Бразилия — Башҡорт Википедияһы\nБразилия Федератив Республикаһы\nБразилия флагы Бразилия гербы\nМилли девиз: «Ordem e Progresso»\nГимн: Бразилия гимны (тыңларға (мәғл.))\nБойондороҡһоҙлоҡ яулауы Иғлан: 7 сентябрь 1822 й.\nТанылған 29 август 1825 й. (Португалия иленән)\nРәсми телдәр Португальса\nБаш ҡала Бразилиа\nИң ҙур ҡалалары Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Салвадор, Белу-Оризонти, Форталеза, Бразилиа\nИдара итеү формаһы Федератив республика\nПрезидент Луис Инасиу Лула да Силва\n• % һыу. 5 урын\n8 541 965 км²\n• Барыһы (2006)\n• Тығыҙлыҡ 5 урын\n201 078 261\n• Кеше башына 5 урын\n1708,4 млрд $\nВалюта Бразилия Реалы (BRL)\nСәғәт бүлкәте UTC -2...-5\nБрази́лия (Brasil), рәсми исеме Брази́лия Федерати́в Республика́һы (República Federativa do Brasil) — Көньяҡ Америкалағы иң ҙур ил.\n4 Халҡы һәм теле\n5 Мәғариф һәм мәҙәниәт\n5.1 Белем биреү\n7 Административ ҡоролошо\n7.1 Торамалар (йәшәү пункттары)\nБразилия — Латин Америкаһының иң ҙур дәүләте, Көньяҡ Америка ҡитғаһының яртыһын тиерлек алып тора. Төньяҡтан — Венесуэла, Гайана, Суринам, көньяҡтан — Уругвай, көнбайыштан — Аргентина, Парагвай, Боливия һәм Перу, төньяҡ-көнбайыштан Колумбия илдәре менән сиктәш. Төньяҡ һәм көнсығыш ярҙарын Атлантик океан йыуа. 8,5 миллион квадрат километрҙан ашыу, был донъялағы бөтә ҡоро ер майҙанының 5,7 процентын тәшкил итә. Бразилия — ҙурлығы буйынса Ер шарында бишенсе ил. Рәсәй, Канада, Ҡытай һәм Америка Ҡушма Штаттарынан ғына ҡалыша.\n«Terra Brasilis» картаһы 1519.\nБыл ил территорияһында тәүге кешеләр 17 мең йыл элек йәшәгән. Ә цивилизация вәкилдәре тарафынан ул 1500 йылда асыла. Әгәр Христофор Колумб Һиндостанға ниәт иткән сәйәхәте барышында Американы осраҡлы рәүештә генә асһа, португал диңгеҙсеһе Педру Алвареш Кабрал иһә (европалыларҙан иң тәүҙә шул аяҡ баҫа был биләмәгә) көнбайыш йүнәлеште һайлағанға күрә Көньяҡ Америка ярҙарына килеп сыға. Ул шулай шомло Африканы урап үтергә теләгән. Һөҙөмтәлә картала Бразилия пәйҙә була. Өс йылдан да һуңламай был дәүләт Португалияның колонияһына әйләнә. Португалдар Педру Кабралдың асышының мөһимлеген шунда уҡ аңлай: Бразилия тиҙ арала буяу, мебель, музыка ҡоралдары эшләү өсөн ҡулланылған ҡиммәтле ағас менән тәьмин итеүсе ҙур илдәрҙең береһе булып китә. Әйткәндәй, юрауҙарҙың береһе буйынса, илдең исеме лә ошо сеймалға бәйле килеп сыҡҡан. Португалдар был ағасты пау-бразил (йәғни «бразил ағасы») тип атаған.\nБиләмәһен ярайһы уҡ үҙләштергәс, бынан шәкәр ҡамышы һәм ҡәһүә, һуңғараҡ бик сифатлы алтын сығарыла башлай. Бөгөнгәсә Бразилия — ҡәһүә менән сауҙа итеүсе донъялағы иң ҙур дәүләт.\nБыл илдең тәбиғәте йылға-күлдәргә, тау-урмандарға, үҙенсәлекле үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына бай. Бразилия тәбиғәте йылдың теләһә ҡайһы миҙгелендә лә матур һәм ҡабатланмаҫ, хатта ожмах мөйөшөнә тиңләйҙәр уны. Илдең төньяғынан экватор һыҙығы үтә, көньяғында — тропик климат. Майҙанының шаҡтай ҙур өлөшөн Амазонка уйһыулығы алып тора.\nАрхеологтар тикшеренеүҙәренә ярашлы, Амазония ҡасандыр ҙур диңгеҙҙең төбө булған. Әлеге ваҡытта ла бында кеше аяғы баҫмаған урындар бар.\nБразилия экваторға яҡын булғанға, йыл әйләнәһенә йәй тора тиерлек: уртаса йылылыҡ — 25 — 28 градус. Көньяҡта, тауҙарҙа, һалҡыныраҡ, урта өлөшөндә күберәк ҡоролоҡ күҙәтелә. Ҡыш йәйҙән ныҡ ямғырлы булыуы менән айырыла.\nКөньяҡ ярымшарҙа урынлашҡанға күрә, бында миҙгелдәр ҙә аҫтан өҫкә түңкәрелгән. Мәҫәлән, көҙ март-апрелгә тура килә. Был осорҙа байрамдар аҙ икән, сөнки бар халыҡ ҡәһүә уңышы йыя. Ҡыҙыҡ: бразилиялар үҙҙәре какао ярата. Шулай уҡ улар күпләп алма һәм башҡа экзотик емештәр үҫтерә.\nМайҙан авгусҡа тиклем ҡыш һуҙыла. Тап ошо ваҡыт джунглиҙар буйлап сәйәхәт ҡылыу өсөн иң уңайлы мәл һанала. Ҡышҡыһын ягуар, пума, оцелот һымаҡ йыртҡыс йәнлектәр йыуашыраҡ була, шырлыҡтарҙа йәшенә. Ә маймылдарҙың күплегенә, ысынлап та, хайран ҡалырлыҡ: мартышка, баҡраҡ маймыл (ревун), кәрлә, таҡырбаш уакари һәм башҡалар. Быларҙан тыш джунглиҙа иң йыртҡыс ҡош гарпияны, кайманды һәм дәү анаконданы осратырға мөмкин.\nТөньяҡ ярымшарға көҙ сентябрҙә аяҡ баҫҡанда, Көньяҡ ярымшарҙа яҙ килә. Йәшенле ҡойма ямғырҙар башлана. Тәбиғәт яңыра, ә тропиктар сәскәле балаҫҡа әүерелә. Айырыуса орхидей еҫе иҫертә, йөҙҙән ашыу төрлө кактус һәм пальмалар, гевея һәм ғәжәйеп матур аҡ томбойоҡтар күҙҙең яуын ала.