«Һәр үҙгәреш тик файҙаға ғына» » «Йәшлек» гәзите\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар архивы » «Һәр үҙгәреш тик файҙаға ғына»\n04.09.2010 «Һәр үҙгәреш тик файҙаға ғына»\nБашҡортостан юлдаш телеканалының баш мөхәррире Эльвира Айытҡолова гәзит уҡыусыларҙың ҡайһы бер һорауҙарына яуап бирҙе.\n– БСТ тамашасыларын ниндәй яңылыҡтар көтә?\n– Беҙҙең алға бик ҙур һәм амбициоз бурыс ҡуйылды: БСТ-ны үҙебеҙҙең төбәктә генә түгел, ә бөтә Рәсәйҙә иң яҡшы телеканалға әүерелдереү. Юлдаш телевидениеһы республикала ғына түгел, ә бөтә илдә, хатта унан ситтә лә йәшәгән һәр кеше эфир аша күрә һәм баһалай алырлыҡ телепродуктҡа әйләнгәнлектән, беҙ иң яҡшы донъя стандарттарына йүнәлеш алырға мәжбүрбеҙ. Эфир сиктәре менән республика сиктәре – икеһе ике төрлө төшөнсә. Фәнни технологиялар, интернет арҡаһында Ер шарының бөтә нөктәһендә лә онлайн-тапшырыуҙар ҡарай алалар. Беҙҙең команда үҙ эшмәкәрлеген иң тәүҙә «Яңылыҡтар» программаһын яңыртыуҙан башланы.\n– Гәзит уҡыусыларыбыҙ, ниңә был тапшырыуҙы был сәғәткә күсергәндәр ҙә, ниңә теге тапшырыуҙарҙы бөтөргәндәр, тип шылтыратып беҙҙән һорайҙар...\n– Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барыһын да көйләп булмай бит, шуға күрә беҙ әле һынауҙар өҫтөндә. Ғөмүмән, телевидение ул ваҡыт арауыҡтарынан, йәғни иртәнге, көндөҙгө һәм киске тапшырыуҙар блогынан тора. Һәр тапшырыу авторының эфирға, әйтәйек, кис, бөтә тамашасылар ҙа өйҙә булған саҡта, сыҡҡыһы килә. Беҙҙең бурыс – теге йәки был тапшырыуҙың ваҡыт арауығын алмаштырып, уның ниндәй һөҙөмтәгә килтереүен һынап ҡарау.\nДүшәмбенән башлап яңыртылған «Сәләм» тапшырыуы сығасаҡ. Был йәһәттән уйлау, әҙерләнеү өсөн бер аҙна ваҡыт бирелгәйне. «Сәләм»гә быйыл 15 йыл тула. Ошо юбилей алдынан уны әҙерәк үҙгәртергә булдыҡ. Ул мультимедиа проекты буласаҡ. Был проекттың үҙенсәлеге тағы ла шунда: өйҙән сығып, машинағыҙға ултырһағыҙ ҙа, «Сәләм»дән айырылмайһығыҙ: һеҙ телетыңлаусыға әйләнәһегеҙ. Шулай уҡ уны интернетта ла (беҙҙең сайт: www.tv-rb.ru) ҡарарға мөмкин буласаҡ. Тапшырыу сәғәт етенән туғыҙға тиклем барасаҡ.\nБеҙ тапшырыуҙарыбыҙҙың аудиторияһы киңәйеүе яҡлы. Рус телен белеп, башҡорт телен белмәгән тамашасылар хәҙер тапшырыуҙарҙы титрҙарҙа уҡый аласаҡ. Һәм – киреһенсә. Беҙҙә тәржемәселәр бүлеге эшләйәсәк.\n– Дөрөҫмө, түгелме, халыҡ араһында башҡорт берекмәләренең ҡыҫҡартылыуы тураһында имеш-мимеш йөрөй...\n– Был дөрөҫлөккә тап килмәй. БСТ ошо көнгә тиклем башҡортса 90 программа әҙерләп сығарған. Уларҙың береһе лә программанан төшөп ҡалманы. Каналдың концепцияһы булдырылырға тейешлектән сығып, беҙ уларҙың иң яҡшыларын ҡалдырасаҡбыҙ. Һәр проект авторы хәҙер уны яҡларға тейеш. Йәшәүгә һәләтлеген күрһәтә алмағандар, әлбиттә, төшөп ҡаласаҡ. БСТ-ның худсоветы әллә күпме проектты тикшереп, анализлап, баһа бирәсәк. Ҡайһы бер проекттар, һис һүҙһеҙ, яңыртыласаҡ. Һәм был тәбиғи ҙә. Иң мөһиме – коллективтың потенциалы шул тиклем ҙур.\nҒөмүмән, телевидение – алмашынып, үҙгәреп тороусан тере организм ул. Шуға күрә беҙ элекке кимәлдә ҡалырға тейеш түгел. Яңы продукция ижад итергә тейешбеҙ. Һәм беҙҙең БСТ-ның концепцияһын булдырыуҙа телевидение хеҙмәткәрҙәре генә түгел, ә бөтә республика халҡы ла ҡатнашлыҡ күрһәтһен ине. Шулай итеп, хөрмәтле тамашасылар, үҙ тәҡдимдәрегеҙҙе әйтә, фекерҙәрегеҙҙе еткерә алаһығыҙ. Рәхим итегеҙ!


Шәжәрәлә – ырыу көсө - Администрация муниципального района Туймазинский район\nШәжәрәлә – ырыу көсө\nОшо яғы менән шәжәрә – ижтимағи-сәйәси документ, тарихи сығанаҡ та. Бына шуның өсөн дә башҡорт балаһы кәмендә ете быуын ата-бабаларын белергә тейеш булған. Ырыуҙа ҡан яңыртыуға ынтылыш та аныҡ булған.\nНәҫел, ырыу тарихын төҙөүҙең үҙ тарихы бар. Европа монахтары, урыҫ батшалары, ҡытай императорҙарының генеологиялары булғанлығы билдәле. Төрки халыҡтарына килгәндә, уларҙың нәҫел тарихы алыҫ тарихҡа барып тоташа. Быны башҡорт, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, төркмән, нуғай кеүек халыҡтарҙың телдән телгә күсеп килгән фольклорындағы “Урал батыр”, “Уғыҙнамә”, “Манас” кеүек тарихи, мифик эпостар дәлилләй.\nТәүге осорҙа төрки халыҡтары шәжәрәһе телдән телгә тапшырылып килгән. Ырыуҙар тарихы 30-40 быуынға тиклем телдән тапшырыла алыуы ғәжәйеп күренеш. Ул ғына ла түгел, ҡаһарман иҫтәлектәр, ата-бабаларҙың ғәмәлдәре тураһында легендалар һөйләнелгән. Һуңғараҡ шәжәрәнең яҙма төрө барлыҡҡа килгән. Төрки шәжәрәһенең иң боронғо төрө тап XIYбыуат тарихсыһы Фазлаллаһ Рәшид-әд-Диндең “Йылъяҙмалар йыйынтығы” иҫәпләнә. Йыйынтыҡта төрки ҡәбиләләр тарихы генеалогик белешмәләр менән бергә бирелә.”Уғыҙнамә” эпосында шәжәрәнең төҙөлөүе тураһында шундай һүҙҙәр бар: “ Уғыҙ бөйөк батша булған һәм донъя менән идара итеүҙе үҙ ҡулына алғас, ул үҙенә байлыҡ һәм иҫәпһеҙ-һанһыҙ мал йыйған. Быларҙың барыһы ла хәҙер һеҙҙең ҡарамаҡта, һеҙ алты ағай-эне һәм һәр берегеҙҙең балалары, киләсәк быуыны бар. Балаларығыҙҙың һәр ҡайһыһы үҙ урыны, шөғөлөн, дәрәжәһен, исемен, шулай уҡ ырыу тамғаларын белергә тейеш. Был дәүләт тотороҡло булһын һәм ырыуығыҙҙың данлы исемен һаҡлау өсөн кәрәк”. Шулай итеп, аңлашылмаусанлыҡ һәм бәхәстәрҙән ҡотолоу, дәүләттең һәм халыҡтың тотороҡло үҫеше, теге йәки был ырыуҙың абруйын күтәреү өсөн халыҡ үҙенең генеологик йылъяҙмаһын, ата-бабаларының шәжәрәһен, ырыу тамғаларын белергә һәм төҙөргә бурыслы булған.\nБөгөн шәжәрә төҙөү әһәмиәткә эйә. Ул, башҡа төрки халыҡтарҙыҡы кеүек, телдән телгә тапшырылған. Шәжәрәңде белеү башҡорттарҙа мотлаҡ һанала. Был турала билдәле шағир-мәғрифәтсе, ғалим Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев шулай тип яҙып ҡалдырған: “Аҫаба башҡортҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: беренсеһе – үҙеңдең сығышыңды, йәғни үҙ ырыуыңды белеү, икенсеһе - йондоҙҙарҙы исемләп аңлатыу һәм өсөнсөһө – хандар тураһындағы риүәйәттәрҙе һәм өләңдәрҙе белеү”.\nБашҡортта ҙур шәжәрәләр ҙә быуындан быуынға тапшырылып, киләсәк быуынға шәжәрә генә түгел, бихисап башҡорт ырыуҙарының генеалогик йылъяҙмалары ла килеп етә алған. Шәжәрәне тарихи сығанаҡ булараҡ файҙаланып, ғалимдар башҡорттарҙың Алтын Урҙа, Урыҫ дәүләтенә ҡушылыу үҙенсәлектәрен асыҡлаған. Ныҡ эре ырыуҙар шәжәрәһе башҡорттарҙың Алтын Урҙаға ла, Урыҫ дәүләтенә лә килешеү нигеҙендә ҡушылғанлығын иҫбатлай. Юрматы, Тамъян, Ҡыпсаҡ, Үҫәргән ырыуҙары шәжәрәһендә был хаҡта аныҡ һөйләнелә. Үҫәргәндәр һәм табындар шәжәрәһе иһә Сыңғыҙхан менән башҡорт ырыу башлыҡтарының үҙ-ара мөнәсәбәте тарихын киләсәк быуынға тапшыра алған. Һуңғараҡ шәжәрәләр ҡағыҙға теркәлә башлай. Был шәжәрәгә ырыу тарихын ғына түгел, дөйөм алғанда башҡорттарҙың, уның составына ингән ырыу, ҡәбилә тормошондағы мөһим хәл-ваҡиғаларҙы ла индерергә мөмкинлек бирә.\nЫрыу тарихы һәм тарихи хәл-ваҡиғаларҙан тыш, шәжәрә үҙенә теге йәки был нәҫел йәшәгән биләмә, тормош-көнкүреш, ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, әҙәп-әхлаҡ ҡағиҙәләре, мифология, ауыҙ-тел ижады, башҡорт әҙәбиәте тураһында бай материал туплай. Шуға күрә лә шәжәрәне халыҡ тормошо энциклопедияһы тип тә атарға мөмкин. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, ул тарихи һәм лингвистик сығанаҡтан бигерәк, йәш быуынға дөрөҫ тәрбиә биреү ысулы ла булып тора. Тамырҙарын, ырыуының тамғаларын белеү кешегә үҙен ошо ерҙең хужаһы, ата-бабалар йолаһын лайыҡлы дауам итеүсе итеп тойоу, үҙе өсөн, эше өсөн ауылдаштары, ырыуҙаштары алдында яуаплы булыу хоҡуғын бирә.\nБашҡорттарҙа шәжәрә ҡиммәтле документ һаналған һәм ул ырыуҙың абруйлы кешеләрендә һаҡланған. Улар иһә, үҙ сиратында, йәш быуынға тапшыра килгән. Шәжәрә фольклорға яҡын. Уның авторы билдәле түгел. Уны беҙ дөйөм халыҡ яҙған тип беләбеҙ. Ул һәр ваҡыт, яңы ваҡиғалар булыу менән, тулыланып торған.\nҺуңғы йылдарҙа халыҡ үҙ нәҫел ебен, араһын барлауға иғтибар итә башланы. Был эштең балалар араһында йәнле барыуы айырыуса ҡыуаныслы.\nБыйыл да уҡыусылар традицион шәжәрә байрамына ентекле әҙерләнгән. Был мәртәбәле сараға ҡала һәм район мәктәптәренән уҡытыусылары менән 12 уҡыусы, төбәктең “Ағинәйҙәр ҡоро” ағзалары ла килгәйне. Ҡаланың 4-се мәктәбе ҡурай моңо аҫтында ҡунаҡтарҙы йылы баршы алды.\nСара алдынан Туймазы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Г.Фазуллина, сараға килеүселәрҙе сәләмләп, “Ағинәйҙәр ҡоро” ағзаларының эшмәкәрлеге менән таныштырҙы, уларҙың әүҙемдәренә дипломдар тапшырҙы. Ҡор етәксеһе табип Клара Ғиздәтуллинаға балаларға туған телде белеү мөһимлегенә, уның хатта сәләмәтлеккә лә ыңғай йоғонто яһауына, телен белгәндең төрлө илдәр белгәнлегенә баҫым яһаны. Һәм һәр кемдең быуын сылбырын белеүе, шәжәрәһен өйрәнеүе бөгөн мәртәбәле икәнен, бик модала булыуын да билдәләне, сығыш яһаусыларға уңыштар теләне.\nБайрамса биҙәлгән залда абруйлы баһалама ағзалары - Төбәк-ара “Шәжәрә” ойошмаһы вәкиле М. Ғәйнетдинов, мәғариф ойошмаһы методисы А. Ситдиҡова, 7-се мәктәптең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы М.Зәйҙуллина, “Етегән” район-ара гәзите редакторы Г.Фазуллина һәр сығышты иғтибар менән тыңлап, ғәҙел баһаланы. Быуындар сылбырын барлаусылар араһында үҙ ырыуын тәрән өйрәнгәне, яңы ғына барлай башлаусы ла бар ине. Әммә шуныһы ҡыуаныслы, уҡыусылар күҙҙәрендә дәрт, дарман, рух сағылды. Баһалама ағзаларының һәр һорауына ҡаушамай, ышаныс менән тулы яуап бирҙе улар. Марат Ғәйнетдинов һәр сығышты кәрәкле мәғлүмәт менән тулыландырып барҙы. Сығыш яһаусыларҙы күбеһе Ҡаңлы ырыуына ҡарай. Нәҫел ебендә тороусылар араһында абруйлы дәүләт эшмәкәрҙәре, герой исемен алыусылар ҙа, уҡытыусылар, табиптар, ябай ауыл эшсәндәре лә бар. Балаларҙың ырыу-нәҫеле, туғандары тураһында оло ғорурлыҡ, наҙ менән һөйләүе ҡыуаныслы.\nСығыш яһаусы балаларҙың барыһы ла махсус номинацияла билдәләнеп, дипломдарға лайыҡ булды: “Тәрән тамырлы шәжәрә” номинацияһына – Ҡандра 2-се мәктәптең 7-се класс уҡыусыһы В.Бирюзова (етәксеһе Н.Горшкова), “Шәжәрәгә ижади ҡараш” номинацияһына ике уҡыусы – 1-се гимназиянан И. Шәйехов (етәксеһе З.Вәлиева), Ғафур ауылы мәктәбе уҡыусыһы Ә.Ғимазетдинова (етәксеһе Р.Хәмзина), “Ғаилә ҡиммәттәренҡулланыусы” – 6-сы мәктәптән К.Сәлихова (етәксеһе Н.Абдуллина), Төмәнәк ауылы мәктәбе уҡыусыһы Б.Әхмәҙиев (етәксеһе Г.Әхмәҙиева), Ҡарамалы-Ғөбәй мәктәбе филиалы Соҡаҙыбаш мәктәбе уҡыусыһы И.Шәмсетдинов (етәксеһе Н.Заһиҙуллина), “Ырыуымдың арҙаҡлы шәхестәре” – 7-се мәктәптән К.Шәйҙуллина (етәксеһе М.Зәйҙуллина), Ә.Шәрипова Серафимовка 1-се мәктәбе уҡыусыһы (етәксеһе Ю.Шәрипова), “Ентекле өйрәнелгән шәжәрә өсөн” номинацияһында 4-се мәктәптән Д.Ғафаров (етәксеһе Г.Шараева), “Тәрән тамырлы шәжәрә” – Д.Мамлеев, 4-се мәктәп уҡыусыһы (етәксеһе Е.Спиридонова), Собханғол мәктәбенән Ә.Муллағәлиев “Шәжәрәгә – фәнни ҡараш” (етәксеһе Г.Ҡалҡаманова). Татар-Олҡан мәктәбе филиалы Түбәнге Сәрҙек мәктәбе уҡыусыһы А.Шәйхетдинова (етәксеһе З.Ҡәйүмова) иһә үҙ шәжәрәһен шиғри юлдарға һалған һәм ул “Үҙенсәлекле шәжәрә” номинацияһына лайыҡ булды.\nСығыш яһаусы балалар үҙҙәренең бай шәжәрәрәләрендә урын алыуы менән лайыҡлы ғорурлана ала. Сөнки улар шәжәрәнең ни тиклем әһәмиәтле икәнен белә. Үҙеңдең быуыныңды, тамырҙарыңды таныу, белеү, уның менән ҡыҙыҡһыныу бөгөн модала.\nӨйрәнәйек, барлайыҡ ата-бабаларыбыҙҙы, сөнки милләтебеҙ, илебеҙ яҙмышы беҙҙең ҡулда, киләсәк ҡулында!


