙөүен беләм. Ул ғына ла түгел, Себерҙең беренсе административ бүленеше алда булған дәүләттең административ бүленешен ҡабатлай. Шуға ла Өфө ошо урында булған ҡала һәм административ үҙәктәрҙең законлы дауамы булып тора. Башҡорттарҙы күсмә һәм ҡырағай халыҡ тип һөйләүҙән туҡтаһындар өсөн беҙҙә шундай козырь - боронғо ҡала мәҙәниәте бар! Йылъяҙмаларҙа башҡорттар X быуаттан иҫкә алына һәм улар кәм тигәндә һуңғы мең йыллыҡта ошо мәҙәниәттең вариҫы булып тора. Эш нимәлә, аңлайһығыҙмы - X быуатҡа тиклем власть системаһы икенсе була, ә X быуаттан һуң ул милли башҡорт власть системаһына әйләнә.\nНияз Абдулхаҡ улы Өфөнөң 4 метрлыҡ мәҙәни ҡатламы менән ғорурлана ине...\n- Эйе, Өфөнөң 4 метрлыҡ мәҙәни ҡатламы уҡ һәйкәлдең оҙаҡ ваҡыт һәм уның әүҙем тормош менән йәшәүен раҫлап тора. Ошо 4 метр 1-2 сантиметр тәшкил иткән йоҡа горизонталь ҡатламдар менән бүленгән. Ә был 1-2 сантиметр ҡатламдар нимә аңлата? Археологик күҙлектән ҡарағанда, беҙ улар аша билдәле бер быуаттың йыл миҙгелдәрен күрәбеҙ. Бында шуны ла билдәләп китергә кәрәк: беҙҙә ҡаҙыныу эштәре барышында миҙгелдәрҙе билдәләп булған һәйкәл башҡаса юҡ. Был йоҡа ҡатламдар балсыҡ-эзбиз ҡушылмаһын тәшкил итә һәм уларҙың йышлығы ер өҫтөндә балсыҡ йорттар тороуын, уларҙың тыш яҡтан эзбиз менән аҡланған булыу ихтималлығын күрһәтә. Ямғырлы миҙгелдәрҙә был ҡатлам һәм һыланған балсыҡ йыуыла, шулай итеп йоҡа пласт барлыҡҡа килә. Һәм был процедура даими ҡабатлана: кешеләр йорттарҙы тыштан һылай һәм аҡлай, ямғыр уларҙы ҡабаттан йыуып төшөрә.\nТөрлө ҡалынлыҡтағы балсыҡ ҡатламдарын күреп, Нияз Абдулхаҡ улы мине саҡырҙы, сөнки был йүнәлеш буйынса Себерҙә тәүҙә атайым, һуңынан мин шөғөлләндем. Тәүҙә миңә лә бындағы материал кирбес булып күренде, әммә улай булмай сыҡты һәм шундай уҡ ҡаҙыныу эштәренең методикаһы үҙгәртелде, сөнки бындай ҡаланы көрәк тәрәнлегендә, ғөмүмән, көрәк менән ҡаҙырға ярамай, ә ҡатламдарҙы бысаҡ менән айырырға кәрәк. Шул ваҡытта ғына ваҡыт ҡылыҡһырламаһын таба алабыҙ. Өфө-II ҡалаһын ҡаҙығанда был биләмәнең нисек үҙләштерелгәнен, ундағы тормош циклын күреү - уникаль күренеш. Рәсәйҙә генә түгел, хатта Көнсығыш Европала башҡаса бындай һәйкәл юҡ һәм уны күҙ ҡараһы кеүек һаҡламаһаҡ, башҡа булмаясаҡ та! Мәскәү ҡалаһына 800 йыл, әммә 800 йыл 1600 йыл түгел! Ҡаҙанға 1000 йыл тип билдәләнеләр, әммә уларҙың 4 метрлы археологик ҡатламы ҡайҙа? Юҡ! Бөйөк Новгород яҡшы тикшерелгән, унда 14 ҡатлам ағас менән түшәлгән урамдар бар, әммә уларҙа 1-2 сантиметр тәшкил иткән йоҡаҡ ҡатлам юҡ! Шуға күрә мин Башҡортостан өсөн был боронғо ҡаланы ата-олатайҙарҙан ҡалған бүләк, ҙур бәхет тип иҫәпләйем. Рәсәйҙәге башҡа бер генә ҡала ла бындай бай тарихлы, археологик-тарихи мәғрифәтселеккә эйә бүләк тураһында хыяллана ла алмай.\nӘ шулай ҙа, ҡаламы, әллә ҡәлғәме боронғо Өфө?\n- Рәсәй археологияһы легендаһы булған билдәле Отто Бадер мәктәбен тамамлаған Нияз Абдулхаҡ улы Мәжитов был тарихи һәйкәл тураһында уҙған быуаттың 50-се йылдары башында уҡ белгән, әммә ғүмеренең һуңғы йылдарында ғына уны һаҡлауға ҙур көс һала алды. Ни өсөн был эште алдан уҡ, хәбәрҙар булыу менән үк башламаған, сөнки һәйкәлгә бер кем дә теймәгән, уға юғалыу хәүефе янамаған. Был территорияла төҙөлөш башланып, уға бульдозерҙар инеү менән, үҙенең дәлилдәре менән ул ундағы эштәрҙе туҡтатыуға өлгәште. Тағы бер мәлгә иғтибар итер инем: Башҡорт дәүләт университеты бында ҡаҙыныу эштәрен декабрҙә башланы, сөнки төҙөлөш уларҙы ҡырға сығырға мәжбүр итте. Шундай шарттарҙа ла улар ҙур табышҡа юлыға - алтын эшкәртеү оҫтаханаһын таба! Хәҙер әйтегеҙ инде - айырым, һаҡсыл мөнәсәбәт талап иткән ҡиммәтле металдарҙы эшкәртеү ауылса ҡарашмы?\nБында шулай уҡ ҡара металлургия, бронза ҡойоу, һөйәк, көршәк эшләү һ.б. табыла. Ҡала диуары артындағы ҡала зыяраты? Унда ерләнеүселәр беҙҙең эраға тиклем IV-V быуаттағы Византия әйберҙәре менән ерләнгән. Табылған артефакттар хәҙер музейҙа һаҡлана. Был кешеләрҙең нисек вафат булғанын белә алмайбыҙ, әммә улар иртә Византия әйберҙәрен ҡулланған. Уларҙы бында кемдер килтергән икән, тимәк, ҡулланыусыһы ла булған. Әммә факт - ул бер нәмә, уға аңлатма табыу - икенсе, сөнки был турала беҙ бер ҡайҙан да уҡый алмайбыҙ. Шөкөр, археология йылъяҙмаларҙы төҙәтә, өҫтәмәләр индерә, хатта инҡар итергә мөмкин. Әгәр археологик материалдар йылъяҙмаға ҡаршы килә икән, ул ваҡытта нишләргә? Әлбиттә, йылъяҙманы үҙгәртергә. Археологияның мөһим үҙенсәлеге лә шунда: ул йылъяҙмаларҙа булмаған йәки хаталы булған тарихты табып бирә.\nЭйе, был ҡала йылъяҙмаларҙа юҡ. Әммә ул билдәле булған, һәм ҡайҙа теркәлгәнен ҡасандыр кемдер өйрәнә башлар. Был мәсьәлә - ҙур проблема. Һәм һорауҙар быуаттарҙан-быуаттарға һуҙыла.\nӘ йоҡа ҡатламдар менән эшләй башлағас, нимә таптыҡ? Урамдар араһындағы юлдарға ағас түшәлгән. Ни өсөн урамдар барлыҡҡа килә, сөнки йорттар ер өҫтөндә, берәү ҙә бысраҡтан йөрөгөһө килмәй, шулай итеп кварталдар, ҡала цивилизацияһы барлыҡҡа килә. Ҡәлғә түгел, ә тап ҡала! Бәлки, артабан ҡаҙыныу эштәре алып барһаҡ, һыу каналдарын да, йорттарҙың ҡоймаларын да, башҡаларҙы ла табырбыҙ, әммә әлегә туҡтап торорға һәм йыйылған материалды өйрәнергә кәрәк.\nНи өсөн ҡаҙыныу эштәрен туҡтатырға кәрәк?\n- Тотош ҡаҙыһаҡ, беҙ был һәйкәлде юҡҡа сығарабыҙ. Миңә элегерәк Шүлгәнташҡа палеолитты өйрәнеүсе ғалимдарҙың килеүе, беренсе ҡатты ҡарап, ҡайһы бер оло йәштәгеләре икенсе ҡатҡа күтәрелә алмауы тураһында һөйләгәйнеләр. Кем менә алмаған, улар хатта икенсе ҡатҡа илткән баҫҡыс эргәһендә тороп илаған, сөнки билдәле мәмерйәне күрергә теләге шул тиклем көслө булған, әммә оло йәштә булғас, вертикаль баҫҡыстан күтәрелеү мөмкинлеге булмаған. Әгәр беҙ ҡаҙыныу эштәрен туҡтатмаһаҡ, Урта быуат ҡала археологияһы буйынса теләһә ниндәй белгес Өфө-II ҡалаһын күрмәһә, тәрән профессиональ яра аласаҡ.\nБоронғо Өфөлә кемдәр йәшәгән?\n- Ул ваҡытта бында бахмутин мәҙәниәтенә ҡараған төп халыҡ, урындағы аборигендар һ.б. йәшәгән. Урында эшләнгән көршәктәр ҙә быны раҫлай. Был - бер. Икенсенән, беҙ улар ер өҫтөндә төҙөлгән йорттарҙа йәшәгәнлеген белә инекме? Ғәҙәттә, Башҡортостандың символы итеп тирмәне күрһәтәләр. Ә ағас йорттар ҡайҙа? Башҡорт халҡының этнографияһы буйынса теләһә ниндәй этнографик эштә мин тирмәгә ҡарағанда ағас йорттар тураһында күберәк мәғлүмәт табам. Әлбиттә, мал көткәндә тирмәләр ҡулланылған. Ә ҡышын? Өфө-II эргәһендә Имәнҡаланы иҫкә алабыҙ. Ә Өфө-II-нең стеналары нимәнән? Ул - балсыҡтан. Уны төҙөүселәр ағас ҡырҡа белмәгәнме, әллә төҙөлөш өсөн тирә-яҡта имәндәр бөткәнме? Юҡ, был ҡала-ҡәлғәне ҡайҙалыр уҡып ҡайтҡан архитектор-фортификатор төҙөгән. Стенаһы балсыҡтан, башняһыҙ, зигзаг рәүешендә, йәғни бында кешеләр нығытма төҙөгән, ә өсмөйөш эсенән ике яҡ асыҡ күренә. Ағас нығытманан айырмалы - бөтөнләй икенсе төҙөлөш. Был ҡиммәтле һәйкәлдә тәжрибәле йәш археологтарҙы үҫтерергә мөмкин, шул уҡ ваҡытта төрлө ерҙәрҙән коллегаларҙы саҡырырға була - улар килеп, аптырап, ҡарап, өйрәнеп ҡайтасаҡ. Шулай уҡ халыҡ-ара кимәлдәге конференция ойоштороу ҙа кәрәк.\nИлнур Лоҡманов, "Боронғо Өфө" музей-ҡурсаулығы директоры: Музей проектының тәүге варианты ҡаласыҡ территорияһының яртыһын тиерлек алып тора ине, хәҙер унан баш тарттыҡ. 2018 йылда РФ Президентының Рәсәйҙә археологик материалдарҙы махсус һаҡлау урындары төҙөү буйынса ҡарары сыҡты, 2019 йылда Башҡортостан Башлығының депозитарий төҙөү буйынса Указы булды. Былтыр РФ Президенты ҡарамағындағы Мәҙәниәт буйынса советында Рәсәйҙә биш депозитарий төҙөү тураһында белдерелде һәм төбәктәрҙән тәҡдимдәр йыйылды. Беҙ республика исеменән үҙебеҙҙең тәҡдимдәрҙе ебәрҙек. Быйыл ҡаласыҡ территорияһының ҡаҙылған һәм төҙөлөш һөҙөмтәһендә емерелгән урынында тарихи-мәҙәни экспертиза үткәрҙек һәм унда археологик мираҫ объекттарының булмауын асыҡланыҡ. Тап ошо урында депозитарий буласаҡ, уның ҡыйығында прогулка зонаһы урынлашасаҡ.\nТөҙөлөш өсөн территория Өфө-II ҡаласығы объектын һаҡлау һәм өйрәнеү өсөн булдырылған "Боронғо Өфө" музей-ҡурсаулығына тапшырылған. Депозитарий артефакттарҙы һаҡлау урыны булараҡ түгел, ә экспозициялары булған музей комплексы итеп төҙөләсәк. Шулай уҡ мәҙәни ҡатламды күрһәтеү өсөн быяла стена формаһында археологик тәҙрә булдырыу күҙаллана. Музей комплексының майҙаны, Рәсәйҙең Мәҙәниәт министрлығы билдәләүенә ярашлы, 3 мең квадрат метр, 2 йәки 3 ҡаттан торасаҡ.\n- Ҡаршы яҡты ла үҙ территорияғыҙға индереүҙе һәм йорттарҙы алғанда, соҡорҙарҙы күмгәндә уларҙы тикшереүҙе проектҡа керетеүегеҙҙе һорайым. Беҙгә һуң ҡатламдар етмәй. Геосъемка үткәреп, иң бейек нөктәләрҙе билдәләргә һәм уларҙы ентекле өйрәнергә кәрәк, сөнки уларҙа 14-15-се быуат һаҡланыуы ихтимал. Сөнки тәңкәләр бар, ә мәҙәни ҡатлам юҡ. Иң мөһиме, территорияның икенсе яртыһын, соҡорҙо һәм диуарҙарҙың ҡалдығын да үҙегеҙгә алырға кәрәк - территория ла ҙурая, Пушкин урамы инеү урыны була, ә иң мөһиме - төҙөлөштән алда уларҙы тикшерергә кәрәк.\nКремлдә ҡаҙыныу урынын нығытып, күргәҙмә итеп эшләп ҡуйҙылар. Бында ике юл бар: беренсеһе, урындағы белгестәрҙе ошо техникаға өйрәтергә, уларҙы ҡала тибындағы боронғо һәйкәлдәрҙе реставрациялау һәм нығытыу курстарына ебәрергә; икенсеһе - ошо ысулды эшләгән Археология институтына мөрәжәғәт итергә. Әҙер ысул бар икән, ҡабаттан велосипед уйлап табыу кәрәкмәй. Шулай уҡ геологтарҙың карьерҙарҙың ҡомло бортын нығытыу тәжрибәһе бар. Әгәр ҡаласыҡты һаҡламаһаҡ, һуңынан, ә Боронғо Өфө-II ҡала һәйкәле ҡайҙа, тип һораһалар, нимә тип яуап бирербеҙ? Һыҙмаларҙы күрһәтергә була, әммә уларҙы үҙегеҙ эшләгәнһегеҙ, уйҙырма, тиеүҙәре лә ихтимал. Боронғо ҡала соҡорона килгәндә, ул хәҙер сүп-сар соҡорона әйләнгән, әммә унда тәбиғи мәҙәни ҡатлам ағып төшкән. Беҙ уны ла өйрәнергә тейеш. Йәғни ул да баһалап бөткөһөҙ сығанаҡ. Тупраҡты өйрәнеүселәр, геофизиктар, биологтар үҙҙәренең йүнәлеше буйынса тикшеренеүҙәр үткәреп, йылдар буйынса булмаһа ла, тиҫтә йылдар буйынса шул осорҙағы климатты билдәләй ала. Бында тотош университет үҙәгенең иғтибарын тупларға мөмкин\nТабылған артефакттар буйынса аныҡ датаны билдәләп булмаймы?\n- Яҡшы шарттарҙа быуатын билдәләргә мөмкин. Әммә аныҡ датаны түгел. Археологик материалдар бит процесты күрһәтә: ҡасан башлана, ҡасан тамамлана. Ә уны баҫҡыстар буйлап һалып сығыу ауыр, уның ҡарауы, фәнни датировканы ҡуллана алабыҙ. Мәҫәлән, һөйәк таптыҡ икән, радиоуглерод анализына тапшырҙыҡ һәм датаны асыҡлайбыҙ. Әммә бының менән генә эш бөтәме? Алтын онтағы буйынса дата, дендрохронология буйынса дата... Шуныһы бәхәсһеҙ - Башҡортостанда боронғо ҡала мәҙәниәтенең (урбанизация) барлыҡҡа килеүенә 1600 йыл.\nРәсәй Президентының Өфө ҡалаһының 450 йыллығын байрам итеү тураһында Указы бар һәм беҙ уны үҙгәртә алмайбыҙ, бәлки, ҡала мәҙәниәте барлыҡҡа килеүҙең 1600 йыллығын ошо ваҡиғаға бәйләргә кәрәктер?\n- Минән һораһалар, мин 450 йыллыҡ сиктәрендә айырым секция итеп йәки айырым конференция итеп, ҡала мәҙәниәте барлыҡҡа килеүҙең 1600 йыллығын үткәрер инем. Өфө ҡалаһының 1600 йыллығын түгел, тап ҡала мәҙәниәте барлыҡҡа килеүҙең.\nҺәм тағы шундай тәҡдим индерер инем: музей комплексының йәки музей-ҡурсаулыҡ комплексының атамаһы буйынса фекер алышҡанда, мин уға башта яңғыҙы ғына ҡаһармандарса көрәшкән, һуңынан оҙаҡ йылдар административ һәм башҡа ҡаршылыҡтарҙы үткән Нияз Абдулхаҡ улы Мәжитов исеме бирелеүен һәм экспозицияның уның портреты, тормош юлы, эшмәкәрлеге тураһындағы витриналарҙан башланыуын теләр инем. Кешегә археологик материалды аңлауы ауыр, ә уларҙы музейға ылыҡтырыу кәрәк. Нияз Абдулхаҡ улының йылмайып торған һүрәте уларҙы үҙе үк саҡырып торасаҡ.\nШулай итеп, тарих фәндәре докторы Игорь Кызласов ҡатнашлығындағы һөйләшеүҙән сығып һәм уның фекерҙәрен иҫәпкә алып, Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ҡарамағындағы Аҡһаҡалдар ҡоро Өфө ҡәлғәһенең 450 йыллығын ойоштороу һәм үткәреү буйынса саралар планына түбәндәге тәҡдимдәрен еткерҙе:\n- "Боронғо Өфө" музей комплексын төҙөүҙе тиҙләтергә;\n- юбилей саралары сиктәрендә "Боронғо Өфө" ҡала мәҙәниәте биләмәһенең барлыҡҡа килеү тарихы буйынса фәнни секция ойошторорға һәм үткәрергә;\n- Мәжитов уҡыуҙарын һәм "Боронғо Өфө" ҡала мәҙәниәте биләмәһенең барлыҡҡа килеү тарихы буйынса халыҡ-ара конференция үткәрергә. Шулай уҡ башҡорт халыҡ эпосы "Урал батыр"ға арналған архитектура ансамбле булдырыу, милли музыка ҡоралы ҡурайға, Башҡорт автономиялы республикаһына нигеҙ һалыусыларға һәм суверенитетҡа нигеҙ һалыусыларға стела ҡуйыу тәҡдиме лә бер тауыштан хупланды.\nПрофессор Игорь Кызласовтың башҡорттарҙың этник тарихы һәм антропологияһы буйынса уҙғарылған фәнни сессиялағы "Башҡорт геральдикаһы тамырҙары: иртә Урта быуат дәүләттәренең аҡһөйәктәр тамғаһы" тип аталған сығышы ла бик ҡыҙыҡлы булды. Уны ла уҡыусы иғтибарына тәҡдим итәйек:\n- 1904 йылда сығышы менән Ырымбурҙан булған ғалим Дмитрий Соколовтың кешеләрҙең үҙҙәренең ниндәй йәмғиәткә ҡарағанын тамғалар менән күрһәткән китабы донъя күрә. Ул символдарҙың быуындар буйынса үҙгәреүен күҙәтә һәм уларҙың ырыу йәки ҡәбилә, хатта хәҙерге ваҡытта аталғанса, ғаилә тамғаһы ғына булмауын күрһәтә. Төп тамғаға һәр быуын нимәлер өҫтәй бара һәм был Себер, Көньяҡ Алтай материалдарында сағылыш таба. Бындай күренеште Монголиянан алып, Беларусь, Польшаға тиклем күрергә мөмкин.\nСаян-Алтай тауҙары төрки телле халыҡтар иртә барлыҡҡа килгән берҙән-бер урын, быны тарихсылар ҙа, археология материалдары ла раҫлай. Беҙҙең эраға тиклем II быуат материалдарын ҡарағанда, яңынан-яңы мәҙәниәттәр өҫтәлһә лә, артабан урындағы мәҙәниәт быуаттар буйы үҙгәреш кисермәй һәм ошонан алып тамғаларҙың нисек үҙгәреүен күҙәтергә була. Ошондай мөмкинлекте файҙаланмау гонаһ булыр ине.\nТаштых мәҙәниәтенә ҡараған һәм ҡаяла төшөрөлгән тамғаланған һүрәттә аттың янбашында ла, ҡулында ла тамға бар. Һәм улар бер-береһенән айырыла. Быуаттар буйы төрлө тамғаларҙың үҙгәреүен күҙәтеү шундай һығымта яһарға мөмкинлек бирә: береһе - янбаштағыһы, шәхси хужаны аңлатһа, ҡулындағы тамға хужаның хужаһы икәнен күрһәтә. Шулай уҡ бөркөт тамғаһы быуындан-быуынға күсеп, уның ҡойроғо ғына үҙгәрә бара. Шундай уҡ тамғалар Алтын Урҙа осорондағы алтын һауыттарҙа ла табыла һәм улар аҡһөйәктәр затына ҡарауҙы белдерә. Тағы ла ҡәбер ташы ҡуйып, унда мәрхүмдең ниндәй ырыуға ҡарағанын белдергән тамға төшөрөлөүе лә йыш осрай.\nСоколовтың хеҙмәте сыҡҡанға тиклем минең атайым, Леонид Романович, бындай тамғаларҙы ҡәбер таштарынан йыя һәм уларҙың нисек итеп үҙгәргәненә иғтибар итә. Рюриктар нәҫеленең геральдикаһына иғтибар итһәк, уларҙа өс сатлы һәнәк (трезубец) булыуын күрербеҙ, бөгөн ул Украина гербы. Йәғни Рюриктар үҙенә геральдиканы алда килгән төрки дәүләтенән алған. Польша гербтарында ла тамға графикаһы сағылыш таба. Бындай аҡһөйәктәрҙең тамға традицияһы Себерҙә һәм Монголияла барлыҡ дәүләттәрҙә лә йәшәй һәм улар беҙҙең эра башында барлыҡҡа килә. Бынан ниндәй һығымта яһарға мөмкин: башҡорттарҙың беҙгә 1904 йылда Соколовтың китабы буйынса билдәле булған һәм өйрәнелгән тамғалары иртә төрки дәүләттәренең аҡһөйәктәре һәм хакимлыҡ итеүсе династиялары символикаһына барып тоташа.\nЯҙылған: 09.07.21 | Ҡаралған: 98