\nБразилияла декабрҙән мартҡа тиклем йәй мәлендә һыу инәләр. Яңы йыл миҙгелдең иң төп байрамы булып иҫәпләнә. 31 декабрҙә аҡтан кейенәләр, бер-береһенә бүләк бирешәләр, кисә үпкәләшһәләр — бөгөн ярашалар.\nРиолағы карнавал — февралдә уҙа, был ҙур ваҡиға. Донъя күләмендәге ваҡиға, сөнки самба, тыйылғыһыҙ күңел асыу байрамына миллионлаған турист йыйыла\nБразилияла хәҙерге көндә 201 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Халҡының һаны буйынса Ер шарында 5-се урынды биләй. Этник составына килгәндә, бразилиялыларҙың яртыһынан күберәге — аҡ тәнлеләр, 40 процент тирәһе — мулаттар, ҡалғандары — индейҙар, негрҙар һәм Азиянан күсеп килеүселәр.\nБразилия — күп телле ил, хәҙерге ваҡытта бында, күсеп килеүселәрҙе лә, ерле халыҡ индейҙарҙы ла иҫәпкә алғанда, 175-тән ашыу телдә һөйләшәләр. Әммә төп, берҙән-бер рәсми теле булып португал теле һанала. Ҡайһы бер ҡәбиләләрҙән тыш, бразилиялыларҙың барыһы ла португалса белә.\nЕвропа иммигранттарының теле башлыса герман (немец), роман (француз, итальян, испан) һәм славян (поляк, украин, урыҫ) төркөмдәренә ҡарай. Һуңғы осорҙа япондар, корейҙар һәм ҡытайҙар төйәк итә башлаған.\nМәғариф һәм мәҙәниәтҮҙгәртергә\nИлдә мәктәпкәсә белем алыу мотлаҡ түгел. Ә башланғыс (төп) белемгә эйә булыу өсөн 8 йыл уҡырға кәрәк. Мәғариф буйынса мәсьәләләрҙе көйләгән ил Конституцияһына ярашлы, һәр кем башланғыс белем алырға тейеш, һәм ул бушлай. Ҡуйылған талаптарҙың үтәлешенә ата-әсә генә түгел, дәүләт үҙе лә яуап бирә. Өлкәндәр яғынан күҙәтеү етешмәгәнгә йә булмағанға күрә, балалар мәктәпкә йөрөмәһә, был ҙур бәләгә әүерелә. Шулай уҡ ярлы ата-әсәнең балаһын уҡыу йылына әҙерләргә һәм белем йортона ебәрергә аҡсаһы булмаһа, етди мәсьәлә килеп тыуа. Ошо сәбәптәр арҡаһында белем алырға ярҙам итеү урынына, киреһенсә, эшкә егәләр кесе бразилиялыларҙы. Закон буйынса 16 йәштән бәләкәй булғандарҙы хеҙмәткә йәлеп итергә тыйылһа ла.\nБразилияла урта белем алыу өсөн тағы 3 йыл уҡырға кәрәк, әммә был мотлаҡ түгел. Бындай мәктәптәргә аҡсаны башлыса штаттар һәм муниципалитеттар бүлә. Шуға күрә белем сифаты ла финанс мөмкинлеккә бәйләнгән.\nЮғары белемде лә барыһы ла алмай, сөнки ул теләк буйынса. Дипломлы белгес булыу өсөн 4 — 6 йыл уҡырға кәрәк. Дәүләт учреждениелары менән бер рәттән шәхси уҡыу йорттары ла байтаҡ бында. Ләкин улар түләүле һәм белем алыу бик ҡиммәткә төшә: хаҡтар 50-нән алып (бәләкәй ҡалаларҙа) 500 долларға тиклем (ҙур ҡалаларҙа) тирбәлә.\nТөрлө этник төркөмдәр һәм халыҡтарҙың — американлылар, европалылар, бразилиялылар — мәҙәниәттәренең ҡушылмаһы Бразилияға уникаль мәҙәни мираҫ алып килгән. Шулай ҙа португалдарҙың йоғонтоһо әле булһа һиҙелерлек. Илдә ҡатнаш мәҙәниәттәрҙән барлыҡҡа килгән халыҡ ижады көслө үҫешкән. Әҙәбиәткә ҙур урын бирелә, шағирҙары күп. Һынлы сәнғәт, көршәк яһау сәнғәте лә киң таралған. Төрлө йүнәлештәге йыр-моңдо үҙ итәләр. Иң таралған бейеүҙәре — самба (индейҙар, португалдар һәм африкандарҙың төрлө ритмдары һәм йырҙары ҡушылмаһы).\nИң таралған спорт төрө булып, әлбиттә, футбол (мини-футбол, пляж футболы, футзал һәм башҡалар) һанала. Халыҡтың яртыһынан күберәге ошо уйын менән мауыға. Бразилияның футбол командаһы бөтә донъя чемпионаттарында (21 тапҡыр) ҡатнашҡан, биш мәртәбә еңгән.\nИкенсе урында — волейбол. Волейболсылары ике тапҡыр — Олимпия, ун бер мәртәбә донъя чемпионы исемен яулай.\nАвтоспортты ла яраталар бында. «Формула — 1» бәйгеһендә төрлө йылдарҙа илдең өс уҙышсыһы пьедесталдың иң юғары баҫҡысына күтәрелә.\nТөп мәҡәлә: Бразилияның административ бүленеше\nБразилия 26 штатҡа һәм 1 федераль округҡа бүленә\nУнан башҡа Бразилия 5 регионға бүленә.\nТөп мәҡәлә: Бразилияның региондары\nТорамалар (йәшәү пункттары)Үҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Бразилияның ҡалалары\nБразилия — юғары урбанизациялы дәүләт. Бразилия география һәм статистика институтының (БГСИ) мәғлүмәттәре буйынса — ундан һигеҙ кеше ҡалала йәшәйҙәр. Ҙур ҡалалары Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Сальвадор, Белу-Оризонти, Форталеза, Бразилия.\nФ. ҒАФАРОВ. Бразилия – футбол, ҡәһүә, карнавалдар иле. Йәншишмә. Балалар һәм үҫмерҙәр гәзите.01.08.2014\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Бразилия&oldid=896135 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 3 июль 2019 в 22:07\nБыл бит һуңғы тапҡыр 22:07 3 июль 2019 үҙгәртелгән.