Америка Танышыу Сайты Түләүһеҙ. Онлайн АҠШ танышыу\nИнтернет барлыҡҡа килә-һуңғы тиҫтә йыл эсендә таныша, һәм күп килә сайтында танышырға китте. Дөйөм тәжрибәгә дөйөм датер ялыуҙарҙы интернет, төрлө сайтында танышырға һынап ҡарай кем инде, ул үҙенә тиклем эшләгән хеҙмәттәренә дәғүәләр күп сватовство йәшәүсе һирәк. Айлыҡ түләү өсөн, сайттан танышырға, тип раҫлай һәм улар урынына үҙем эшләйем һеҙҙең өсөн математика сегиет половинка. Математик формулалары тураһында мәғлүмәт йыйыу менән һеҙ сайтҡа һәм алгоритмдары һәм ҡайһы бер төрҙәре өсөн бөтә иҫәпләй, совметимый һеҙҙең менән уйын өсөн почта йәшниктәренә тултырылды. Һуңғы доклад баҫылған Нью-Йорк Таймс ауырлығы менән аңлата, ни өсөн идеаль формула-һай-һай, пар һ һәм төҙөргә ярҙам итә. Көтөгөз минут, онлайн танышыу алған кәметеү өсөн партнерҙар эҙләү түгел, тәү сиратта буласаҡ? Ошо табышлы баҙарҙан конкуренция һәм уны эшләү технологияһы посмешищем уларҙа доминирующая. Ябай кеше өсөн, матбуғат һәм башҡа факторҙар насар, онлайн танышыу өсөн недоверенный сығанағы булған бер нисә кеше менән осрашты. Бында шулай уҡ бушлай таныша Америка беҙ ни? Ябай хәҡиҡәт шунда, кеше, резервтар эҙләргә булараҡ өйрәнеү юлы менән билдәләне просеивание аша ғына түгел, ә өйөмдә һәм алгоритмға таянып кәңәштәр өсөн түгел иҫәпкә алыу, шуның өсөн аҡса табыу өсөн кемде ҙә булһа, оҡшай.\nҺәм бына һуң тип, һеҙ получает, һеҙ мөрәжәғәт итә кеүек беҙгә, һеҙҙең өсөн дустар йәки амплуаһы табырға ярҙам итә, яңы — ябай, төп һөҙөмтәләренә нигеҙләнгән етеҙ һәм көслө бер нисә аҙым, һеҙ һайлап алып, һайлау өсөн, һеҙ теләһә нисек булған. Тағы бер таш преткновение, онлайн танышыу ҡамасаулай репутация-мошенник һәм лохотрон был элементтар, ул бөгөн бар, улар интернет подпитывает банда стюардессаһы-мошенник, ул үҙеңә нисек лайыҡлы ҡаршылау һәм стратегик обдуманно маскировать. Бушлай таныша америкала булмағас, был беҙҙең приоритет номер ебәрҙе отморозок был беҙҙең сайтта. Һәр йүнәлештә ентекле тикшереү үтә, тип электән булыуын раҫлай.\nАнкета системаһы асыҡлау\nсоздали фиктивный беҙгә аҡыллы, хәбәрен ала подозрительный резерв командаһы ағзаһы сифатында һәм модераторҙар тураһындағы хәбәр беҙҙең үлсәүе еңел булды. Һеҙ теркәлгәндән һуң, һеҙ үҙегеҙҙе яңы ағзалары өсөн беҙҙән ай һайын яңыртып ярҙамы менән районда курстар тота. — линия һалынып, уларҙы тикшереү һәм уларҙы онотмай. Беҙ шулай уҡ ебәрҙе, һеҙ шул тиклем генә яҡшы таныш кеүек шул уҡ ваҡытта мәғлүмәт һәм подсказка для советы, йәки совет булараҡ, функцияларын, улар һеҙ используете беҙҙең сайтта таныша. Әлбиттә, был хәбәрҙе һеҙ баш тартыу мөмкинлегенә эйә булды. Рәхим итеп, стесняйтесь түгел, беҙ һеҙгә ебәрергә йәки тәжрибәбе менән бушлай таныша ала. һеҙ эйә һөйләм теләһә америка ҡарата кире бәйләнеш\n← видеочинать рус


21 Март 2020, 14:59\nАуыр йылдар. Илдә һуғыш, аслыҡ, яланғаслыҡ хөкөм һөрә. Фатима Архангел районының төпкөл ауылына килен булып төшә. Ауылда электр уты юҡ, юлдар насар, районға барыу өсөн 45 – 50 саҡрым араны йәйәү үтергә кәрәк. Ҡатындың ике улы, бер ҡыҙы тыуа. Инде тыныс тормош көтәбеҙ тигәндә, Германия беҙҙең илгә ҡаршы һуғыш башлай. Фатиманың ирен һуғышҡа алалар. Күп тә үтмәй, ул Смоленск янындағы алышта һәләк була. Өс бала әсә ҡулында етем ҡала. Тормош көндән-көн ауырлаша. Бөтә нәмә фронт өсөн эшләнә. Ҡатын өс балаһын астан үлтермәй, мәктәп йәшенә еткерә. Буш торған бер өйҙө йүнәтеп, башланғыс мәктәпкә әйләндерәләр. Ул заманда ситтән килеп уҡыған уҡыусыларға интернат булмай.\nФатиманың балалары урта мәктәп белемен ала. Оло улы Хәмит армия хеҙмәтен Германияла үтәй. педагогия училищеһын тамамлаған йәш ҡыҙҙы РОНО юлламаһы менән Фатима әбей йәшәгән ауылға уҡытырға ебәрәләр. Ул ваҡытта мәктәптәрҙә ете класс белемле уҡытыусылар өҫтөнлөк итә ине. Ситтән килгән йәш ҡыҙға улы Хатиптың күҙе төшә. Егет әсәһенән өйләнеүгә фатиха һорай. Әсәһе уға ағаһының армиянан ҡайтыуын көтөргә ҡуша. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас ҡына өйләнергә кәңәш бирә. Хатип әсә һүҙенә ҡарамай, йәш уҡытыусыны кәләш итеп ала.\nБуласаҡ килен егеттән ике йәшкә олораҡ була. Хатип армияға атай булып китә. Ул ваҡытта хеҙмәт итеү ваҡыты өс йыл ине. Йәштәр хат алышып тора. Йәш килен балаһы менән ҡәйнәһе ҡарамағында йәшәй. Хатип армияла бер йыл хеҙмәт итеп өлгөрә, тағы ике йыл хеҙмәт итергә кәрәк.\nБыл төпкөл ауылды яҡшы белгән димсе була. Өс ҡатын айырып өлгөргән, ике балаға алимент түләгән Сәйфулла, ҡатын таба алмағас, димсегә килә. Яҡын-тирәләге ауылдарҙағы ҡатындар уға кейәүгә сыҡмай. Аптырағас, хәйлә ҡороп, Сәйфулла димсе менән 30 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Фатима инәй йәшәгән төпкөл ауылға килеп етә. Алдан ҡоролған хәйлә буйынса йәш уҡытыусыны, Архангел РОНО-һынан килгән вәкилдәр саҡыра, тип саҡырып алалар. Ҡатын эҙләүселәр үҙҙәрен РОНО хеҙмәткәрҙәре итеп таныштыра. Районға яҡыныраҡ ауылдан эш тәҡдим итәләр. Бәлки, ҡәйнә ҡулында йәшәүе ауыр булғандыр. Йәш уҡытыусыны ҡайтармайҙар, буласаҡ йәшәү урыны, эш урынын күрһәтеү өсөн иртәгәһенә иртә менән алып китәләр. Йәш ҡатын үҙенең алданыуын, отолоуын Сәйфулланың өйөнә килгәс кенә аңлай. Ләкин һуң була. Бында килен күрергә киләләр, ә тегендә Фатима инәй бала менән аптырап тороп ҡала. Был турала Хатипҡа белдерәләр. Ни эшләһен инде, уға тағы ике йыл хеҙмәт итәһе бар. Алданған уҡытыусы Сәйфулланан бала таба. Әлбиттә, бында уға эш урыны бирәләр, башланғыс синыфтарҙа уҡыта башлай. Бында ла йәшәүе, эшләүе еңелдән булмай.\nМинең юлым Фатима инәй йәшәгән ауыл аша үтә ине. Туҡталып, унда сәй эсеп китәм. Әбейҙең рәнйеше һөйләп бөтөргөһөҙ. «Яуыз Сәйфулла ике ғаиләне тарҡатты, балаларҙы етем итте, донъя рәхәтен күрмәһен инде, ҡатындан ҡалып, яңғыҙ йәшәһен», – тип ҡарғай торғайны. Димсеһе лә, ҡатыны үлеп, яңғыҙ ҡалды. Сәйфулла ла ҡатыны менән оҙаҡ йәшәй алманы, ауырып, баҡыйлыҡҡа күсте. Дүрт балаһының береһе лә аталарын ихтирам итмәй. Алдаҡсының, яуыздың уйын алдан белеп булмай. Ундайҙарҙы ер нисек күтәрәлер?!.\nМәкерле әҙәмдәргә Фатима әбейҙең дә күҙ йәштәре төшкәндер. Рәнйеш алмағыҙ, рәхмәт алығыҙ, мең бәләнән ҡотҡарыр…


ҺЫНАУҘАР ҺЫНДЫРМАҺЫН » Журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nУрамда яҙ… Бар тереклектең гөрләп-геүләп торған сағы. Берәүҙәр баҡса мәшәҡәттәренән йәм таба, икенселәр алда көтөлгән йәйге ялға уй-ниәттәр барлай. Ә сығарылыш уҡыусылары һәм уларҙың атай-әсәйҙәре яуаплы ла, тынғыһыҙ ҙа имтихандар осорона аяҡ баҫа.\n...Йыш ҡына шундай хәл күҙәтелә: һынауҙар мәлендә ата-әсәләр балаларына ҡарағанда нығыраҡ борсола, көйәләнә. Ә бит үҙ көсөнә ышанып, имтихандарҙы уңышлы тапшырырға өмөтләнеп йөрөгән йәш кешенең, ата-әсәһенең борсолоуын күргәндән һуң, күңеленә шик-шөбһә оялауы бар.\nБер әсәнең һөйләгәндәренән: «Бөгөн ҡыҙым Берҙәм дәүләт имтиханы бирә. Иртәнсәктән тыныслана алмайым, илайым да илайым, төндә лә йүнләп йоҡламаным. Хәлемде күргән ҡыҙым: «Әсәй, ун бер йыл буйы яҡшы уҡыным, имтиханға әҙерләндем, барыһы ла һәйбәт буласаҡ, ҡайғырма», – ти. Ул мине түгел, ә мин уны тынысландырырға, ошондай ваҡытта терәк-таяныс булырға тейеш икәнемде аңлаһам да, бер нәмә лә эшләй алмайым…»...\n...Бала өсөн атай менән әсәй донъялағы иң ныҡлы терәк, ниндәй генә хәлдә лә уға ярҙамға килергә әҙер иң яҡын кеше булырға тейеш. Уны мәктәптәге уңыштары, яҡшы билдәләре өсөн түгел, ә бары булғаны өсөн яратыуығыҙҙы белеп үҫһен, кәрәк саҡта ярҙам, кәңәш һорарға тартынмаһын. Имтиханын тапшыра алмаған йә иһә насар билдәгә биргән хәлдә лә, уны әрләргә, ғәйепләргә ашыҡмағыҙ. Эйе, был күңелле хәл түгел, әммә тормош дауам итә, донъя емерелмәгән бит! Беҙ, өлкәндәр, йәшәйеш тәжрибәһенән сығып, был хәҡиҡәтте аңлайбыҙ, әммә әле ысын тормош ауырлыҡтарын күрмәгән, заман һынауҙарын йырып сығырға өйрәнмәгән үҫмер өсөн имтихан тапшыра алмау – иҫ киткес көслө тетрәнеү ул. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һынауҙар мәлендә сығарылыш уҡыусыларының үҙенә ҡул һалыу осраҡтары йыл һайын теркәлә килә...


Хөкүмәт йортонда БР Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов етәкселегендә Мостай Кәримдең 100 йыллығына әҙерлек сиктәрендә ойоштороу комитетының тәүге ултырышы уҙҙы. Комитет рәйесе урынбаҫары, вице-премьер Салауат Сәғитов әйтеүенсә, юбилей саралары Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә, шулай уҡ сит илдәрҙә лә буласаҡ. Мәктәптәрҙә әҙип ижадына арналған олимпиадалар үтәсәк, 2019 йылда халыҡ-ара театр фестивале Мостай Кәрим ижадына бағышлана. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты менән берлектә уның әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеү эше башҡарыла. Өфөлә “Рус түгелмен, ләкин россиянмын” тигән халыҡ-ара шиғриәт фестивале үткәреү ҡарала.\nМостай Кәрим исемендәге фонд директоры, шағирҙың ҡыҙы Әлфиә Кәримова билдәләүенсә, юбилей саралары иң тәүҙә йәш быуынға ҡыҙыҡ булырлыҡ итеп ойошторолорға тейеш. Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса агентлыҡ етәксеһе Борис Мелкоедов бөйөк шәхестең ижадын һәм тормош юлын матбуғатта яҡтыртыу саралары планы менән таныштырҙы.\nИке тау – йәнәшә\nҠабарҙы-Балҡар Республикаһында урынлашҡан Чегем тауҙарындағы бер түбәгә Мостай Кәрим исеме бирелде. Был хаҡта Өфөгә бөйөк әҙиптең 100 йыллығын үткәреү буйынса ойошторолған комитет ултырышына килгән Кавказ яҙыусылары союзы ағзаһы Кәншәүбей Мизиев белдерҙе. “Ҡайсын Кулиев менән Мостай Кәрим тормошта ла дуҫ булды, хәҙер йәнәшә торған тауҙар ҙа улар исемен йөрөтәсәк”, – тип белдерҙе ул кәңәшмәлә.\nЙәштәргә йөҙ бороп\nБашҡортостан яҙыусылар союзында “Ижади лаборатория” эшләй башланы. Уның маҡсаты – союз янында йәштәр ойошмаһы эшен йәнләндереп, яҙышыусы йәштәрҙе союз эшенә йәлеп итеү. Ай һайын уҙғарылып торған ултырыштарҙа йәш ижадсыларҙың ижади эштәрен өлкән йәштәге әҙиптәр ҡатнашлығында тикшереү, уларға баһалама һәм тәҡдимдәр биреү күҙаллана. Беренсе ултырышта Зарина Бағышаева, Таңсулпан Рәсүл һәм Айгөл Йәмилева ижадына баһаламаны шағирҙар Рауил Бикбаев, Ҡәҙим Аралбаев, Зөфәр Вәлитов һәм Салауат Әбүзәров бирҙе.\n1992 йылдан Иерусалимдә йәшәгән, сығышы менән Нуриман районынан булған Рауил Садиҡов “Урал батыр” эпосын иврит теленә тәржемә итеп сығарған. “Тәржемәне дүрт йыл дауамында эшләнем, оригиналдан бик ситләшмәҫкә тырыштым, – ти Рауил Садиҡов. – Китап иврит теле нормаларына тура килеүе тураһында махсус сертификат та алды. Әле мин башҡорт халыҡ әкиәттәрен тәржемәләү менән шөғөлләнәм”. Был илдә башҡорттарҙы бик белмәйҙәр икән. Хәҙер беҙҙең яҡташыбыҙҙың тырышлығы менән йәһүдтәр ҙә данлыҡлы эпосты тыуҙырған халыҡ менән таныша аласаҡ.\nУҡытыусылар менән осрашыу\nӨфөнөң 127-се мәктәбендә “Ағиҙел” журналы хеҙмәткәрҙәре ҡаланың башҡорт теле уҡытыусылары менән осрашты. Әңгәмә бик мауыҡтырғыс килеп сыҡты. Яҙыусылар уҡытыусыларҙың бихисап һорауҙарына яуаптар бирҙе, автограф менән китаптар таратты. Мәғариф хеҙмәткәрҙәре үҙ сиратында “Ағиҙел” журналынан айырылмаҫҡа вәғәҙә бирҙе. Осрашыуҙа ҡатнашыусылар бындай кисәләрҙең йышыраҡ үткәрелеүен теләп ҡалды.


Әҙәбиәт » Страница 115 » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Страница 115\nӘҙәбиәт / Юмор // 25-01-2011, 09:52\nСтудент йылдарында төрлө ҡыҙыҡлы мажараларға тарыйhың. Уларҙың күбеhе ятаҡ тормошо менән бәйле.\nБер заман беҙҙең бүлмәлә сысҡандар күбәйҙе. Көндөҙ был йән эйәләре йоҡлай, ә төндә «уйын»ға сыға. Төнө буйы беҙгә йоҡларға ҡамасаулайҙар. Оҙаҡламай был хәл беҙҙе ялҡыта башланы, сығырыбыҙҙан сыға яҙҙыҡ. Бер мәл ҡыҙҙар менән hөйләштек тә «hунар»ға сығырға булдыҡ. Бөтә бүлмәләр буйлап сысҡан баҫтырҙыҡ, егеттәр «баҫтырыр» урынға сысҡан тотабыҙ. Йүгерә торғас, тоттоҡ бит бер мәхлүкте. Баҡтиhәң, ул Гүзәл Әмиргә бүләк иткән өй ҡомағы икән. Егеттәрҙән ҡыҙҙар бүлмәһенә ашарға эҙләп сыҡҡандыр инде бахыр хайуанҡай.\nБДУ-ның I курс студенты....\nӘҙәбиәт // 22-01-2011, 17:12\nАҠ – ҠАРА\nАҡ башта ҡара уй ҙа булмаҫ тимә.\nХозурлыҡта талғын уйҙар тыуа\nӘҙәбиәт / Шиғырҙар // 22-01-2011, 17:12\n«Әлбиттә, заманында Чехов, шешә бөкөһө тураһында ла хикәйә яҙа алам, тип маһайған. Шулай уҡ һәр нәмә хаҡында рифмалаштырылған юлдар теҙергә мөмкин. Тик «тормош прозаһы» тигән төшөнсә лә бар бит әле, ағай – уға ла урын ҡалдырайыҡ. Әгәр ябай һүҙҙәр менән еткереп була икән, ниңә шиғри аһәңде юҡ-бар өсөн әрәм итергә?» – шулай тиә-тиә, редакцияға килгән Ғәни ағайҙың шиғырҙарын «бара-бармай»ҙарға бүлеп сыҡтым. Барырҙайҙары күберәк күренештәрҙән ғибәрәт ине. Ғүмер буйы тимер-томор араһында эшләгән, үҙе әйтмешләй, һигеҙ синыфтан башҡа уҡыу эләкмәгән, әле пенсия йәшендәге ағайҙың тәбиғәттәге тәү ҡарамаҡҡа ваҡ ҡына нәмәне лә тоя-күрә белеүе, шуларҙы хисләнеп яҙырға һәм матбуғатҡа бирергә баҙнат итеүе ғәжәпләндерҙе. Арабыҙҙа тауыш-тынһыҙ ғына йөрөп ятҡан бындай кешеләр, уларҙың шағирәнә хистәре юғалып ҡалырға тейеш түгел, тип уйланым һәм үҙен халыҡ гәзите икәнен танытҡан «Йәшлек»кә тәҡдим итмәксе булдым...\nАртҡа 1 ... 111 112 113 114 115 116 117 118 119 ... 125 Алға


Республика табиптары Германиялағы коллегалары менән бергә күҙәнәкле технологиялар институтын булдырырға ниәтләй // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспублика табиптары Германиялағы коллегалары менән бергә күҙәнәкле технологиялар институтын булдырырға ниәтләй\n10:35, 23 октября 2015 Йәмғиәт\nРеспублика табиптары Германиялағы коллегалары менән бергә күҙәнәкле технологиялар институтын булдырырға ниәтләй Фото: Андрей Старостин\nӨФӨ, 2015 йыл, 23 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.\nБашҡортостан табиптары немец коллегалары менән бергә күҙәнәкле технологиялар институтын булдырырға ниәтләй. Ошо маҡсат менән Өфөгә Германияның иң билдәле иммунологтарының береһе Кай Дойш килде. Ошондай институттың барлыҡҡа килеүе кешенең ДНК-һын һәм уның тайпылыштарын ентеклерәк өйрәнергә ярҙам итәсәк, тип хәбәр итә республика Дәүләт Йыйылышының матбуғат хеҙмәте.\nАғымдағы йылдың февралендә Башҡорт дәүләт медицина университетында яңы лаборатория асылды. Бында табиптар яңы дауалау алымдарын һынап ҡарау өсөн кеше күҙәнәктәрен өйрәнеү һәм уйлап табыу менән шөғөлләнә. Лабораторияға Мюнхен университетының терапия һәм иммунология мөдире Кай Дойш килде.\n«Миңә Өфөлә бик оҡшаны. Медицина университеты һәм башҡа медицина учреждениелары юғары кимәлдә эшләй. Артабан да хеҙмәттәшлек итербеҙ тип ышанам», — тине Германия ҡунағы.\nХимиотерапия үткәндә зарарланған, шулай уҡ инфекцияға ҡаршы көрәшеүсе һау күҙәнәктәрҙең дә юҡҡа сығыуы күптәргә билдәле. Был осраҡта үҫеп етмәгән күҙәнәктәр ярҙамға килә, тип иҫәпләй табиптар.\n«Бөгөн беҙ химиотерапия курсына тиклем сирленең күҙәнәктәрен алып, үҫтереп һәм химиотерапиянан һуң пациентҡа кире ҡайтарырға мөмкинлек биргән технологияларҙы тикшерәбеҙ. Был өҙлөгөүҙәр аҙыраҡ булһын өсөн эшләнә», — тип һөйләне БДМУ ректоры, Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы депутаты Валентин Павлов.\nРеспубликала үҫеп етмәгән күҙәнәктар банкы бар, унда йөҙҙән ашыу пациент үҙҙәренең биологик элементтарын һаҡлай. Әммә Башҡортостан ғалимдарына Германиялағы коллегалары менән бергә ошо йүнәлештә ҙур эш башҡарырға кәрәк.\nТеги: медицина,фән,бдму,халыҡ-ара бәйләнештәр


Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Урок "Hөнәрҙәр менән таныштырыу"\nТЕМА : Һөнәрҙәр .\nМаҡсат: 1.Һөнәрҙәр менән таныштырыу; дөрөҫ итеп һөйләмдәр төҙөргә өйрәтеү;\n2.Хәтерҙе нығытыу; аңды, белемде үҫтереү, каллиграфияны матурлатыу; телмәр\n3. Тырыш кеше булырға,төрлө һөнәрҙәр үҙләштерергә, һәр эшләгән эште яратып башҡарырға ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү.\nЙыһазландырыу: дәреслек, алфавит,компьютер,һөнәрҙәр һүрәте.\n-Һаумыһығыҙ , уҡыусылар, ултырығыҙ. Хәҙер һәр берегеҙ күршеләребеҙгә ҡарап , йылмайып алайыҡ.Дәресте ошолай күңелле, яҡшы итеп үткәреп ебәрәйек.\n2. Артикуляцион күнегеүҙәр.\nДәрестә дөрөҫ һөйләшер өсөн, телде шыматтып алайыҡ.\n3. Төп өлөш\nС профессией не пропадешь.\n-Был мәҡәл нимә тураһында? Һеҙ нисек аңлатырһығыҙ?\n-Һеҙҙең алда һүрәттәр бирелгән.унда кемдәр төшөрөлгән?\n-Ниндәй һөнәр эйәләрен күрәһегеҙ?\nҺәр кеше бер, йәки бер нисә һөнәр эйәһе булырға тейеш.Күп һөнәр белгән кеше бер ҡасан да тормошта юғалмаҫ.Үҙ урынын табыр донъяла.\nТимәк, беҙ бөгөн дәрестә һөнәр тураһында һөйләшәсәкбеҙ.\n-Беҙҙең дәрестең маҡсаты ниндәй?\n1)Төрлө һөнәрҙәр менән танышыу; һорауҙарға яуап биргәндә, дөрөҫ итеп һөйләмдәр төҙөргә өйрәнеү.\n2) белемле булыу,үҫтереү.\n3) һәр эшләгән эште яратып башҡарырға, һөнәрҙәргә ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү.\nа) Уҡытыусы һүҙҙәрҙе уҡый. Уҡыусылар бергә ҡабатлай.\nТәржемәсе – переводчик\nТөҙөүсе – строитель\nБалыҡсы – рыбак\nЙырсы – певец\nҺатыусы – продавец\nКитапханасы – библиотекарь\nТәрбиәсе – воспитатель\nТракторист – тракторист\nҠурайсы – кураист\nБаҡсасы – садовод\nб) Ҡабатлаған һүҙҙәрҙән һөйләмдәр төҙөгөҙ.\nДонъяла 30 меңләп һөнәр бар.Һәр кем үҙенә оҡшаған,күңеленә ятҡан һөнәрҙе һайлап ала.Киләсәктә һеҙ шулай үҙегеҙ яратҡан һөнәрҙе үҙләштерерһегеҙ тип уйлайым.\nв) Проект эше:\n-Һеҙ үҫкәс кем булырға теләйһегеҙ?\nӨй эше – үҙегеҙ һайлаған һөнәрҙе һүрәттә төшөрөргә, һөнәр тураһында текст төҙөп килергә ине.\nБик матур һүрәттәр төшөрөп килгәнһегеҙ. Афарин. Төҙөгән текстарығыҙ ҙа миңә оҡшаны.Тимәк ,беҙҙең арала күренекле шәхестәр : табиптар(врачтар), шоферҙар, уҡытыусылар, ашнаҡсылар, һатыусылар һәм башҡа һөнәр эйәләре ултыра. Һеҙгә аҡ юл, хыялдарығыҙҙың тормошҡа ашыуын теләйем.\nг) Китап буйынса эш. 30 бит, 40 күнегеү\n1.Уҡытыусының өлгөлө уҡыуы.\n2.Уҡыусыларҙың үҙаллы уҡыуы.\n4.Сылбырлап уҡыу, тәржемә иттереү.\nОшо текстан сығып әйҙәгеҙ әле беҙҙең мәктәп – интернатта ниндәй һөнәр эйәләре эшләй икән һанап үтәйек : уҡытыусы, тәрбиәсе, ашнаҡсы, шофер, ҡарауылсы, мунсасы, иҙән йыуыусы, табиб, шәфҡәт туташы, бугалтер , электрик , качегар һ.б. Бына һеҙҙе уҡытыуҙа, йәшәтеүҙә күпме кеше көс түгә. Һеҙгә тик ҡәҙерҙе белеп тырышып уҡырға, үҫкәс улар кеүек һөнәр эйәләре булырға кәрәк.Һөнәр алғас, тырышып эшләргә, һәр эште еренә еткереп эшләргә өйрәнегеҙ.Бәләкәйҙән үк тырыш булып үҫегеҙ.\nд ) Һөнәрҙе белдергән һүҙҙәр -СЫ, - СЕ ялғауы менән төҙөлә.\nӘгәр һүҙҙә тамырҙа (а,о,у,ы ) ҡаты һуҙынҡылар килһә, һүҙ ялғауында -СЫ килә.\nМәҫәлән : баҡсасы – садовод\nӘгәр һүҙҙә тамырҙа ( и,е,э,ә,ү,ө ) нәҙек һуҙынҡылар килһә, һүҙ ялғауында -СЕ килә.\nМәҫәлән : тәрбиәсе – воспитатель\nСит телдән килгән һөнәрҙе белдергән һүҙҙәрҙә(в заимственных словах) ялғауҙар яҙылмай.\nМәҫәлән : инженер, агроном, банкир,архитектор,экономист\n4. Грамматик эштәр. Карточкалар менән эш. Парлап эшләйҙәр.Бер береһенең эштәрен тикшерәләр, баһалайҙар.\n5. Ребустар сисеү.\nУҡыусылар, һеҙҙең алда һүрәттәр бирелгән, ошо һүрәттәрҙә башҡортса һөнәнҙәрҙе әйтегеҙ.\nҺүрәттәр буйынса һөйләмдәр төҙөгөҙ.\n6. Дәресте йомғаҡлау.\n-Уҡыусылар, бөгөн дәрестә беҙ нимә тураһында һөйләштек , нимәләр белдек ?\n-Ҡуйған маҡсаттарыбыҙҙы үтәнекме?\n-Ниндәй маҡсаттар ҡуйғайныҡ?\nҺөнәрҙәр тураһында һөйләштек. Һәр кеше бер нисә һөнәр үҙләштерергә тейеш икәнен белдек.\nҺөнәрҙе белдергән һүҙҙәрҙә тамырҙа (А,О,У,Ы) ҡалын һуҙынҡылар булһа -СЫ ялғауы яҙыла.\n(Ә,Ү,Ө,Е) нәҙек һуҙынҡылар булһа -СЕ ялғауы яҙылыуын белдек.\nСит телдән кергән һөнәр исемдәрендә ялғау ҡушылмағанын бедек.\n8.Өйгә эш: Һөнәр тураһында кем күберәк мәҡәлдәр табып яҙып килергә.\n9. Дәресте М.Кәримдең “Уҡытыусыма» йыры менән тамамлайыҡ.Сөнки тик уҡытыусылар һеҙҙе күп нәмәгә өйрәтә, белем бирә, төрлө һөнәрҙәр менән таныштыралар.\nАрсланова Галима Ахмадеевна\nНомер материала: ДБ-254157\nТехнологическая карта .Татарский язык.5 класс\nПрезентация на XV детско-юношеские Игнатьевские чтения «Яратым Кырык сирем»