Инфоурок › Другое › Конспекты › Разработка урока по изучению стихотворения М.Акмуллы " Насихаттар" в 6 классе\nДолжность , квалификационная\nс.Юмагузино Кугарчинского района\nИзучение стихотворения М. Акмуллы «Насихаттар»\nДля какого класса методическая разработка\nДля 6 класса ( родной язык) русских школ,\nПрименяемые в разработке педагогические технологии\nМифтахетдин Аҡмулланың “Нәсихәттәр” шиғырын рус мәктәптәренең\n6 -сы класында өйрәнеү дәресе ( башҡорт төркөмө).\nТема : Мифтахетдин Аҡмулла . “Нәсихәттәр” шиғыры.\nМаҡсат:1. Шағирҙың тормош юлы менән танышыу, шиғырҙың йөкмәткеһен үҙләштереү, уның шәхесенә хөрмәт тәрбиәләү.\n2.Ижади фекерләү ,танып- белеү һәләтен үҫтереү, һығымталар яһарға өйрәтеү.\n3.Шағирҙың әҫәре нигеҙендә кешелеклелек, әҙәплелек сифаттары тәрбиәләү.\nЙыһазландырыу:Аҡмулла ижадына арналған плакат, китаптарынан күргәҙмә, мультимедия проекторы.\nҺаумыһығыҙ , уҡыусылар.Кәйефтәрегеҙ нисек?( кәйефтәрен сағылдырған смайликтар күрһәтәләр).Әйҙәгеҙ үҙебеҙҙе эшкә көйләйек.Бер- беребеҙгә ҡарап йылмайып алайыҡ та телдәрҙе шымартып алайыҡ.\n1.Туған телем- башҡорт теле,\nМин алам яҡшы белем.\n2.Белем алыу еңел түгел,\nБелем еңел бирелмәй.\nЯулай уны бары шулар\nКемдәр тырыш, иренмәй.\n( шиғри юлдар таҡтаның артҡы яғына алдан яҙылып ҡуйыла).\nУҡытыусы.Был ике шиғыр нимә тураһында булды?(Яуаптар). Ә уҡыу , белем алыу тураһында ниндәй мәҡәлдәр беләһегеҙ?\nУҡыу- энә менән ҡойо ҡаҙыу.Көслө берҙе еңер, белемле меңде еңер.\nБелеме бар хур булмаҫ. Белемһеҙ кеше- күҙһеҙ кеше. Белеме барҙың ҡәҙере бар.\nБеҙ көн һайын мәктәпкә белем алырға киләбеҙ. Уҡыуға,ғилемгә, белем алырға саҡырып , өндәп шағирҙар яҙған шағирҙарыбыҙ бихисап. Уларҙы мәғрифәтсе шиғир тип атайҙар.Бөгөнгө дәрестә шуларҙың береһе менән танышырбыҙ. Уның исемен белер өсөн , ребусты сисергә кәрәк булыр.\n, ,,, м= ҡ 2,4\nНиндәй һүҙ килеп сыҡты инде? Эйе, Аҡмулла. Мифтахетдин Аҡмулла тураһында һөйләшербеҙ. Уның “Нәсихәттәр” тип шиғырын өйрәнербеҙ.\nДәфтәрҙәрҙә датаны һәм теманы яҙыу.\nУҡытыусы ” Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!” шиғырының беренсе строфаһын яттан һөйләп ишеттерә.\nУралдағы аңғыра айыуҙан ҡурҡҡандай,\nҺорау. Уҡыусылар ошо шиғри юлдарҙы нисек аңлайһығыҙ? Яуаптар.\nДәрескә ниндәй маҡсаттар ҡуябыҙ?\nЯуаптар.Уның ҡайҙа һәм ҡасан тыуыуы, тормошо , ижадын белергә.\nШиғырҙы уҡырға, уның йөкмәткеһен аңларға.Һорауҙарға яуаптар бирергә, һығымталар сығарырға.\nМин һеҙгә шағир хаҡында презентация ҡарарға тәҡдим итәм. Иғтибарлы булығыҙ, һуңнан һорауҙарға яуаптар бирербеҙ.\n( уҡыусылар кәрәкле мәғлүмәттәрҙе дәфтәрҙәренә яҙып баралар).\nПерзентация буйынса һорауҙар\n-Мифтахетдин Аҡмулла ҡайҙа һәм ҡасан тыуған? Башланғыс белемде кемдән алған? Ни өсөн атай йортонан сығып китә? Ниндәй мәҙрәсәләрҙә белем алған? Ул ниндәй тормош алып барған? Ниндәй эштәргә маһир , оҫта булған? Аҡмулла псевдонимына ниндәй мәғәнә һалынған ? Ниңә уны байҙар яратмаған? Ул ниндәй шарттарҙа һәләк булған? Ҡайҙа ерләнгән?\n4.“Нәсихәттәр” шиғыры өҫтөндә эш.\nҺүҙлек эше.Нәсихәт- нравоучение. Иман- честь, совесть, бында аллаға ышыныу. Ахирәтлек- загробная жизнь.Шөкөр- ҡәнәғәт була белеү.\nКөфөр- грех. Морат- цель. Ниғмәт – байлыҡ.Ихлас- искренность.\nУҡыусылар шиғырҙың исеменә иғтибар итәйек әле. Атай- әсәйҙәрегеҙ, олатай- өләсәйҙәрегеҙ, ғөмүмән, ололар һеҙгә көн дә нәсихәттәр бирәләр йәғни аҡылға өйрәтәләр.Йә әйтегеҙ әле, нимә тип аҡыл бирәләр улар һеҙгә?\nЯуаптар.(Аҡыллы бул. Алдашма.Тәүфиҡлы бул. Кеше әйберенә теймә. Яҡшы уҡы ,тырышырға кәрәк). Ә бына билдәле шағир беҙгә нинәй нәсихәттәр бирә икән.Быны белер өсөн шиғырҙы уҡыйыҡ әле.\nУҡытыусы шиғырҙы уҡып ишеттерә. Артабан уҡыусылар сылбыр юлы менән уҡыйҙар.Һәр бер строфаның төп фекерен билдәләп, таблицала цитаталы план төҙөйҙәр.\nУҡыусылар таблица буйынса аңлатма бирәләр.\nБеренсе ҡиммәт нәмә – иман.Иманлы булыуҙы нисек аңлайһығыҙ?\nИманлы булыу- намыҫлы булыу. Ә бында шағир аллаға ышаныуҙы күҙ уңында тота. Кешенең күңеле таҙа булырға тейеш һәм башҡалар).\nҺорау. Ни өсөн М. Аҡмулла ете ҡиммәт нәмәне әйтеп биргән икән?Алты ла түгел, һигеҙ ҙә түгел. Эйе. Башҡорт халҡы өсөн ете һаны изге һан булып һанала.Ете ырыу, ете ҡыҙ, ҡурай сәскәһенең ете тажы, Етегән йондоҙ.\nУҡыусылар ике төркөмгә бүленеп шиғырҙа һаналып киткән ҡиммәттәрҙең антонимдарын яҙалар . 1 –се тәркөм тәүге дүрт , 2 - се төркөм һуңғы өс һүҙгә антонимдар яҙа.\n1-се төркөм 2- се төркөм\nИман- иманһыҙ, оятһыҙ Әҙәп- әҙәпһеҙ\nКүңел- ҡара эсле, яуыз Сабыр-сабырһыҙ\nАҡыл( аҡыллы)- аҡылһыҙ Ихлас- ике йөҙлө\nАртабан уҡыу сылар ошо һүҙҙәр менән һөйләмдәр төҙөйҙәр.\nҮҙҙәренә оҡшаған бер строфаны яттан яҙалар ҙа бер- береһенең эшен алмашлап тикшерәләр, баһалайҙар.\nПарҙарҙа эш.Аҡмулла һүҙенә синквейн төҙөү.\nИлгиҙәр, тура һүҙле.\nАҡмулла – яҡтылыҡ таратыусы.\nДәресте йомғаҡлау.Мәғрифәтсе шағир Мифтахетдин Аҡмулланың “Нәсихәттәр” шиғыры беҙҙе нимәгә өйрәтә? Шиғыр һеҙгә нимә бирҙе?Бөгөн алған белемдәребеҙҙе беҙ ҡайҙа ҡуллана алабыҙ?\nУҡытыусының йомғаҡлау һүҙе. Мифтахетдин Аҡмулланы яҡтылыҡ йырсыһы тип атайҙар. Уның һәр шиғыры, һәр һүҙе фәһемле, үткер.Бар ғүмерен аң- белем таратыуға, халҡын яҡлауға арнаған шағир.Ул беҙҙе дөрөҫ йәшәргә , доньянан артта ҡалмаҫҡа өйрәтә. Уның ниндәй генә шиғырын алһаң да, кешеләрҙең күңеленә, йөрәгенә үтеп инерлек аҡыллы фекерҙәр, кәңәштәр табып була.Ғөмүмән, Аҡмулла ижады беҙҙең өсөн яҡты маяҡ ул.Уның ижадын беҙ туғыҙынсы класта ентекләп өйрәнәсәкбеҙ.\nРефлексия.Үҙ эшегеҙҙе нисек баһаларһығыҙ? Нимәләр дәрестә ҡыҙыҡлы булды? Нимә оҡшаны? Нимә ауыр булды?Тағы нимәләр белергә теләр инегеҙ?\nУҡытыусы үҙ баһаларын әйтә.\nӨй эше. Шиғырҙы тасуири уҡыу. Аҡмулла тураһында альбом төҙөү өсөн материал тупларға.\nНомер материала: ДБ-163375


Октябрьский ҡалаһындағы бизнес-инкубатор яңы вәкилдәрҙе ҡабул итергә әҙер // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nОктябрьский ҡалаһындағы бизнес-инкубатор яңы вәкилдәрҙе ҡабул итергә әҙер\n16:22, 6 мая 2015 Иҡтисад\nӨФӨ, 2015 йыл, 6 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.\nОктябрьский ҡалаһындағы бизнес-инкубатор конкурс нигеҙендә яңы вәкилдәр ҡабул итә һәм урынлаштыра. Конкурста бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ вәкилдәре ҡатнаша ала. Был хаҡта Башҡортостандың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты хәбәр итә.\nЕңеүселәргә биналар ташламалы хаҡ буйынса ҡуртымға бирелә. Әлеге мәлдә Октябрьскийҙағы бизнес-инкубаторҙа биш буш офис бар. Ғаризалар 22 майға тиклем Төньяҡ урамы, 5а, 308-се бүлмә адресы буйынса ҡабул ителә.