Киләсәккә юл үткәндәр аша һалына » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Белем һәм тәрбиә » Киләсәккә юл үткәндәр аша һалына\nКиләсәккә юл үткәндәр аша һалына 21.12.2016 // Белем һәм тәрбиә\nБашҡортҡа ете быуынын белеү фарыз. Шул уҡ ваҡытта ата-бабаһының кендек ҡаны ҡайҙа тамғаны ла, ҡайһы тарафта ерләнгәне лә мөһим. Бәхеткә күрә, һуңғы йылдарҙа шәжәрәләребеҙгә иғтибар артты. Олатайҙарыбыҙҙың ҡайҙа һәм ниндәй шарттарҙа йәшәгәне, ҡайһы яуҙарҙа ҡатнашҡаны, баш һалғаны ҡыҙыҡһындыра күптәрҙе. Уйлай китһәң, был йәһәттән ауыл зыяраттары ла күп мәғәнәгә эйә. Кемдәрҙе, ни рәүешле ҡуйынына алған ул, ниндәй ваҡиғаларға шаһит булған, ниндәй серҙәр һаҡлай?..\nСовет осороноң халыҡ өсөн маҡтап бөткөһөҙ эштәре лә байтаҡ, үкенес белдерерлек ваҡиғаларҙан да азат түгел был дәүер. Мәҫәлән, бөтә тирә-яҡты һөрөнтөгә әйләндереү маҡсатында, тотош ауылдарҙың үткәндәренә һәйкәл булған нисәмә зыярат юҡҡа сыҡҡан. Ошондай күренеш Көҙән ауылын да урап үтмәгән.\n1780 йылда ауылда яңы ҡәберлек барлыҡҡа килә, ә иҫке һәм тәүге зыярат үҙ бурысын үтәүҙән туҡтай. Тик ауыл халҡы унан баш тарта тигәнде аңлатмай был: уға ихтирам күрһәтеп, ҡәберлекте тәртиптә тоталар. Был хәл Совет осорона тиклем дауам итә. Заман башҡа – заң башҡа, ти халыҡ – баш-ҡул һөйәктәрен ер өҫтөнә ҡалҡыта-ҡалҡыта ҡеүәтле тракторҙар сиҙәм аҡтара башлай. Хәйер, оло быуын кешеләре был мәлдә лә ҡәберлектәрҙе нисек тә һаҡларға һәм яҡларға тырыша. Әлбиттә, “ҙур тәгәрмәскә” ҡаршы барыу мөмкин түгел. Әммә һабан теймәгән урындарҙа көтөү көткәндә малайҙарға ҡалҡыулыҡтарҙы тапатмаҫҡа ҡуша, бала-сағаны еләк йыйыуҙан тыя.\n…Инде әлеге зыярат та, шул ҡәберлекте пыран-заран килтергән Совет осоро ла тарихта ғына ҡалған. Ҡасандыр ат көткән, еләк йыйған малай-шалай, ҡыҙ-ҡырҡын быуыны хәҙер үҙе кәңәштәр биреп ултырыр йәштә. Тик тыйып-өйрәтеп кенә тәрбиә эше алып барып буламы һуң хәҙер йүнләп гәзит уҡымаған, хикәйәттәрҙе бөтөнләй тыңларға яратмаған заманда?! Ошо йәһәттән көҙәндәр ауылдашы Әхәт Хәкимовҡа мең рәхмәтле – уҙаман әлеге ҡәберлеккә һәйкәл мәғәнәһе биреп, иҫтәлек ташы ҡуйырға тәҡдим иткән. Уйланған – эшләнгән, был изге урында таш ҡалҡып та сыҡҡан инде.\n– Ошо ерҙә һәммәбеҙҙең дә ата-бабаһы ерләнгән, киләсәктә уларҙың ҡәберҙәрен инде киләсәк быуын тапамаһын өсөн был һәйкәлдең мәғәнәһе сикһеҙ баһаға эйә, – тип билдәләне Көҙән ауылы Советы хакимиәте башлығы Айрат Алтынбаев иҫтәлекле ташты асыу тантанаһында. Ысынлап та, һуңғы төйәгебеҙ ҡәҙерле булып тойолһон өсөн хаталарға тарымай, һәйкәл мәғәнәһен алырға тейештер. Таш шуныһы менән дә ҡиммәт: унда боронғо ауыл кешеләренең тамғалары (ҡултамғалары) урын алған.\n…Зыяраттарҙы күпме ваҡиғаларға шаһит булған, күпме сер һаҡлай тигәндән дә, был ҡәберлектең мәғәнәһе уйға һала. Тарих биттәрен тәрәнгә ҡуптармай ғына шуны иҫкә төшөрәйек әле: Көҙән – бөйөк дау батыры Әхмәтзәки Вәлидиҙең тыуған ауылы!\nБынан тыш йәнә шуныһы иғтибарҙы йәлеп итә: ауыл халҡы ҡәберлекте зыярат тимәй, ә “иҫке үлектәр ҡабағы” тип йөрөтә. Ҡарттар араһында был йәһәттән төрлө фекер йәшәй. Бәлки, ислам дине таралғанға тиклем уйланған исемдер, ти ҡайһы берәүҙәр. Шул урында яу үткән, тип фаразлай икенселәр, урындағы диалект менән дә бәйләүселәр бар. Иң мөһиме – нисек кенә аталмаһын, ниндәй исем генә йөрөтмәһен – мәғәнәһе бер: кемдәрҙеңдер ата-бабаларының һуңғы төйәге ул!\nКемдәрҙеңдер тигәндән, хәтер ташын асыу тантанаһында өләсәйемдең (атайымдың әсәһе) ошо ауылдыҡы икәнлеге иҫкә төштө. Шул мәлдә арҡа һөйәктәре зымбырҙап киткәндәй тойолдо – был ҡәберлектә минең дә ата-бабалар һөйәге бар, тимәк! Ә бит ошо зыярат янында ятҡан юлдан эш сәфәре менән күпме үтелде…