Кем ул Илдархан Мутин? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Шәхестәр » Кем ул Илдархан Мутин?\nКем ул Илдархан Мутин? 18.04.2017 // Шәхестәр\n“Башҡортостандың ер аҫты байлыҡтарына килгәндә, улар ҙа, һис шикһеҙ, башҡорттар ҡарамағына тапшырылырға тейеш, сөнки уларһыҙ халҡыбыҙҙы тергеҙеү, уның киләсәген күҙаллау мөмкин түгел...” – ти Мутин үҙенең сығышында. Ҡарарҙың һәм автономия талап итеүҙең тулы хоҡуҡлылығын нигеҙләп, ул: “Иоанн Грозный осоронда Башҡортостан дин, ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, милли үҙенсәлектәр һәм ерҙе үҙҙәре теләгәнсә файҙаланыу хоҡуғы өлкәһенә тулыһынса ҡатнашмау шарты менән Рәсәйгә ҡушыла”, – ти. Сығыштың рухы уҡ авторҙың аҫаба башҡорттарҙың өмөт-хыялдарын сағылдырған ысын патриот булыуын күрһәтә.\nI Бөтә башҡорт съезы делегаттары Ваҡытлы хөкүмәткә үҙ талаптарын еткерергә ҡарар итә. Әхмәтзәки Вәлиди хәтирәләренән: “Мине, университет студенты Усман Ҡыуатовты һәм зыялы Илдархан Мутинды әүәлдән килгән һәм бер нисә быуын башҡорттарының иңендә ауыр йөк булып ятҡан ҡайһы бер мәсьәләләрҙе хәл итергә тип, Петроградҡа Керенский хөкүмәтенән ебәрергә булдылар. Атап әйткәндә, беҙҙең ер хоҡуҡтарын яҡларға, батша осоронан йыйылған башҡорт капиталдарын, элекке хәрби биналарҙы, Ырымбурҙағы Каруанһарай паркын һәм мәсетен башҡорттар ҡарамағына ҡайтарыуға өлгәшергә кәрәк ине”. Баш ҡалаға юл тотҡан башҡорт вәкилдәре юл ыңғайында Ҡазан татарҙары етәкселәре менән осраша. “Әгәр үҙегеҙҙең мөстәҡиллекте яҡларға йыйынмайһығыҙ икән, беҙҙең автономиялы Башҡортостан өсөн көрәшебеҙгә ҡамасауламаһағыҙ ине” тигән теләк белдерә улар.\n1917 йылдың 25 октябрендә Петербургта большевиктар баш күтәрә. Ул Граждандар һуғышына этәргес бирә. 11 ноябрҙә Башҡорт Шураһы: “... беҙ большевик та, меньшевик та түгел; беҙ – башҡорттар. Беҙ ҡайһы яҡта булырға тейешбеҙ һуң? Бер яҡта ла түгел. Беҙ үҙебеҙҙең яғыбыҙҙа... Ике миллион башҡорт халҡы бындай бысраҡ сәйәси ғәмәлдәрҙә уйынсыҡ була алмай. Уның үҙ ихтыяждары, мохтажлыҡтары, сәйәсәте, үҙ ҡарашы булырға тейеш”, тип ғәмәлдәге хәлгә мөнәсәбәтен белдереп, 1-се тарихи фарманын сығара. Документҡа рәйес Шәриф Манатов, уның ярҙамсыһы Әхмәтзәки Вәлидов, хәрби эштәр мөдире Илдархан Мутин, секретарь Шәйехзада Бабич һәм башҡалар ҡул ҡуя. Ниһайәт, 16 ноябрҙә ошо уҡ кешеләрҙең имзаһы менән 2-се фарман донъя күрә. Ул Ырымбур, Өфө, Һамар һәм Пермь губерналарындағы башҡорт биләмәләрен, йәғни бөтә тарихи Башҡортостанды, “Рәсәй Республикаһының автономиялы өлөшө” тип иғлан итә.\n1917 йылдың 8 декабрендә Ырымбурҙа башҡорт халҡының Ойоштороу съезы саҡырыла. Ул Башҡорт Шураһы иғлан иткән автономияны раҫларға тейеш була. Н.Р. Бикбаев ул ваҡиғаны былай тип хәтерләй: “Ҡоролтайҙа ике төп төркөм барлыҡҡа килә. Тәүгеһе милли үҙбилдәләнеште талап итеп, шәхси милекте юҡҡа сығарыуҙы һәм ерҙе социалләштереүҙе яҡлай. Был төркөмгә, нигеҙҙә, Ф. Әхмәҙуллин һәм Муса Мортазин иптәштәр етәкселегендәге фронтовик һалдаттар инә. Улар ҡоролтайҙа аҙсылыҡты тәшкил итә. Икенсе төркөмдә иһә З. Вәлидов, И. Мутин һәм башҡалар етәкселегендәге башҡорт кулактары һәм дин әһелдәре вәкилдәре була. Был төркөм буржуаз-демократик республиканы, ергә шәхси милекте, башҡорт буржуазияһы, кулактары һәм дин әһелдәре мәнфәғәттәрен яҡлай. Ҡоролтайҙа был төркөм вәкилдәре өҫтөнлөктө тәшкил итә һәм ҡарар сығарғанда ла, нигеҙҙә, уларҙың фекере иҫәпкә алына”.\nОйоштороу ҡоролтайы 22 кешенән торған кесе ҡоролтай төҙөй. Уның ағзалары иҫәбендә Ризаитдин Фәхретдинов һәм уның улы Абдрахман, Искәндәр Солтанов, Илдархан Мутин кеүек Минзәлә һәм Бөгөлмә өйәҙҙәре башҡорттары ла була. Һуңыраҡ ошо парламент алды ағзаларынан Башҡорт хөкүмәте төҙөлә. Илдархан Мутин унда финанс бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә.\nДокументтарҙан күренеүенсә, Илдархан Мутин баштан уҡ башҡорт милли хәрәкәте идеологтарының, ойоштороусыларының һәм етәкселәренең береһе була. 1918 йылдың 16 февраленән 17-һенә ҡараған төндә Башҡорт хөкүмәте ағзалары Ырымбурҙа автономиялы Башҡортостан төҙөүгә ҡаршы сыҡҡан Ғ. Шәмиғолов, Б. Нуриманов, К. Хәкимов етәкселегендәге Мосолман хәрби-революцион комитеты тарафынан ҡулға алына. Ҡулға алынғандар араһында Әхмәтзәки Вәлиди менән Илдархан Мутин да була. Уларҙы үлемгә хөкөм итәләр, ләкин апрель башында ротмистр Әмир Ҡарамышев етәкселегендәге башҡорт доброволецтары отряды атаман Дутовтың казактары ярҙамы менән Ырымбурға һөжүм итә һәм уларҙы төрмәнән сығара. Ошо ваҡиғаларҙан һуң 1-се фарманда билдәләнгән теге йәки был яҡты һайлау мәсьәләһе үҙенән-үҙе хәл ителә. Әлегә тиклем нейтралитет һаҡлаған Башҡорт хөкүмәте, большевиктарға ҡаршы көстәр яғына сығып, чехтар ҡулындағы Силәбегә килә. Унда Башҡорт Хәрби Советы ойошторола һәм Башҡорт ғәскәрҙәре төҙөлә башлай. Беренсе батальон 14 июндә Екатеринбург фронтына юллана.\n“Башҡорт тауышы” гәзитендә “...башҡорт хәрәкәтенең Ә. Вәлидов, И. Мутин һәм башҡалар кеүек күренекле юлбашсылары һәр саҡ йәшеренеп, ҡасып йәшәргә мәжбүр. Совет власы ҡолатылғандан һуң ғына улар әүәлге эшмәкәрлегенә кире ҡайта” тигән юлдар бар. Ул заманда хәрби мәсьәлә көнүҙәкте тәшкил итә. Милли армия төҙөү автономия алыуҙың иң мөһим шарты булараҡ ҡарала, шуға күрә Башҡорт Хәрби Советы рәйесе итеп Әхмәтзәки Вәлиди тәғәйенләнә.\nБашҡортостан биләмәһен аҡтарҙан азат итеү менән бер рәттән төбәктәге сәйәси һәм хужалыҡ тормошона идара итеү зарурлығы тыуа. Әммә Башревкомдың эвакуацияла булыуы был эште ҡырҡа ҡатмарлаштыра, шуға күрә 1919 йылдың 14 майында махсус орган – И. Мутин, Ф. Төхвәтуллин составында һәм ВЦИК вәкиле Н. Зарецкий етәкселегендә Вәкилдәр советы ойошторола. Был органға фронт яны биләмәләрендә Башревком исеменән сығыш яһау хоҡуғы бирелә. Хөкүмәт менән ғәскәр советтар яғына сығыуға ҡарамаҫтан, башҡорттар большевиктарға ҡаршы тороуын дауам итә. И. Мутин Көнсығыш фронттың Көньяҡ төркөмө штабына шундай телеграмма ебәрә: “Колчак батшалығындағы башҡорттар Килешеү тураһында бер нәмә лә белмәй. Һамарҙа килешкәнсә, аэропландан саҡырыу ҡағыҙҙарын, Килешеү тексын таратырға кәрәк”. Ул, Совет ағзаһы булараҡ, башҡорт халҡын ҡыҙылдарҙың золомонан ҡотҡарып ҡалырға теләй.\n“Ете ырыу кантонында, Мораптал янында ҡыҙылармеецтарҙың башҡорттарға ҡарата мөнәсәбәте әүәлгесә ҡала... Фрунзе иптәштең беҙҙең биләмәләрҙе аҡтарҙан азат итеүҙә полктарыбыҙҙы ҡатнаштырыу зарурлығы тураһында әйткәндәрен тағы ла ҡабатлайым” тип Һамарҙағы Башҡорт армияһы вәкилдәренә тағы ла бер телеграмма ебәрә, ләкин беҙҙең ғәскәрҙәр Башҡортостан биләмәһендә Колчакка ҡаршы һуғышҡа йәлеп ителмәй.\nВәкилдәр советы ағзаһы булған Илдархан Мутин Туҡсоран кантоны Советы съезын ойоштора. Л. Троцкийға ебәргән телеграммаһында ул: “Советтарҙың Беренсе Туҡсоран кантоны съезы Деникин бандаларын батырҙарса ҡыйратҡан башҡорт ҡыҙыл полктарын сәләмләй... Съезд шулай уҡ Эшсе-крәҫтиәндәр армияһы етәксеһе булған Троцкийҙы ла сәләмләй...” тип яҙа. ВЦИК вәкиле Н. Зарецкийҙың ризаһыҙлығына ҡарамаҫтан, Туҡсоран ревкомы башҡарма комитетына тик “автономистар” ғына һайлана. Ул Үҙәккә Мутиндың ер мәсьәләһе буйынса “һатыулашыусан” ҡарашта булыуы хаҡында хәбәр итә.\nЗарецкийҙың фекеренсә, ул Ырымбур губернаһының әҙерләүҙәр контораһы агенттарына башҡорт кантоны болондарында бесән сапҡан өсөн ҡуртым хаҡын саманан тыш ҡиммәт ҡуйған. Вәкилдәр советы ағзалары иһә Ырымбур губернаһы аҙыҡ-түлек комитетын Үҙәктәге аслыҡҡа һылтанып, Башҡортостанды талауҙа ғәйепләй. Башҡортостанға автономия яулауҙа Өфө һәм Ырымбур большевиктары араһында фекер айырмалыҡтары йыш күҙәтелгән.\nТуҡсоран улысы (был осорҙа ул Бәләбәй кантоны составына ингән була) халҡының 1924 йылда үткән дөйөм йыйылышында “1918 йылда Саранскиҙан Төхвәтуллин, Мутин һәм башҡа иптәштәр килеп, Башҡортостандың беренсе кантонын ойошторҙо һәм шуның менән АБСР нигеҙенә тәүге ташты һалды. Беҙ Ырымбур менән Быҙаулыҡтың ҡарамағынан сыҡтыҡ” тигән мәғлүмәттәр телгә алына. Илдархан Мутиндың “һатыулашыуға ҡоролған ҡарашы” күрше губерналарҙың халыҡты талауына ҡаршы йүнәлтелгән үҙенсәлекле аҙым булғандыр, күрәһең.\nБашҡортостанда дәүләт төҙөлөшө үҙ яйы менән бара. 1919 йылдың 16 июлендә И. Мутин “Бынан ары рәсми ҡағыҙҙарҙа өйәҙҙәрҙе һәм губерналарҙы күрһәтмәҫкә. Бөтә учреждениеларҙа бланк штемпелдәрендә һәм мисәттәрҙә кантонды һәм республиканы күрһәтергә” тигән фарман сығара. Был документта мөһим үҙенсәлек күҙҙә тотолған: Башҡорт республикаһы рәсми танылыуға ҡарамаҫтан, граждандар Өфө губернаһы, Стәрлетамаҡ өйәҙе һәм башҡалар кеүек әүәлге административ бүленеш атамаларын ҡулланыуҙы дауам иткән. Ситкә һөрөлгән Башревком Илдархан Мутин йөҙөндә Башҡортостан дәүләтселегенең тышҡы атрибуттарын үтәүҙе талап итә.\n1918 йылдың 20 авгусында Башревком Саранскиҙан өс йылға Башҡортостандың баш ҡалаһына әүерелгән Стәрлетамаҡҡа күсә. Әммә Өфө губернаһы большевиктары уға идара итеүҙе тапшырырға ашыҡмай. 26 августа Башревком Башҡорт Совет Республикаһының идараһына инеүе тураһында фарман сығара. Ошо нигеҙҙә Мутин (ул осорҙа эске эштәр наркомы) Тамъян-Ҡатай кантоны рәйесенә “Башсовнархоз тарафынан Белорет районындағы бөтә заводтарҙы  яулап алыу тураһында” бойороҡ бирә.\nКүп тә үтмәй Башревком рәйесе Х. Йомағолов уны Башҡорт Совет Республикаһы менән Өфө губернаһы араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләү өсөн Өфөгә ебәрә. Әммә был ғәмәл бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй, сөнки урындағы большевиктар Мәскәүҙәге юғары партия даирәһендә яҡлау таба. М. Калинин Ырымбур большевиктарының ябыҡ ултырышында: “Башҡортостан автономияһы – көнсығыш халыҡтары өсөн буш мәрәкә. Беҙ башҡорттарға ышанмайбыҙ, һалдаттарын Питер янына ҡыуабыҙ... Улар менән автономия уйынын уйнарға, һәр ергә үтеп инеп, тамырҙарын һәм башҡа зыянлы яҡтарын коммунизм менән көсһөҙләндерергә кәрәк”, – ти. Мартынов тигән әҙәм иһә Үҙәктән фабрикаттар бүлгәндә башҡорттарҙы аҙыҡ-түлек йәһәтенән ҡыҫырға тәҡдим итә. “Был Вәлидовтың һәм башҡаларҙың абруйын төшөрөүгә килтерәсәк, шул уҡ ваҡытта бындай ғәмәлдәрҙе башҡорт етәкселәре тәбиғәт ресурстарын республиканан түләүһеҙ-ниһеҙ сығарыуға рөхсәт биргәнгә тиклем дауам итеү шарт”, – ти ул. Ырымбур губерна башҡарма комитеты рәйесе Коростылев иһә Калининға “Башҡортостанға тейешле аҡсалата субсидияларҙы тотош ебәрмәй, ә мөмкин тиклем тәғәйен бүлектәр аша үткәрергә”, йәғни республиканы финанслауҙы Ырымбур контроленә тапшырырға тәҡдим итә. Артабан ул: “Башҡортостанда собес эшләмәгәнгә күрә, ҡайһы бер ғәмәлдәребеҙҙе уның биләмәһендә лә йәйелдерә алдыҡ”, – тип билдәләй. Был да Башревкомға өҫтәмә баҫым яһау мөмкинлеге бирә. Шуға ла 1919 йылдың сентябрендә И. Мутин социаль тәьминәт комиссары итеп тәғәйенләнәлер, моғайын.\nРеспублика ҡаҙнаһының дотациялылығын, күршеләрҙең аяҡ салыуын иҫәпкә алғанда, ул дәүерҙә был өлкә иң яуаплы эш участкаһы була. 6 октябрҙә хәрби комиссар Әхмәтзәки Вәлиди һәм социаль тәьминәт комиссары Илдархан Мутин башҡорт ҡыҙылармеецтары ғаиләләренең ауыр хәле буйынса В.И. Ленинға һәм И.В. Сталинға мөрәжәғәт итә. “Туғыҙынсы ай инде башҡорт ҡыҙылармеецтары бер тин аҡса ла күргәне юҡ. Шул уҡ ваҡытта күрше рус халҡы көн һайын тейешлеһен ала бара” тиелә мөрәжәғәттә.\nУл осорҙа мөһим эш өлкәләре бының менән генә сикләнмәй. Тап шуғалыр ҙа 1919 йылдың 8 октябрендә эске эштәр наркомы вазифаһын ваҡытлыса башҡарған һәм социаль тәьминәт наркомы булған Илдархан Мутин вазифаларынан бушатылып, аҙыҡ-түлек наркомы урынбаҫары итеп раҫлана. Үҙәк тарафынан тормошҡа ашырылған “хәрби коммунизм” сәйәсәте шарттарында был мәсьәлә иң мөһимдәрҙең береһенә әүерелә.\nБашҡорт лидерҙарын ҡулға алырға маташыуҙары хаҡында ялған хәбәр таратып, улар үҙҙәренең маҡсатына өлгәшә. 16 ғинуар төнөндә Башревком рәйесе Стәрлетамаҡ гарнизоны отрядын күтәрә һәм “заговорсыларҙы” ҡулға ала. Ә уларына шул ғына кәрәк була ла инде. Әсирҙәрҙе М. Фрунзе яҡлай, һәм улар төрмәнән герой булып сыға. Күп тә үтмәй, Йомағоловты Мәскәүгә саҡыртып алалар, Илдархан Мутинды партиянан сығарырға тәҡдим итәләр. 1920 йылдың 16 апрелендә Башнаркомпродтың партия ойошмаһы ултырышында уны хөкөм итәләр, ҡасандыр әйткәндәрен дә, аҡтар яғында булғанын да хәтергә төшөрәләр. Рыбалко тигән әҙәм: “Быйыл ғинуарҙа үткән митингтарҙың береһендә Мутин Башвоенревкомдың башҡорт халҡын Йомағолов артынан барырға өндәгән саҡырыуҙарын хуплап һөйләгәйне шикелле. Телмәр башҡортса булғанға күрә, тулыһынса аңламаным. Әле шул турала Мутин иптәштән һорарға кәрәк”, – ти. “Эйе, мин, ысынлап та, Башвоенревкомдың саҡырыуын хупланым. Әле лә ошондай уҡ фекерҙәмен”, – тип яуаплай Мутин. Ғинуарҙағы низағ осоронда Йомағоловтың ғәмәлдәрен асыҡтан-асыҡ яҡлау ҡайһы бер коммунистар тарафынан контрреволюция тип баһалана, шуға күрә бындай белдереүҙе бик ҡыйыу тип әйтергә кәрәк. Ә инде ошо ваҡиғаларҙа ҡатнашыуыңды таныу һөҙөмтәһендә вазифаңды ғына түгел, хатта башыңды ла юғалтыу хәүефе хаҡында һүҙ ҙә юҡ.\nБер аҙҙан башҡорт наркоматтарын үҙәктәгеләргә буйһондороп, республиканы үҙаллылыҡтан мәхрүм итергә йыйыныуҙары, Сталиндың, Өфө губернаһын һаҡлап ҡалып, Татар республикаһын төҙөргә ниәтләүе асыҡлана. Башревком подпольеға күсә. Мәскәүгә Халиҡов, Мутин, Ҡыуатов, Буранғолов, Төхвәтуллин һәм башҡалар ҡул ҡуйған хат ебәрәләр. Унда Башревкомдың З. Вәлидиҙең отставкаһын ҡабул итергә йыйынмауы хаҡында әйтелә. БашЧК һаҡ эш итә, сөнки был дәүерҙә Кесе Башҡортостандың баш ҡалаһындағы Башревком ҡарамағына ҙур гарнизон ингән була.\nОшо уҡ йылдың 15 июнендә Әхмәтзәки Вәлиди Башревкомға һуңғы хатын ебәрә. Унда: “Үҙәк Башҡортостандың барлыҡ иҡтисади байлыҡтарын тартып ала, сәйәси органдарын үҙенә буйһондора, беҙгә иһә милли-мәҙәни автономия кеүек нәмәне генә ҡалдыра. Шуға күрә Башҡортостандың байлығын ҡулыбыҙға төшөрөргә кәрәк. Мине һәм Йомағоловты аҙыҡ-түлек органдарына һайлағыҙ”, – тип яҙа. Вәлиди кисекмәҫтән кантон съездарын үткәрергә тәҡдим итә. Улар Йомағолов менән Вәлидиҙе Мәскәүҙән ҡайтарыуҙы һораған резолюция ҡабул итергә тейеш була. Уңышҡа өлгәшмәгән осраҡта көнсығышҡа – Ҡаҙағстан менән Төркөстанға барып, шунда эшләргә кәңәш итә. Башревкомдың йәшерен кәңәшмәһендә был хат тикшереүгә сығарыла. И. Мутин, И. Алкин, Ә. Ишмырҙин, А. Йәғәфәров, Т. Имаков ингән төркөм Вәлидиҙең эш итеү планын тулыһынса хуплап сыға. Ә. Бейешев, М. Халиҡов, К. Иҙелғужиндарҙың төркөмө иһә ойошманы тарҡатыу кеүек ҡәтғи саранан баш тартып, Урта Азияға юлланырға тәҡдим итә. Башревком ағзаларының күпселеге ошондай фекерҙе яҡлай.\nИлдархан Мутиндың артабанғы яҙмышы ниндәй була һуң? Документтарҙан 1921 йылдың башында уның Башҡортостанға ҡайтыуы билдәле. 1920 йылда Бохарала уның менән Башҡорт кавалерия дивизияһының әүәлге политкомиссары Нуриәғзәм Таһиров та булған. Ул Бохара Халыҡ Совет Республикаһы хөкүмәтенән Кермине ҡалаһында (хәҙер Үзбәкстандың Навои ҡалаһы) халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Тойғон Нуриәғзәм улы Таһиров был ваҡиғаларҙы түбәндәгесә хәтерләй: “Ул Илдархан Мутинды үҙенә ярҙамсы итеп саҡыра. Бергәләп округ мәктәптәрендәге кадрҙар мәсьәләһен өйрәнәләр, уны хәл итеү программаһын төҙөйҙәр. Документ Наркомпроста хуплау таба. Башҡарылған эш тураһында отчет бирергә тип Бохараға килгәндә, Әхмәтзәки Вәлиди уларҙы бер ҡышлаҡта үткәрелгән кәңәшмәгә саҡыра. Вәлиди йыйылғандарға хәрби кадрҙар әҙерләү һәм Совет власына ҡаршы көрәшеү өсөн ғәскәр төҙөү бурысын ҡуя. Ҡайһы берәүҙәр ҡаршы килеүгә ҡарамаҫтан, Вәлиди Н. Таһировҡа, И. Мутинға һәм С. Мағазовҡа ҡораллы сығыштар ойоштороу өсөн Етеһыуға юлланырға күрһәтмә бирә. Әммә улар үҙҙәренсә эшләргә ҡарар итә. Мәғариф хеҙмәткәрҙәре вәкәләттәрен раҫлаған һәм республика биләмәһендә ҡаршылыҡһыҙ йөрөү мөмкинлеген биргән наркомпрос мандаттарын файҙаланып, Ташкентҡа юлланалар. Унда Х. Йомағолов менән бәйләнешкә инеп, уның хуплауын алып, Башҡортостанға китәләр”. Ошо мәлдән алып Әхмәтзәки Вәлиди менән уның көрәштәштәренең юлдары айырыла.\nҺуңыраҡ Илдархан Мутин Мәскәүҙәге “Башцентросоюз” һәм “Башсовнархоз” вәкиле (1922), БАССР инвалидтар кооперацияһы идараһы ағзаһы (1923 – 1926) була. 1926 йылдан Мәскәүҙәге Башҡортостан сауҙа вәкиллеге мөдире урынбаҫары булып эшләй. 1938 йылда атып үлтерелә.


Рөстәм Хәмитов Башҡортостандағы православие диндарҙарын Пасха менән ҡотланы // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Башҡортостандағы православие диндарҙарын Пасха менән ҡотланы\n11:04, 13 апреля 2015 Сәйәсәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 13 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\nБашҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов республикалағы православие диндарҙарын Пасха менән ҡотланы.\nТөбәк Башлығының рәсми сайтында баҫылған тәбрикләүҙә былай тиелә: «Республикалағы барлыҡ православныйҙарҙы Изге Христостың терелеүе байрамы менән ихлас ҡотлайым!\nРәсәйҙә иң әһәмиәтле христиан байрамдарының береһе булған Пасха күп быуатлыҡ рухи-әхлаҡи ҡиммәттәргә — һөйөү һәм шәфҡәтлелеккә, яҡындарың тураһында хәстәрлек күреүгә, ғәҙеллек һәм тырышлыҡҡа — тоғролоҡто кәүҙәләндерә.\nБөгөн православие руханиҙары башҡа дин вәкилдәре менән бергә аҡыллы һүҙҙәре, изге эштәре һәм өгөт-нәсихәттәре менән шәфҡәтлелекте үҫтереүгә, үҙ-ара татыулыҡты нығытыуға, рухи-мәҙәни тормошто байытыуға үҙ өлөшөн индерә. Киләсәктә лә власть менән йәмғиәттең берлектә эш итеүе әхлаҡи нигеҙҙәрҙе, милләт-ара һәм конфессия-ара татыулыҡты нығытыуға, йәштәрҙе әхлаҡи тәрбиәләүгә йүнәлтеләсәк.\nОшо өмөт һәм шатлыҡ байрамы һәр йортҡа бәхет, тыныслыҡ һәм именлек алып килһен. Барығыҙға ла изгелектәр теләйем!».\nТеги: бр башлығы,байрамдар