Яҙыусыны яңынан астым Роберт СОБХАНҒОЛОВ, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты\n17 Апрель , 21:22\nАрҙаҡлы яҡташыбыҙ, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Абдулла ҡыҙы Биишеваның “Яҡтыға” трилогияһын ҡабат уҡып сыҡтым һәм үҙем өсөн яҙыусыны яңынан астым. Тәү уҡыуҙа әҫәрҙең тәрәнлеген аңлап еткермәгәнмен, ә был юлы иғтибарлыраҡ булдым һәм бер нисә әһәмиәтле өлөштәрен – темаларын айырып алдым. Һеҙгә шуларҙы тәҡдим итәм. Һай, был ҡоролоҡто...2021 йыл тарихҡа бик эҫе, ҡоро йәйле булыуы менән инеп китте. Ҡояшлы эҫе көндәр иртә яҙҙан башланып, сентябрҙең тәүге көндәрендә генә үҙенең зәһәрлеген туҡтатты. Һауа температураһы күләгәлә лә 40 градусҡа еткән көндәр күп булды. Һирәк-һаяҡ яуыштырған ямғырҙың тәбиғәткә тәьҫире булманы. Сәсеүлектәр көйҙө, бәләкәй йылғасыҡ, күл, инештәр ҡороно. Башҡортостандың көньяҡ өлөшөндәге урмандарҙы ут ялманы һәм бер нисә мең гектарҙағы ағастарҙы көл-күмергә әйләндерҙе.\nЕгерме беренсе быуатта был инде икенсе афәт ине. 2010 йылдағы ҡоролоҡ та ҙур ғына зыян килтергәйне.\nЭҫе, ҡоро йәйҙәр булып тора. Тик беҙ уларҙы хәтерҙән тиҙ сығарабыҙ. Бына 1975 йыл. Уның йәйе быйылғыға торош иткәндер. Ҡышҡылыҡҡа малдар өсөн хатта селектәрҙе лә саптылар, ағас ботаҡтарынан япраҡ әҙерләп ҡалдылар. Колхоз-совхоздар, бесән булмағас, Балтика буйы илдәренән вагонлап һалам ташынылар. Һалам менән бергә “ҡунаҡ” та килгән икән шул. Шул йылдан башлап колорадо ҡуңыҙы беҙҙең картуф баҡсаларына “хужа” булып китте...\nЕгерменсе быуаттағы ҡоролоҡ бының менән генә сикләнмәгән, тап йөҙ йыл элеккеһе, йәғни 1921 йылғыһы, бигерәк тә аяуһыҙ булған. Әҙәби әҫәр булғанлыҡтан Зәйнәб апай Биишева “Кәмһетелгәндәр” романында йыл һанын әйтмәй, шулай ҙа “Үткән йылдар, уҙған йылдар” тип аталған автобиографик яҙмаһында “Бибиғәйшә инәй менән бабайы 1921 йылғы аслыҡта үлеп ҡалдылар” тип яҙа. Романдан ҡоролоҡҡа ҡағылышлы өҙөк килтерәм: “Көндәр һаман ҡыҙыулана ғына барҙы. Ураҡ ваҡыты етте. Тик урырға ашлыҡ ҡына юҡ ине”.\n“Ямғыр тураһында һүҙ сыҡҡас, Байгилде ағай көрһөнөп ҡуйҙы.\n– Яуыр ҙа бит. Тик ҡасан яуыр?.. Күрәһең, июнь етеп килә, хатта йүнләп ысыҡ та төшкәне юҡ. Әгәр яңынан ун-ун биш көн шулай торһа, ашлыҡ көйә башлаясаҡ”.\nТап былтырғыса. Ә ул йылда... “Күптәр, илап-ялбарып, Хоҙайҙан ямғыр теләй. Барлы-юҡлы малын ҡорбанға салып, әлеге шул Әхмәҙулла муллаға ашата”. “Ауылда береһенән-береһе ҡурҡынысыраҡ, шомлораҡ һүҙҙәр таралды. Халыҡ тамам өмөтһөҙлөккә бирелде. Рәхимһеҙ аслыҡтың аяуһыҙ тырнағы әле үк муйындарына бата башлағанын тойоп, күптәр эш, аҙыҡ эҙләп ары ағылды, бире һуғылды. Һәр кемдә баш ҡайғыһы китте”.\n“Оло Эйек буйында” романында ла әҙибә ҡоролоҡ, аслыҡ темаһына туҡталып китә.\nКешеләр “... ямғыр теләп урамдарға сыҡтылар, аҡ ҡорбандар салдылар, Ғаббас мулланан өшкөртөп, Оло Эйеккә һуйырташтар ырғыттылар. Ә ямғыр яуманы. Игендәр тамырҙа ҡатып ҡалды. Ғәҙәттә, ат инһә, күренмәй торған һыубаҫар сабынлыҡтар юҡҡа сыҡты. Донъя һуғышынан һуң ике-өс йылға яҡын һуҙылған граждандар һуғышы мәлендә тамам бөлгән, ғаилә баштарын юғалтҡан, тиф, биҙгәк, ваба ауырыуҙары арҡаһында хәлдән тайған ярлы-етем халыҡ өҫтөнә дәһшәтле аслыҡ ҡомһоҙ ҡосағын йәйҙе.\nКешеләр, бигерәк тә бала-саға, ҡарт-ҡоро, ярты ҡыш етмәй, күпләп үлә башланы. Эйе, күптәр, ғәҙәттәгесә, яҙмышҡа өнһөҙ баш эйеп, зарланмай-һөйләнмәй, хәйер-саҙаҡа һоранмай, шешенеп-күбенеп, өйҙәрендә күләгә шикелле тауыш-тынһыҙ шыуышып йөрөй-йөрөй үлделәр ҙә үлделәр...”\nЯҙыусы ҡот осҡос хәлдәрҙе һүрәтләй. Байгилденең балалары – Бибеш, Иштуған, Йәнеш һәм Емеш төрлө кәмһетелеүҙәр, ауырлыҡтар менән бер рәттән, аслыҡтан да, ҙур түҙемлек күрһәтеп, ҡотолоп сыға алғандар.\nХәҙерге заманда, йәшәү шарттары һәйбәтләнгәс, ҡоролоҡ һөҙөмтәләре аслыҡҡа алып барып еткермәй.\nКөнө лә төн һымаҡ көндәр\nӘҙәби тәнҡитсе Әнүр Вахитовтың “Философик ҡарашлы трилогия” исемле аналитик мәҡәләһендә ошондай юлдар бар: “Трилогия “төн” һүҙе менән асыла. Автор был һүҙҙе шул осор тормошо, социаль тигеҙһеҙлек, ауыр көнкүреш, хоҡуҡһыҙлыҡ, томана наҙанлыҡ менән ассоциатив планда алып, ябай метафоранан ҙур социаль йөкмәткеле символик яңғырашлы образға әйләндерә. Яҙыусы “Төн” тигән атама һөйләмдән һуң ҡапыл уны ҡырт киҫеп, “башҡорт ҡыҙының тәңкәле еләне” менән сағыштыра”. Артабанғы “Төн” һәм “башҡорт ҡыҙы”, йәғни төн кеүек ҡараңғы, шомло тормош һәм шунда көн күреүсе башҡорт ҡыҙының яҙмышы”, минеңсә, төп сюжет линияһы. Ошо әйтелгәндәрҙе иҫбатлап ҡарайыҡ.\nБайгилде менән Сәғүрә бер-береһен һөйөп-яратып, татыу йәшәһәләр ҙә, мөхәббәт тыуҙырған дүрт баланы үҫтереп еткереү өсөн ҙур ауырлыҡ менән тормош йөгөн тарталар. Күпме генә тырышып ҡараһалар ҙа, донъялары бер ҙә алға китмәй.\n“Сәғүрә еңгә иренең, ҡасандыр дала бөркөтө шикелле ҡыйыу ҡарашы менән үҙенең йөрәген дер һелкеткән, әле инде ҡайғылы тынып ҡалған һөрмәле ҡара күҙҙәренә, сөйәлләнеп ҡатҡан ҙур көслө ҡулдарына моңайып ҡарай ҙа: «Эй-й, бәхет тигәнең матурлыҡта ла, егәрлелектә лә түгел икән дә ул... Байгилде менән беҙ матур булманыҡмы ла егәрле булманыҡмы! Еләк кеүек үҫтек, ен кеүек эшләнек. Булмағас булмай икән дә ул”, – тип уйлай. Ә Байгилде ағай һаман өндәшмәй. Сәғүрә еңгә унан күҙен алмай уйын дауам итә: “Донъяла, Байгилде, һин эшләмәгән ниндәй генә эш ҡалды икән һуң?! Көтөү ҙә көттөң. Итек тә тектең. Мейес тә сығарҙың. Ҡыуғын ҡыуып, Эйек, Һаҡмар, Яйыҡ буйлап күпме ер үттең? Ҡарамыш байҙан башлап Ташлының Тимаш баярына хәтле икәүләп бөтә байҙың күпме урағын урҙыҡ”.\nЯрлынан бай тыуғанын кем күргәне бар? Уйланыуҙарҙың аҙағы ошоноң менән тамамланды. Байҙар байығанда ярлылар тағы ла нығыраҡ бөлгөнлөккә бата. Хатта икмәккә лә туйына алмайҙар.\n“Йәнеш менән Емеш өйҙөң күләгә яғына сығып, нигеҙ буйына ултырҙылар. Көн тын алғыһыҙ томра ине. Йәнеш, нәҙек кенә аяҡтарын ҡалас кеүек ишеп, тубыҡтарына күлдәк итәген ҡаплап ҡуйҙы.\n– Һин дә ошолай ултыр, һылыу, йәме. Ашағанда икмәк валсыҡтарың ситкә төшмәһен, – тип өйрәтте ул. Унан: “Ашаһаң бөтә лә китә бит”, – тип йәлләп, икмәкте әйләндереп-тулғандырып бик оҙаҡ ҡарап ултырғандан һуң:\n– Йә, һылыу, кем аҙ ҡабырҙан ашайыҡ, йәме, – тип тәҡдим итте.\n– Йә,– тине Емеш тә, күҙҙәрен ҡыҫҡылап, икмәгенә текләп. – Мин гел бәләкәс кенә ҡабып ашайым бит ул.\nУлар, икмәкте ваҡ ҡына өлөштәргә бүлеп, тел остарына ғына һалып ашарға, был татлы минутты нисек тә оҙағыраҡ һуҙырға тырыштылар. Ләкин ул барыбер бик тиҙ ашалып бөттө. Бынан ары Йәнеш йәнә бер йыуаныс уйлап тапты:\n– Икмәктең энә осондай ғынаһы ла кешенән оло ти ул. Уны ергә төшөрөп тапаһаң, харап яман гонаһ була, ти. – Хатта мең йыл тамуҡта янаһың, ти. Йә, һылыу, итәгебеҙҙәге валсыҡтарҙы йыйып ашайыҡ”.\nӘҙибә халыҡты бәхетһеҙлеккә дусар итеүселәр рәтендә иң беренсе етәкселеккә үрмәләп менеп, унан хакимлыҡты ҡулдарынан ысҡындырмаған ауыл һатлыҡ йәндәрен – мулла, старшина, староста, уларҙың ҡуштандарын күрә. Сәғүрәнең үлемен яҡынайтып, меҫкендең балаҫын әжеренә алған Әхмәҙулла, яуыз Ғаббас муллалар, Собхан старшина һәм халыҡты иҙеүсе башҡалар тураһындағы мәғлүмәт “Кәмһетелгәндәр”ҙә тулы сағылыш таба.\nХәҙергә әле ҡараңғы, шомло көндәр дауам итә.\nТөндән - көнгә, яҡтылыҡҡа\nЗәйнәб апай Биишева: “Емештең тормошо – ул минең бала сағым. Әлбиттә, ул бында, әҙәби әҫәргә хас рәүештә үҙгәртеп, дөйөмләштереп алынған. Шуныһы факт – бында уйлап сығарылған деталь юҡ. Бөтәһе лә күрелгән, кисерелгән”, – тип яҙа.\nОшо юлдарҙан һуң Емештең бала сағы – уның бала сағы, Емештең күргәндәре – уның күргәндәре икәнен белгәс, әҫәргә лә, уның авторына ла ҡараш күпкә үҙгәрә. Ниндәй түҙемле, сабыр, шул уҡ ваҡытта ҡыйыу, бығаса боҙоҡ донъя ҡоролошо менән килешмәүсән оло йөрәкле шәхес булыуына һоҡланаһың, хөрмәтең тағы ла арта.\nЕмеш бала сағының тәүге көндәренән тиерлек ата-әсә ҡәҙеренән киртелеп, уның юлына бер-бер артлы сығып торған кәмһетелеүҙәргә, иҙелеүҙәргә түҙеп, аңлап бөтмәһә лә яҡшылыҡҡа өмөт итеп, төндөң көнө лә буласағына ышанып йәшәгән. Һәм бына революция елдәренең ауылға ла килеп етеүен күҙәтеп, был хәрәкәттең яҡшылыҡҡа, яҡты көндәргә юл асырына шикләнмәй. Һәм бына тәүге шатлыҡтар.\n“Оҙаҡ йылдар Собхан старшинаға хеҙмәт иткән Иҙрис ҡарт ашығып өйөнә инеп китте. Унан, күп тә тормай, ҡыуал осона тағылған ҙур ғына ҡыҙыл сепрәкте баш осона күтәреп, ҡайтанан сыҡты ла йәштәрсә яңғырауыҡлы, ап-айыҡ тауыш менән:\n– Йәшәһен ҡыҙыл ғәскәрҙәр!.. Беҙҙе ҡотҡарыусы батыр ҡыҙыл ғәскәр йәшәһен! — тип ҡысҡырып ебәрҙе.\nКешеләр, йәшенгән ерҙәренән сығып, берәм-берәм уның янына йыйылды. Бына иң элек Шәүрәнең әсәһе Зөбәржәт еңгә сыҡты. Унын, артынса Таиба әбей, кескәй генә төйөнсөктәй улын күкрәгенә ҡыҫып, бәхетле йылмайып, Бибеш, Хисбулла, яр аҫтынан йүгереп ҡайтып килгән Баҙыян еңгә, Сабира, Сәмиғалар, тағы башҡа бик күп ҡатын-ҡыҙ, бала-саға ҡыҙыл флаг аҫтына йыйылды. Урамда ҙур ғына халыҡ төркөмө барлыҡҡа килде. Шатлыҡлы көлөү, ҡыуаныслы һөрәнләү яңғыраны”.\nЯрты быуаттан ашыу йыл йәшәгәндән һуң Зәйнәб апай Бөйөк Октябргә мәҙхиә яҙа: “Бөйөк Октябрь бына шундай мөғжизә яһаны. Эйе, ул, Бөйөк Октябрь революцияһы ғына, беҙҙе тормоштоң иң ҡараңғы, тынсыу төпкөлөнән тартып алып, яҙғы ҡояш нуры аҫтында гөрләп сәскә атҡан гөл-баҡса шикелле көләс, яҡты һәм иҫ киткес иркен яңы донъяға, бәхет донъяһына сығарып ҡуйҙы. … Мин бөтә ғүмерем буйына үҙемде туған Совет хөкүмәте, бөйөк Коммунистар партияһы алдында икһеҙ-сикһеҙ бурыслы тойҙом. Бөтә булған көсөмдө, һәләтемде, йөрәк йылымды уға, тик уға ғына һибә итергә тырыштым. Ил өсөн, халыҡ өсөн намыҫлы хеҙмәт минең иң ҙур бәхетем булды… ». Был юлдарҙы иҫке донъя этлектәре үҙәгенә үткән кеше генә яҙа ала!\nЯҡтылыҡҡа юл асыҡ\nСәрбиямал, Емештәрҙең үгәй әсәһе, “Яҡтыға” трилогияһының башынан аҙағына тиклем килгән образ. Яһиллығы, ҡанһыҙлығы, ҡомһоҙлоғо һәм башҡа насар сифаттары менән романдарҙа сағылдырылған барлыҡ әҙәмдәрҙең ҡылыҡтарын үҙ эсенә алған дөйөмләштерелгән “герой” тип аңларға кәрәк. Элек халыҡты иҙеп, ә инде яңы тормош өсөн ҡаты көрәш башланғас, ирек бирмәҫкә тырышҡан старшина, мулла һәм башҡалар берәм-берәм язаға тарттырылалар, бәғзеләре алыш барышында юҡ ителәләр. Сәрбиямалдың да ғүмере үкенесле тамамлана. Башы ҡаты ауырыуҙы күтәрә алмай, күҙе алдына төрлө ҡиәфәттәр килеп баҫа. “Ҡайһы саҡта ҡан баҫып, ағы әйләнеп торған кескәй генә күҙҙәрен шар асып, ниҙер тыңлап торҙо-торҙо ла:\n– Килделәр! Бирмәйем, бирмәйем! Үҙемдеке! Мин... Мин... Минеке! – тип ҡысҡыра-ҡысҡыра әйберҙәрен “ҡотҡарырға” керешеп китте. Тюк-тюк тауарҙарын, йөндәй еңел күтәреп, иҙән уртаһына ташланы, Николай батша, Керенский, Дутов, Колчактар заманынан ҡалған ҡағыҙ аҡсалар тултырылған тоҡтарҙы йәшергән ерҙән тартып сығарҙы, һандыҡтан тәңкә-елән, селтәр-ҡашмау кеүек затлы әйберҙәрен дә өҙөп-йолҡоп, аһылдай-уһылдай шул бер өйөмгә өйҙө.\n– Йәһәтерәк! Ат егегеҙ, ат! Китәм, алып китәм! У-у... Иблестәр, бирмәйем һеҙгә, бирмәйем!\nАхыр, иҙән уртаһына өйгән әйберҙәрен бер юлы күтәреп алмаҡсы булып, ҡулдары менән генә түгел, аяҡтары менән дә ҡалтырана-ҡалтырана-дерелдәй шыҡырҙатып ҡыҫып ҡосаҡланы. “Әһ” тип бер көсәнде лә, ҡан һура-һура ҡорбанының тәненә барып инеп киткән талпан шикелле ялпашып өйөм өҫтөндә ятып ҡалды”.\nБыл ғәҙәти булмаған күренеште автор былай йомғаҡлай: “Әйтерһең, ғүмере буйы үҙенсә тырышып-тырмашып та бәхеттең ни икәнен дә белмәй донъя ҡуйған тынғыһыҙ меҫкен ҡатындың ғына түгел, бәлки кешеләрҙе шулай аяуһыҙ һаташып йәшәргә, һаташып барып үлергә дусар иткән иҫке быуаттың да һуңғы минуты ҡалғайны был өйҙә. Эйе, йән өшөткөс күренеш ине был”.\nИҫке донъя нисек кенә ҡарышмаһын, большевиктар етәкселегендә совет власы урынлаштырыла, ваҡ крәҫтиән хужалыҡтары нигеҙендә күмәк хужалыҡтар – колхоздар ойошторола, тормош яҡшыра бара. Тома наҙан ауыл халҡы белемгә ынтыла, донъя цивилизацияһы ҡаҙаныштары ауылға ла килеп етә.\nЕмеш иһә үҙенә хыялға оҡшаш ҙур маҡсаттар ҡуя. “Бөйөк маҡсаттар менән янып йәшәргә теләйем! Һәр минут, һәр сәғәт мин яҡтыға, яҡшыға табан үрләргә, быуаттар буйына күҙҙәре томаланып килгән халҡымдың күҙен асыуҙа ҡатнашырға, уның өсөн донъяны матурларлыҡ, Алланың үҙе булған кешегә – тәбиғәттең иң ғәжәп хазинаһы булған кешегә, үҙенә хас бәхетле тормош төҙөп йәшәү бәхетенең ни хәтле бөйөклөгөн тәрән төшөндөрөрлөк көс менән йөрәгемде нурларға теләйем мин!”\nБайрас та: “Атайҙар иҫтәлеге алдында йөҙ ҡыҙармаҫлыҡ итеп йәшәргә тырышырбыҙ. Ҡараңғынан яҡтыға табан юлға сыҡҡанбыҙ икән, түбәгә таш яуһа ла, кирегә боролоу булмаҫ”, – тип ҡеүәтләй һөйөклө ҡыҙының уй-фекерен, яҡты хыялын.\nЕмеш, Байрас һымаҡ ялҡынлы йөрәкле йәштәр, иҫкелекте артты ҡалдырып, яҡшы, яҡты донъяны ныҡлы урынлаштырыу теләге менән алға, оло юлға сығалар.\nӘ һеҙ ни уйларһығыҙ?\nЗәйнәб Абдулла ҡыҙы Биишеваның ғүмере аҙағында дингә ҡарашы ниндәй булды икән? Мин белмәйем. Дин тотһа ла, икеле-микеле булғандыр, тип уйлайым. Сөнки бала, үҫмер йылдарында хакимдарҙан тыш, “Беҙ – Аллаһ бәндәләре, халыҡ өсөн йәшәйбеҙ” тигән муллаларҙан, мәзиндәрҙән күргән ыҙалары муйындан ашҡан. Уларҙың ҡылыҡтары аптырау тыуҙырған, ҡурҡытҡан, тәрән уйланыуҙарға һәм ҡайһы бер һығымталарға этәргән, шикләнергә мәжбүр иткән. Шулай булмай һуң, ҡарағыҙ: Әхмәҙулла мулла Сәғүрәгә им-том яһағаны өсөн ғаиләнең берҙән-бер һөт кәзәһен әжер итеп алырға тора. Кәзә мәзин, йомартлыҡты Ҡөрьән бик маҡтай тип, халыҡты хәйер-саҙаҡаны күберәк бирергә өндәй, ә үҙе- һарандарҙың-һараны. Ғаббас мулла һымаҡтар ауылдаштарын, хатта туғандарын да кафырлыҡта ғәйепләп, зыяраттан тыш, сүплектә ерләргә бойороҡ бирәләр.\n“Муллаһына хәтлем яман булғас, ҡайҙан, кемдән яҡшылыҡ көтмәк кәрәк?” – тип ғәжәпләнә Зөбәржәт еңгә һәм өҫтәп ҡуя:\n– Был Хоҙай Тәғәләне лә әйтер инем, илгә афәт, кешегә михнәт ебәреүҙән башҡаны белмәҫ булып китте.\nҠарасәс инәй ҙә һүҙ ҡата: “Ана, Ғаббас мулла менән Кәзә мәзин бер ҙә, теге донъяла булыр әле тип, был донъяларынан баш тартып тормайҙар. “Биргәндең күҙенә ҡарама! – тип, биргән-бирмәгәнде өҙөп-йолҡоп алып ҡына торалар. Үҙҙәре эшләмәһәләр ҙә, ялсыларынан эшләтеп, донъяны нисек ҡыуалар!”\nҮҙенең автобиографияһында Зәйнәб апай ошондай эпизодты килтергән: “Исем Сапыҡ ауылы мәхәлләһенә инә ине. Шул уҡ ваҡытта бында Әхмәҙулла ишандың мөриттәре лә бар. Паралич һуҡҡас, үҙенең ғәриплеген халыҡты тағы ла нығыраҡ алдауҙа файҙаланыу маҡсаты менән тотош аҡ сепрәккә уранған булып әҙәм аҡтығы Исемгә йылдың иң матур сағында, йәй айҙарында килеп сыға (ҡайһы ауылда йәшәгәнен белмәйем). Уның менән ауылға:\n– Ул тотош сихри нур менән ҡапланған икән. Гонаһлы донъяға нурлы йөҙөн күрһәтмәҫ өсөн аҡ бөркәнсек бөркәнгән икән, – тигән серле һүҙҙәр килеп етә.\nИшанды мөриттәре ашҡа өйҙән-өйгә күтәреп йөрөтәләр. Бығаса ғәҙәти генә йөрөгән ир кешеләр ишан килеү менән тилергән, аҡылдан яҙған кеше төҫөнә инәләр. “Һеү ҙә һеү! – тип ҡысҡыра-сыйылдай, эт өйөрө кеүек өйкөмләшеп, ғәрип ишандарын күтәреп, урам тулып йөрөй башлайҙар. Улар артынан бер көтөү бала-саға эйәрә. Мин дә шул балалар кеүек йөрөргә теләйем. Ләкин атайым беҙҙе сығармай:\n– Уның нимәһен ҡыҙыҡ күрәһегеҙ, – ти. Ул – әҙәм күргеһеҙ ғәрип, ишәк кеүек наҙан, саян кеүек яуыз бер йән. Мөриттәренә эшләү, тырышыу, уҡыу-уҡытыу – шайтан эше. Аллаһ бәндәһе эшләмәҫкә, тырышмаҫҡа, Аллаға һәм ишанға табынып йәшәргә тейеш, тип өйрәтә. Ә үҙе ғәрип көйө лә, дүрт-биш ҡатын алып, әллә ни хәтле ялсылар тотоп, баяр кеүек йәшәй”, – ти”.\nТағы ла бер өҙөк:\n“ ...Бөтә кешене лә яҡшы, изге күңелле итеү өсөн берәй сара табыу тураһында мең төрлө план ҡороп, төндәр йоҡламай уҙғара инем. “Әй, Алла, ниңә һин бәндәләреңде бер-береһенең уйын-теләген, ни эш ҡылырға йыйыныуын, үҙе әйтмәһә лә, башҡалар белеп торорлоҡ итеп яратманың? Ул саҡта донъяла бер ҙә яуыз ниәтле кешеләр булмаҫ. Бер кем дә насар уй уйларға баҙнат итмәҫ ине, – тип Алланың эштәре хаҡында ла йыш ҡына баш вата һәм, уйлаған өсөн гонаһлы булыуҙан ҡурҡып, тағы ла ауырыраҡ тойғолар эсендә ғазаплана инем”.\nТел байлығы – һүҙ байлығында\nЗәйнәб Абдулла ҡыҙы, яҙыусы булараҡ, башҡорт теленең бар мөмкинлектәрен файҙаланған. Тасуирлау, һүрәтләү оҫталығы тураһында һөйләп торорға ла кәрәкмәй. Үҙенең телен яратҡан һәм яҡшы белгән кеше тәүге юлдарҙан уҡ көйлө, матур һәм бай һүҙ донъяһына сумыр.\nХәҙерге заман һәм элегерәкке телмәр араһында байтаҡ ҡына айырма бар икән. Бөгөн күптәргә аҙ таныш йәки бөтөнләй ҡулланылмаған һүҙҙәр теҙмәһен бирәм. Уларҙың аңлатмаһын “Башҡорт теленең һүҙлеге”нән алдым. Рәхим итегеҙ.\nАс күҙләнеү – туйына алмау, йыраҡа – һыу йырған тәрән соҡор, йырғанаҡ; инселәү – малды берәй кеше исеменә атап, иң һалыу; күтәрмә – өйгә инә торған таҡта баҫҡыс, кештәк – күлдәктең ҡултыҡ аҫтына, ыштандың балаҡ төбөнә ҡыҫтырып тегелгән дүрткел ҡорама; ҡаразирә – ағыулы үлән, ҡуржын – юшҡын, ҡарыулашыу – бер-береңдән үс алыу, ҡәһет (ғәһед) – биргән һүҙ, ант; етеү – саманан артыҡ үҫкән, етек, оҙон, матҡыу – бармаҡтарҙы батырып аймау, соға (камзул) – юғары сифатлы йоҡа буҫтау, нәҙер – шартлы вәғәҙә, өлтәй (баш) – тарайып баҫып торған, өлтөк; алап – иген йәки башҡа нәмә һалыр өсөн ҡабыҡтан тегеп эшләнгән оҙонса ҙур һауыт, он алабы; тупыс – өҙөлөп ҡыҫҡарған (бармаҡҡа ҡарата), тыу – был осраҡта байраҡ (ҡыҙыл тыу), текешләү – ныҡ иғтибарлау, ентекләп; тула (салбар) – йөндән һуғып, кейеҙләп баҫҡан туҡыма; таҫтар – ырыуҙан ҡалған ҡатын-ҡыҙ башына урай торған бер осо сигеүле аҡ матҡал, хәситә – тәңкә-мәрйенле ҡатын-ҡыҙ биҙәүесе, бетеү; һеңгәҙәү – ҡаты бәрелеү, һуғылыуҙан иҫтән, хәлдән яҙып, ҡуҙғала алмаҫ хәлгә килеү; һил – шау-шыуһыҙ, тауышһыҙ, тын; ылаш – башлы йәш ҡоротто теҙеп һалып киптереү өсөн йәш талдан үрелгән, дүрт ҡаҙыҡ өҫтөнә ҡуйылған ҡоролма; ытырғаныу – әшәке, бысраҡ күреп ерәнеү хисен кисереү; химая – кемдеңдер яҡлауы, ҡурсалауы; яйлаҡ (яйҙаҡ) – эйәр һалынмаған, эйәрһеҙ.\nЯҙыусы быларҙан тыш, урындағы һөйләште лә ситкә этмәгән. Көрөҫ, үҙәләнеү, һәләмә, йөҙнөкләү, йерәк һымаҡ һүҙҙәрҙе мин диалект тип уйлайым.\nБашҡорт теле уҡытыусыларына, телде үҙаллы өйрәнеүселәргә Зәйнәб Биишеваның әҫәрҙәренә мөрәжәғәт итергә кәңәш бирер инем.\nЙыуаса кеүек алһыу йөҙлө\nКүңеленә илһам ҡошо ҡунып, ҡулына тәү тапҡыр ҡәләм алған һәм оло шағирлыҡ юлына баҫырға теләгән йәштәргә ябай ғына кәңәш бирге килә. Һеҙ башта тел байлығын арттырыу менән мәшғүл булығыҙ, телдең мөмкинлектәрен, нескәлектәрен, сифаттарын өйрәнегеҙ. Был йәһәттән Зәйнәб Биишеваның әҫәрҙәрендә тел байлығын нисегерәк ҡулланғанына иғтибар итегеҙ. Был юлы мин уның, әҙәби ысул булараҡ, сағыштырыу алымдары менән һөйләмдәрен нисек биҙәгәнен күрһәткем килә. Бына һөйләм уртаһындағы бер өҙөк: “...уның был ярһыу ҡыуанысы йүкә күмере шикелле ҡапыл һүрелеп тә ҡуйҙы”. “Ярһыу ҡыуаныс” һәм “йүкә күмере”, уларҙы нисек аңларға? Белеүебеҙсә, ҡаты ағастың, мәҫәлән, имәндең, күмере лә тығыҙ, ҡаты була һәм шуға ла һүнмәйенсә оҙаҡ һаҡлана. Ә йүкә – йомшаҡ ағас, тиҙ янып бөтә.\nӘ хәҙер ғәжәп матур сағыштырыуҙар булған өҙөктәрҙе артабан дауам итәйек:\n“...өмөтһөҙ йомортҡаларҙы баҫып өтәләп бөткән ҡаҙ шикелле”; “Ҡауҙы (ҡош) муйыны шикелле арыҡ оҙон муйынын нәфис һуҙып...”; “Оло Эйек ҡамышы шикелле нәҙек аяҡтарын”; “Оло Эйек яңы һауған һөт шикелле йылы тулҡындары”; “ҡаймаҡ шикелле йомшаҡ ҡом...”; “...сәүкә шикелле саңҡылдашалар сходта”; “...был ерҙәр егет ҡулы теймәгән йәш ҡыҙ кеүек кенә бит”; “тутыҡҡан тимер тауышы”. Мин тимерҙең сыңлаған тауышын күп ишеткәнем бар, ә бына тутыҡҡан тимер тауышы, моғайын тоноҡ ҡына ишетеләлер.\nТағы ла бер сағыштырыу: “...тау йылғаһы кеүек ярһып”. Беҙҙең яҡтағы йылғалар тыныс, тымыҡ ҡына ағалар, сөнки улар бейек ҡаялы тауҙарҙан башланмай. Үҙем үҫмер саҡта кинәнеп һыу инеп йөрөгән Ташлы ла шулар иҫәбенә инә.\nӨс йыллыҡ хәрби хеҙмәтте мин Тажикстандың баш ҡалаһы Сталинабадта үттем. Хәҙер ул Дүшәнбе (элекке исеме) тип атала. Йәйҙең эҫе бер көнөндә яҡында ғына ағып ятҡан Дүшәнбе йылғаһына һыу инергә киттем. Йәнәһе, йөҙә беләм тип йылға уртаһына ынтылдым һәм шунда уҡ аяҡтан йығылдым. Дүшәнбенең ағымы көслө һәм тиҙ булғанын иҫәпкә алмағанмын. Ул ҡаланан алыҫ түгел тауҙарҙан ағып килә. Бына шулай була икән тау йылғаһы! Ә уны әҙибә ҡайҙан белде икән?!\nМинеңсә, Зәйнәб апай яҙған әҫәрҙәрҙе ҡулға ҡәләм-ручка алып уҡырға кәрәк. Ысын һүҙ оҫтаһының яҙғандарынан үҙеңә бик күп файҙалы өлгөләр алырға мөмкин.