Рәсәй тәхетендә - Елизевета Петровна 2 - Педагогика\nРәсәй тәхетендә - Елизевета Петровна 2 - Педагогика\nБыл юлы юл мажараһыҙ һәм ыңғай булды. Кесе Жус ханы илселәрҙе матур итеп ҡабул итте. Рус дәүләтенә бойһонорға ризабыҙ, тип ярлыҡ - грамота яҙҙы. Хатта аҡ батшаға тоғро буласаҡмын, тип ант итте. Ләкин хан бер ҡатлы кеше булмай сыҡты, ә киреһенсә хәйләкәр һәм мәкерле ине. Ҡабат - ҡабат вәғәҙәләр бирһә лә, Рәсәйгә баш эйеп барманы, вәғәҙә бирә лә киреһен эшләй. Был ҡылығын күпселек солтандары хуплай, сөнки әлегә Рәсәй менән дуҫ йәшәмәйенсә булмай. Һуғыш - маҙар сығып китһә, көсләнеп һәм нығынып алған был илгә ҡаршы тора алмауың ихтимал. Икенсе яҡтан, баш эйге лә килмәй, үҙеңсә йәшәүең һәйбәт. Генерал - губернатор Неплюевты ғына күпме тапҡыр төп башына ултыртты Әбелхәйер хан. Рус карауандарын талауҙы дауам итте ул, үҙе белмәмеш тә - күрмәмеш булды. Юлда эләккән кешеләрҙе әсир итеп алып, һатып ебәрергә ярата. Шул эштән мул ғына аҡса төшә уға. Башҡорттар менән дә, ҡалмыҡтар менән дә низғәләште, сапҡындар ойошторҙо. Быларҙың бөтәһе лә мал, байлыҡ йыйыу өсөн эшләнде. Әбелхәйер хан - Жағылбай ырыуынан. Бөрйәндәрҙең дә Яғылбай ырыуы бар. Бер саҡ солтандарының кәңәшен тотоп бөрйәндәрҙең Яғылбай ырыуынан кәләш алып ташланы был хан. Шулай итеп, яғылбайҙарға кейәү, бөрйәндәргә ҡоҙа булып китте ул. Бына ошо ваҡыттан башлап башҡорттар менән ҡаҙаҡтар татыу йәшәй башланылар. Әлбиттә, ниндәйҙер талаш - тартыштар, бәхәсле мәсьәләләр ҡайһы саҡ килеп сыҡҡыланы, әммә улар тик тыныс юл менән, ҡымыҙ, буҙа тәпәндәре, бал мискәләре эргәһендә хәл ителделәр. Тыныслыҡ иң тәүҙә ябай халыҡҡа кәрәк, улар хәҙер барымта - ҡарымтанан ҡурҡмай иркенләңкерәп йәйләй һәм ҡышлай башланылар, үҙ - ара алыш - биреш иттеләр. Әбелхәйер ханды маҡтанылар һәм рәхмәттәр әйттеләр.\nБына шул ханды ү л т е р г ә н д ә р!\nҠыр - ҡаҙаҡтар араһында ошондай хәбәр ҡуйырғандан - ҡуйыра: Әбелхәйерҙең башына Барак солтан еткән, шулай булған, былай булған һәм башҡалар.\nҒүмер буйына бер - береһен яратышманы улар. Нишләптер бигерәк тә Барак солтан Әбелхәйерҙе күрә алманы, йәне һөймәне. Тевкелев ишетеүенсә, үткән бер һайлауҙарҙа Барак Кесе Жусҡа хан булырға ынтылып ҡарай, һайлау исемлегенә үҙен керетә. Ләкин был уйы килеп сыҡмай ҡуя. Әбелхәйер солтанды хан итеп һайлап ҡуялар. Барак солтан уйлауынса, Әбелхәйер бик һауалы, тәккәбер әҙәм, маҡтауҙы ғына ярата. Ашап - эсергә, күңел асыуға ғына ынтылып тора. Бына шулай итеп яманлай торғайны Барак солтан үҙ ханын. Бер ҡаҙаҡ аҡһаҡалы әйткәнсә, ниндәй түрә ашап - эсеп, маҡталып ҡына йөрөргә яратмай. Әҙәм балаһына һәр ваҡыт нимәлер етмәй. Байлыҡ йыйған өҫтөнә тағы йыя, кәрәкме ул байлыҡ, юҡмы - уныһы онотола. Нәфсеһен тыя белмәгән - үҙен һәләкәткә илтә. Байлыҡ булһа - властҡа ынтыла, властҡа эләкһә - тағы байлыҡ йыя. Шул арҡала дуҫтары менән дошманлаша, уларҙы ғүмерлеккә юғалта. Ҡайһы берәү ил хужаһы булып ултырһа - яңы ерҙәргә күҙ ташлай, уны, ниндәй юл менән булһа ла, үҙенә ҡулға төшөрөргә ынтыла. Ер баҫып алыу һәр ваҡытта ҡан ҡойошҡа килтерә. Кем кеше ҡанына мансыла, ул үҙ ғүмерен ҡыҫҡарта. Даны ла , абруйы ла булмай ундай кешенең. Үҙ илен һаҡлаған, халҡы өсөн янғандар ғына данға лайыҡ булалар, батыр булып халыҡ хәтерендә уйылып ҡалалар. Батырҙарын халыҡ ярата, бер ваҡытта ла онотмай, йырҙар, ҡобайырҙар, бәйеттәр сығарып иҫләйҙәр уларҙы.