1 Декабрь 2017, 16:26\nБалалар һәм үҫмерҙәр өсөн республика социаль приютына китеп барам. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн бик кәрәк шул бындай урындар. Балаларҙы үҙ атай-әсәйҙәренең вайымһыҙлығынан, битарафлығынан яҡлар өсөн бит ул. Ҡайһы берҙәрен хатта аяныслы хәлдәрҙән ҡотҡарыр өсөн. Сөнки йәмғиәтебеҙҙә үҙ мәнфәғәттәрен, үҙ ҡыҙыҡһыныуҙарын, асыуым да килмәгәйе, эскелекте һәм еңел-елпе тормошто өҫтөнөрәк ҡуйған, бала ҡәҙерен белмәгән атай-әсәйҙәр ҙә етерлек. Әлеге ваҡытта республикала 32 приют булыуы аптырарлыҡ хәл, әлбиттә.\nБАЛАЛАР һәм үҫмерҙәр өсөн республика социаль приюты 2004 йылда асыла. 144 урынға иҫәпләнгән ул. Өфө, Архангел, Благовар, Иглин, Нуриман, Шишмә райондарында филиалдары бар. Уларҙа йылына 4 – 18 йәшлек 500 бала йәшәп китә. Кемдер – 3, икенселәре 6 ай тора. 1 – 2 йылға тиклем ҡалыусылар ҙа осрай.\nБында балалар үҙҙәрен мөмкин тиклем өйҙәге кеүек хис итһен өсөн йылы мөхит булдырырға тырышалар, тәрбиәләнеүселәр бөхтә, таҙа бүлмәләрҙә йоҡлай, тәмле ҡайнар аш менән туҡлана, уҡыу йәшендәгеләр яҡындағы мәктәпкә йөрөп белем ала. Төрлө түңәрәктәрҙә шөғөлләнеү, йыш үткәрелгән сараларҙа, республика конкурстарында ҡатнашып, һәләтеңде күрһәтеү – былар бөтәһе лә ҡыҙҙар һәм малайҙарға ыңғай тәьҫир итә. Психологик тренингтар үткәрелә. Тәрбиәләнеүселәре өсөн барыһын да эшләргә тырышалар ҙа ул, әммә ғаиләне, әсәйҙе, атайҙы алмаштырыу мөмкин түгел шул.\nПРИЮТ менән танышып йөрөгәндә ял бүлмәһендә бер үҫмер иғтибарҙы йәлеп итте. Эстән генә, уҡыу мәле, ниңә мәктәпкә бармаған икән, тип уйлайым. Баҡһаң, был егеттең – ул, ысынлап та, кәүҙәһенә, ҡиәфәтенә ҡарағанда ҙур ғына күренә – документтары ла юҡ, үҙенең нисә йәштә икәнен дә белмәй. Ошоғаса бөтөнләй мәктәптә уҡымаған, ручка тотоп ҡарамаған. Нисек инде улай? Әлеге көндә лә илдә шундай хәлдең булыуы мөмкинме икән ни?! Күршеләре, участка полицияһы был турала нисек белмәгән?\nБыл үҙен Алёша тип танытҡан үҫмер Өфөгә әсәһе менән ун йыл элек Силәбе өлкәһенән күсеп килгән булған. Фатирға түләп йәшәгәндәр. Быйыл сентябрҙә әсәһе ҡапыл үлгәс, күрше ҡатын Алёшаны үҙ ҡарамағына ала, шунан полиция хеҙмәткәрҙәренә хәбәр итә. Үҫмер приютҡа килеп урынлаша. Үҙе тыныс холоҡло, кеше менән һөйләшкәндә алсаҡ ҡына. Шахмат уйнай, телефонды ла һәйбәт белә. Белем алырға теләге ҙур. Моғайын, уға уҡырға, яҙырға өйрәнеү әллә ни ҡыйын булмаҫ, Аллаға шөкөр, хәстәрлекле кешеләр ҡулына килеп эләккән бит. Әле уның йәшен билдәләү өсөн махсус медицина тикшереүе үткәреү көтөлә. Әлбиттә, туғандарын, уны белеүселәрҙе табыуға ла өмөт бар, эҙләйҙәр. Бына шундай яҙмыш. Вайымһыҙлыҡ, битарафлыҡ арҡаһында килеп сыҡҡан хәл.\nНИСӘ бала – шунса яҙмыш. 12 йәшлек малай бер әсәләш ике ҡустыһын яратмай, әсәһе менән уртаҡ тел таба алмай. Фатирҙары ла бар, һәйбәт кейенгән, ҡараулы. Әммә үҙен ғаиләлә артыҡ йән итеп тоя. Өс бала – өс атайҙан. Иғтибар етмәй уға. Был малай эсә, тәмәке тарта, урам тәрбиәһе алғаны күренеп тора. Икенсе бер ҡаланан килгән үҫмер ҡыҙ иһә социаль селтәрҙә уйындарға бирелеп киткән булған, үҙенә-үҙе зыян килтереп, ҡулын яралап та бөткән. Ә приютта ул бөтөнләй үҙгәргән: төрлө сараларҙа, конкурстарҙа ҡатнашып, еңеүҙәр яулаған, дипломдар алған. Ыңғай тәьҫораттар, әлбиттә, уны ҡанатландырған, дәртләндергән, күңелен үҫтергән. Таланты асылған ҡыҙ приюттан ҡайтҡас, туған мәктәбендә лә бик әүҙем булыша башлай. Сөнки үҙ-үҙенә ышаныс тыуғас, бөтөнләй икенсе кешегә әйләнгән.\n– Ҡайһы бер балалар үҙҙәренә ҡарата маҡтау, хуплау һүҙҙәре ишетеп өйрәнмәгән. Уларҙы әсәйҙәре бер ҡасан да ҡосаҡлап яратмаған да. Балаларын күрергә килһәләр, бар, бер-берегеҙҙе һағынғанһығыҙҙыр, ҡосаҡлашығыҙ, тибеҙ. Ике яҡ та ҡатып ҡала, бындай йылы мөнәсәбәт улар араһында бер ҙә булмаған. Беҙ балаларға комплименттар йәлләмәйбеҙ, арҡаларынан тупылдатып яратып та алабыҙ. Өйҙәрендә иғтибар, ата-әсә наҙы етмәй шул. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әсәләре, үгәй атайҙары, бабайҙары ҡыйырһытҡан, туҡмаған үҫмерҙәр өсөн приют ҡотолоу урыны булып тора. Уларҙы өйҙәренә шул уҡ мөхиткә кире ҡайтарыуы ла йәл, хәүефле лә, – ти Миләүшә Гайдар ҡыҙы.\n12 йәшлек бер ҡыҙҙың яҙмышы аяныслы. Уны ата-әсәһе килеп тә күрмәй. Эсеүҙән баштары айнымағас ни… Бер ваҡыт ҡыҙ ҙа иҫерткес эсемлекте татып ҡарарға була, аптырағандан инде. «Ниңә әсәйем уны сәйгә, компотҡа ҡарағанда ла нығыраҡ ярата икән, араҡы эскәс, кеше менән нимә була, шуны белгем килгәйне», – ти ул һуңынан. Ағыуланып дауаханаға эләгә. Бахырҡайға өйөндә ҡул да күтәргәндәр. Приютта күпмелер ваҡыт булғандан һуң күптәр кире өйҙәренә ҡайтарылһа ла, бер-икеһен балалар йортона урынлаштырырға тура килә. Йәки һәйбәт ғаиләләргә тәрбиәгә бирергә тырышалар. Әлеге ҡыҙ ҙа шундайҙар иҫәбендә.\nПРИЮТ – ҡотҡарыу утрауы кеүек. Бында балаларын үҙҙәре лә килтереп ҡалдырырға мәжбүр булған осраҡтар бар, тип әйткәйнек инде. Биш йәшлек наҙлы ғына ҡыҙыҡайҙы күргәс, йөрәк семетеп алды. Матур ғына күлдәк кейгән, сәсе икенән үрелгән, йылы өйөндә әсәһе янында тәтелдәп кенә йөрөһөн ине лә бит. Әммә Камиланың (исеме үҙгәртелде) иң яҡын кешеһенә табиптар, дауаханаға ятырға кәрәк, тигән шул. Ә бәләкәсте ҡалдырырға кеше юҡ: туғандары эшләй, олатай-өләсәһе күптән инде был донъянан киткән. Үгәй өләсәһе иһә, үҙемдең ейәнемде ҡарап торормон, быныһын үҙең ҡайҙа теләйһең, шунда ҡалдыр, тигән. Айырылып икенсе иргә сыҡҡан булған икән Камиланың әсәһе. Кеше балаһы кеше балаһы инде… Ниңә ғаиләләр тарҡала икән, атай-әсәйҙәр үҙҙәрен генә ҡайғырта, ә балалары ыҙалана. Хәйер, хәҙер психологтар ҙа эскән, һуғышҡан атайҙарҙан айырылырға кәңәш итә әсәйҙәргә. Бик ауыр хәл, нисек кенә был өлкәндәрҙе сәләмәт тормош алып барырға, бала ҡәҙерен белергә өйрәтергә икән?! Элек олатай-өләсәйҙәр араһында ғаилә тарҡалыу күренештәре бик булмаған бит. Хатта бер тапҡыр ҙа күрмәгән кешегә кейәүгә бирһәләр ҙә, был пар ғүмер буйы бергә татыу донъя көтөп, әллә нисә балаға ғүмер һәм яҡшы тәрбиә биргән.\nКиләһе йылдан приют Балиғ булмағандар өсөн республика социаль реабилитация үҙәге тип үҙгәртеләсәк. Унда ауыр тормош шарттарында ҡалған 14 – 18 йәшлек үҫмерҙәр үҙҙәренә ваҡытлыса мөйөш таба аласаҡ. Сөнки «Үҫмер» тигән социаль ҡунаҡхана асыласаҡ. Әгәр өйҙә үҙ-ара мөнәсәбәттәр ҡытыршы булһа, ошо мөмкинлекте файҙаланырға, приютта реабилитация үтергә мөмкин. Һорауҙарығыҙ менән бушлай консультация алыу өсөн приютҡа 8(347)2403210, 8(347) 2421951 телефондарына шылтырата алаһығыҙ. Шулай уҡ балалар йорттарынан сыҡҡан, торорға урындары, фатирға түләргә аҡсалары булмағандар ваҡытлыса йәшәй аласаҡ.\nТормошта ниндәй генә хәлдәр килеп сыҡмай. Ғаиләлә аңлашмаусанлыҡтар килеп тыуһа, кемдер ҡыйырһытһа, үҙ проблемаңа йомолоп ятырға ярамай. Ярҙам һорап, кәңәшләшер кешегеҙ булмаһа, Бөтә Рәсәй балалар ышаныс телефонына мөрәжәғәт итегеҙ: 8 800 2000 122. Тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында шылтыратыу бушлай һәм аноним. Тәжрибәле психологтар хәлегеҙҙе аңлап, кәңәштәрен әйтәсәк. Әле аҙна һайын республика буйынса ышаныс телефонына 300 тирәһе кеше шылтыратһа, шуларҙың 40 – 45-е хәүефле сигнал була. Элегерәк балаларҙан, «бесәйем үлде», «дуҫым менән әрләштем», «икеле» алдым» кеүегерәк хәбәрҙәр килһә, бөгөн «өйҙә һуғышалар», «мине туҡмайҙар», «әсәйем мине аңламай, ишетмәй, ҡысҡыра», «өйҙә ашарға юҡ», «уҡытыусы мине кәмһетә, сәбәпһеҙ «икеле» ҡуйҙы», тип шылтыратыусылар күбәйгән.\nСиныфташтарға, дуҫтарға иғтибарлыраҡ булырға кәрәктер. Күршелә генә бер баланың ҡыйырһытылып йәшәгәнен йә бүтән проблемаһы булыуын белеп-күреп тә ситтән генә күҙәтеүсе сифатында ҡалырға ярамай.\n– Ауыл ерендә уҡытыусылар – мөһим кешеләр. Уҡыусыла ниндәйҙер үҙгәреш һиҙелһә, уның тормошо менән ҡыҙыҡһынып, тейешле урынға хәбәр итһендәр ине, – ти Миләүшә Гайдар ҡыҙы.


Дональд трамп террористары аҡш президенты һыйына биреп ғәйепләп пакистан — аҡш афғанстанға шул уҡ ваҡытта улар охотиться. Хәҙер пакистан аҡш илсеһе булып яллана. Пакистан аҡш президент яңы йыл башында бар. твит дональд трамп. Теләһә ҡасан убийца уйланы ул нью-йорк Гуантанамо, томшоғо сираттағы тапҡыр иркен һөйләшә. Президент юрист күрһәтә, тип, был тема менән эшләп булмай, барыһы ла дөрөҫ. Кемдер Дональд Трамп засовывать тейеш. Дональд трамп алдынан аҡш президенты нобель тыныслыҡ премияһына лайыҡ булды адрес внятно тегеран тағы ғәйепләнә. Аҡ йорт планлаштырыла күрәһең, раҫлау өсөн, был килешеү халыҡ-ара берләшмәләр менән Иран ядро режим үтәй алмай. Булыр НЬЮ-ЙОРК (Реү) — аҡш һәм фонд…\nУның, уны эҙләп — эҙләп ирҙәрҙе ир — партнер баҙарында таныштыҡ иғлан Singles\nБер ир — егеттәр эҙләп-эҙләп, уның өсөн берҙәм баҙарҙа уны баҙарында таныштыҡ. гейне, ул партнерлыҡ мөнәсәбәттәре оҙайлы һәм яңы урын эҙләй. Була алмай еңел ҡыҙыҡ гей танышыу, уны нисек эҙләп, Уның араһында бәйләнештәр — партнерҙар араһында гей тибындағы бында күберәк. Гомосексуаль танышыу өсөн бушлай танышырға мөмкин танышыу өсөн ябай рекламировать араһында хеҙмәттәшлек гомосексуалист гей. Унан ул баҙарҙа контакттар эҙләү, Уны табыу өсөн идеаль тормош иптәше. Гейне, дөрөҫөрәге, эротика, ҡотосорғос, триллерҙар гомосексуаль һуң түгел, ә оҙайлы сроклы партнерлыҡ һуң, эҙләп, беләһегеҙме, зинһар, уны белмәгән, уны эҙләү бүлеге эротическое. Әлбиттә, ҡәтғи тороуын һәм конфиденциаль шәхси танышыу бөтөнләй беленмәй. Элек бер ҡарашты күрһәтә:…\nҮҫеш дәүерендә алдынғы интернет-технологияларҙы хәҙерге заман кешеһе барлыҡ күнекмәләренә эйә булыу, ҡулланыу өсөн компьютер. Ярай, был донъя селтәре башҡа компьютер кереште. Ауыр булды әле был, тип, элек һәр йортҡа һәм һеҙ түгел аласыз позволить үҙенә егерме йыл самаһы компьютер ҡулланыла, интернет тоташтырылған, компьютерҙар һәм һәр бер ғаиләгә лә була. Бөгөн интернет ҡулланыу яуап табыу өсөн бөтә һорауҙар ентекле мәғлүмәттәр буйынса, теләһә ниндәй тема берләштерә һәм фекерҙәштәр менән аралашыу. Кеше яуап алыу өсөн түгел, ер шарының башҡа яғында йәшәй ул, килеп етә алһын өсөн, алмаштарҙы етеҙ хәбәрҙәр йәки чат-icq бүлмә. Ҡайһы берҙә балалар нерешительно белде һәм таҙа, ҡыҙ нисек ҡәнәғәтләндерергә. Был…\nИнтернет аша үҙенә ҡорбан эҙләй ул: теләгән кешеләре поедание техас бер кеше. ‘Аш’, ул уны тәҡдим ителә, полиция күрһәтелә ловушке. Кеше ярҙамы менән аҡш видоискатель даркнета эҙләй йәш ҡыҙ, ул уны үлтерер, көсләп тел һәм һуңынан поедание. -Америка йәйге техас штаты кешеләрҙең ҡулға алынғандан һуң уны полиция аҫтында прикрытие ҡыҙ өсөн тәҡдим притворно енәйәт ул, Флорида ваҡытында полиция, шишәмбе иғлан итә. Енәйәт һәм уның менән заговорҙа ғәйепләнеп белдерҙе. дәүләт булһа, тимәк, ғүмерлеккә иркенән мәхрүм ителеү янай хәҙер, бәлки, башҡалар араһында. Даркивать булыуы, интернет бер өлөшө етеп, полиция эҙләнеүҙәре бер булып засовывать texaners флорида н сағылдыра. ‘Мин инем мәйеттәргә ҡарарға һәм…\nСайттарға бушлай таныштырҙылар: бушлай яҡшы Күҙәтеү порталы\nКүпселек порталы, һеҙҙең унда башҡа синг бушлай мәғлүмәт ала, аҙ ҡамасаулай. Был иң киң таралған сәбәп, реклама бушлай таныша бюджет проект һәм портал хобби ла бар. Башҡа күп кенә сайттары маркетинг профессиональ таныштырырға, етерлек туплаған һәм билдәһеҙ булып ҡалырға мөмкин түгел. Күп кенә файҙаланыусылар, шулай булыуға ҡарамаҫтан, уңышлы танышыу өсөн был мөһим шарттар-биттәрендә. Әгәр һайлау потенциаль партнерҙар етерлек булғаны юҡ, булыуы мөмкин түгел, эҙләп файҙаланыусылар бар. Әгәр ҙә иҫәпкә алынды, — тип сығырға булдым портал операторы булып Dating Free-һай-һай, һеҙҙең өсөн планканы торған сифаты ла арта, хеҙмәт күрһәтеү-клиенттар һәм мөмкинлектәре бик юғары. Бик талапсан була менән бушлай таныша һәм реалистик…\nНисек улар булһа диңгеҙ ярында ҡом: китап flirt Әгәр һеҙ (n), әммә контекста бирелгән һәм ихтималлығы арта Һөҙөмтәлелеген әйткәндә, бында йәшәү урыны буйынса ҡатын-ҡыҙҙар ҙа өсөн мөһим мәсьәлә булырға тейеш. Һорау, мәҫәлән, иң матур кыҙҙар табалар мин ҡайҙа, Шунда минең, — тип ҡатын-ҡыҙҙар күпселектә. йәки ҡатын-ҡыҙ ҡайҙан белә улар минең уҡыу мөмкинлеге ҙур. һәр ваҡыт уйлап ҡуям эшенең иң башында булырға тейеш Сөнки урын юҡ, унда ҡатын-ҡыҙҙың, таныш түгел ҡатын-ҡыҙ шулай уҡ белергә мөмкин, йәки. Эксперттар шулай уҡ Флирт яҡшы булырға мөмкин, әммә әгәр барлыҡ ваҡытта бер фатир ғына ултырмаған, ирҙәр менән крәҫтиән stammtisch йәки футбол буйынса күнекмәләргә йөрөй, был…\nСекс Тюрингия (ҡатын-ҡыҙҙар осрашыу) Титоға-ап-ябай\nЭлекке әхирәтем булдың һин, һин уларҙан һора осрашырға теләй. Йәки, бәлки, һинең был класта ҡыҙҙар булһа, яҡын һинең һәр ваҡыт теләп киләләр, бер ҡасан да тик беләм, һинең кеүек була башланы. Был мәҡәләһендә танышырһығыҙ аҡш видео һеҙ белгән, һеҙ нисек тәүбә хистәр һинең ҡыҙың түгел, ҡыуалар. Элекке әхирәтем булдың һин, һин уларҙан һора осрашырға теләй. Йәки, бәлки, һинең был класта ҡыҙҙар булһа, яҡын һинең һәр ваҡыт теләп киләләр, бер ҡасан да тик беләм, һинең кеүек була башланы. Был видео мәҡәлә. һеҙ таныштырған аҡш яуаплылыҡты үҙ өҫтөңә ала белеп, үҙе ҡыҙ кеүек хис һинең өсөн түгел, ҡыуалар. Быны яҡшыраҡ күҙ күҙҙәре…\nЧатта аралашыу буйынса ҡыҙыҡлы һәм ҙур тема береһе булып тора ч флирт немец, башҡ. Бында һәр әңгәмәләште оҡшаш тиерлек үҙе табырға тейеш, сөнки бында яңы Файҙаланыусы һәр минут онлайн барлыҡҡа килә. Модераторҙа аша, тревога-хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен тормошҡа ашырыу планын күп булды һәм шулай буласаҡ. төймәһенә ч полном\nҮҫмер фильм мөхәббәт — иң яҡшы фильм мөхәббәт\nҮҫмерҙәр Фильм бик яҡшы тура килә өсөн иптәшем менән романтика йәки партнеры яратыу ғына түгел, кисен, көн ямғырлы булыр өсөн шулай уҡ, еңеләйтер өсөн бирә. Күңелле, дөрестен һәм башлыса улар. Был фильмдың төп героиняһы мөхәббәт Джеймс Кэмерон, ул High Padua исеме аҫтында яңы мәктәпкә күстек. Улар шунда белер, тип, уны ғашиҡ булыу менән стратфорд бьянка белә. Бьянка һәм яратҡан кеше күңел күҙе менән үҙенә бик аҡыллы ҡыҙ ғына түгел, өҫтөндәге кейеме дизайны өсөн бар, әммә матур Конницу Доннер. фильм артабан Кем ярата королева матур. Баяғы Бэрримор. Миловидный блондинка ябай ғына уны аңлаһаң, романстар менән хайран hetzerei аҙағында — уникаль менән…