Республикала 3 ғинуарҙа хәмер һатыуҙы бөтөнләй тыйырға, ә 4-6 ғинуарҙа сикләргә тәҡдим ителде\n25 Ноябрь 2019, 15:50\nБашҡортостанда йәшәүселәрҙе Яңы йыл каникулдарында республикала иҫерткес эсемлектәрҙе һатыуҙы сикләүгә ҡағылышлы закон проекты тураһында фекер алышыуға саҡыралар. Документ республика Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа әҙерләнгән.\n«Закон проекты хәмер ҡулланыуҙың кире эҙемтәләрен кәметеүгә йүнәлтелгән һәм Яңы йыл каникулдарында алкоголь продукцияһын ваҡлап һатыуҙы сикләүҙе күҙ уңында тота», — тип билдәләнеләр республика Иҡтисади үҫеш министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.Проектҡа ярашлы, 3 ғинуарҙа алкоголь һатыу бөтөнләй тыйыла, ә 4-6 ғинуарҙа урындағы ваҡыт буйынса иртәнге сәғәт 10-дан көндөҙгө 2-гә тиклем генә һатыла.\nРеспублика интернет-порталында закон проектының тексы менән танышырға һәм уны тикшереүҙә ҡатнашырға мөмкин.\n«1 һәм 2 ғинуарҙа — байрам, бер нәмәне лә сикләмәйбеҙ. 3 ғинуар – тәнәфес: республикала алкоголь һатылмай. 4,5 һәм 6 ғинуарҙа ул иртәнге сәғәт 10-дан көндөҙгө 2-гә тиклем йәғни көндөң тәүге яртыһында ғына һатыла. 7 һәм 8 ғинуарҙа – барыһы ла ғәҙәти режимда», — тип хәбәр итте хөкүмәттәге оператив кәңәшмәлә республика башлығы хакимиәте етәксеһе Александр Сидякин. — Уҙған йылды анализлау күрһәтеүенсә, янғындар, иҫерек килеш төрлө хәлдәргә тарыу тап 4-5 ғинуарға тура килә. Оҙайлы ялдар бына шундай эҙемтәләргә килтерә».Яңы йыл каникулдарында хәмер һатыуҙы сикләү тураһында закон проектын Ҡоролтайға ҡарауға «Берҙәм Рәсәй» депутаттары индерҙе.\n21 октябрҙә «Башинформ» хәбәр иткәнсә, Яңы йыл байрамдарында эскелек проблемаһын Башҡортостан етәксеһе Радий Хәбиров күтәреп сыҡты.\n«Беҙҙә ун көн каникул. Күп кенә ғаиләләр иҫ-аҡылын юйғансы эсә башлар. 31 декабрҙә шешәгә йәбешерҙәр, ә ғинуарҙа беҙ уларҙы «йыйырбыҙ». Криминаль хәл насарайыр, — тине ул. — Ошо ун көндә хәмер һатыу йәһәтенән аныҡ саралар күрергә әҙермен. Был сара популяр түгел, ләкин һабантуйҙарҙа, ҡайһы бер байрамдарҙа индергән тәжрибәбеҙ бының һөҙөмтәле булыуын күрһәтте. Әлбиттә, беҙ халыҡты бөтә байрамдарҙа ла алкоголһеҙ ҡалдырмаҫбыҙ, ләкин нисек дөрөҫ эш итеү тураһында уйларға тейешбеҙ».