\nБарак солтан күргеһе килмәһә лә, Әбелхәйер хандың арыуыҡ ҡына ыңғай яҡтары бихисап булды. Далаһын яратты ул, халҡына тоғро булырға, антын боҙмаҫҡа тырышты. Яу сапҡан осраҡтарҙа кеше арҡаһына йәшенмәне, берәй ҡалҡыу урынға менеп ҡарап ҡына тик торманы, ә үҙе беренсе булып алышҡа ташланған баш һуғышсы булды. Үҙ заманында бик күп баштарҙы сабып төшөрҙө ул. Һай, көслө һәм дыуамал ине заманында! Һуғыштарҙа йәнен аяманы, тау тәкәһе - ҡулжа кеүек йылғыр булды, аҙағына тиклем алышты, барыбер бирешмәне. Бәлки, көслө һәм дыуамал булған өсөн дә тере ҡала килгәндер. Күпме тапҡыр уны үлтерергә тырышып ҡаранылар, нисә тапҡыр ҡаманылар - йылғыр һәм оҫты ҡылыссы булыуы арҡаһында тере ҡалып йәшәүен дауам итте. Ысынбарлыҡта Әбелхәйер хандың үлеме ҡараҡалпаҡтар менән туранан - тура бәйле.\n1748 йылдың йәй миҙгеле.\nШулай бер көн хан, нөгөрҙәрен эйәртеп, дала ҡыҙырып, тирә - яҡты ҡараштырып ҡайтырға була. Көн ахырында Олоҡаяҡ буйында ҡуналҡаға туҡтайҙар былар, самалары - бер аҙ ял итеп алып ошонда ҡунырға һәм иртә менән тороп юлды дауам итергә. Ашарға ултырырға йөрөһәләр, алыҫтан бер төркөм халыҡ пәйҙә була. Һыбайлылар, арбаға егелгән аттар, йәйәүлеләр ҡайҙалыр күсенеп китеп баралар. Нөгөрҙәр тегеләрҙең ҡаршыһына сығып белешәләр һәм ханға килеп хәбәр итәләр: Кесе Жусҡа, йәғни Әбелхәйер ханға бойһонған ҡараҡалпаҡтар ҡасып китеп Барак солтанға ҡушылырға баралар икән. Хан ҡараҡалпаҡтарҙы туҡмай - туҡмай кире борорға ҡуша. Тегеләре хәлдәренән килгәнсе ҡаршылыша, кире ҡайтҡылары килмәй. Шау - шоулы ыҙғыш башланып китә. Яҡынлап килгән Барак солтан талаш - тартышты ишеткәс тә эштең ниҙә икәнен һиҙеп ҡала һәм ҡараҡалпаҡтарҙы яҡлап, ҡарсығалай осоп яуға керә. Әлбиттә, күп булмаған хандың нөгөрҙәре оҙаҡҡа бармай ҡыйратыла. Ханды солтандыҡылар уратып ала. Әбелхәйер дошманына бирешмәй алыша, яҡыныраҡ килгәндәрҙең башына етеп тик тора. Бына алтынсыһының йәне ҡыйылды. Шул саҡ кемдер арттан оҙон һөңгө менән сәнсеп Әбелхәйерҙе яралай. Ул атынан ҡолап төшә. Шул ваҡыт Барак атынан ырғып төшөп, хәнйәр менән сәнскеләп ханды үлтереп ташлай.\nБыл шомло һәм әҙәм ышанмаҫлыҡ хәбәр дала буйлап бик тиҙ тарала. Әбелхәйерҙең улдары Нурали, Хәжиәхмәт, Эрали көс йыйып Барактың төйәгенә һөжүм итәләр, ләкин солтанды табып үс ала алмайҙар, тегенеһе күсе менән ҡуша ҡасып киткән була һәм Оло Урҙа арьяғына барып урынлаша. Тағы шундай хәбәр ишетелде: Барак солтан жунғарҙар менән берләшеп Кесе Жусҡа оло яу менән килер өсөн хәрби көс йыя икән. Самаһы - үҙен хан итеп күтәртеү. Ҡара әле! Был солтан ҡайҙа булһа ла тик ятыуҙы белмәй икән дә баһа! Мәғәнәһеҙ һуғыш асып, үҙ халҡына бәләләр өҫтәргә уйлай түгелме был һуғышҡаҡ ?\nКесе Жус бейҙәре лә йоҡлап ятмай. Улар Әбехәйерҙең оло улын Нуралиҙе йәһәтләп хан итеп аҡ кейеҙҙә күтәрҙеләр. Ошо уҡ ваҡытта, килеп сыҡҡан форсатты файҙаланып, Хиуа турәләре Кесе Жусҡа, ошо уҡ урынға, Әбелхәйер мәрхүмдең сыбыҡ осо туғаны Батырғәле солтанды хан итеп һайлайҙар. Шулай итеп, бер урынға ике хан һайланған булып сыға. Тимәк, тиҙҙән далала оло яу ҡубасаҡ, хан урыны өсөн көрәшеп ҡандар ҡойоласаҡ, баштар киҫеләсәк! Үҙ - ара орош ҙурайып китеп күрше генә ятҡан Ырымбур губернияһын да үҙ эсенә ялмап алыуы бик ихтимал. Быны яҡшы аңлаған Неплюев Нуралиҙы хан итеп танырға кәрәк, тип батшабикәгә хат яҙа. Тиҙҙән рус батшаһы һәм Сенат бер төптән Нуралиҙың хан булыуын раҫлайҙар һәм уны яҡлар өсөн, бәлки ҡул аҫтында тотор өсөндөр ҙә, Неплюевҡа биш рота хәрби көс бүлеп, далаға, Нурали эргәһенә ебәрергә ҡушалар. Дала халҡы өсөн туптары, шартлатҡыстары, утлы ҡоралдары булған һәм баштан аяҡ ҡоралланған биш йөҙ кафырҙың пәйҙә булыуы берәүҙәрҙе ҡурҡытты, икенселәрҙе аптыратты, өсөнсөләрҙе ҡыуандырҙы. Дала өсөн был бик ҙур хәрби көс бит ул!