"Милләт сәңгелдәге янында ҡатын ҡыҙ тора" йыйыны үтте » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » "Милләт сәңгелдәге янында ҡатын ҡыҙ тора" йыйыны үтте\n"Милләт сәңгелдәге янында ҡатын ҡыҙ тора" йыйыны үтте\nКисә - 7 июндә - Баймаҡ районының Билал ауыл биләмәһенә ҡараған ауыл китапханасылары Әнүзә Мәжитова, Зифа Мәүлитова, Райхана Булатова ҡатын - ҡыҙҙар Советы эшен йәнләндереү маҡсатынан йыйын үткәрҙе.\n"Милләт сәңгелдәге янында ҡатын ҡыҙ тора" йыйына Баймырҙа, Кугиҙел, Һәмән, Билал, Өмөтбай ҡатын-ҡыҙҙары ҡатнашты. Ниғәмәт ауыл хакимиәтенә ҡараған ауылдарҙан килгән ҡунаҡтарҙы Өмөтбай ауылы эргәһендәге Әүлиә тауына алып мендек. Әүлиә ҡәбере янында зыярат ҡылдыҡ. Китапханасы Әнүзә Мәжитова ҡыҫҡаса ауыл, Әүлиә тауы тарихын һөйләп үтте. Ауырыуҙарҙан төрлө сирҙәрҙән дауалаусы Әүлиә тауы, ҡәбере тураһында ишетеп төрлө тарафтарҙан килеп торалар. Әруахтарға бағышлап аят уҡыйҙар, ил- йортҡа именлек, үҙҙәренә һаулыҡ теләп хәйер тараталар. Ергә ятып серем итеп алалар, серем иткәндә генә, Әүлиә дауаһы килешә, тиҙәр.\nБилал ауылы хажиәһе Гөлдәр Әлибаева һәм Өмөтбайҙан Зилә Ғүмәрова аят уҡыны. Йыйындың тәүге өлөшөн асып ауыл хакимиәте башлығы Мәжит Заманов йыйылыусыларҙы байрам менән ҡотланы, ҡатын- ҡыҙҙар хәрәкәте, эшҡыуарлыҡ тураһында һөйләп үтте, һәр ауыл ҡатын - ҡыҙҙар Советы рәйестәре эшләнгән эштәренә йомғаҡ яһаны.\nӨмөтбай ауылында "Буҙа" байрамы үткәйне. Был юлы ла улар әүҙемлек күрһәтте, йыйынсыларҙы Рәйсә Рахматуллина, Мөнирә, Фәриҙә Аскарова буҙа менән һыйланы.\nЙыйындың икенсе өлөшө эшҡыуарлыҡҡа арналды. Билал хакимиәтенә ҡараған ауылдарҙа кешеләр матур итеп донъя көтә, үҙе етештергән продукцияны һатып табыш ала. Шәхси эшҡыуар Алгөл Латыпова үҙенең эше тураһында һөйләп үтте. Асия Бүләкова апай заказ буйынса сәк-сәк бешерә, ул уның менән ҡунаҡтарҙы һыйланы. Күгиҙел ауылынан Шәүрә апай үҙенең эше тураһында һөйләне. Ирҙәр күтәрә алмаған ауырлыҡтарҙы күтәреп эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгән ҡатын- ҡыҙҙарыбыҙ маҡтауға лайыҡ. Һәмән ауылынан Ишһылыу Әминева ауылдарҙағы эшҡыуарлыҡ тураһында һөйләне. Өмөтбай мәктәбе уҡыусылары "Буҙа" бейеүен бейене.\nЙыйындың өсөнсө өлөшө, "Изгелектең юҡтыр сиктәре" тип аталды. Ололарҙы ҡараусы Зилә Мәсәлимова, хеҙмәт ветераны, һуғыш йылы балаһы Райза Ишбулатова, Ағинәйҙәр Советы рәйесе Гөлгөнә Аскарова ололарҙың проблемалары, улар өсөн үткәрелгән саларалар тураһында һөйләп үтте. Фәриҙә Аскарова йола күрһәтте.\nҠатын - ҡыҙҙар бешергән тәмле "Ҡарға бутҡаһы" ашап, бергәләшеп сәй эстек. Табында йыр - моң аралашып барҙы. Йыйындың программаһына ярашлы, Өмөтбай ауылы эшҡыуары Гөлсәсәк Ғүмәрованың магазинында һәм йортонда ла булды ҡунаҡтар.\nМосолмандарҙың изге байрамы ураҙа башланды. Ошо ураҙаның тәүге ун көнө рәхмәт көндәре икән, ә бөгөн беҙ күпме рәхмәт һүҙҙәре ишетеп сауап алдыҡ. Рәхмәтле булайыҡ!\nСығыу ваҡыты 8-06-2016, 09:42 | Ҡаранылар: 784\nӘ беҙҙең ауылда... (10 июнь)\nӨмөтбайҙа - "Ҡарға бутҡаһы"\nӨмөтбайҙар "Буҙа байрамы"на йыйылды


Һаман тәртип юҡ бында... » Башҡортостан гәзите\nҺаман тәртип юҡ бында...\nРәсәй Президенты Владимир Путиндың үткән йыл аҙағында уҙғарылған матбуғат конференцияһында, ғәҙәттәгесә, торлаҡ-коммуналь хужалыҡҡа ҡағылышлы мәсьәләләрҙе лә урап үтмәнеләр. Ил етәксеһе идарасы компанияларҙы торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләү схемаһынан айырырға тәҡдим итте.\nВладимир Владимирович был ойошмаларҙың намыҫһыҙ эш итеүенә – халыҡтан йыйылған аҡсаны ресурс (газ, һыу, йылылыҡ һәм башҡалар) менән тәьмин иткән ойошмаларға үҙ ваҡытында һәм тулыһынса күсермәүе айҡанлы борсолоу белдерҙе. Уның әйтеүенсә, был эштең тейешенсә башҡарылыуын бер кем дә күҙәтмәй.\nСтатистика хәбәр итеүенсә, фатир хужаларының 95-97 проценты коммуналь хеҙмәт өсөн ваҡытында иҫәпләшә. Торлаҡ йорттарға идара иткән компанияларҙың барыһы ла намыҫһыҙ тип булмай, әлбиттә. Ләкин, “бер тәртипһеҙ һыйыр бөтә көтөүҙе бысрата” тигән кеүек, аҡса йыйыу һәм күсереү сылбырында өҙөклөк тыуҙырған ойошмалар ҙа юҡ түгел. Һөҙөмтәлә был ресурс менән тәьмин итеүҙә ҡатмарлыҡтар тыуа.\nРәсәй Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы профессоры Евгений Богомольный белдереүенсә, коммуналь хеҙмәт өсөн һыу йәки йылылыҡ биреп торған ойошмаларға туранан-тура түләүгә күсеү проблеманы хәл итә алмаясаҡ. Бындай хеҙмәтләндереү өсөн ваҡытында түләмәүҙе ғәҙәт итеп алған ҡайһы бер фатир хужалары менән, мәҫәлән, торлаҡҡа идара итеү компаниялары үҙҙәре шөғөлләнә, кәрәк булғанда эште судҡа еткерә, ләкин энергетика йәки һыу-канализация ойошмаларының ундайҙар менән булашырға ваҡыты һәм тейешле белгестәре юҡ. Улар ошондай хужалар йәки башҡа төрлө бәхәсле мәсьәләләр менән шөғөлләнеү өсөн штатҡа юристар ҡабул итһә, бүтән төрлө өҫтәмә мәшәҡәттәрҙе иңдәренә алһа, был коммуналь хеҙмәт өсөн түләүҙе арттырмаҫмы?\nИл етәксеһе шулай коммуналь хеҙмәтләндереү хаҡының билдәләнгән норманан ашып китеүенә юл ҡуйылырға тейеш түгеллеген иҫкә төшөрҙө. Рәсәйҙең төҙөлөш министры Михаил Мень, үҙ сиратында, Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәт етәкселеге менән берлектә тиҙ арала ошо проблеманы хәл итеүгә тотонасаҡтарын белдерҙе. Эксперттар торлаҡ-коммуналь хужалыҡты тамырынан үҙгәртергә кәрәклеген билдәләй һәм унда йә дәүләт-хосуси эшмәкәрлеге булдырырға, йә концессия (айырым хоҡуҡтарҙы тапшырыу тураһындағы килешеү нигеҙендә эшләү) ысулын ҡулланырға тәҡдим итә.


Быйыл төбәктә юл төҙөлөшөнә һәм ремонтына 21,9 миллиард һум йүнәлтелә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n8:59, 16 июля 2019 Иҡтисад\nБыйыл төбәктә юл төҙөлөшөнә һәм ремонтына 21,9 миллиард һум йүнәлтелә Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы\nӨФӨ, 2019 йыл, 16 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Азат Ғиззәтуллин/.\nБыйыл Башҡортостанда юл төҙөлөшөнә һәм реконструкцияһына 21,9 миллиард һум йүнәлтәләр.\n15 июлгә ошоаҡсаның 4,5 миллиард һумы үҙләштерелгән, ул республика Юл фондының дөйөм суммаһынан 21% тәшкил итә. Башҡортостандың Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты рәйесе вазифаһын башҡарыусы Альберт Сөләймәнов сираттағы «Транспорт сәғәтендә» быйыл 1000 саҡрымдан ашыу автомобиль юлы норматив хәлгә килтереләсәк тип һөйләне. Ағымдағы йылда 300 саҡрым төбәк юлы һәм 1300 погонлы метр оҙонлоҡта 13 күпер ремонтлана.\nСөләймәнов әйтеүенсә, республикала 11 300 саҡрым муниципаль һәм ауыл юлына ҡырсынташ һәм ваҡ таш һибеү талап ителә. Был эш муниципалитеттар менән берлектә әүҙем алып барыла ла инде.\nШулай уҡ республика ауылдарында, быйыл Башҡортостан етәксеһе башланғысы буйынса эшләй башлаған, «Тыуған урам» республика программаһы буйынса үҙәк урамдарға асфальт түшәлә. Ошо программа ярҙамында 93 саҡрым ауыл юлы асфальтлы була.\nБыйыл Ҡариҙел районында Ҡариҙел йылғаһы аша күпер менән Ҡариҙел ауылының урау юлында 10 саҡрым юл участкаһы төҙөлөп бөтәсәк. Юл һәм күпер төҙөлөшө урындағы халыҡ өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Улар йыл әйләнәһенә район үҙәгенә транспорт хәрәкәтен тәьмин итәсәк.\nБашҡортостандың Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты шулай уҡ Өфөнән Көнсығыш юлды төҙөүгә кредитҡа 1,5 миллиард һум алырға күҙаллай.\nӨфөлә Интернациональ урамы эргәһендә Ағиҙел йылғаһы аша күпер Черниковканы М7 трассаһы менән тоташтырасаҡ. Төҙөлөш хаҡы 8,3 миллиард һумға баһалана.\nЮл хеҙмәткәрҙәре быйыл бер нисә яңы технологиян ҡуллана. Атап әйткәндә, Бөрө трактын ремонтлағанда яңы һыуыҡ ресайклинг технологияһы файҙаланыла. Яңы алымдың асылы махсус ресайклер машиналарын ҡулланыуҙа тора. Ул үҙенә бер төрлө тәгәрмәсле асфальт заводы.\nБашҡортостандың Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты рәйесе вазифаһын башҡарыусы быйыл яҙғы осорҙа хәрәкәтте сикләгәндә Юл фонды 2018 йылға ҡарағанда 63 миллион һумға күберәк аҡса йыя алды тип билдәләне. Күп тонналы йөк автомобилдәренең Башҡортостан юлдары буйлап үткәнгә түләүҙәр суммаһы 97 миллион һум тәшкил итте.\nТеги: юлдар, юл ремонтлау


Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы Фән буйынса совет ултырышын үткәрҙе // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n12:02, 19 февраля 2016 Сәйәсәт\n18 февралдә Республика йортонда Рөстәм Хәмитов Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы Фән буйынса совет ултырышын үткәрҙе. Унда Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәген үҙгәртеп ҡороу һәм Башҡортостандың технологик башланғысын ғәмәлгә ашырыу мәсьәләләре тикшерелде.\nРеспублика етәксеһе билдәләүенсә, Совет властың, ғилми берләшмәнең һәм эшҡыуарлыҡтың үҙ-ара эш итеүен координациялау, конструктив ҡарарҙар әҙерләү өсөн булдырылған. Рөстәм Хәмитов Советтың нигеҙен тәшкил итергә тейешле бер нисә төп алымды билдәләне. Мәҫәлән, фән автономлы, дәүләт һәм йәмғиәт алдында торған бурыстарҙан айырым үҫешә алмай. Ул кешенең мәнфәғәттәренә йүнәлтелергә, уның мөмкинлектәрен киңәйтеүгә, йәшәү сифатын яҡшыртыуға эшләргә тейеш. Тап шуға ла тар махсуслаштырылған тармаҡ ғилми эҙләнеүҙәренән интеграцияланған дисциплина-ара фәнгә әүҙемерәк күсергә кәрәк.\nТөбәк Башлығы фәндең һәм етештереүҙең, шул иҫәптән импортты алмаштырыу өлкәһендә тығыҙыраҡ берләшеү кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алды.\n– Әле республикала нефть һәм газ химияһы, машина эшләү, геофизика, 3D-прототиплау, сәнәғәт роботтары кластерҙары үҫешә. Технополис булдырыу процесы башланған, унда фән менән шөғөлләнергә, предприятиеларға үҙеңдең асыштарыңды тәҡдим итергә, уларҙың заказын үтәргә мөмкин, – тине Рөстәм Хәмитов. – Ғилми, инновацион һәм инжиниринг ойошмаларын урынлаштырыу өсөн Фән һәм технологиялар йортон асыу мәсьәләһе тикшерелә.\nРеспублика етәксеһе һүҙҙәренсә, Советтың бурыстары – ғилми коллективтарҙы дәртләндереү буйынса сараларҙың һөҙөмтәлелеген күтәреү. Шуның менән бергә ғилми ойошмаларға ярҙам адреслы булырға тейеш.


Ауырыуҙар тарихынан » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Ауырыуҙар тарихынан\n21.08.2019 Ауырыуҙар тарихынан\nАуырыуҙарҙың исемдәре ҡайҙан барлыҡҡа килгән? Ни өсөн улар тап шулай атала? Был хаҡта уйлап та бирмәйбеҙ, әйтерһең дә, улар мәңге шулай тип йөрөтөлгән. Ә уйлап ҡараһаң, һәр береһенең атамаһының килеп сығышының үҙ тарихы бар икән. Мәҫәлән, аппендицитты ла тәүҙә нимә тип әйтергә лә белмәгәндәр.\nБорон заманда уҡ табиптар ҡорһаҡтың уң яҡ өлөшөндә барлыҡҡа килгән билдәһеҙ эренле ауырыуҙы ҡырҡып дауалаған. Әммә бындай патология тураһында күп тапҡыр әйтелһә лә, йөҙ йылдар дауамында уны асыҡлай алмағандар. 1827 йылда француз табибы Мелье ҡортҡа оҡшаш үҫентенең елһенеп тишелеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән перитонит хаҡында: ”Эсәктәрҙәге әйбер ҡарышлауыҡҡа оҡшаш үҫентегә эләгә һәм ул яйлап киңәйә һәм елһенә, һуңынан гангрена барлыҡҡа килә һәм тишелә”, – тип яҙа. Шул уҡ ваҡытта ул, бик һирәк осрай торған ауырыу тураһында һүҙ бара, тип иҫәпләгән һәм ҡасандыр уға диагноз ҡуйыу һәм тиҙ арала операция эшләү мөмкинлеге барлыҡҡа килеүенә ышаныс белдергән. Әммә ул ваҡыттағы алдынғы хирургтарҙың һуҡыр эсәктең елһенеүе хаҡында ғына һүҙ йөрөтөүе, ә ҡарышлауыҡҡа оҡшаш үҫентегә артыҡ иғтибар итмәүе – аппендицит хаҡында уҡыуҙарҙы тағы ла ярты быуатҡа кисектереп торған.\n1886 йылда Вашингтонда патологоанатом Реджинальд Фитц Америка табиптары ассоциацияһына ҡаршылауыҡҡа оҡшаш үҫентенең елһенеүе хаҡында тарихи доклад тәҡдим итә. Унда ауырыуҙы тәүге стадияһында диагностикалау һәм хирургик юл менән дауалау кәрәклегенә баҫым яһала. Ул ауырыуға аппендицит тигән исем дә тәҡдим итә.


Башҡортостанда санитар эшкәртеү башҡарыла | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n28 июля 2020 — 17:19 ГТРК «Башкортостан»\nБашҡортостанда көндә 2 меңдән ашыу ихата һәм 15 меңдән ашыу подъезда санитар эшкәртеү башҡарыла. Эпидимиологик хәлгә ярашлы, күп ҡатлы йорттарҙың подъездары, туҡталыштар ғына түгел, шулай уҡ ял итеү урындары һәм балалар майҙансыҡтары ла эшкәртелә. Балалар майҙансыҡтары буш. Махсус кейемдәге кешеләр санитар эшкәртеү башҡара.Туҡталыштарҙың быялалары, эргә-тирәләге урындар махсус шыйыҡса менән һиптерелә. Туймазы ҡалаһында дезинфекция станцияһы аҙна һайын барыһы 72 туҡталышты ошолай эшкәртеп сыға.Күп фатирлы йорттарҙың стеналары, ишектәре, почта йәшниктәре, подъезд эргәһендәге эскәмйәләр ҙә аҙна һайын эшкәртелә. Иҙән йыуыусылар махсус кейемдәр кейеп һәр подъезда дизинфекция үткәрә.Короновирус инфекцияһының таралыуын туҡтатыу маҡсатында республика ҡаҙнаһынан ҡала һәм райондарҙың идарасы компанияларына һәм ойошмаларға санитар эшкәртеү саралары бүленде. Башфармация муниципалитеттарға 15 мең битлек, комбинезондар, бирсәткәләр, 10 мең пар итек һәм махсус күҙлектәр, шулай уҡ һиптерткестәр һәм дезинфекция шыйыҡсаларын йүнәлткән. Улар сентябргә тиклем етергә тейеш. Регламентҡа ярашлы, подъездарҙы дезинфекциялау аҙнаһына ике тапҡыр, ә бәләкәй йорттарҙа- бер тапҡыр башҡарыла.