Башҡорт халҡына хушлашыу хаты » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Башҡорт халҡына хушлашыу хаты\nМәшһүр шәхесебеҙ Әхмәтзәки Вәлиди, эмиграцияға китер алдынан “Башҡорт халҡына хушлашыу хатын” яҙып, шундай аманат ҡалдырған: “Беҙҙең милләтебеҙ, аҡтамыр киҫәге кеүек, тупраҡ араһында бәләкәй генә үҫентеһе ҡалһа ла, яңынан терелеп, бөтә баҡсаға таралыр”. Башҡортостан Республикаһына 100 йыл тулыу алдынан беҙ гәзит уҡыусылар иғтибарына йәнә ошо хатты тәҡдим итергә булдыҡ.\nМилләтебеҙҙең хоҡуҡтарын һәм хөрриәтен һаҡлау юлында хәлемдән килгән ҡәҙәр көрәштем. Хәрәкәтебеҙ, Башҡортостандағы кеүек үк, Төркөстанда ла бихисап ватандаштарыбыҙҙы көрәшкә дәртләндерҙе. Был эштә Төркиәнән, Дағстандан, Азербайжандан, хатта Афғанстандан байтаҡ кеше ҡатнашты, ниһайәт, ул Әнүәр Пашаны ла йәлеп итте.\nҮкенескә ҡаршы, Польша менән һуғыш Мәскәү файҙаһына тамамланды. Әгәр был һуғыш һис юғында тағы бер нисә ай дауам иткән булһа, Әнүәр Паша Байсун — Ғузарҙан, ә Сәмәрҡәнд вилайәте баҫмасылары Жизак-Нуратанан килеп, Сәмәрҡәнд менән Бохараны яулап алыр ине. Тимер юлдың күп урындарын шартлатыу өсөн динамиттар әҙерләнде. Август айында был юл Ҡыҙыл-Арват һәм Һырдаръя тарафтарында Ҡыҙыл армия өсөн ябыласаҡ ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Мәскәү ҙур хәрби көстәрҙе был яҡҡа йүнәлтеү мөмкинлеген тапты.\nХәлебеҙ август айында тамам кирегә китеүгә ҡарамаҫтан, мин көрәште дауам итеү, бөтөн Шәһрисәбз һәм Сәмәрҡәнд тарафы баҫмасыларын, башҡорт, татар һәм ҡаҙаҡ офицерҙарын август аҙағында Байсун өлкәһенә туплап, уларҙың Әнүәр Паша менән берләшеүен тәьмин итеү менән шөғөлләнә инем, әммә ваҡиғалар тиҫкәрегә юл алды. Әнүәр Паша һуғышта шәһит булды. Тап шул ваҡытта (сентябрҙә) Ташкентта йәшерен рәүештә йыйылған Төркөстан Милли берлеге конгресы миңә көрәште сит мәмләкәттәрҙә дауам итеүҙе, уның тарихын яҙып, донъя йәмәғәтселегенә еткереүҙе, беҙҙең талаптарҙы халыҡ-ара мәсьәлә сифатында ойоштороу эштәрен йөкмәтте. Европала йәки Төркиәлә ҡалып, шул эш менән шөғөлләнәсәкмен. Әммә хәҡиҡәткә тура ҡарарға кәрәктер: был хәрәкәттең хәҙерге кимәле, йәғни мәхәллә күләмендә хәрәкәт итеп көрәшеп, Советтарҙы сигенергә мәжбүр итергә тырышыу һөҙөмтә бирмәне. Хәҙер милләтебеҙ бүре тешенә эләккән һарыҡ хәлендә.\nӘммә был мәсьәлә киләсәктә юғарыраҡ кимәлдә күтәреләсәк, шуға көрәште башҡаса ойоштороу зарур. Рәсәйҙә Советтар хакимлығы мәсьәләһе, хәҙергә эске көрәш сифатында тамамланғандан һуң, артабан халыҡ-ара мәсьәләгә әүереләсәк. Уның менән һуңыраҡ бөйөк дәүләттәр мәшғүл буласаҡ. Ул киләсәктә бөйөк дәүләттәр мәсьәләһе булыуҙан да уҙып, бөтә донъя мәсьәләһенә әүерелер. Советтар, милләттәрҙе һәм колонияларҙы азат итеүҙәре тураһында ялған һүҙ таратып, эшселәрҙең ирек һәм хоҡуҡтары мәсьәләһен күтәргән социализм тәғлимәтен бер эгоист милләттең империалистик идеяһына хеҙмәт итеүсе хәрәкәткә әүерелдерҙе. Ошо көндәрҙә Ленинға һәм мине ғәфү итеүҙәре хаҡында белдергән Сталин менән уның башҡа арҡаҙаштарына тапшырыу өсөн шул уҡ мәсьәләләр буйынса ике хат яҙып, Ташкентта ғөмүми вәли булған Рудзутакка ебәрҙем.\nУларҙың бынан һуң үткәрәсәк сәйәсәтенең программаһы — Рәсәйҙең үҙендә генә түгел, Европалағы һәм Азиялағы күрше өлкәләрҙә лә рус теле һәм мәҙәниәтенең хакимлығын тәьмин итеү. Бөтә донъя милләттәрен социализм төҙөүгә саҡырыуҙа шул маҡсатҡа өлгәшеүҙең бер сараһы ғына. Бөтә донъяны урыҫлаштырыу бойомға ашырырлыҡ эш түгел. Әммә был хәҡиҡәтте башҡа илдәрҙә тиҙ генә аңлай алмаҫтар, сөнки бойондороҡһоҙ, азат милләттәргә урыҫ мәсьәләһенең ғәмәлдәге империалистик асылын аңлатыуы ауыр. Быны хатта Хиуалағы йәш сәйәси эшмәкәрҙәр рустар уларҙың үҙ хөкүмәттәренең көлөн күккә осороуын дүрт ай элек аңламай ине әле. Бәлки, был хәҡиҡәттәрҙе аңлау өсөн һәр милләттең бер ни тиклем ваҡыт урыҫ хакимлығы аҫтында булыуы шарттыр.\nҺәр хәлдә, хәҙер мәмләкәтебеҙҙә бола һәм күтәрелештәргә юл ҡуймаҫҡа кәрәк. Сөләймән Мырҙабулатовтың сығышы кеүек хәрәкәттәр бөгөн милләтебеҙгә зыян ғына. Был хосуста мин уға Бохаранан хәбәр ебәргәйнем. Шатлыҡҡа күрә, ҙур юғалтыуҙар булманы шикелле. Хәҙер ҡулығыҙҙан килгән ҡәҙәр әһәмиәт бирә торған мәсьәләләрегеҙ шулдыр:\n1) Йәштәрҙең уҡыуы, уларҙан ғилем һәм техника белгестәрен әҙерләү менән шөғөлләнеү.\n2) Хосуси хужалыҡ эштәренән айырылып, кооперативтарға инеп, социализм аппаратында нығынып, милләткә шул юлда хеҙмәт итеүҙе вазифа итеп үҙ өҫтәренә алыу теләген эшлекле кешеләр күңеленә һеңдереү. Быны 1919 йылдың авгусында Стәрлетамаҡтағы йыйылышта ла һөйләгәйнем.\n3) Дин һәм телебеҙҙе һаҡлауға ғәйрәт сарыф итеү. Иң әшәке йәберләүҙәр ошо ике нигеҙҙә, йәғни дин һәм милли тел өлкәһендә, эшләнәсәк. Был тәңгәлдә һис бер ниндәй ойошма йәшәтеп булмаҫ, сөнки ул Совет учреждениелары тарафынан буйһондоролоп, уларҙың мәнфәғәтенә хеҙмәт итәсәк, шуға күрә дин һәм тел өсөн көрәште закон рөхсәт иткән саралар менән дә, йәшерен рәүештә лә алып барыу мотлаҡ буласаҡ.\n4) Көрәштең икенсе дәүеренә был мәсьәләләрҙең халыҡ-ара кимәлгә күтәреләсәгенә ышанып әҙерләнеү. Иҙел һәм Урал буйҙары төрөктәре өсөн ул саҡ Төркөстанға һыйыныбыраҡ хәрәкәт итеүҙең мотлаҡ булыуына инаныу кәрәк була.\nБыл юлда 1917 йылдан бирле алып барған көрәшебеҙ хаҡында балаларыбыҙға өйҙә аңлатыу кәрәк. Хөр донъя милләттәре берләшеп, большевизмдың таралыуына ҡаршы тора алмаһа һәм Азия милләттәренең күбеһе Советтар юлына баҫһа, коммунизм милли ҡаршылыҡтар ялҡынын иң ныҡ тоҡандырған бер тәғлимәт булыу арҡаһында, был милләттәр бер-береһе менән һуғышасаҡ. Беҙ донъя ҡитғалары араһында күп төрлө бәйләнештәрҙең, шул иҫәптән сауҙа бәйләнештәренең артабан үҫкән бер дәүерендә йәшәйбеҙ, шуға күрә Рәсәйҙең шәреҡ менән ғәрәп илдәре араһындағы иҫке сауҙа юлдарын үҙ ҡулында тота белмәүе насар һөҙөмтәгә килтерәсәк. Урыҫтар төрөк ҡәүемдәрен бер быуат эсендә генә йота алмаҫ, сөнки был эш Кавказ, Украина кеүек өлкәлә урыҫлаштырыуҙың уңышлы барыуына бәйле. Хәлбуки, урыҫлаштырыу сәйәсәтенең ҡорбаны буласаҡ милләттәр хәрәкәтһеҙ ҡалмаясаҡ, урыҫтар күбәйһә, улар ҙа күбәйер.\nБыл тәңгәлдә киләсәк хаҡында бәғзе фекерҙәремде яҙам, күрәҙәлек итә тимәгеҙ: урыҫтарҙың империализмы һәм бөтә донъяла инҡилап күтәрергә йүнәлтелгән тырышлығы Рәсәйҙә булған ваҡиғаларҙы ХХ быуаттың иң бөйөк хәҙистәре итеп күрһәтәсәк. Бөтә милләттәрҙең яҙмышы ошо ваҡиғаларға бәйле булып күренер. Ләкин нәфселәрен тыя белмәүҙәре арҡаһында урыҫтар был бөйөк ваҡиғалар нигеҙендә тик үҙ файҙаһын ҡыуасаҡ. Бының һөҙөмтәһендә килеп тыуған бөйөк ваҡиғалар беҙгә яңынан терелеү мөмкинлеге бирәсәк.\nМосолмандар күп йәшәгән Төркөстан кеүек өлкәләр был хәлдән файҙаланыр. Ошо мәлдә йәһүдтәр Израиль дәүләтенең тереләсәгенә инанған кеүек, беҙҙекеләр ҙә ышанып йәшәргә һәм быны йәш быуынға аңлатырға тейеш. Беҙ был мәсьәлә менән сит илдәрҙә шөғөлләнербеҙ, әммә ышанам: беҙҙең быуын ул ҡотолоу көндәрен күргәнгә тиклем үлеп бөтмәҫ әле. Беҙ Башҡортостанда милли хәрәкәтте законлы рәүештә йәйелдерҙек, ҡоролтайҙарҙың ҡарары буйынса милли ғәскәр төҙөнөк, асыҡтан-асыҡ көрәштек, милли матбуғатта, мәктәптәрҙә фекеребеҙҙе асыҡ һөйләнек. Төркостанда иһә был хәрәкәт ризаһыҙлыҡ һәм күтәрелеш рәүешендә беҙ килгәнгә тиклем үк башланғайны, күпселек баҫмасылар фанатик муллалар йоғонтоһо аҫтында ине. Беҙ бындағы хәрәкәткә милли фекер, идеал индерҙек, ниһайәт, уға Төркиәнең бөйөк тарихи шәхесе үҙ офицерҙары менән килеп ҡушылды.\nБыл ваҡиғалар бер нисә йылда, хатта бер-ике быуында онотолоп бөтә торған эш түгел. Төрөк милләте азатлыҡ фекеренә тоғро ҡалыу сәбәпле, бойондороҡһоҙ дәүерҙәргә ҡараған Йәнебәк хан, Тимер, Иҙеүкәй, Күсем менән улдары Ҡәйеп хан һәм Аблай хан кеүектәргә бағышланған хәтирәләрҙе әле булһа йәшәтеп килә. Хатта тарихыбыҙҙың боронғо дәүерҙәрендә төрөк булмаған халыҡтар араһында әҙселектә ҡалған, телен онотҡан йәки онотоу хәленә еткән ҡәбиләләребеҙ ҙә форсат асылыу менән аяҡҡа баҫҡан һәм яңынан үҙ дәүләттәрен ҡорған. Бындайҙарҙан тарихта ҡытайҙар араһында туйуһун, шато һәм таугач, һиндтар араһында ҡарлуҡ һәм калач, уғро-финдар араһында арпаттар, иран, ғәрәп һәм ҡурдтар араһында уғыҙҙар, ағачериҙар һәм аҡҡуйындар кеүек, әҙселектә ҡалған хәлдә лә, булмышын һаҡлап, һуңыраҡ дәүләт төҙөгән ҡәбиләләрҙең тарихы беҙҙең өсөн таң ҡалырлыҡ ғибрәт.\nБыларҙы романдар формаһында яҙып нәшер итер инем. Эргунекун мифы бер ҡаһарман төрөк йәмғеһенең үлде-бөттө тигәндән һуң терелеүен аңлатыр. Беҙ хәҙер урыҫтар араһында тарихи тормошобоҙҙоң иң ҡурҡыныс дәүерен кисерһәк тә, асылда ҡурҡып торманыҡ. Мин үҙем, боронғоларҙы белгәнлектән, уңышһыҙлыҡҡа осраған сәғәттәрҙә һис бер ваҡыт күңел төшөнкөлөгөнә бирелмәнем. Иҫкә алынған ҡәүемдәр хөрриәт өсөн ватандарын ҡалдырып киткән, әммә хөрриәт ҡаҙанған. Беҙҙең милләтебеҙ, аҡтамыр киҫәге кеүек, тупраҡ араһында бәләкәй генә киҫәге ҡалһа ла, яңынан терелеп, бөтөн баҡсаға таралыр.\n1917 — 1922 йылдар беҙгә күтәрелергә форсат биргән хәлдә лә хәрәкәтһеҙ ҡалһаҡ, ҡабаттан шундай уҡ форсаттарҙан файҙаланыуы ҡыйын булыр ине. Хәлбуки, был форсат ҡыҫҡа ғына ваҡыт дауам итһә лә, файҙалана алдыҡ. Беҙ башҡарған эштәр Кесе Солтан, уның улы Морат Солтан, Бишәй Солтан, уның улы Ырыҫмөхәммәт Солтан, Солтангәрәй (Ҡараһаҡал), Батырша, Салауат, Аблай һәм Кинесары хаҡындағы хәҙистәр кеүек бөйөк хәтирәләр йәшәтәсәк. Был көрәш барышында ижад ителгән шиғырҙар, бәйеттәр оноторлоҡ түгел. Әлбиттә, дошман уларҙы оноттороу өсөн ҙур ғәйрәт сарыф итер. Әммә Рәсәйҙә баҫылмағандары сит илдәрҙә баҫылыр. Рәсәй үҙ сиктәрен һәр саҡ бикле тотоп тора алмаҫ. Хөрриәт һәм милли азатлыҡ фекерҙәрен таратҡан әҙәбиәтте беҙҙекеләр үҙ илендә уҡымаһа, сит илдә уҡып ҡайтыр. Тик хәҙерге көндә ҡотолғоһоҙ күренгән, террорға ҡоролған хакимлыҡ милләтебеҙҙе өмөтһөҙлөккә төшөрмәһен. Иманыбыҙ һәм азатлыҡҡа булған мөхәббәтебеҙ беҙҙе һәр ваҡыт ҡотолоу юлдарына саҡырыр һәм алға өндәр.\nАшхабад, 1923 йыл, февраль


Көн үҙәгендә - сәләмәтлек һәм спорт » "Урал" гәзите\nКөн үҙәгендә - сәләмәтлек һәм спорт\nБашҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән ҡалала булып, социаль һәм инфраструктура объекттары менән танышты, муниципалитет етәкселеге менән биләмәне үҫтереү перспективаларын өйрәнде.\nРеспублика етәксеһе эш сәфәре барышында Белорет үҙәк район клиник дауаханаһының 1-се поликлиникаһында булды. Унда уҙған йылдың ноябренән «Һаҡсыл поликлиника» һынау проекты ғәмәлгә ашырыла.\nҮҙәк район клиник дауаханаһы баш табибы Евгений Кустов әйтеүенсә, проект сиктәрендә пациенттарҙың бөтә маршруттары анализланды, шул иҫәптән ҡабул итеүҙе оҙаҡ көтөү йәки медицина ярҙамын күрһәтеү менән бәйле проблемалы осраҡтар билдәләнде. Бөгөнгө көнгә поликлиникаға килеү маҡсатына ҡарата рациональ пациенттар ағымы булдырылған, дауалау- диагностика процестары стандартлаштырылған, диспансеризация үткәндә, анализ тапшырғанда ваҡыт сарыф итеү бөтөрөлгән. Һөҙөмтәлә табиптың ҡабул итеүен көтөү, процедура кабинетында булыу ваҡыты кәмегән.\nПациенттарға уңайлыҡ булдырыу өсөн поликлиникала яңыртыу эштәре бара. Тәҙрә һәм ишектәр ҡуйылған, бүлмәләр бүленгән, бинаның тышҡы яғында елләтеү ҡорамалы ҡуйыу буйынса эштәр алып барыла. Күтәрмә һәм пандустар эшләү күҙаллана. Шул уҡ ваҡытта медицина ярҙамын күрһәтеү сифатын тәьмин итеүгә айырым иғтибар бүленә.\nЯңыртыу эштәре сиктәрендә бөтөн беренсе ҡат үҙгәртелде, унда дежур табип-терапевт, табипҡаса ҡабул итеү, ЭКГ кабинеттары, шулай уҡ шәфҡәт туташы посы күсте. Бында медицина картаһынан күсермә эшләргә, санитар-курорт картаһын тултыра башларға, анализдарға юллама алырға, флюорография һөҙөмтәһен алырға мөмкин. Шуның менән табиптарға эш йөгө кәмей. Пациенттарға уңайлы булһын өсөн поликлиника холында администратор дежур итә.\nЕвгений Кустов хәбәр итеүенсә, «Һаҡсыл поликлиника» проекты Үҙәк район клиник дауаханаһы ҡарамағындағы балалар, стоматология поликлиникаларында һәм ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһында индерелә. Шул уҡ ваҡытта процестар даими яңырып тора.\n- Һеҙҙең өсөн был яҡшы аҙым: табиптар араһында эш тигеҙ бүленә, буталсыҡлыҡ бөтә, системалыҡ барлыҡҡа килә, - тине Рөстәм Хәмитов. - Был проект эске һәм тышҡы яҡтан да һиҙелерлек һөҙөмтә бирә. Ул табиптар һәм пациенттар өсөн дә.\nБашҡортостан Башлығы республика- ның һаулыҡ һаҡлау министрынан быйыл «Һаҡсыл поликлиника» проектына нисә медицина учреждениеһы ҡушыласағы менән ҡыҙыҡһынды.\nӘнүәр Бакиров әйтеүенсә, проекттың бөтә балалар һәм 70 процент өлкәндәр поликлиникаларында тормошҡа ашы- рылыуы күҙаллана. Рөстәм Хәмитов киләсәктә проектты дауаханаларға ла таратырға тәҡдим итте.\n- Беҙҙә ошондай проект башланыуы менән ҡәнәғәтмен. Һөҙөмтәләр ҙә бар. Үҙегеҙгә лә ҡыҙыҡлы. Пациент- тарға бөгөн уңайлыраҡ була башланы, - тип һыҙыҡ өҫтөнә алды ул. - Унан бигерәк, үҙ эше оҫталары - табиптар, урта һәм кесе медицина персоналдары - шулай уҡ был уй-фекерҙе күтәреп алды, уларға ла был мөһим. Был проектты бөтә ерҙә, бөтөн республика буйлап тормошҡа ашырырға кәрәк. Мәҫәлән, бер ҡаланан икенсеһенә күсеп килгән табип теләһә ҡайһы поликлиникаға, һаулыҡ һаҡлау учреждениеһына килеп, бер ниндәй үҙгәрешһеҙ, ҡыйынлыҡһыҙ эшләй башлаһын.\nРөстәм Хәмитов “Металлург” стадионын үҙгәртеп ҡороу эштәре менән танышты. Комплексты модернизациялау Республика Башлығының ҡушыуы буйынса башланғайны.\nЭштәр тамамланғас, бында тренировка базаһы булдырыу, еңел атлетика, грек-рим көрәше һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү ҡаралған.\nХәҙерге ваҡытта реконструкциялауҙың беренсе этабы тамамланған. Бассейнға капиталь ремонт үткәрелгән, яңыртылған грек-рим көрәше залында спортсылар шөғөлләнә лә инде. Быйыл заманса спорт залы, яҡтыртылған саңғы- роллер трассаһын төҙөү, стадионды модернизациялау планлаштырылған.\nРеспублика Башлығы «Морат» тау саңғыһы үҙәгендәге трассаларҙы һынап ҡараны, туристар өсөн булдырылған шарттар менән танышты һәм комплексты артабан үҫтереү мәсьәләләре буйынса кәңәшмә үткәрҙе. Унда илдең тау саңғыһы өлкәһендәге төп эксперттары ҡатнашты.\nРеспублика Башлығы һүҙҙәренсә, «Морат» урынлашҡан урынының уңайлылығы һәм трассаларҙың төрлөлөгө менән айырылып тора. Даими туристар ағымы өсөн шарттар тыуҙырыу йәһәтенән бында байтаҡ эштәр башҡарылған. Атап әйткәндә, төньяҡ һәм көньяҡ тау битләүҙәрендә, булғандарын киңәйтеп, яңы трассалар һалынған. Спорт һәм административ-көнкүреш корпусы, хужалыҡ блогы төҙөлгән. Канат юлдары, яһалма ҡар яһау, барлыҡ трассаларҙы контролдә тотоу, хәбәр итеү (радиотрансляциялар) системалары ҡуйылған. Иҫке күтәргес йүнәтелгән. Тышҡы инженер селтәрҙәрен төҙөү, биләмәне төҙөкләндереү буйынса эштәр башҡарылған. Парковка майҙансыҡтары йыһазландырылған. Тейешле ҡорамал һәм инвентарь һатып алынған.\nШуның менән бергә әүәлгесә инфраструктура - ҡунаҡхана, ресторан, кафе, шулай уҡ күтәргестәр етешмәй. Бынан тыш, өҫтәмә тау битләүҙәрен йыһазландырырға мөмкин.\n2020 йылға инфраструктура йәһәтенән етешһеҙлектәр төҙәтелергә тейеш, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды төбәк етәксеһе. Бында яҡшы тау саңғыһы курорты булдырылырға һәм комплексты үҫтереүҙең беренсе этабы тамамланырға тейеш.\n- «Морат» - Бөтә Рәсәй балалар һәм үҫмерҙәр ярыштарын үткәреү өсөн яратҡан урыныбыҙ. Өлкәндәр ҙә бында ял итеүҙән баш тартмай, - тине Рөстәм Хәмитов. - Был яҡтағы төньяҡ битләү текә генә, һәйбәт урынлашҡан һәм һыуһаҡлағысҡа сыға. Тау аҫтында балалар лагеры бар, уны ла үҫтерергә кәрәк. Бының икенсе этап булыуы мөмкин.\nРеспублика Башлығы ял итеүселәр өсөн тейешле инфраструктура булдырыуҙы иҫәпкә алып, тау саңғыһы комплексын һәм уның эргә-тирәһен артабан үҫтереүҙең комплекслы планын әҙерләргә ҡушты.