\nТап бына ошо боролош ваҡытында батшабикә Тевкелевҡа далаға барырға ҡушты. Нурали хандың ант итеү тантанаһында ҡатнашҡаны генерал - майорҙың иҫендә ғүмерлеккә ҡалды. Эйе, батшабикә тап Тевкелевты Рәсәй илселеге башлығы итеп ебәрҙе. Маҡсаттары шул: Нуралины олуғ Рәсәй бадишаһы исеменән К е с е Ж у с х а н ы итеп теркәргә һәм ошо уңай менән оло байрамы үткәрергә! Барҙы, һөйләште, эшен яйға һалды, шунан һуң иркенләп ҡунаҡ булып ашап - эсеп ятты мырҙа - генерал.\nТантана - церемония Ырымбурҙан алыҫ булмаған ерҙә, Яйыҡ йылғаһы буйында үтте. Нурали хан 400 атлынан торған урдуғаһы менән билдәләнгән урынға алданыраҡ килеп ятты. Артынса ағай - энеләре, ҡустылары Хужәхмәт һәм Эрали, башҡа туған - тумасалары килеп кем ҡайҙа урынлашып бөттө. Уларҙан һуң старшиналар, солтандар килеп етте. Һәммәһе - ике йөҙҙән ашыу аҫыл ирҙәр йыйылды бында.\nЫрымбур генерал - губернаторы Неплюевтың бик “ фырт “ ҡына килеп төшөүен шунда булған халыҡ бик ҡыҙыҡһынып күҙәтте. Көймәле коляскаһын илле кешенән торған конвойы уратып алған. Конвойҙан башҡа тағы биш йөҙләгән гренадерҙары, офицерҙәре, санауниктары бар. Генерал - губернаторҙың тантаналы килеп төшөүе, эре ҡыланыуы, Нурали ханды һурып үбеп алыуы - үҙе бер ҡыҙыҡ тамаша ине. Төпөшөрәк кәүҙәле йәш кенә хандың ынйылар менән ҡаймаланған затлы камзулы, биш ат хаҡына торошло ҡәмәре йылтылдап торһа, Неплюевтың алтын погондары, аксельбанттары, оҙон кәүҙәгә килешле генә ултырған хәрби формаһы әллә ҡайҙарҙан ялтырап тора. Ялтыр ҡара итеге ҡояш нурҙарына сағылып - сағылып китә. Сал керә башлаған сәсе, мыйығы һәм бакенбардаһы хәрби форманың тағы бер өлөшө кеүек күренә.\nТантананың бөтә китемен Рәсәй дәүләте тулыһынса үҙ елкәһенә алды. Һуңлаңҡырап, үҙ конвойы менән, Тевкелев та килеп етте. Халыҡ уны үкереп,” ура “ ҡысҡырып ҡаршы алды. Нисек кенә булмаһын батша кешеһе, батша һарайынан. Йыйында Тевкелев менән Неплюев иң ҡәҙерле ҡунаҡтар булды, улар хөрмәтенә йөҙләгән тост әйтелде. Ниндәй генә ярыштар үтмәне был йыйында: ялан аяҡ йүгереш, ҡолғаға менеү, көрәш, ат сабышы, джигитовка. Европалағы һымаҡ ике һыбайлының тупаҡ һөңгө менән алышы, тағы эсеү буйынса ярыш. Иң матур үткән һабан туйҙары ары торһон. Ҡаҙаҡтар алып килгән күстәнәстәр: ҡорото, балы, майы, һимеҙ ҡуй иттәре, ҡымыҙы, айраны рустар килтергән араҡы, шарап, һыра менән сиратлашып ауыҙ - морондарға яғылды, йөҙләгән биҙрә сәғәт һайын тиерлек бушап торҙо. Бер - нисә тиҫтә урындағы ҡаҙандар бер бушап, бер тултырылып барҙы. Тантана асылған көнө ҡаҙансыларҙан да шәберәк һәм күберәк йүгергән әҙәм булмағандыр. Төнгә ҡарай ҡаҙаҡтар домбра сиртеп үләң әйтеүсене тыңлаһалар, икенсе яҡтан гренадерҙар хор менән халыҡ йырҙарын һуҙҙылар. Бигерәк тә ҡаҙаҡтар һыйҙан ныҡ ҡәнәғәт ҡалдылар: кем әле ошоға тиклем олоғара йыйын йыйып буштан - тәккә һыйлағаны булды ? Булманы, әлбиттә. Ә бына урыҫ ханбикәһе аҡсаһын йәлләмәгән, бынамын тигән һый әҙерләткән. Эсеп алған урыҫтарҙың бер - береһен ҡосаҡлап үбешеүҙәре генә оҡшап етмәне ҡыр - ҡаҙаҡтарға, мосолмандарға ирҙәрҙең үҙ - ара үбешеүе ҡырағай күренеш һымаҡ күренә, сөнки уларҙа бындай ғәҙәт юҡ. Уныһы, ярай, табын матурлығына ҡағылмаған ваҡ мәсьәлә. Ә табындарҙа ҡош һөтөнән башҡа бөтә ашамлыҡ - эсемлектәр булды, бөтәһе лә алмашлап батшабикәне маҡтап телгә алдылар, уның һаулығына шарап һауыттарын күтәреп бушаттылар. Бында нимә күпме киткәнен Неплюевтан башҡа әҙәм белмәгәндер ҙә , иҫәпләмәгәндер ҙә. Генерал - губернатор Сит ил эштәре коллегияһына биргән отчетында төрлө эсемлектәрҙән башҡа һыйыр, быҙау, сусҡа түшкәләре, күпме тауыҡ, өйрәк, ҡаҙ, күркә иттәре, бал, май, шәкәр, сало, тары ярмаһы, он - икмәк, йомортҡа, тоҙ күпме сарыф һәм тәләф ителгәнен - барыһын да теүәлләп һанын - һанға, башын - башҡа,тинен - тингә тап килтереп яҙып бирҙе.