31 Март 2019, 02:44\nСәйҙәлиев Йәмил Рәжәп улы Баймаҡ ҡалаһынан. Уға әле 16 йәш.\nТыуған ерем - алтын бишек\nТыуған ил, тыуған ер, тыуған ҡала, тыуған йорт... Ошо һүҙҙәрҙе иҫкә төшөрөү менән күңел ҡылдары һаҡ ҡына сиртеп ҡуя.\nҺәр кешенең үҙ Тыуған иле бар һәм һәр кеше үҙ илен яратырға, һаҡларға тейеш. Тыуған илгә һөйөү тойғоһо, иң беренсе ата-әсәңде, тыуған ҡаланды, үҙ йортондо яратыуҙан башланалыр... Уның үткәнен һәм тарихын белеү мөһим. Тыуған ил-ул беҙ тыуған , тәпәй баҫҡан, йәшәгән ер, саф һауа, хозур тәбиғәт,иркен далалар,мөһабәт тауҙар, леп-леп осҡан күбәләктәр...\nМинең тыуған илем - гүзәл Башҡортостан! Элек беҙҙең республика Башҡорт АССР-ы тип аталған. 1990 йылдың 11 октябрендә Республикабыҙ үҙ аллы тип иғлан ителгән. Хәҙер ул Башҡортостан республикаһы тип атала. Республикабыҙ яңы Конституция ҡабул иткән. Уның гербы, гимны, флагы бар.\nБашҡортостан - Рәсәй территорияһындағы иң матур, иң бай республикаларҙың береһе. Республикабыҙ киң ҡырҙары, ҡалын урмандары, йылға-күлдәре менән дан тота. Йәмле Ағиҙел йылғаһы, Ҡариҙеле, йырлы-моңло Ашҡаҙары, тымыҡ Диме... Бөрйән яҡтарындағы Шүлгән мәмерйәһе – үҙе бер мөғжизә!\nБөрйән - мәғрүр тауҙар, ғорур ҡаялар ҡосағында, Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан. Бөрйәндең төп байлығы - урман. Урманында алпан-толпан айыуҙары, йүгерек ҡуяндары, боландары күп. Шүлгән мәмерйәһе бөтә илгә билдәле.Башҡортостандың ҡайһы төбәгенә генә ҡарама, нимә менән булһа ла хайран итер, ғорурланыр әллә күпме байлыҡ, сағыу биҙәктәр бик күп тыуған Республикамдың. Башҡорт балы,башҡорт ҡымыҙы, башҡорт аты-беҙҙең даныбыҙ һәм хазинабыҙ.Эйе,Башҡортостаныбыҙҙа ғорурларнырлыҡ тәбиғәт ҡомартҡылары бик күп: Башҡорт балы, Шүлгәнташ мәмерйәһе, Салауат Юлаев һәйкәле, Ҡурай, ”Урал батыр” эпосы һәм Янғантауҙың шифалы быуы.\nБашҡортостан флагында һәм гербында урын алған башҡорт халҡының милли музыка ҡоралы ҡурай үҙен ижад иткән халҡының быуаттарға олғашҡан тарихының бер шаһиты.\nБашҡорт балы үҙенең химик һәм физик сифаты яғынан бөтә донъяла юғары баһалана.\nБашҡорт бал ҡортоноң да ҡиммәте ҙур, сөнки Рәсәйҙә башҡорт һәм урыҫ халыҡтарының ғына үҙ ҡорто бар.\nБик һирәк халыҡтарҙың ғына үҙ аты бар. Башҡорт аты ла – халҡыбыҙҙың бик боронғолоғоноң символы.\nСалауат Юлаев етәкләгән азатлыҡ көрәше - башҡорт халҡының тарихында иң сағыу ваҡиға ул. Өфөлә Европалағы иң ҙур һыбайлы монументта Салауат батыр һынландырылған.\n“Урал батыр “ эпосы-башҡорт ауыҙ-тел ижадының иң боронғо ҡомартҡыһы. Мәңгелек хаҡындағы хыял, батырҙарҙың яуызлыҡҡа ҡаршы көрәше, яңырып торған тормоштоң үлемһеҙлеге-эпостың ҡыҫҡаса мәғәнәһе шуларҙан ғибәрәт.\nШүлгән мәмерйәһе - Европалағы бик борон кешеләр төйәк иткән мәшһүр мәмерйәләрҙең береһе.\nШифалы быулы Янғантауҙың даны ла бөтә доңьяға таралған.Юҡҡа ғына беҙҙең республикабыҙҙы икенсе Швейцария тип атамайҙар.\nБашҡортостан, тыуған ер тураһында һүҙ алып барғанда, мин үҙ тыуған төйәгемде яҙмай ҡалдыра алмайым. Мин бик матур, гүзәл һәм бай төйәктә тыуғанмын. Ул ғәзиз ер - йәмле Ирәндек итәгендә урынлашҡан Баймаҡ ҡалаһы. Мин был донъяға тыуғандан алып ғәзиз кешеләрем эргәлә, хозур тәбиғәтле ерем, дуҫтарым. Улар миңә үҙ илемде яратырға, көс-дәрт өҫтәп торалар. Йырҙарҙа йырланған ғорур Ирәндек тауы, Ирәндектең, Баймағымдың йөҙөк ҡашы булған -Талҡаҫ күлен оноторлоҡмы ни?! Ана шундай хозурлыҡта тыуғанға, йәшәгәнгә лә башҡорт халҡы йырлы, моңло, ижади ҡомарлы, саф күңелле.\nЯҙғы боҙло ерҙе тишеп сыҡҡан нескә умырзая сәскәһеме, бәпкә кеүек һап-һары йомшаҡ тал бөрөһө булһынмы, әллә йәшел бәрхәттәй тауҙарымы, һулап туймаҫ сәскәле болондарымы, алтындай һары көҙөмө, ҡарлы-буранлы ҡыштарҙың ынйы төҫөндәй паклығымы-былар бөтәһе лә минең тыуған еремдә!\nОнотмайыҡ ябай хәҡиҡәтте:\nБашҡортостан беҙҙән башлана!\nО,мөғжизә! Әйткән һүҙҙәремә\nБарлыҡ ғаләм, йыһан шатлана!


Яңылыҡтар теҙмәһе - Орджоникидзе районы\nРеспублика Хөкүмәтенең 2021 йылдың 2 сентябрендә сыҡҡан 431-се ҡарарына ярашлы, 9 июль – Ҡорбан байрамы ял көнө тип иғлан ителде.\n«Дуҫлыҡ» мәҙәниәт йорто балалар өсөн һабантуйҙы һигеҙенсе йыл үткәрә. Милли бәйге, йыр һәм бейеү байрамы сәләмәт тормош алып барыу, халыҡҡа, туған телгә һәм илгә ҡарата ихтирам үҫтереү маҡсатында уҙғарыла.\nҺыу инеү хәүефһеҙ булһын өсөн\nМахсус йыһазландырылған урындарҙа ғына һыу инергә һәм ял итергә була. Һыу буйында таҙа ҡом, һыуға инеү өсөн уңайлы һөҙәк, ҡотҡарыусылар өсөн йыһазландырылған урын – былар барыһы ла һыу буйында хәүефһеҙ һәм уңайлы ял итеү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.\nОрджоникидзе районында биләмәләрҙе таҙартыу дауам итә\n«Орджоникидзе районын төҙөкләндереү буйынса хеҙмәт» эшселәре автобус туҡталыштарын һәм дөйөм ҡулланышта булған биләмәләрҙе йыйыштыра, үлән саба һәм дә махсус техника ярҙамында юлдарҙы таҙарталар.\nИюндә нисек ял итәбеҙ?\nБашҡортостан Республикаһы Ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 11- 13 июндә рәсәйҙәрҙе, шул иҫәптән Башҡортостанда йәшәүселәрҙе сираттағы оҙайлы ялдар көтә.\nОрджоникдзе районында ит йәрминкәһе үтә\nҺеҙҙе республика ауыл хужалығы продукцияһын етештереүселәрҙең ит йәрминкәләренә саҡырабыҙ.\nОрджоникидзе районына – 70 йыл!\nБөгөн Орджоникидзе районы нигеҙ һалыныуына 70 йыл тулыуын билдәләй. Ул үҙенең эре һәм үҫешкән предприятиелары менән генә түгел, ә бай тарихы һәм һоҡланғыс кешеләре – төрлө һөнәр эйәләре булған хеҙмәтсәндәре менән дә билдәле.\nҺеҙ ҡарайһығыҙ 1 -сеһен биттең 12