Был донъяла ниҙәр бар?07.11.2017\n√ РФ Президенты В. Путин рәсәйлеләрҙе шаҡ ҡатырҙы: илебеҙҙә АҠШ яллаған ойош-малар кешеләрҙең биоматериалдарын йыйыу һәм тикшереү менән аҫтыртын шөғөлләнә.\nИң борсолдорғаны - беҙҙең организм үҙенсәлектәре менән ҡыҙыҡһынған учреждение Американың Ҡораллы көстәре системаһына инә. Рәсәй Федерация Советының Именлек һәм оборона комитеты рәйесе урынбаҫары Франц Клинцевич былай тип комментарий бирә: «Биология ҡоралы яһайҙар тип раҫламайым, әммә мәгәр бындай хәшәрәт эшкә тотонһалар, юҡ итергә самалаған этностарҙың төрлө тәбиғәт шарттарындағы үҙенсәлектәрен теүәл билдәләү талап ителә». Бындай ҡылмыштарға сик ҡуйыла, тип тынысландырҙы.\n√ «Аҡса юҡ, аҡса юҡ!» - тип тылҡығандарына ышаныуы ҡыйыныраҡ. Былтыр Рәсәйҙә миллиардерҙар һаны (доллар иҫәбендә) 25 процентҡа артып, 96 башҡа еткәндәр, тип яҙа «Форбс» журналы. Донъя буйынса миллиардерҙар 2016 йылда байлыҡтарын 17 процетҡа арттырһа, Рәсәйҙә - 37 процентҡа һимерәләр.\nДоллар иҫәбендә миллионерҙар һаны артымы буйынса ла алда барабыҙ, шул иҫәптән Ҡытай темптарынан беҙҙә 2 тапҡырға күберәк үрсейҙәр, ти. Ошондай ҡаҙаныштар булғанда, былтыр 20 миллион РФ граждандары ярлы тип танылды (айлыҡ килем 10 мең һумдан ашмай), тип иҫкә төшөрөү ҙә уңайһыҙ кеүек.\n√ Һаҡлыҡ банкы башлығы Герман Греф йәш-тәрҙе «Тәүлегенә 18 сәғәт эшләгеҙ, шул осраҡта һис шикһеҙ уңышҡа өлгәшерһегеҙ», - тип өндәне.\nИрекһеҙҙән иҫкә төшөрлөк: теүәл 100 йыл элек Халыҡ Комиссарҙары Советы беренсе декреттар менән Рәсәйҙә 8 сәғәтлек эш ваҡытын рәсмиләштерҙе. Донъяла беренселәрҙән булып.\n√ Молдаван һәм румын телдәре шул тиклем оҡшаш, хатта бер үк һөйләш түгел микән, тигән бәхәстәр тынмай. Тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, Молдовала бер үк телдә һөйләшкән халыҡтың 52,7 проценты - молдаван, 23,2 проценты - румын телен ҡулланам тип хис итә. Был сетерекле мәсьәлә филология юҫығынан сәйәсәт даирәһенә күсте - Молдованың Конституция суды ҡарар сығарҙы: молдаван теле шул уҡ румын теле. Ил президенты Игорь Додон быны Молдованың дәүләтселегенә хыянат тип баһаланы. Ҡаң-ғыралар инде, әйтерһең башҡа ҡайғылары юҡ!\n√ Ҡаҙағстан президенты Н.Назарбаев ҡаҙаҡ телен быға тиклемге кириллицанан латин хәрефтәренә күсереү тураһында указға ҡул ҡуйҙы.\nӘллә инде, «...ҡысытмаған урынды тырнау» кеүек килеп сыҡмаһа булды инде, беҙгә туғандаш халыҡ бит. Юғиһә, бәғзе РФ сәйәсмәндәре был аҙымды бик ауыр ҡабул иттеләр, ә файҙаһы әллә бар, әллә юҡ. Яңы ҡаҙаҡ алфавитында 32 хәреф (беҙҙекендә - 42).\n√ Әстерхан ҡалаһында балалар өсөн курткалар һатыла, еңдәренә фашист гербтарына оҡшаш һүрәт яһалған. Эксперттар фекеренсә, әллә ниндәй мәкерлек юҡтыр бында: ғәҙәттә Ҡытай эшҡыуарҙары ниндәй үҙҙәренә матур тойолған билдә-символ күрәләр, шуны әйбергә төшөрәләр. Әммә уйындан уймаҡ сығыуы ла бар: Рәсәй Федерацияһы закондары менән нацизм символдары һәм атрибутикаһын (йә уға оҡшаш) кеше алдына сығарған, пропагандалаған өсөн яуаплылыҡ ҡаралған.\n√ АҠШ ғалимдары, аҡыл ҡеүәһе юғары булған кешеләр күңел төшөнкөлөгөнә, астма һәм аллергияларға йышыраҡ бирешә, тигән һығымта яһаны. Бала саҡта: «Күпте белһәң, тиҙ ҡартайырһың», - тип юҡҡа әйтмәгәндәрҙер. Әммә миҙалдың икенсе яғын да онотмайыҡ: һытыҡ йөҙ менән йөрөү үҙе генә бер ҙә аҡыл билдәһе түгел! Ә бәлки, ысынында ла аҡыллы кешеләр был тикшереүҙә ҡатнашып та тормағандарҙыр.\n√ Электр энергияһы етештереү өсөн ел тирмәндәре ҡулланыу даирәһе киңәйә бара. Айырыуса гел елдәр иҫкән диңгеҙ буйында отошлолар. Ошо арала Шотландия буйында революцион аҙым яһанылар: генераторҙар йөҙгән платформаларҙа диңгеҙҙең эсенә үк урынлаштырыла. Ғәйәт ҙур ҡоролма һыу өҫтәнән 176 метрға күтәрелә, ҡанаттарының диаметры - 154 метр!\nҠысытмаған урынды тырнау беҙҙең илгә генә хас түгел. Украина президенты яңы законға ҡул ҡуйҙы - уҡыусы ниндәй генә милләт кешеһе булмаһын, 5-се... Тотош уҡырға\nБыл донъяла ниҙәр бар\nАбруйлы «Форбс» журналы мәғлүмәттәре буйынса, былтыр Рәсәйҙә доллар иҫәбендәге миллиардерҙар һаны 77 баштан 96 башҡа еткән. Иң бай 200 рәсәйле бер... Тотош уҡырға\nРәсәйҙә йәшәйеш минимумынан да аҙыраҡ килемгә көн күреүселәр 2014 йылда 16,1 миллион булһа, 2015 йылда 19,2 миллионға еткәндәр. Ҡурҡыныс һан инде,... Тотош уҡырға


Материалы за Июнь 2010 года » Страница 7 » Архив газеты "Йәшлек"\nГималай тауҙары – «донъя ҡыйығы» Яңылыҡтар » Ғәләмәт донья\nГималай-Ҡараҡором тауы – иң бейек континенталь тау системаһы. Ул Ҡытайҙы Һиндостан менән Пакстандан айырып тора. Ә Непал менән Бутан тулыһынса Гималай тауҙары биләмәһендә урынлашҡан. Донъялағы иң бейек ун тау тап Гималайҙа. Уларҙың иң ҙуры – Эверест – Непал менән Тибет сиктәрендә.\nГималай тауҙары яйлап бейегәйә бара, сөнки тауҙар теҙмәһен барлыҡҡа килтергән процестар һаман да дауам итә. Донъялағы иң ҙур һәм бейек Тибет та (уның бейеклеге 4875 м тәшкил итә) ошо процестар арҡаһында хасил булған. Киләсәктә, бәлки, миллионлаған йыл үткәс, кем белә, Эверестан да бейегерәк яңы тау үре барлыҡҡа килер.\nТауҙар «үҫкән» һайын улар ямғыр һәм ел, һыуыҡтар һәм ҡар «һөжүм»енә дусар була. Тәбиғи көстәр йоғонтоһо аҫтында эрозиялар, үҙенә ылыҡтырып торған осло, үткер тау үрҙәре барлыҡҡа килә. Әйткәндәй, ваҡыт үтеү менән был үрҙәр яҫы һырттарға әүерелә.\nЛилипуттар иле булған, тиҙәр... Яңылыҡтар » Ғәләмәт донья\nДонъя ғалимдары даими рәүештә ниндәйҙер асыштар яһап торһа ла, боронғо ҡайһы бер серҙәр һаман да сиселеп бөтмәй ҡала. Ер йөҙөндә беҙгә тиклем йәшәүселәрҙән күп кенә «иҫтәлектәр» ҡалған: Мысыр пирамидалары, Арҡайым, Шүлгәнташтағы һүрәттәр һ.б. Мәҫәлән, ғалимдар Мальталағы мөһабәт ҡорамдарҙы кем төҙөүен аныҡ ҡына әйтә алмай. Был цивилизация серле рәүештә юҡҡа сыҡҡан...\nЭҙләнеүҙәрҙе дауам итәйек Республика йылы\nАлдар тарханға бәйле был мәҡәлә, һис шикһеҙ, минең тыуып үҫкән яғыма – Бөрйән районының Иҫәнғазы ауылына ҡағыла.\nАтай-олатайҙар һөйләүенсә, Иҫәнғазы ауылына нигеҙ һалынғансы, Иҫке Ыҙма тип аталған ерҙә, Иҫәнғазынан Ҡана йылғаһы буйлап бер саҡрым аҫтараҡ, ауыл булған. Был турала тау һыртындағы тамғалар ғына ҡуйылған ҡәбер таштары ла һөйләй. Уны Күсәрбәк тип тә йөрөткәндәр. Тағы ла, «Йәшлек»тәге август айындағы (2009 йыл, №96) бер мәҡәләне интернет селтәре аша табып уҡығас, башта байтаҡ фекер тыуҙы. Эйе, 30 – 40 йыл элегерәк был эшкә тотонолһа, бәлки, мәғлүмәттәр ҙә күберәк булыр ине.\nКүсермәһе «Пермская старина» йыйынтығының икенсе томына индерелгән был документтан күренеүенсә, И. Лодыгин һәм уның юлдаштары Сарапулдан Соликамскиға егеүле аттарҙа йүнәлгәс, беренсе көндө Әмжә ямына (сирмештәрҙең, йәғни мариҙарҙың Әмжә ауылы Сарапулдан көнсығышҡа табан, аралары 45 саҡрым) төнгөлөккә туҡтала. Уларҙың араһы 45 саҡрым икәнлегенә нигеҙләнеп, былай тип фараз ҡылайыҡ: И. Ладыгин һәм уны Соликамскиға тиклем оҙатып барыусы Сарапул крәҫтиәндәре, сәфәрҙәренең икенсе һәм өсөнсө көндәрендә шул уҡ йүнәлештә, йәғни нәҡ көнсығышҡа ҡарай, башлыса Уран ырыуы башҡорттары вотчинаһы аша 90 саҡрым самаһы юл үтә.\nЙондоҙҙар был арала яңы танышыуҙарға, эшлекле һөйләшеүҙәргә булышлыҡ итәсәк. Шулай ҙа шаршамбы тыныс үтмәҫ, юҡ-бар һөйләшеүҙәрҙән арыуығыҙ ихтимал.\nЙомала ҡиммәтле әйбер һатып алырға ҡушылмай.


Андрей Фурсенко: «Юғары мәктәп талап ителгән белгестәр сығарырға тейеш» // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nАндрей Фурсенко: «Юғары мәктәп талап ителгән белгестәр сығарырға тейеш»\n9:24, 27 января 2011 Йәмғиәт\nБашҡортостанға сәфәре барышында РФ мәғариф һәм фән министры Андрей Фурсенко юғары уҡыу йорттары ректорҙары, урта махсус уҡыу йорттары һәм һөнәрселек училищелары директорҙары менән осрашты. Түңәрәк өҫтәл форматында осрашыу ӨДАТУ-ҙа үтте, унда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡатнашты. Йыйылыусыларҙың иғтибарын 83-сө Федераль закон, атап әйткәндә, бюджеттағынан автономиялы учреждениеға әүерелеү ихтималлығы йәлеп итте. “Һөнәри белем биреү иҡтисад менән бергә алып барылырға, йәғни белгестәрҙе кәрәкле һанда һәм сифатлы итеп әҙерләргә тейеш”, — тип үз позицияһын яҡланы һәм нигеҙләне федераль министр.\n— Һәр төрлө мәктәп демографияға бәйле. Уҡырға инеүселәр һаны 2020 йылда артасаҡ. Шуға тиклем беҙ юғары белемгә ихтыяж тыуыуын көтөп ултырырға тейеш түгелбеҙ. Мәсьәләне хәл итеү юлы түгел был. Мәҫәлән, бөгөн һеҙҙең юғары уҡыу йорттары йыл һайын 4,5 мең уҡытыусы әҙерләп сығара. Уларға ихтыяж иһә — 1 мең, — тине федераль министр. — Был хәлдән сығыу юлын тәҡдим итәһем килә. Юғары белем биреү сәнәғәт, фән, иҡтисад менән бәйләп алып барылырға тейеш. Айырымланыу яҡшы һөҙөмтә бирмәй. 83-сө Федераль закон уҡыу йорттарының ихтыяж булған белгестәр әҙерләп сығарыуына йүнәлтелгән.\nБыл фекерҙе Рөстәм Хәмитов хуплап: “Кешеләргә эш кәрәк. Ҡайҙа ғына барһаң да, кешеләр эш урындарын һорай ғына түгел, ә талап итә”, — тине.\nҺөнәрселек училищелары директорҙары ла министрға һорауҙар бирҙе. Уларҙы күпселек ауыл һөнәрселек училищеларының лицей статусы ала алмаясағы һәм дәүләт өлгөһөндәге дипломдар бирә алмаясағы һәм шуға бәйле рәүештә уларҙа уҡырға теләүселәр һаны кәмейәсәге борсой.\n— Бөгөн һөнәрселек белеме алыу ҡыҙыҡтырамы һуң? — тине Андрей Фурсенко. — Шундай хәл килеп тыуҙы, унда нигеҙҙә ҡайҙа барырға белмәгән кешеләр килә. Һәм беҙ уларҙы армияға киткәнсе йәиһә кейәүгә сыҡҡансы ғына шунда тотабыҙ булып сыға. Комбайнда йәиһә малсылыҡ комплексында эшләү өсөн өс йыл уҡырға кәрәкмәй, бер йыл да етә, тип раҫлай белгестәр. Ауыл һөнәрселек училищелары ҙур ауыл хужалығы предприятиеларына беркетелгән һөнәри әҙерлек үҙәктәренә әүерелергә тейеш.


Республика Президенты менән Куба дипломаты ике яҡлы хеҙмәттәшлек мәсьәләләрен тикшерҙе // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРеспублика Президенты менән Куба дипломаты ике яҡлы хеҙмәттәшлек мәсьәләләрен тикшерҙе\n9:59, 25 июля 2012 Сәйәсәт\n24 июлдә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Куба Республикаһының Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе Хуан Вальдес Фигероа менән осрашты.\nОсрашыуҙа ике республика араһында иҡтисади бәйләнештәрҙе нығытыу, тауарҙар әйләнешен арттырыу, шулай уҡ гуманитар өлкәлә үҙ-ара килешеп эш итеү мәсьәләләре тикшерелде.\nӘлеге ваҡытта Куба менән Башҡортостан араһындағы сауҙа-иҡтисади бәйләнештәр ныҡлап үҫешмәгән. Үткән йыл һөҙөмтәләре буйынса тышҡы сауҙа әйләнеше 7,5 мең АҠШ доллары тәшкил иткән.\nҺөйләшеү барышында нефть эшкәртеү, нефть химияһы, ауыл хужалығы, ағас эшкәртеү, туризм өлкәләрендә хеҙмәттәшлек итеү йүнәлештәре билдәләнде, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән. Шулай уҡ һүҙ республиканың медицина хеҙмәткәрҙәренең Кубалағы һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында стажировка үтеүе буйынса программа булдырыу мөмкилектәре хаҡында ла барҙы.\n— Һеҙҙең менән бер нисә һорауҙы тикшерергә теләр инек. Был хеҙмәттәшлек мәсьәләләре – тәү сиратта улар һеҙҙең студенттарҙың Башҡортостанда белем алыуына йәки, киреһенсә, һеҙҙең илдең уҡыу йорттарында республикабыҙ өсөн белгестәр әҙерләүгә бәйле. Кубала һаулыҡ һаҡлау өлкәһенең ни тиклем яҡшы үҫешкәнен беләбеҙ. Һәм, әлбиттә, беҙҙең медицина хеҙмәткәрҙәре Кубаның медицина учреждениеларында стажировка үтә алһа, беҙ бик шат булыр инек, — тине Рөстәм Хәмитов, ҡунаҡҡа мөрәжәғәт итеп.\n— Һеҙгә иген, аҙыҡ-түлек продукцияһын поставкалай алыр инек. Беҙҙә экологик яҡтан таҙа ит – һыйыр, һарыҡ, сусҡа итен етештереү өсөн сеймал базаһы яҡшы үҫешкән, — тип билдәләне Президент. – Кубаға урман сәнәғәте продукцияһын поставкалап, был өлкәлә эшләргә теләүсе Куба предприятиеларын йәлеп итә алыр инек.\nРөстәм Хәмитов билдәләүенсә, бөгөн нефть эшкәртеү, нефть химияһы, химия мәсьәләләре буйынса ғилми учреждениеларҙың хеҙмәттәшлек итеүе тураһында ла һүҙ йөрөтөргә мөмкин.\n— Һеҙ институттарҙа булдығыҙ, университеттарҙы күрҙегеҙ. Моғайын да һеҙгә бындай тәҡдимдәрҙе әйткәндәрҙер. Потенциал бик юғары, — тине республика башлығы. Бергә үҫтерерлек перспективалы йүнәлештәр ҙә бар, тип белдерҙе ул. Мәҫәлән, туризм һәм шифахана-курорт дауаланыуы өлкәләрендә.\nХуан Вальдес Фигероа билдәләүенсә, әлеге ваҡытта Куба Рәсәй Федерацияһы менән бик һөҙөмтәле хеҙмәттәшлек булдыра һәм Башҡортостан менән бәйләнештәр был хеҙмәттәшлектең мөһим бер өлөшө буласаҡ.\n— Яңыраҡ беҙҙең президент Рауль Кастро Рәсәйгә визит менән килеп китте. Ул Владимир Владимирович Путин һәм Дмитрий Анатольевич Медведев менән осрашты. Беҙ мөһим йүнәлештәр билдәләнек. Әлбиттә, был нефть эшкәртеү, медицина һәм башҡа өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек итеү. Был йүнәлештәрҙе урап үтергә тейеш түгелбеҙ һәм уларҙы Башҡортостан менән үҫтерәсәкбеҙ, тип ышанабыҙ, — тине Азатлыҡ утрауының рәсми вәкиле.\nКуба дипломаты Президентҡа Башҡортостанда уҡыған студент Хайме Лопес Гарсиянан бүләк тапшырҙы.\n— Был «шах» тип аталған Куба аты «еңеү» тигәнде аңлата. Һеҙҙең менән – еңеү. Бында ниндәйҙер башҡорт рухы тойола, тип тә әйтер инем. Уны эшләүсе студент Башҡортостанда йәшәгән йылдарын бик һағыныуын әйтте, — тине Хуан Вальдес Фигероа.