\nБына ошо ваҡиғаларҙы иҫкә төшөрөп, фекер туплап, яй ғына дала буйлап алға ынтыла генерал - майор Тевкелев. Юлдары уны тағы ла далаға тартты. Нурали хан менән осраша алһа, уйы - башҡорттарға ҡаршы уны ҡотортоу. Әгәр уларға ҡаршы һуғыш башлаһа - тағы ла яҡшыраҡ була инде. Нурали ханға теге ваҡытта эсеп - ашағанын ҡоҫторорға ваҡыт етте. Эйе, Нурали хан ҡасҡан башҡорттарға ҡаршы кисекмәҫтән яу асырға һәм уларҙы әсир итергә тейеш. Тағы ҡаҙаҡ ханына йыл һайын 600 һум аҡса түләп торасағын әйтеп ебәрҙе батшабикә, шунан былай тип өҫтәне: әгәр ябай ҡаҙаҡ башҡортто әсир итеп тапшырһа - елән, ойоштороусыларына аҡса буласаҡ. Мөлкәттәрен талап алһындар, ә әсирҙәрҙе рус властарына ҡаҙаҡтар тапшырырға бурыслы. Елизавета Петровна был юлы ла аҡсаһын йәлләмәне, ханға, феодал - солтандарға таратыр өсөн ун мең һум аҡса бүлде. Аҡсалы һандыҡты йөҙ кешенән торған конвой оҙатып бара. Теге юлы килгәндә саҡ үлтермәнеләр, был юлайы тыныс булыр һымаҡ тойола. Ханға барып еткәс тә, генерал формаһын сисеп ташлап, камзул, түбәтәй. аяғына галошлы ситек кейеп алырға самалай. Улар менән хәлдән килгәнсә татарса һәм йылымыҡ һөйләшергә кәрәк булыр. Кешене үҙеңсә ыңғайлатам тиһәң, иң тәүҙә эс - бауырына инергә кәрәк һәм вөғәҙә иткәнеңде, нисек кенә ауыр булмаһын, үтә!\nНурали хан Тевкелевты асыҡ йөҙ менән, “ ой, ширағым бой ,” нисек килеп еттегеҙ,тип ҡаршы алды, һый - хөрмәтен йәлләмәне, Ваҡ - тәйәк эштәр тураһында фекер алышып бөткәс, Тевкелев төп йомошто асып һалды һәм башҡорттарға ҡаршы орош ойоштороу мотлаҡ, тип ҡат - ҡат киҫәтте. Хан уйға ҡалды, иртәгәһе көнө солтандарын йыйып айырым кәңәшләште, ул йыйылышҡа нишләптер генерал - майорҙы саҡырманылар. Һеҙ булһағыҙ өндәшмәй тик ултырырҙар, ә беҙгә, асыҡтан - асыҡ һөйләшеп, берәй төплө фекергә килергә кәрәк, тип аңлатты Нурали. Хан - солтандар кәңәшмәһендә нимәләр һөйләшкәндәрҙер, уныһы Тевкелевкә ҡараңғы булып ҡалды, әммә ошо йыйылыштан һуң хан башҡорттарға ҡаршы яу асырға ризалашты. Тевкелев унан хатта ант иттерҙе, вәғәҙәһен, батшабикәгә уҡып күрһәтер өсөн ике телдә яҙҙыртып имзаһын ҡуйҙыртты. Шунан һуң күңеле тынысланып тағы бер тәүлек ҡымыҙ, үҙе килтергән араҡыһын эсеп ятты ла ҡайтып китте.\nВаҡыт уҙа торҙо, һыуҙар аға бирҙе, ә Нурали хан вәғәҙәһен үтәмәй ҙә ҡуя. Түҙеме бөткән Неплюев уны үҙ резеденцияһына, йәғни Ырымбурға саҡырып алып, ҡаты ғына итеп орошоп алырға булды. Петр Рычковтан, йомшаҡ ҡына булған һүҙҙәрҙән торған, хат яҙҙыртты. Йәнәһе, генерал - губернатор ханды ике көнгә ҡунаҡҡа саҡыра. Хан уйға ҡалды: әҙәм балаһына ышаныс юҡ, барып эләкһәң - ҡул - аяғыңды бығаулап зинданға ташлауҙары ла бик мөмкин. Кәңәшләшеп алып, Ырымбурға бер туған энекәше Эралины ебәрергә булдылар. Уға теймәҫтәр, имен - һау кире ҡайтарырҙар, моғайын, тип уйланы ул.\nНеплюев Эрали солтанды ҡашын емереп ҡаршы алды, хандың үҙ һүҙендә тормауын туранан - тура ярып һалды. Һөйләгән һайын ярһый барҙы, башҡорттарға ҡаршы нишләп яу башламауын, сәбәптәрен һораны: Ни өсөн Нурали хан башҡорттарҙы туҙҙырып, әсирҙәрен беҙгә һаман тапшырмай ? Нишләп Ырымбурға хан үҙе килмәгән ? Ошо эш үтәлһен өсөн күпме аҡса бүленгәне һеҙгә яҡшы билдәле бит. Бөгөнгө көндә Ырымбурҙың теген мастерское, хәрби форма тегә торған урынға, күпләп елән, камзул тегеү эше менән булыша. Тағы шуны ҡабатлайым: кем дә кем әсир алып килә, шуға - елән, ярҙамсыларына - камзул. Был кейемдәрҙең беренсе партияһын ханға тапшырҙыҡ, ә эш бармай. Рус мәҡәлендәге кеүек - воз и ныне там.