Кем ул Илдархан Мутин? | Всемирный курултай башкир\nБайтаҡ ваҡыт үткәс, 1950 йылда Мөхәмәтша Буранғолов был ваҡиғаларҙы бына нисек һүрәтләгән: “Мәғлүм булыуынса, 1917 йылдың майында Мәскәүҙә Беренсе Бөтә Рәсәй мосолман съезы үтте. Милли мәсьәлә буйынса “Милли-мәҙәни автономия” программаһын ҡабул иткән съезд ҡарары менән килешмәгән Зәки Вәлидов, Илдархан Мутин, Сәғит Мерәҫов, Йәнгир Йомағолов, Аллабирҙе Йәғәфәров ингән башҡорт делегацияһы съезды ташлап сығып китә һәм, Ырымбурға килеү менән Башҡорт халҡы союзы бюроһын ойоштороп, халыҡҡа мөрәжәғәт ҡабул итә. Уның йөкмәткеһен бөтә нескәлектәрендә хәтерләмәйем, әммә дөйөм мәғәнәһе башҡорттар өсөн территориаль автономия талап итеүгә ҡайтып ҡала”. Башҡорт органына шулай уҡ Илдархан менән Ғариф Мутиндар ҙа инә.\n20 июлдә Ырымбурҙа I Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡорт өлкә Советы (Шураһы) төҙөлә. Ул осорҙа уның Башҡарма комитеты составына Шәриф Манатов, Сәғит Мерәҫов, Усман Ҡыуатов, Харис Йомағолов, Ғариф һәм Илдархан Мутиндар ингән була. Һуңғыһы ер мәсьәләһе буйынса сығыш яһай. Башҡорт хәрәкәтенең ер программаһы нигеҙенә әүерелгән доклад буйынса съезд керҙәштәр (припущенниктар) файҙаһына законһыҙ тартып алынған, шулай уҡ шәхси, банк, ҡаҙна, монастырь, удел биләмәләрен башҡорт халҡының милке тип иғлан итеү тураһында ҡарар сығара.\n“Башҡортостандың ер аҫты байлыҡтарына килгәндә, улар ҙа, һис шикһеҙ, башҡорттар ҡарамағына тапшырылырға тейеш, сөнки уларһыҙ халҡыбыҙҙы тергеҙеү, уның киләсәген күҙаллау мөмкин түгел…” – ти Мутин үҙенең сығышында. Ҡарарҙың һәм автономия талап итеүҙең тулы хоҡуҡлылығын нигеҙләп, ул: “Иоанн Грозный осоронда Башҡортостан дин, ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, милли үҙенсәлектәр һәм ерҙе үҙҙәре теләгәнсә файҙаланыу хоҡуғы өлкәһенә тулыһынса ҡатнашмау шарты менән Рәсәйгә ҡушыла”, – ти. Сығыштың рухы уҡ авторҙың аҫаба башҡорттарҙың өмөт-хыялдарын сағылдырған ысын патриот булыуын күрһәтә.\nI Бөтә башҡорт съезы делегаттары Ваҡытлы хөкүмәткә үҙ талаптарын еткерергә ҡарар итә. Әхмәтзәки Вәлиди хәтирәләренән: “Мине, университет студенты Усман Ҡыуатовты һәм зыялы Илдархан Мутинды әүәлдән килгән һәм бер нисә быуын башҡорттарының иңендә ауыр йөк булып ятҡан ҡайһы бер мәсьәләләрҙе хәл итергә тип, Петроградҡа Керенский хөкүмәтенән ебәрергә булдылар. Атап әйткәндә, беҙҙең ер хоҡуҡтарын яҡларға, батша осоронан йыйылған башҡорт капиталдарын, элекке хәрби биналарҙы, Ырымбурҙағы Каруанһарай паркын һәм мәсетен башҡорттар ҡарамағына ҡайтарыуға өлгәшергә кәрәк ине”. Баш ҡалаға юл тотҡан башҡорт вәкилдәре юл ыңғайында Ҡазан татарҙары етәкселәре менән осраша. “Әгәр үҙегеҙҙең мөстәҡиллекте яҡларға йыйынмайһығыҙ икән, беҙҙең автономиялы Башҡортостан өсөн көрәшебеҙгә ҡамасауламаһағыҙ ине” тигән теләк белдерә улар.\n1917 йылдың 25 октябрендә Петербургта большевиктар баш күтәрә. Ул Граждандар һуғышына этәргес бирә. 11 ноябрҙә Башҡорт Шураһы: “… беҙ большевик та, меньшевик та түгел; беҙ – башҡорттар. Беҙ ҡайһы яҡта булырға тейешбеҙ һуң? Бер яҡта ла түгел. Беҙ үҙебеҙҙең яғыбыҙҙа… Ике миллион башҡорт халҡы бындай бысраҡ сәйәси ғәмәлдәрҙә уйынсыҡ була алмай. Уның үҙ ихтыяждары, мохтажлыҡтары, сәйәсәте, үҙ ҡарашы булырға тейеш”, тип ғәмәлдәге хәлгә мөнәсәбәтен белдереп, 1-се тарихи фарманын сығара. Документҡа рәйес Шәриф Манатов, уның ярҙамсыһы Әхмәтзәки Вәлидов, хәрби эштәр мөдире Илдархан Мутин, секретарь Шәйехзада Бабич һәм башҡалар ҡул ҡуя. Ниһайәт, 16 ноябрҙә ошо уҡ кешеләрҙең имзаһы менән 2-се фарман донъя күрә. Ул Ырымбур, Өфө, Һамар һәм Пермь губерналарындағы башҡорт биләмәләрен, йәғни бөтә тарихи Башҡортостанды, “Рәсәй Республикаһының автономиялы өлөшө” тип иғлан итә.\n1917 йылдың 8 декабрендә Ырымбурҙа башҡорт халҡының Ойоштороу съезы саҡырыла. Ул Башҡорт Шураһы иғлан иткән автономияны раҫларға тейеш була. Н.Р. Бикбаев ул ваҡиғаны былай тип хәтерләй: “Ҡоролтайҙа ике төп төркөм барлыҡҡа килә. Тәүгеһе милли үҙбилдәләнеште талап итеп, шәхси милекте юҡҡа сығарыуҙы һәм ерҙе социалләштереүҙе яҡлай. Был төркөмгә, нигеҙҙә, Ф. Әхмәҙуллин һәм Муса Мортазин иптәштәр етәкселегендәге фронтовик һалдаттар инә. Улар ҡоролтайҙа аҙсылыҡты тәшкил итә. Икенсе төркөмдә иһә З. Вәлидов, И. Мутин һәм башҡалар етәкселегендәге башҡорт кулактары һәм дин әһелдәре вәкилдәре була. Был төркөм буржуаз-демократик республиканы, ергә шәхси милекте, башҡорт буржуазияһы, кулактары һәм дин әһелдәре мәнфәғәттәрен яҡлай. Ҡоролтайҙа был төркөм вәкилдәре өҫтөнлөктө тәшкил итә һәм ҡарар сығарғанда ла, нигеҙҙә, уларҙың фекере иҫәпкә алына”.\nОйоштороу ҡоролтайы 22 кешенән торған кесе ҡоролтай төҙөй. Уның ағзалары иҫәбендә Ризаитдин Фәхретдинов һәм уның улы Абдрахман, Искәндәр Солтанов, Илдархан Мутин кеүек Минзәлә һәм Бөгөлмә өйәҙҙәре башҡорттары ла була. Һуңыраҡ ошо парламент алды ағзаларынан Башҡорт хөкүмәте төҙөлә. Илдархан Мутин унда финанс бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә.\nДокументтарҙан күренеүенсә, Илдархан Мутин баштан уҡ башҡорт милли хәрәкәте идеологтарының, ойоштороусыларының һәм етәкселәренең береһе була. 1918 йылдың 16 февраленән 17-һенә ҡараған төндә Башҡорт хөкүмәте ағзалары Ырымбурҙа автономиялы Башҡортостан төҙөүгә ҡаршы сыҡҡан Ғ. Шәмиғолов, Б. Нуриманов, К. Хәкимов етәкселегендәге Мосолман хәрби-революцион комитеты тарафынан ҡулға алына. Ҡулға алынғандар араһында Әхмәтзәки Вәлиди менән Илдархан Мутин да була. Уларҙы үлемгә хөкөм итәләр, ләкин апрель башында ротмистр Әмир Ҡарамышев етәкселегендәге башҡорт доброволецтары отряды атаман Дутовтың казактары ярҙамы менән Ырымбурға һөжүм итә һәм уларҙы төрмәнән сығара. Ошо ваҡиғаларҙан һуң 1-се фарманда билдәләнгән теге йәки был яҡты һайлау мәсьәләһе үҙенән-үҙе хәл ителә. Әлегә тиклем нейтралитет һаҡлаған Башҡорт хөкүмәте, большевиктарға ҡаршы көстәр яғына сығып, чехтар ҡулындағы Силәбегә килә. Унда Башҡорт Хәрби Советы ойошторола һәм Башҡорт ғәскәрҙәре төҙөлә башлай. Беренсе батальон 14 июндә Екатеринбург фронтына юллана.\n“Башҡорт тауышы” гәзитендә “…башҡорт хәрәкәтенең Ә. Вәлидов, И. Мутин һәм башҡалар кеүек күренекле юлбашсылары һәр саҡ йәшеренеп, ҡасып йәшәргә мәжбүр. Совет власы ҡолатылғандан һуң ғына улар әүәлге эшмәкәрлегенә кире ҡайта” тигән юлдар бар. Ул заманда хәрби мәсьәлә көнүҙәкте тәшкил итә. Милли армия төҙөү автономия алыуҙың иң мөһим шарты булараҡ ҡарала, шуға күрә Башҡорт Хәрби Советы рәйесе итеп Әхмәтзәки Вәлиди тәғәйенләнә.\n1918 йылдың 8 авгусында Башҡорт хөкүмәте большевиктарҙан азат ителгән Ырымбурға күсә, Каруанһарайҙа урынлашып, Комуч, Рәсәйҙең демократик хөкүмәте менән Башҡортостанды таныу һәм башҡорт частары төҙөүҙе дауам итеү тураһында һөйләшеү башлай. Вәлиди, үҙенең урынына Мутинды ҡалдырып, Һамарға юллана. 1918 йылдың 15 авгусындағы 19-сы фарманда былай тиелә: “Ошо көндә, эш буйынса Һамарға киткәндә, Башҡорт Хәрби Советы буйынса үҙемдең бурыстарымды ваҡытлыса башҡарыуҙы Башҡорт Хөкүмәтенең финанс бүлеге мөдире Мутинға йөкмәтәм”. Илдархан Мутин Вәлиди булмағанда уның бурыстарын унан һуңыраҡ та башҡарыр булған.\nҺамар хөкүмәтенең Хәрби министрлығы (Комуч) автономиялы Башҡортостанды рәсми танып, Халыҡ армияһы составында башҡорт ҡораллы көстәрен ойоштороуға ризалыҡ бирә. Был көстәр Башҡорт корпусы тип йөрөтөлә башлай.\n1918 йылдың йәйендә З. Вәлиди, И. Мутин, М. Ҡулаев, А. Кричинский башҡорт съездары ҡабул иткән ҡарарҙар нигеҙендә Башҡортостан Конституцияһын эшләй һәм уны “Автономиялы Кесе Башҡортостан тураһындағы положение” тип атай.\nИке уҡсылар дивизияһы составында ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Башҡорт корпусы төҙөлә. 7 сентябрҙә Башҡорт Хәрби Советы рәйесе вазифаһын башҡарған Илдархан Мутин генерал-майор Хажиәхмәт Ишбулатовты уның етәксеһе итеп тәғәйенләү тураһындағы фарманға ҡул ҡуя. Әммә 1918 йылдың 18 ноябрендә адмирал Колчак дәүләт түңкәрелеше яһап, үҙен Рәсәйҙең юғары хакимы тип белдерә һәм бөтә өлкә хөкүмәттәрен, шул иҫәптән Башҡортостандыҡын да, тарҡатылған тип иғлан итә. Ошо уҡ фарман милли ойошмаларға ла ҡағыла. Ләкин башҡорт ғәскәрҙәре, аҡтар ҡорал, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итмәһәләр ҙә, тағы ла ике ай самаһы фронтты тотоуын дауам итә. Тик 1919 йылдың февралендә генә Колчак менән килешеү мөмкинлеген тапмағас, Башҡорт хөкүмәте Совет власы яғына сығырға ҡарар итә. Әйткәндәй, Ю. Бикбов менән И. Мутин большевиктар менән яҡынайыуға ҡырҡа ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан, күпселектең ихтыярына буйһона.\nОшо уҡ йылдың 20 мартында Мәскәүҙә Башҡорт хөкүмәте менән Үҙәк Совет власы араһында Башҡортостан совет автономияһы тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Артабан Башҡорт хөкүмәте Башҡорт революцион комитеты (Башревком) тип атала башлай. Илдархан Мутин уның ағзалары иҫәбенә инә.\nБашҡортостан биләмәһен аҡтарҙан азат итеү менән бер рәттән төбәктәге сәйәси һәм хужалыҡ тормошона идара итеү зарурлығы тыуа. Әммә Башревкомдың эвакуацияла булыуы был эште ҡырҡа ҡатмарлаштыра, шуға күрә 1919 йылдың 14 майында махсус орган – И. Мутин, Ф. Төхвәтуллин составында һәм ВЦИК вәкиле Н. Зарецкий етәкселегендә Вәкилдәр советы ойошторола. Был органға фронт яны биләмәләрендә Башревком исеменән сығыш яһау хоҡуғы бирелә. Хөкүмәт менән ғәскәр советтар яғына сығыуға ҡарамаҫтан, башҡорттар большевиктарға ҡаршы тороуын дауам итә. И. Мутин Көнсығыш фронттың Көньяҡ төркөмө штабына шундай телеграмма ебәрә: “Колчак батшалығындағы башҡорттар Килешеү тураһында бер нәмә лә белмәй. Һамарҙа килешкәнсә, аэропландан саҡырыу ҡағыҙҙарын, Килешеү тексын таратырға кәрәк”. Ул, Совет ағзаһы булараҡ, башҡорт халҡын ҡыҙылдарҙың золомонан ҡотҡарып ҡалырға теләй.\n“Ете ырыу кантонында, Мораптал янында ҡыҙылармеецтарҙың башҡорттарға ҡарата мөнәсәбәте әүәлгесә ҡала… Фрунзе иптәштең беҙҙең биләмәләрҙе аҡтарҙан азат итеүҙә полктарыбыҙҙы ҡатнаштырыу зарурлығы тураһында әйткәндәрен тағы ла ҡабатлайым” тип Һамарҙағы Башҡорт армияһы вәкилдәренә тағы ла бер телеграмма ебәрә, ләкин беҙҙең ғәскәрҙәр Башҡортостан биләмәһендә Колчакка ҡаршы һуғышҡа йәлеп ителмәй.\nВәкилдәр советы ағзаһы булған Илдархан Мутин Туҡсоран кантоны Советы съезын ойоштора. Л. Троцкийға ебәргән телеграммаһында ул: “Советтарҙың Беренсе Туҡсоран кантоны съезы Деникин бандаларын батырҙарса ҡыйратҡан башҡорт ҡыҙыл полктарын сәләмләй… Съезд шулай уҡ Эшсе-крәҫтиәндәр армияһы етәксеһе булған Троцкийҙы ла сәләмләй…” тип яҙа. ВЦИК вәкиле Н. Зарецкийҙың ризаһыҙлығына ҡарамаҫтан, Туҡсоран ревкомы башҡарма комитетына тик “автономистар” ғына һайлана. Ул Үҙәккә Мутиндың ер мәсьәләһе буйынса “һатыулашыусан” ҡарашта булыуы хаҡында хәбәр итә.\nЗарецкийҙың фекеренсә, ул Ырымбур губернаһының әҙерләүҙәр контораһы агенттарына башҡорт кантоны болондарында бесән сапҡан өсөн ҡуртым хаҡын саманан тыш ҡиммәт ҡуйған. Вәкилдәр советы ағзалары иһә Ырымбур губернаһы аҙыҡ-түлек комитетын Үҙәктәге аслыҡҡа һылтанып, Башҡортостанды талауҙа ғәйепләй. Башҡортостанға автономия яулауҙа Өфө һәм Ырымбур большевиктары араһында фекер айырмалыҡтары йыш күҙәтелгән.\nТуҡсоран улысы (был осорҙа ул Бәләбәй кантоны составына ингән була) халҡының 1924 йылда үткән дөйөм йыйылышында “1918 йылда Саранскиҙан Төхвәтуллин, Мутин һәм башҡа иптәштәр килеп, Башҡортостандың беренсе кантонын ойошторҙо һәм шуның менән АБСР нигеҙенә тәүге ташты һалды. Беҙ Ырымбур менән Быҙаулыҡтың ҡарамағынан сыҡтыҡ” тигән мәғлүмәттәр телгә алына. Илдархан Мутиндың “һатыулашыуға ҡоролған ҡарашы” күрше губерналарҙың халыҡты талауына ҡаршы йүнәлтелгән үҙенсәлекле аҙым булғандыр, күрәһең.\nБашҡортостанда дәүләт төҙөлөшө үҙ яйы менән бара. 1919 йылдың 16 июлендә И. Мутин “Бынан ары рәсми ҡағыҙҙарҙа өйәҙҙәрҙе һәм губерналарҙы күрһәтмәҫкә. Бөтә учреждениеларҙа бланк штемпелдәрендә һәм мисәттәрҙә кантонды һәм республиканы күрһәтергә” тигән фарман сығара. Был документта мөһим үҙенсәлек күҙҙә тотолған: Башҡорт республикаһы рәсми танылыуға ҡарамаҫтан, граждандар Өфө губернаһы, Стәрлетамаҡ өйәҙе һәм башҡалар кеүек әүәлге административ бүленеш атамаларын ҡулланыуҙы дауам иткән. Ситкә һөрөлгән Башревком Илдархан Мутин йөҙөндә Башҡортостан дәүләтселегенең тышҡы атрибуттарын үтәүҙе талап итә.\n1918 йылдың 20 авгусында Башревком Саранскиҙан өс йылға Башҡортостандың баш ҡалаһына әүерелгән Стәрлетамаҡҡа күсә. Әммә Өфө губернаһы большевиктары уға идара итеүҙе тапшырырға ашыҡмай. 26 августа Башревком Башҡорт Совет Республикаһының идараһына инеүе тураһында фарман сығара. Ошо нигеҙҙә Мутин (ул осорҙа эске эштәр наркомы) Тамъян-Ҡатай кантоны рәйесенә “Башсовнархоз тарафынан Белорет районындағы бөтә заводтарҙы яулап алыу тураһында” бойороҡ бирә.\nКүп тә үтмәй Башревком рәйесе Х. Йомағолов уны Башҡорт Совет Республикаһы менән Өфө губернаһы араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләү өсөн Өфөгә ебәрә. Әммә был ғәмәл бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй, сөнки урындағы большевиктар Мәскәүҙәге юғары партия даирәһендә яҡлау таба. М. Калинин Ырымбур большевиктарының ябыҡ ултырышында: “Башҡортостан автономияһы – көнсығыш халыҡтары өсөн буш мәрәкә. Беҙ башҡорттарға ышанмайбыҙ, һалдаттарын Питер янына ҡыуабыҙ… Улар менән автономия уйынын уйнарға, һәр ергә үтеп инеп, тамырҙарын һәм башҡа зыянлы яҡтарын коммунизм менән көсһөҙләндерергә кәрәк”, – ти. Мартынов тигән әҙәм иһә Үҙәктән фабрикаттар бүлгәндә башҡорттарҙы аҙыҡ-түлек йәһәтенән ҡыҫырға тәҡдим итә. “Был Вәлидовтың һәм башҡаларҙың абруйын төшөрөүгә килтерәсәк, шул уҡ ваҡытта бындай ғәмәлдәрҙе башҡорт етәкселәре тәбиғәт ресурстарын республиканан түләүһеҙ-ниһеҙ сығарыуға рөхсәт биргәнгә тиклем дауам итеү шарт”, – ти ул. Ырымбур губерна башҡарма комитеты рәйесе Коростылев иһә Калининға “Башҡортостанға тейешле аҡсалата субсидияларҙы тотош ебәрмәй, ә мөмкин тиклем тәғәйен бүлектәр аша үткәрергә”, йәғни республиканы финанслауҙы Ырымбур контроленә тапшырырға тәҡдим итә. Артабан ул: “Башҡортостанда собес эшләмәгәнгә күрә, ҡайһы бер ғәмәлдәребеҙҙе уның биләмәһендә лә йәйелдерә алдыҡ”, – тип билдәләй. Был да Башревкомға өҫтәмә баҫым яһау мөмкинлеге бирә. Шуға ла 1919 йылдың сентябрендә И. Мутин социаль тәьминәт комиссары итеп тәғәйенләнәлер, моғайын.\nРеспублика ҡаҙнаһының дотациялылығын, күршеләрҙең аяҡ салыуын иҫәпкә алғанда, ул дәүерҙә был өлкә иң яуаплы эш участкаһы була. 6 октябрҙә хәрби комиссар Әхмәтзәки Вәлиди һәм социаль тәьминәт комиссары Илдархан Мутин башҡорт ҡыҙылармеецтары ғаиләләренең ауыр хәле буйынса В.И. Ленинға һәм И.В. Сталинға мөрәжәғәт итә. “Туғыҙынсы ай инде башҡорт ҡыҙылармеецтары бер тин аҡса ла күргәне юҡ. Шул уҡ ваҡытта күрше рус халҡы көн һайын тейешлеһен ала бара” тиелә мөрәжәғәттә.\nУл осорҙа мөһим эш өлкәләре бының менән генә сикләнмәй. Тап шуғалыр ҙа 1919 йылдың 8 октябрендә эске эштәр наркомы вазифаһын ваҡытлыса башҡарған һәм социаль тәьминәт наркомы булған Илдархан Мутин вазифаларынан бушатылып, аҙыҡ-түлек наркомы урынбаҫары итеп раҫлана. Үҙәк тарафынан тормошҡа ашырылған “хәрби коммунизм” сәйәсәте шарттарында был мәсьәлә иң мөһимдәрҙең береһенә әүерелә.\nБашҡортостанда хәлдәр ҡуйыра бара. Америка тикшеренеүсеһе Сергей Зеньковский былай тип яҙа: “Ҡаҙағстан менән берләшеү планының уңышһыҙлығы, татар коммунистарының көсәйеүе һәм Мәскәүҙән контролдең арта барыуы башҡорттарҙа ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра. 1920 йылдың ғинуар айы уртаһында Башревкомдың сыҙамлығы бөтә, һәм ул үҙәк хөкүмәт менән татар коммунистарының урындағы вәкилдәре контроленән ҡотолорға ҡарар итә”. Татар коммунистары Үҙәк вәкилдәре Артем Сергеевтың һәм Ф. Самойловтың ярҙамы менән ҡотҡо таратып, Харис Йомағоловты ғәҙәти булмаған аҙымдарға этәрергә тырыша.\nБашҡорт лидерҙарын ҡулға алырға маташыуҙары хаҡында ялған хәбәр таратып, улар үҙҙәренең маҡсатына өлгәшә. 16 ғинуар төнөндә Башревком рәйесе Стәрлетамаҡ гарнизоны отрядын күтәрә һәм “заговорсыларҙы” ҡулға ала. Ә уларына шул ғына кәрәк була ла инде. Әсирҙәрҙе М. Фрунзе яҡлай, һәм улар төрмәнән герой булып сыға. Күп тә үтмәй, Йомағоловты Мәскәүгә саҡыртып алалар, Илдархан Мутинды партиянан сығарырға тәҡдим итәләр. 1920 йылдың 16 апрелендә Башнаркомпродтың партия ойошмаһы ултырышында уны хөкөм итәләр, ҡасандыр әйткәндәрен дә, аҡтар яғында булғанын да хәтергә төшөрәләр. Рыбалко тигән әҙәм: “Быйыл ғинуарҙа үткән митингтарҙың береһендә Мутин Башвоенревкомдың башҡорт халҡын Йомағолов артынан барырға өндәгән саҡырыуҙарын хуплап һөйләгәйне шикелле. Телмәр башҡортса булғанға күрә, тулыһынса аңламаным. Әле шул турала Мутин иптәштән һорарға кәрәк”, – ти. “Эйе, мин, ысынлап та, Башвоенревкомдың саҡырыуын хупланым. Әле лә ошондай уҡ фекерҙәмен”, – тип яуаплай Мутин. Ғинуарҙағы низағ осоронда Йомағоловтың ғәмәлдәрен асыҡтан-асыҡ яҡлау ҡайһы бер коммунистар тарафынан контрреволюция тип баһалана, шуға күрә бындай белдереүҙе бик ҡыйыу тип әйтергә кәрәк. Ә инде ошо ваҡиғаларҙа ҡатнашыуыңды таныу һөҙөмтәһендә вазифаңды ғына түгел, хатта башыңды ла юғалтыу хәүефе хаҡында һүҙ ҙә юҡ.\nӘммә Мутин тынысланмай. 19 апрелдә Наркомпрод ағзалары Мержановты, Селицкийҙы, Бородулинды, Котеньковты, Ратгаузды фетнә сығарыуҙа ғәйепләп сығыш яһай. Хеҙмәттәштәре яҡларға маташһа ла, Мутинды ВКП(б) сафынан сығаралар. Иртәгәһенә, йәғни 1920 йылдың 2 апрелендә, Сталин Ф. Самойлов менән З. Вәлидиҙе Башҡортостанда тыуған низағ буйынса аңлатма биреү өсөн кисекмәҫтән Мәскәүгә килеүҙе талап итеп телеграмма ебәрә.\nБер аҙҙан башҡорт наркоматтарын үҙәктәгеләргә буйһондороп, республиканы үҙаллылыҡтан мәхрүм итергә йыйыныуҙары, Сталиндың, Өфө губернаһын һаҡлап ҡалып, Татар республикаһын төҙөргә ниәтләүе асыҡлана. Башревком подпольеға күсә. Мәскәүгә Халиҡов, Мутин, Ҡыуатов, Буранғолов, Төхвәтуллин һәм башҡалар ҡул ҡуйған хат ебәрәләр. Унда Башревкомдың З. Вәлидиҙең отставкаһын ҡабул итергә йыйынмауы хаҡында әйтелә. БашЧК һаҡ эш итә, сөнки был дәүерҙә Кесе Башҡортостандың баш ҡалаһындағы Башревком ҡарамағына ҙур гарнизон ингән була.\n1920 йылдың 19 майында Ленин менән Калинин ҡул ҡуйған “Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында”ғы декрет ҡабул ителә. Уның буйынса Башҡортостан үҙенең иҡтисади һәм сәйәси үҙаллылығын юғалта.\nОшо уҡ йылдың 15 июнендә Әхмәтзәки Вәлиди Башревкомға һуңғы хатын ебәрә. Унда: “Үҙәк Башҡортостандың барлыҡ иҡтисади байлыҡтарын тартып ала, сәйәси органдарын үҙенә буйһондора, беҙгә иһә милли-мәҙәни автономия кеүек нәмәне генә ҡалдыра. Шуға күрә Башҡортостандың байлығын ҡулыбыҙға төшөрөргә кәрәк. Мине һәм Йомағоловты аҙыҡ-түлек органдарына һайлағыҙ”, – тип яҙа. Вәлиди кисекмәҫтән кантон съездарын үткәрергә тәҡдим итә. Улар Йомағолов менән Вәлидиҙе Мәскәүҙән ҡайтарыуҙы һораған резолюция ҡабул итергә тейеш була. Уңышҡа өлгәшмәгән осраҡта көнсығышҡа – Ҡаҙағстан менән Төркөстанға барып, шунда эшләргә кәңәш итә. Башревкомдың йәшерен кәңәшмәһендә был хат тикшереүгә сығарыла. И. Мутин, И. Алкин, Ә. Ишмырҙин, А. Йәғәфәров, Т. Имаков ингән төркөм Вәлидиҙең эш итеү планын тулыһынса хуплап сыға. Ә. Бейешев, М. Халиҡов, К. Иҙелғужиндарҙың төркөмө иһә ойошманы тарҡатыу кеүек ҡәтғи саранан баш тартып, Урта Азияға юлланырға тәҡдим итә. Башревком ағзаларының күпселеге ошондай фекерҙе яҡлай.\n16 июндә, Ураҙа байрамында, улар бәғзеләре – һунарға, икенселәре – ҡымыҙға, байрамға тип, бер-бер артлы ҡаланан китә башлай. Урта Азияға юлланған төркөмгә Вәлиди аныҡ ғәмәлдәрҙе асыҡлап хат яҙа. Финанс бүлеге мөдире булған Илдархан Мутинға ҡырғыҙ Ибраһим Йәноҙаҡов менән Фирғәнәләге баҫмасылар етәкселәренә барырға, унан Сәмәрҡәндкә юлланып, шунда үҙҙәрен көтөргә ҡуша.\n1920 йылда Әхмәтзәки Вәлиди Бохараға килә һәм көрәштәштәрен янына йыя башлай. Улар араһында Илдархан Мутин менән Харис Игелеков та була. Вәлиди Ырымбур армияһынан ҡалған ғәскәрҙәр менән күрше Ҡытай биләмәһендә төпләнгән Дутов менән бәйләнешкә инергә ниәтләй. 7 ноябрҙә үҙен Фирғәнә мосолман ғәскәренең ҡорбашы тип танытҡан Курширмат, башҡорт милләтсеһе Илдархан Мукани (текста шулай яҙылған – Авт.) һәм ҡаҙаҡ милләтсеһе Джоназаҡов ошо блокка ҡушылырға һәм яңы армия ойоштороу өсөн баҫмасыларҙы ҡорал, һуғыш кәрәк-ярағы, инструкторҙар менән тәьмин итә башларға саҡырып, Дутовҡа мөрәжәғәт итә. Әммә Етеһыуҙа һәм Фирғәнәлә большевиктарға ҡаршы фронт төҙөү ниәте тормошҡа ашмай ҡала.\nИлдархан Мутиндың артабанғы яҙмышы ниндәй була һуң? Документтарҙан 1921 йылдың башында уның Башҡортостанға ҡайтыуы билдәле. 1920 йылда Бохарала уның менән Башҡорт кавалерия дивизияһының әүәлге политкомиссары Нуриәғзәм Таһиров та булған. Ул Бохара Халыҡ Совет Республикаһы хөкүмәтенән Кермине ҡалаһында (хәҙер Үзбәкстандың Навои ҡалаһы) халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Тойғон Нуриәғзәм улы Таһиров был ваҡиғаларҙы түбәндәгесә хәтерләй: “Ул Илдархан Мутинды үҙенә ярҙамсы итеп саҡыра. Бергәләп округ мәктәптәрендәге кадрҙар мәсьәләһен өйрәнәләр, уны хәл итеү программаһын төҙөйҙәр. Документ Наркомпроста хуплау таба. Башҡарылған эш тураһында отчет бирергә тип Бохараға килгәндә, Әхмәтзәки Вәлиди уларҙы бер ҡышлаҡта үткәрелгән кәңәшмәгә саҡыра. Вәлиди йыйылғандарға хәрби кадрҙар әҙерләү һәм Совет власына ҡаршы көрәшеү өсөн ғәскәр төҙөү бурысын ҡуя. Ҡайһы берәүҙәр ҡаршы килеүгә ҡарамаҫтан, Вәлиди Н. Таһировҡа, И. Мутинға һәм С. Мағазовҡа ҡораллы сығыштар ойоштороу өсөн Етеһыуға юлланырға күрһәтмә бирә. Әммә улар үҙҙәренсә эшләргә ҡарар итә. Мәғариф хеҙмәткәрҙәре вәкәләттәрен раҫлаған һәм республика биләмәһендә ҡаршылыҡһыҙ йөрөү мөмкинлеген биргән наркомпрос мандаттарын файҙаланып, Ташкентҡа юлланалар. Унда Х. Йомағолов менән бәйләнешкә инеп, уның хуплауын алып, Башҡортостанға китәләр”. Ошо мәлдән алып Әхмәтзәки Вәлиди менән уның көрәштәштәренең юлдары айырыла.\nҺуңыраҡ Илдархан Мутин Мәскәүҙәге “Башцентросоюз” һәм “Башсовнархоз” вәкиле (1922), БАССР инвалидтар кооперацияһы идараһы ағзаһы (1923 – 1926) була. 1926 йылдан Мәскәүҙәге Башҡортостан сауҙа вәкиллеге мөдире урынбаҫары булып эшләй. 1938 йылда атып үлтерелә.\nМутиндар ғаиләһенең данлы улы ғүмеренең ахырына тиклем Башҡорт халҡының үҙбилдәләнеше өсөн көрәшә, башҡорт милли хәрәкәте идеологы була. Бөтә белемен, тырышлығын, рух көсөн, ғүмерен халҡына файҙа килтереүгә арнай.\n« Ҡоролтай «Һаумы, һаумы, әкиәт!» интернет-конкурсында ҡатнашырға саҡыра\nӨфөлә «Башҡорт халыҡ йырҙары» IV асыҡ ҡала фестивале үтә »