Юрамал ҡағыҙ (булған хәл) » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Проза » Юрамал ҡағыҙ (булған хәл)\nЮрамал ҡағыҙ (булған хәл)\nЙәмилә нимес каскаһындағы ҡул йыуыр өсөн алып йөрөгән, көндөң эҫелегенән инде йылып бөткән һыуға ынтылғайны ғына, «Ҡыҙҙар!» тигән тауышҡа терт итеп ҡалып, башын күтәрҙе. Рәүиә лә турайып баҫты. Ҡараһалар, ҡултыҡ аҫтына папка ҡыҫтырған бер кеше бәләкәй генә ҡапҡанан быларға ҡарап тора. Ҡыҙҙарҙың, эштән туҡтап, үҙенә иғтибар итеүҙәрен күргәс, теге кеше:\n– Ҡыҙҙар, аҡсағыҙ бармы? – тип ҡысҡырҙы.\n– Бар, – тине лә Йәмилә өй яғына ыңғайланы. Өй беренсә йөрөп һалым йыйыусы кешене ул танып алғайны инде. Хатта исем-фамилияһын да белә. Рәүиә лә уға эйәрҙе. Һалымға тигән аҡса сәй ҡурғашына ҡат-ҡат төрөлөп, мейестең йүшкәһе буйына ҡыҫтырып ҡуйылған. Айҙар буйы тинләп кенә йыйып тултырылған аҡсаны шулай төпкәрәк йәшермәһәң, күҙ менән ҡаш араһында юҡ булырын көт тә тор. Өй хужаларының эшкә киткәнен аңдып ҡына йөрөгән уғрылар аҙаҡ был урынды ла белеп алды.\nЙәмилә, һәндерә башына менеп, йүшке буйына ҡыҫтырылған төргәкте алып төштө, тышындағы ҡоромон өрҙө. Шунан һаҡ ҡына тағатты ла эсендәге аҡсаны урындыҡтағы балаҫ өҫтөнә ҡойҙо.\n– Бына, шунса һум, шунса тин, – тине ул, вәкилдең күҙенә туп-тура ҡарап.\n– Һин ниңә беҙҙең аҡсаны юрамал ҡағыҙға яҙҙың? – тип һораны ул.\n– Бынау мисәт торғас, юрамал булмай инде, – тине һалым йыйыусы һәм ҡәләм осо менән генә мисәткә төрттө. Үҙе ашығып ишеккә йүнәлде. Йәмилә менән Рәүиә, ҡоро мисәттән башҡа бер генә яҙыуы ла булмаған аҡ ҡағыҙ битенә ҡарап, аптырап тороп ҡалды. Шунан, ниҙер иҫтәренә төшөп, икеһе бер юлы урамға атылды. Был мәлдә теге кеше, папкаһын һелтәй-һелтәй, Рәүиәләргә инеп бара ине. Колхоз малына бесән әҙерләүҙең ҡыҙған осоро. Рәүиәнең әсәһе Һәҙиә инәй ҙә бесәндә. Ихата эсендәге тубыҡҡа етә яҙып торған үләнде ҡулы менән йолҡоп, шунан бәләкәй-бәләкәй генә кәбәндәр ҡойоп, уйнап йөрөгән ҡустыһынан башҡа йортта кеше әҫәре юҡ. Рәүиәләрҙә лә шул уҡ хәл ҡабатланды. Тейешле аҡсаны алғас, һалым йыйыусы мисәт баҫылған аҡ ҡағыҙҙы өҫтәлгә һалды ла шәпләп сығып та китте.\n– Был ни була инде ул? – тип аптырашты ике күрше Нәғимә менән Һәҙиә, арып-талып бесәндән ҡайтҡас.\nБер ни тиклем ваҡыттан һуң: «Һалымыңды түләмәгәнһең», – тип Һәҙиә инәйҙе идараға саҡырталар.\n– Түләнем, түләнем, – тип инәй күпме генә иҫбатларға тырышһа ла, уға ышанманылар.\n– Аҡсам бына ошонда төрөлгәйне, – тип иҫке генә ҡулъяулығын күрһәтеү ҙә ярҙам итмәне. Ә теге мисәтле ҡағыҙ зым-зыя юҡ булғайны. Ҡыҙҙар өйҙә булмай ҡалды. Аҡсаны үҙ ҡулдары менән түләгән Йәмилә менән Рәүиә был мәлдә Йортбикә итәгендә тирләп-бешеп еләк йыя ине.\nҠот осҡос ауыр һуғыштың күп михнәтен үҙ иңдәрендә күтәргән, бөтә өй эстәре менән аслыҡтан яфа сиккәндә лә «Бөтә нәмә фронт өсөн!», «Бөтә нәмә Еңеү өсөн!» тип һөт, йомортҡа, ит, утын йөкләмәләрен намыҫ менән үтәп килгән Нәғимә менән Һәҙиә бындай ғәҙелһеҙлеккә бирешергә теләмәне. Һәҙиә, күршеһенең ҡыҙы – зирәк Йәмиләне геуаһ итеп ҡуйып, һалым йыйыусыны судҡа бирҙе. Ә Нәғимә, үҙ сиратында, ысын квитанция менән мисәтле аҡ ҡағыҙҙы, көнө килеп еткәнсе тип, юғалмаҫлыҡ ергә һалып ҡуйҙы.\nТаштимер ауылында үткән судҡа бик күп кеше йыйылды. Йәмилә менән Рәүиәне иң алға ултыртып ҡуйҙылар. Быларҙың танышы, һалым йыйыусы, халыҡҡа ҡарап һул яҡ мөйөшкә баҫҡан. Уның эргәһендә кобуралы милиционер. Ып-ысын суд. Һүҙ бирелгәс, Йәмилә ҡулына үҙҙәренә бирелгән юрамал ҡағыҙҙы ла, аҙаҡ бирелгән квитанцияны ла тотоп, алға сығып баҫты. Ул һалым йыйыу ваҡиғаһын, хәл нисек булған, шулай һөйләп бирҙе. Рәүиә лә уны дөрөҫләне.\n– Балаларымдың ауыҙынан өҙөп, тинләп кенә йыйған аҡсамды кире ҡайтарһын, – тине Һәҙиә инәй. – Мин бүтән бер нәмә лә һорамайым.\nОҙаҡ ҡына барған суд бик тә дөрөҫ, ғәҙел хөкөм ҡарары сығара: һалым йыйыусы өс көн эсендә Һәҙиә инәйгә йә аҡсаһын, йә ысын квитанцияны килтереп бирергә тейеш. Ә инде ҡаты һуғыштан былай ҙа йонсоған, көнө-төнө ауыр эштән арыған хеҙмәтсәндәрҙе алдап, квитанция урынына «юрамал» ҡағыҙ таратып йөрөгәне өсөн ул бер нисә йылға холоҡ төҙәтеү эштәренә хөкөм ителә. Район үҙәгенән килгән прокурорҙың: «Ябай халыҡты күрәләтә талау бит был. Нисек һинең был эшкә ҡулың барҙы?» – тигән һүҙҙәре бөтә хөкөм ҡарарынан да ҡатыраҡ яңғырай.\nСудты йомғаҡлап ошо һүҙҙәрҙе әйткән прокурорға һоҡланып, үҙ итеп ҡараны күптәр. Һоҡланырлыҡ ине лә шул: төҙ, матур танау, килешле итеп алынған сәс, аҡыллы үткер ҡараш. Ә иң мөһиме: бар һынына олпатлыҡ биреп торған ҡап-ҡара мыйыҡ-һаҡал.\n– Төҫкә шул тиклем таҙа ине, – ти әсәйем, бынан 70 йыл элек булған ул хәлдәрҙе күҙ алдынан үткәреп.\nТатарсараҡ һөйләшеүе был прокурорҙың беҙҙең район кешеһе түгеллеген дә аңғартып торған кеүек. Был һоҡланғыс кеше, ғәҙел прокурор 1943 – 1944 йылдарҙа тәүҙә – Молдавия, Белоруссия, аҙаҡ, 1944 йылдың майынан, Чехословакия урмандарында төрлө милләт халҡынан торған партизандар бригадаһы ойоштороп, шуға үҙе етәкселек иткән ҡаһарман йөрәкле партизан Даян Баян улы Мурзин үҙе була. Эйе-эйе, Генрих Гофмандың «Ҡара генерал» китабы тап уның, беҙҙең яҡташыбыҙ, Башҡортостандың Благовар районында тыуып үҫкән Даян Баян улы Мурзин тураһында.\nҮҙенең Ян Жижка исемендәге партизан бригадаһы көстәре менән берлектә, Европа илдәренең күп ауыл-ҡалаһын гитлерсы фашистарҙан азат итә. Тау- урман араларында, дошман тылында хәрәкәт итеү стратегияһын яҡшы белгән батыр, таһыллы етәксе күпте күргән партизандар өсөн ҡаһарманлыҡтың шәхсән өлгөһө булып тора.\nҮҙебеҙҙең ил, Чехословакия хөкүмәте һәм тағы күп ил тарафынан бирелгән наградалары, орден-миҙалдары тағылған костюмының ауырлығы хатта 60 килограмға еткән Даян Баян улының.\nОшондай һынмаҫ ихтыярлы батыр кеше Даян Баян улы Мурзин һуғыштан һуң Әбйәлил районында прокурор ярҙамсыһы булып эшләп китә. Эше буйынса йөрөгән сағында Ҡужанға тағы бер нисә тапҡыр килә. Бер килгәнендә уны колхозда бухгалтер-иҫәпсе булып эшләп йөрөгән Һиммәт Хамматов төшкө сәйгә алып ҡайта. Һәм… бына хикмәт, тап шул көндө, Бөйөк Еңеү таңынан һуң тағы биш йыл ярым хеҙмәт итеп, Әхмәт Хамматов тыуған яҡтарына ҡайтып төшә. Үҙҙәрендә сәйгә лә туҡтамай, туғандары менән күрешергә сығып киткән ул.\nҺиммәт ағаларына килеп инһә, күрә: ағаһы ҡап-ҡара һаҡал-мыйыҡлы, ябай кеше түгеллеге тышынан уҡ күренеп торған бер уҙаман менән сәй эсеп ултыра. Һигеҙ йыл күрмәгән ҡустыһын ныҡ итеп ҡосаҡлап ала Һиммәт һәм уны ҡунаҡ менән таныштыра.\n– Был Даян Мурзин! – ти ул айырым бер тантаналы тауыш менән. Тағы ҡосаҡлаша ут-һыуҙарҙы кискән өс яугир – Бөйөк Еңеүҙе Берлиндың үҙендә ҡаршылаған 33 йәшлек Һиммәт, хатта Гитлерҙың үҙенең ҡотон алған 30 йәштәрҙәге Даян Мурзин, Ватан алдындағы бурысын намыҫ менән үтәгән 24 йәшлек Әхмәт.\nҺәм беҙ, әбйәлилдәр, даны бөтә Европа илдәренә билдәле «ҡара генерал»дың, Чехословакияның почетлы гражданы Даян Баян улы Мурзиндың беҙҙең районда эшләп киткәнен белергә һәм бының менән сикһеҙ ғорурланырға хаҡлыбыҙ. Ә инде һалым аҡсаһын йыйып, тейешле документ урынына ялған ҡағыҙ таратып йөрөгән агент, яза срогын тултырып ҡайтҡас, Ҡужанға килә, ғәфү итеүҙәрен һорай.\n– Нәғимә апай, Һәҙиә апай, һеҙ мине ғәфү итегеҙ. Йәмилә ҡарындаш күп нәмәгә күҙемде асты. Уға рәхмәт. Үҙемдең ниндәй ҙур хата эшләгәнемде аңланым. Бынан һуң һеҙгә бер насарлығым да теймәҫ, – ти һәм хушлашып сығып китә.\n«Ҡуңыр буға», «Йәйғор» ижади\nберекмәләренең әүҙем ағзаһы.\nСығыу ваҡыты 23-05-2017, 11:17 | Ҡаранылар: 1058\nҺәҙиәнең яратҡан йыры\nШундай рәхәт хәҙер!\nБәхил бул, генерал!


Мишкә районында мари композиторы Алексей Искәндәровҡа һәйкәл асылды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nМишкә районында мари композиторы Алексей Искәндәровҡа һәйкәл асылды\n16:46, 19 октября 2011 Йәмғиәт\nМишкә районының Ирсай ауылында билдәле мари композиторы Алексей Искәндәровҡа бюст асылды.\n«Башинформ» агентлығына «Мишкә» мари тарихи-мәҙәни үҙәге методисы Людмила Алексеевна хәбәр итеүенсә, һәйкәлде асыу өсөн Мишкә, Бөрө, Ҡалтасы райондары һәм Өфө ҡалаһы халҡы аҡса йыйған.\nБюсты асыу тантанаһына күрше райондарҙан, Өфө һәм Йошкар-Ола ҡалаларынан делегаттар килде.\n— Был Ирсай ауылы кешеләре өсөн генә түгел, бөтә Мишкә районы халҡы өсөн дә көтөп алынған ваҡиға булды, — тип билдәләне Людмила Имаева. – Алексей Искәндәров бөйөк композитор булараҡ Йошкар-Ола ҡалаһында формалашҡан, әммә уйҙары менән ул һәр саҡ тыуған яғында булған. Тыуған төйәгенең илаһи моңдарын ул ноталарға һалған. Бюсты асыу – уның бәләкәй ватанына үҙенә күрә ҡайтыуы булды.\nТеги: һәйкәлдәр, тарихи-мәҙәни үҙәк


Бөгөн Өфөлә пиротехникалар һаҡланған келәттә янғын сыҡты\nҺынаулы ғына ваҡыт эсендә көслө ут Сәмәрҡәнд урамындағы етештереү бинаһын ялмап алды. Ғәҙәттән тыш хәл тураһында хәбәр дежур бүлеккә көндөҙгө сәғәт икенсе яртылар тирәһендә килә. Ялҡын 500 квадрат метр самаһы майҙанды ялмап алып күршеләге тәгәрмәс монтажлау үҙәгенә күсә. Ҡуйы төтөн бер нисә километрҙан да күренә. Утты һүндереүгә 20 берәмек техника, 70-ләп ҡотҡарыусы йәлеп ителә. Һәләк булыусыләр һәм йәрәхәтләнеүселәр юҡ. Янғын сәбәбе тикшереү һөҙөмтәләренән һуң ғына иғлан ителәсәк.


Башҡортостанда Дәүләт программаларын әҙерләү, тормошҡа ашырыу һәм уларҙың һөҙөмтәлелеген баһалау тәртибенең яңы редакцияһы раҫланды // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда Дәүләт программаларын әҙерләү, тормошҡа ашырыу һәм уларҙың һөҙөмтәлелеген баһалау тәртибенең яңы редакцияһы раҫланды\n17:59, 5 февраля 2014 Сәйәсәт\nБөгөн Башҡортостан Хөкүмәте ултырышында Республиканың дәүләт программаларын әҙерләү, тормошҡа ашырыу һәм уларҙың һөҙөмтәлелеген баһалау тәртибенең яңы редакцияһы раҫланды.\nДәүләт власы органдарына 2014 йылдың 15 апреленә тиклем эшләп килгән дәүләт программаларын раҫланған Тәртипкә ярашлы итеп килтерергә, йәки яңыларын уға ярашлы рәүештә сығарырға ҡушылды.\nУлтырышта Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов хәбәр итеүенсә, айырым йылдарҙа төбәктә ғәмәлгә ашырылған программаларҙың иҫәбе 80-гә тиклем етте. Шул уҡ ваҡытта «уларҙың сифаты ҡайһы берҙә лайыҡһыҙ булды», уларҙың үтәлешен контролдә тотоу етерлек кимәлдә ойошторолманы.\n— Хәҙер беҙ бүтәнсә эшләйбеҙ. Хәҙер программаларҙы формалаштырыу буйынса эш системаға килтерелгән, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды республика башлығы.\nӘлеге ваҡытта Башҡортостанда белем биреү, һаулыҡ һаҡлау, ауыл хужалығы, транспорт һәм башҡа өлкәләр буйынса 22 дәүләт программаһы раҫланған һәм ғәмәлгә ашырыла. Бынан тыш, тағы ла биш программа әҙерләнеп бөтөп килә.\n— Уларҙы тотоуға хәҙер талаптар көсәйтелә. Ә программаларҙы әҙерләү тәртибен регламентлаған документ 2010 йылдың декабрендә раҫланған һәм шул ваҡыттан алып айырыуса төҙәтелмәгән, ә бөгөн бында кәрәклек бар, — тине Рөстәм Хәмитов. — Программа – бюджет ресурстарын йәлеп итеү өсөн ниндәйҙер рәсми документ ҡына түгел. Ул тәрән эшләнгән нигеҙ, билдәле бер ресурстар булғанда аныҡ ваҡыт араһында ысын ирешерлек, аңлайышлы ҡуйылған маҡсатлы күрһәткестәргә өлгәшеүгә йүнәлтелгән министрлыҡтарҙың, ведомстволарҙың эште ойоштороу планы булырға тейеш.\n2014 йылда бюджет программаһының формалашыуы шулай уҡ әһәмиәтле. Тейешенсә, «дәүләт программаһын бюджет планлаштырыу менән ҡаты бәйләргә кәрәк».\n— 2014 йылдың 1 мартына тиклем улар бөтәһе лә раҫланған бюджет менән ярышлы рәүешкә килтерелергә тейеш. Һәр программа сараһын финанс яҡтан нығытыу кәрәк. Баланс был өлөштә боҙолмаҫҡа тейеш. Шул уҡ ваҡытта бюджет средстволарын тотоноу һөҙөмтәлелеге программаны тормошҡа ашырыу баһаһының төп критерийҙарының береһенә әйләнә, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов.\nТеги: бр хөкүмәте,дәүләт программалары


Республиканың көньяҡ райондарында көслө ямғыр яуыуы көтөлә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспубликаның көньяҡ райондарында көслө ямғыр яуыуы көтөлә\n13:34, 9 сентября 2013 Йәмғиәт\nРәсәй Гидрометеорология үҙәге мәғлүмәттәренә ярашлы, Башҡортостанда элеккесә тотороҡһоҙ һауа шарттары һаҡлана.\nҺауа температураһы республикала 9-12 сентябрҙә төндә – 7-12 градус, көндөҙ 21 градус йылы буласаҡ.\nҮткән аҙналағы кеүек үк, ағымдағы аҙнала республикала урыны менән бер аҙ ямғыр яуыуы көтөлә. 11 сентябрҙә Башҡортостандың көньяҡ райондарында көслө ямғыр яуыуы, йәшен йәшнәүе ихтимал. Көслө ямғырҙар шулай уҡ 9 сентябрҙә – Волга буйы федераль округының көньяҡ төбәгендә, 10 сентябрҙә Татарстанда көтөлә.


Саха аты — Башҡорт Википедияһы\nСаха аты Викимилектә\nЯҡут аты Әзербайжан почта маркаһында\nСаха аты (яҡут. сылгы йәки саха ата) — Яҡутстанда таралған абориген тоҡомло йылҡы малы.\nТоҡом тәбиғи һайланыштың көслө йоғонтоһо аҫтында кеше тарафынан булдырылған.\nСаха аттары тоҡомо һыуыҡтарға бирешмәй торған тоҡом, йөн оҙонлоғо — 8-15 сантиметр, йөн аҫтында тағы бер мамыҡ йөнө ҡатламы бар. Ат хатта ҡышҡы һыуыҡтарҙа тояҡтары менән ҡайырып, ҡар аҫтында ҡалған үлән менән туҡлана, йәғни тибендә йөрөй. Яҡутстанда аттар асыҡ һауала йыл әйләнәһенә йәшәйҙәр (йәйгеһен +40 °С һәм ҡышҡы ваҡытта −60 °С) һәм аҙыҡты үҙаллы эҙләйҙәр. Һәр йылҡы өйөрөндә үҙ башлап барыусыһы була, ул өйөрҙө тота, һәр өйөрҙә 18-24 бейә һәм ҡолондары була. 1988 йылда 160 км² майҙанлығ тундра участкаһында саха аттары иреккә ебәрелә, әлеге тәжрибә уңышлы үтә, аттар өйөрө тундрала йәшәү өсөн яраҡлаша алыуы «мамонт тундра-яландар» экосистемаһын өлөшләтә тергеҙеү мөмкинлеген тикшереү буйынса файҙалана.\nСаха аттары өйөрө (тулаҡ). Мегин-Ҡанғалы районы\nУға тибы буйынса яҡын булған монгол аттары менән сағыштырғанда саха аты ҙурлығы һәм ауырлығы менән айырылып тора. Саха аттары ғәҙәттә көрән, туры һәм күкһел, һирәгерәк ҡола һәм һоро төҫтә булалар.\nСаха аттары мыҡты кәүҙәле, сағыштырмаса ҡыҫҡа тояҡлы һәм ҙур башлы булалар.\nӘлеге ваҡытта Яҡутстанда саха аттарының өс төрө формалашҡан: төньяҡ оригиналь төрө (урта колыма, верхоян аты), завод тоҡомдары менән ҡушылмаған көньяҡ төр; саха атын яҡшыртыу өсөн ҡулланған завод тоҡомдарына тартым көньяҡ эре төр. 2011 йылда рәсми рәүештә яңы саха аты тоҡомо презентацияһы тураһында иғлан ителә — Степан Васильев исемендәге йылҡы заводындағы «Мегежек» тоҡомо (Саха Республикаһы (Яҡутстан) Нюрба районы).\nУрта Колыма айғырҙарының үлсәмдәре (см): айғырҙарҙың бейеклеге — 143 , кәүҙәнең ҡыя оҙонлоғо 156, күкрәгенең ҡоласы — 187, ус һөйәктәренең ҡоласы — 22, бейәләрҙең — 142-150-190-20. Алты айлыҡ ҡолондарҙың ауырлығы яҡынса 105 кг , 2,5 йәштә — 165 кг, өлкән аттарҙа — 500 кг. Саха аттарының тояҡтары бик ныҡ, аҙымы — ҡыҫҡа. 3200 метрлыҡ ауыр ҡар юлын улар һикертеп сабып — 5 минуттан саҡ ҡына артығыраҡ ваҡыт жсендә, 1600 метрҙы яҡынса 3 минуттаүтәләр. Саха аттары һуң өлгөрәләр, әммә оҙаҡ йәшәйҙәр: 5-6 йәшенә тулыһынса үҫешәләр, 25-27 йәшенә тиклем үрсетеүҙә һәм эштә бик йыш файҙаланалар.\nСаха аттарының күпселеге Лена йылғаһы үҙәндәрендә тупланған, шулай уҡ төньяҡҡараҡ, Яна, Колыма һәм Индигарка бассейндарында.\nСаха аттары сыҙамлы, югергән саҡта соҡорло-саҡырлы урындарҙа бик яҡшы ориентирланалар.\nЯҡут аттары ҡышҡы тибенеүҙә\nҒәҙәттә «саха аттары» ике йүнәлештә ҡулланыла:\nМенге йүнәлеше. Ҡыҫҡа буйлы һәм йыуантаҡ булыуҙарына ҡарамаҫтан саха аттары йыш ҡына менге аттары сифатында ҡулланыла. Ыһыах байрамдарының береһе лә ат ярышһыҙ үткәрелмәй, шул уҡ ваҡытта менге аттарҙы бер ҡасан да башҡа маҡсаттарҙа файҙаланмайҙар.\nИт-һөт йүнәлеше. Иң киң йүнәлеш. Бейә һөтө традицион милли эсемлеге — ҡымыҙҙы әҙерләү өсөн ҡулланыла, ә йылҡы ите милли ризыҡ һәм деликатес, тип һанала. Саха аттарының ите үҙенсәлекле — май бөрсөктәре иткә айырмалыҡлы тәм һәм йомшаҡлыҡ бирә, уның ҡәҙерен белгән гурмандар бындай итте бик яратып ашай.\nҺис шикһеҙ, саха йылҡы итенең уникаллегенә бер ҡасан да эйәр аҫтында йөрөмәгән, йүгән ни икәнен белмәгән аттарҙы ҡулланыу булышлыҡ итә. Саха атының ите бик майлы һәм калориялы, уны етештереү хәҙерге ваҡытта ағымға ҡуйылған.\nСылгы или Саха ата — якутская лошадь.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Саха_аты&oldid=954965 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 16:48 19 июнь 2020 үҙгәртелгән.


Һаҡмар: Ҡабул итеүҙәр\n“Баймаҡ” ҡулланыусылар йәмғиәте рәйесе Ф.А. Күсеева йәмғиәттең етештереүсәнлеген арттырыу маҡсатында һатып алынған икмәк бешереү ҡоролмаларын субсидиялау буйынса программаларҙың булмауына борсолоу белдерһә, “БИП “Комфорт-Плюс” ЯСЙ-һы директоры Р.Р. Мырҙабаев иһә предприятиеның мөмкинлектәрен арттырыу маҡсатында кредит юллау һәм етештерелгән продукцияларҙы һатыу проблемаһын күтәрҙе. “Баймаҡ” халыҡ кәсептәре үҙәге директоры В.З. Рәхимғолов сувенир етештереү менән шөғөлләнгән бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам күрһәтеү программаһы менән ҡыҙыҡһынды. Түбәнән “Баймаҡ ағас эшкәртеүселәр союзы” ЯСЙ-һы директоры И.Ш. Йомағолов һәм “Ватан” ЯСЙ-һы директоры И.З. Әминев түбән сифатлы ағасты һәм металл һыныҡтарын эшкәртеү мәсьәләләре буйынса мөрәжәғәт итте.\n“Баймаҡ ҡойоу-механика заводы” ААЙ-һының баш металлургы урынбаҫары В.А. Армизонов тауар етештереү күрһәткесенең үҫеүен һәм производствоны модернизациялауҙы иҫәпкә алып, предприятиеға инвестицияларҙы йәлеп итеү мөһимлеген күтәрҙе һәм бер нисә әҙер проект бар, тип белдерҙе. Был тәңгәлдә Х.Х. Рәхимов үҙенең ҡыҙыҡһыныуын йәшермәне һәм ҡабул итеүҙән һуң, предприятиела булып, цехтарҙың эшмәкәрлеге менән яҡындан танышты.\nСәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министры вазифаһын башҡарыусы Х.Х. Рәхимов мөрәжәғәт итеүселәрҙең барыһына ла ярҙам итәсәген белдерҙе.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 15:57


Стәрлетамаҡ ҡалаһында социаль карталарға бәйле пилот проекты ыңғай һөҙөмтә күрһәтә - Bash.News\nБоец. Творец. Мудрец. �...\nСтәрлетамаҡ ҡалаһында социаль карталарға бәйле пилот проекты ыңғай һөҙөмтә күрһәтә\nСтәрлетамаҡ ҡалаһында социаль карталарға бәйле пилот проекты ыңғай һөҙөмтә күрһәтә https://bash.news/news/88537_strletama_alaynda_social_kartalara_bjle_pilot_proekty_yaj_mt_krt\n22 ғин 2019, 23:48\nМәктәп уҡыусыларына - ҡулай электрон карталар. Стәрлетамаҡта социаль карталар менән бәйле пилот проект уңышлы ғәмәлгә ашырыла. Малай-ҡыҙҙар 6 йыл дауамында ашхана, буфет хеҙмәттәре, йәмәғәт транспорты өсөн махсус карта аша түләй ала. Ә ата-әсәләр бала мәктәптәме, юҡмы икәнен күҙәтә ала.\nСтәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәүсе Гөлнара Батталова ҡыҙын мәктәпкә дәрескә оҙата. Әсә кеше өсөн балаһының тәнәфестә ашханаға барырға аҡсаһы барамы, юҡмы, мәктәпкә таныш булмаған кешеләр инәме,юҡмы тип борсолаһы түгел. Бөтә мәғлүмәт электрон картала.\nГөлнара Батталова, Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәүсе: “Әлбиттә, ата-әсәләр өсөн бик уңайлы. Сөнки карталар ярҙамында ата-әсәләр балаларҙың мәктәпкә ни ваҡытта ингәнен күрә ала. Был карталар ярҙамында шулай уҡ, беҙҙең электрон белем ресурстарын ҡулланыу ҙа бик әһәмиәтле. Мәҫәлән, электрон журналдар, электрон көндәлектәр беҙҙең өсөн бик һәйбәт һәма яҡшы күренеш”.\nҘур булмаған карта мәктәп ҡарауылсыларының эшен бер аҙ еңеләйтә - улар турникетта кем икәнен экран аша ғына ҡарап бара. Электрон карта - бигерәк тә хәүефһеҙлек яғынан уңайлы. Турникет аша үткәндә махсус система баланы фото һәм шәхси номер буйынса таный. Бындай ысул уҡыу йортона сит кешеләр инеүен кисектерә. Бала мәктәп эсенә ингәс тә ата-әсәләргә смс-хәбәр килә. Уҡыусы сәғәт нисәлә турникет аша үтеп нисәлә белем усағынан сығыуы ла өлкәндәр ҡарамағында.\nАйгөл Ҡыуатова, Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы: “Карта ситемаһы беҙҙең гимназияға 2012-се йылда индерелде. Бик уңайлы ситема, әлбиттә”.\nАшханала уҡыусылар төшкө аш өсөн ошо карта ярҙамында түләй. Электрон хеҙмәт - беләҙек һәм брелок формаһында ла сығарыла. Уның хаҡы 100 һум алып 300 һумға тиклем. Мәктәп етәкселеге карта ярҙамында ашханала сиратта тороу ваҡыты кәмей һәм аҙыҡ-түлекте һатып алғанда уҡыусыларҙың теләктәрен билдәләү еңелерәк тип иҫәпләй.\nИнна Силаньева, 4-се гимназия директоры: “Беҙҙә генә түгел, ҡаланың бөтә мәктәптәрендә лә система менән ҡулланып ҡаранылар. Картаның байтаҡ ыңғай яҡтарын билдәләргә була”.\nЙәмәғәт транспортында уҡыусылар ошо уҡ карта менән иҫәпләшә. Әммә был хеҙмәттәр дәүләт автобустарына ғына ҡағыла, шуға ла малай-ҡыҙҙар ташламалы хаҡтар менән ҡуллана.\nБашҡорт социаль картаһы регистры ойошмаһында проект республиканың мәғариф министрлығы менән берлектә әҙерләгән. Автоматлаштырылған система уҡытыусыларҙың, ата-әсәләрҙең һәм малай-ҡыҙҙарҙың көндәләгенә ыңғай йоғонто яһай ти проект авторҙары ла.\nАзат Саҙрытдинов, Башҡорт социаль карта регистры етәксеһе: “Был проект уҡытыусыларға ярҙам итер өсөн барлыҡҡа килде. Отчеттар менән ултырғансы педагогтарҙың уҡытырға ваҡыты күберәк ҡаласаҡ”.\nБөгөн 63 мең мәктәп уҡыусыһы электрон карта менән ҡуллана. Стәрлетамаҡтан башҡа Өфөлә, Ишембайҙа һәм Ҡалтасы районында был хеҙмәттәр индерелә башлаған.\nМәктәптәргә физкульт тәнәфестәр ҡайтарыласаҡ\n22:51, 17 окт\nӨфөләге хеҙмәт медицинаһы фәнни-тикшеренеү институтының лабораторияһы яңыртыла\n11:11, 15 окт\nКиләһе йылда Башҡортостанда Фәнни-мәғариф үҙәк асыла\n13:17, 14 окт\nРеспублика мәктәптәре ашханаларында тикшереүҙәр дауам итә\n22:30, 10 окт\nРеспублика көнөнә Саҡмағош балалары бүләкле булды\n13:08, 10 окт


Һыуҙа үҙеңде нисек тоторға?\n5 Июль 2018, 12:48\nЭҫе көндәр һәм отпускылар башланыу менән күптәр һыу буйҙарына ашыға.\nЙәйге ҡояшлы көндә һалҡынса һыуҙа ҡойоноу сәләмәтлекте генә нығытмай, кәйефте лә күтәрә. Әммә һыуҙың ниндәй хәүефле икәнен дә онотмаҫҡа кәрәк. Йыл һайын йылға-күлдәрҙә йөҙләгән бәхетһеҙлек осраҡтары булып тора.\n- Ялығыҙҙы күңелһеҙ хәлдәр менән боҙмағыҙ. Әгәр һыу буйында ял итергә уйлаһағыҙ, иғтибарлы һәм һаҡ булығыҙ. Балаларҙы ҡарауһыҙ ҡалдырмағыҙ. Айырыуса һыу буйында иҫерткес эсемлектәр ҡулланыусыларҙың күп булыуы борсой. Статистика буйынса, тап улар йышыраҡ һыуға бата, - ти район хакимиәтенең Граждандар оборонаһы һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса баш белгесе Марат Моратхужин.\n-Иң яҡшыһы иртән йәки кисен һыу ҡойонорға. Ҡояшта оҙаҡ булғандан һуң күләгәлә тороғоҙ, бер аҙ “һыуынғас” ҡына һыуға инегеҙ. Һыу һәм һауа температураһы алмашыныуына тән күнекһен өсөн быны әкренләп эшләгеҙ.\nӨрөп ҡабартылған матрастарҙа һәм түңәрәктәрҙә ярҙан алыҫҡа йөҙөп китмәгеҙ, ас килеш йәки ашағандан һуң ҡойонмағыҙ. Әгәр йөҙгәндә арыһағыҙ йәки өшөй башлаһағыҙ, тиҙерәк һыуҙан сығығыҙ.\nБерҙәм ҡотҡарыу телефоны – 01, кеҫә телефонынан – 112.


Нисек Тотарға Был Рулет | Уйнарға Хәҙер Рулет Онлайн! |Алырға £Бушҡа 5! -Мобиль Плекс Казино\nАлтын етәкселеге тураһында һөйләне, нисек тотарға был рулет юлын!\nөсөн iPhone, Андроид, Ежевика, Тәҙрә уйындар бушлай казино! Возьмете махсус тәҡдимдәр & хәҙер бонустар! Иң яҡшы мобиль/онлайн-казино, бөйөк британия!\nИК’Топ-брендтар менән mFortune казино, Vegas Мобиль Казино, Pocketwin, һәм ҡарман фруктовы тәҡдим итәләр, юҡҡа арка & No Deposit Bonus for the players Sign Up Today & Аласаҡһыҙ Приветственный Бонус!\nБаҫығыҙ бөгөнгө сүрәте юғарыраҡ булһын өсөн уйнарға казино, уйын йәки тураһында тулыраҡ һөйләне, нисек тотарға был рулет битенә был.\nУйнарға казино онлайн йәки Мобиль Рулетка был ҙур проблема түгел. Һеҙ уйнарға классик музыка рулетка менән һеҙҙең персональ компьютер йәки эш өҫтәлендә менән шундай уҡ шатлыҡ һәм приключениями. Атаһыҙ алырға һеҙҙең телефон һатып алыу өсөн Иң Яҡшы Мобиль Ҡушымта Рулетка эште башлар өсөн, эште өйҙә, юлында йәки теләсә ҡайһы урында. Бына бер нисә алтын руководство буйынса Нисек Тотарға Был Рулет һеҙҙең юлы.\nИдара Банкрот: Уйнау менән аҡыл-ул гел беренсе аҙым өсөн отҡан рулет онлайн. Яһағансы, һеҙ садитесь уйнарға рулет онлайн на реаль аҡса, определить менән тирә сит ил аҡсаһы, улар һеҙ теләйбеҙ алырға өсөн өҫтәл. Ҡуллана атаһыҙ банкротлы был процентында, йәғни һеҙ алыр ине ҡалдырырға яртыһын йәки артыҡ ставкаларын, урынға алһын ҡулланырға бөтә бюджетына дауамында бер нисә беренсе синов. Был юлы, һеҙҙә буласаҡ аҙрак юғалтырға ла инде барыһы да, бер нисә беренсе раундтан.\nХәл Тураһында Торошо: Һеҙ уйнарға йәки онлайн юҡҡа кәрәҙле рулетка промести ставкалары буйынса тирә-яҡ, эсендәге йәки ике ҙа яҡтың. Уйнарға уйындар конкрет вазифаһына ҡабул ителә дөрөҫ аҙым түгел, ә тотоноу менән, бер нисә урынға. Хужаһы-ҡа микросхема бик мөһим, ни өсөн ышанырга был урын ставкалары бик мөһим.\nТулыраҡ тураһында һөйләне, нисек еңергә рулет & Киңәштәр Рулетка & Трюктар был битендә йәки тикшерергә казино & Слот бонусы тәҡдимдәр таблицаһында етәксе һ. б.!\nСтавкалар: Онлайн ставкалары рулет кәңәштәр, специфичный өсөн айырым казино ҙур күләмдә кереп. Һеҙ ҡулланырға стратегияһын ставкаларын, һеҙ имеете проверено йәки береһе таныштары. Нисек уйнарға һәм еңергә уйыны рулет тураһында ғына түгел, уҙасы, стратегияһы ставкаларын ҡалырға мөмкин иң яҡшы инструмент өҫтәү өсөн һеҙҙең еңеүгә өмөтө ҙур бар аҡсалар рулет онлайн.\nБер ябай формула, тип, һеҙ алырлыҡ ике тапҡыр арттырырға үҙ ставка һәр тапҡыр, һеҙ проигрыватель спид эшләргә һәм алып китеү, һеҙҙең ставкаһы һәр тапҡыр, һеҙ выигрывают. Ләкин һеҙ мәңге атаһыҙ уйлап табырға үҙ стратегияһын йәки ҡулланыу Википедия тураһында күберәк белеү иң яҡшы стратегияһын рулетке һеҙҙең өсөн отыгрыш!\nҺаҡлап Табыш: Мәңге используй менән уй-фекер менән килделәр. Һеҙ уйнарға һеҙҙең бонусы аҡса һәм һаҡлап табыш юғалтыу өсөн унан файҙаланыу. Шулай уҡ һеҙ ябай алырға 10% төшөм һәр тапҡыр, һеҙ уға ҙур шатлыҡ. Шулай итеп, Һеҙ булдырмай һеҙҙең балансына ла килде һәм бер нәмә лә түгел, успеть. Аша һаҡлап ҡалыу һәм ярҙам итеүҙең төрлө юлдарын эҙләй Бойко менән килделәр, һеҙ мәңге атаһыҙ яҡшыртырға бар ҡабул итеү өсөн оло аҡсалар көн аҙағында.\nБанк: Барлыҡ казино онлайн " рулет, шулай уҡ казино мобиль рулетка, бар һәм тауыш аҙыҡ бирә торған банк ярҙам итеү. Һайларға казино онлайн рулетка онлайн йәки рулетка өҫтәмә, ул банк тәҡдим итә, был ябай һеҙҙең өсөн, һәм бер мөмкинлек бирә тиҙләтергә түләү операцияһы. Мәңге карим сроктары һәм шарттары сайтында кереткәнсе һеҙ присоединить Таблица бушлай йәки реаль аҡса. Ҡабул итеү өсөн әллә ниндәй мөрәжәғәттәр һаны 24×7 команда клиенттарға ярҙам итеү, өсөн булдырмай шик һәм ҡағылышлы проблемалар банк. Иҫегеҙҙә тотоғоҙ киңәштәр рулетке һәм стратегияларын Нисек Тотарға Был Рулет һәм һеҙ атаһыҙ булырға түбәндәге еңеүсе. Уйнарға Онлайн Рулетка Хәҙер!\nБушлай Мобиль Уйындар Рулет Бонус! | Уйнарға…


Бөгөн Лондонда Олимпиада-2012 асыла // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБөгөн Лондонда Олимпиада-2012 асыла\n10:58, 27 июля 2012 Йәмғиәт\n27 июлдә Лондонда Олимпиада-2012 асыла. Рәсәй йыйылма командаһы составында Башҡортостан Республикаһы исеменән туғыҙ спортсы сығыш яһаясаҡ.\nУлар – еңел атлеттар Лилиә Шобухова, Григорий Андреев (икеһе лә марафонсы), Егор Николаев, йөҙөүсе Антон Анчин, бокссы Елена Совельева, фехтование спорт төрө буйынса Реналь Ғәниев һәм Артур Әхмәтхужин, ауыр атлет Дмитрий Клоков, байдарка һәм каноэла ишкәксе Илья Первухин. Бынан тыш, спорт һөйөүселәр Стәрлетамаҡта тыуып үҫкән Татьяна Лебедева (еңел атлетика), Евдокия Гречишникова (биш төр ярыш), Өфөнөң «Ағиҙел» спорт үҙәгендә шөғөлләнгән Александр Колобневтың (велоспорт) сығыштарын ҡарай ала.\nБеренселәрҙән булып Әхмәтхужин менән Ғәниев сығыш яһай, уларҙың шәхси ярыштары 31 июлдә старт ала.\n2012 йылғы Олимпия уйындарын асыу тантаныһы Мәскәү ваҡыты менән 24 сәғәттә башлана.