\nЭрали ағаһы өйрәткәнсә яуапланы:\n- Беҙҙең генә көсөбөҙ етмәй бит ул бәйһеҙ дыуамалдарға, хөрмәтле ғәли йәнәптәре. Хан ғәскәр һорай, әлегә биш - алты мең булһа - эште ҡуҙғатып ебәрә алыр инек.\nНеплюев асыулы ҡарашын ташланы:\n- Һеҙҙең ил айырым мәмләкәт түгеме ни ? Әгәр һеҙҙең илдә рус ғәскәрҙәре һуғышып йөрөй икән, нимәгә беҙгә хан ? Һеҙҙең илдә кем хужа һуң ? Хан үҙе бында булмағас дискуссия асып ултыуҙан бер файҙа ла юҡ. Ә һин ҡайтҡас та әйт: бик ҡаты киҫәтте,тигән. Башҡорттарға ҡаршы сығыу срогы - ун биш көн, юҡ ун көн. Был - приказ! Әгәр хан Рәсәй батшалығының верноподанныйы икәнен онотһа - иҫенә төшөр. Юғиһә, батшабыҙ бик асыуланыр. Килешеү буйынса, һеҙҙең ергә ингән дошманды хан үҙ ҡулы менән тотоп беҙгә тапшырырға тейеш! Уны ханлыҡҡа Рәсәй батшалығы раҫланы, бына шуны бер ваҡытта ла онотмаһын!\nНурали солтан генерал - губернаторҙың асыулы һәм тоҙло - боросло һүҙҙәрен түкмәй - сәсмәй ағаһына еткерҙе. Хан аңланы: был эште артабан һуҙһаң - үҙең һуҙылып ятыуың бик мөмкин. Ханлыҡтан да ҡолаҡ ҡағырһың, бығаулы көйө зиндан иҙәндәренә бағырһың, һуңынан үлеп ҡалырһың. Ханды тотоп алыуға ҡарағанда берәгәй ҡасҡынды тотоуы ҡыйыныраҡ. Ханды еңел генә тотоп алырға була, сөнки уның ҡасан, ҡайҙа йөрөүе һәр кемгә билгеле. Етмәһә, Неплюев Эралиға ҡушып бер күҙәтсе офицерын ебәргән. Йәнәһе - ярҙамға, ысынбарлыҡта - шымсы итеп, әлбиттә.\nНурали ханға губернаторҙың әмерен тиҙ арала үтәүҙән башҡа сара ҡалманы. Солтандары, энеләре менән кәңәшләштеләр һәм ҡарар иттеләр: истәктәрҙе ҡабул иткән жағылбайҙарға яу менән барырға! Бәлки, һуғышһыҙ ғына истәктәрҙе ясыр итеп бирерҙәр.\nТәғәйенләнгән көнө хан, үҙ армайҙарын, һаҡсыларын эйәртеп жағылбайҙарға ҡарай юл тотто. Ошо сәфәрҙең башланмышы Нурали хандың абруйы төшөүгә беренсе баҫҡыс икәнен ул ҡайҙан белһен инде! Белһә - ғүмеренең аҙағы таштан торған төрмә иҙәнендә тамамланырын һиҙемләр ине.


10-сы сабыйын тапҡан Светлана Шабалина бала табыу йортонан сыҡты | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n10-сы сабыйын тапҡан Светлана Шабалина бала табыу йортонан сыҡты\n27 февраля 2019 — 16:41\nХәҙер ғаиләлә 5 ҡыҙ һәм 5 малай бар. Вячеслав Шабалин бәпесте һәм унынсы баланы бүләк иткән һөйөклө ҡатынын түҙемһеҙләнеп көтә. Ғаилә башлығы унынсыға тап ҡыҙ тыуырын алдан белгән булған. Хәҙер ғаиләлә 10 бала, уларҙың күбеһенең араһы уртаса 1 йәш, йәш ярым. Бәләкәстәрҙе ағай-апайҙары ҡараша. Ә иң өлкәндәре Данил икенсе ҡалала уҡып йөрөй. Шабалиндар Екатеринбург ҡалаһынан күсеп килгән. Әсәлек капиталына иҫке генә йорт һатып алып төкөтмә төҙөгән. Ата-әсә билдәләүенсә, балалар бәләкәй булғас, әлегә урын етә. Халҡыбыҙҙа “Мал тапмаҫ ир булмаҫ, бала тапмаҫ ҡатын булмаҫ” тигән мәҡәл бар. Светлана һәм Вячеслав та ишле ғаилә хаҡында хыялланған. Әйткәндәй, балаларҙың исем-шәрифтәре паспортҡа һыйып етмәй, тик алтауһы яҙылған. Ата-әсә үҙ көсөнә генә ышана, әммә, 10 баланы ашатыу һәм кейендереү еңелдән түгел. Балалары ата-әсәһенә ярҙам итергә тырыша. Ҡыҙҙар, мәҫәлән, аш-һыу бүлмәһендә ҡайнаша. Һәр кемгә айырым вазифа билдәләнгән. Йәмғиәттең Шабалиндарға ҡарата мөнәсәбәте төрлөсә. Кемдер ишле ғаилә ҙур күләмдә пособие ала тип уйлай. Әммә, Екатеринбургта теркәлгән һәм Башҡортостанда йәшәгән ата-әсә ташламаһыҙ ҡалған. Шуға күрә, ғаилә башлығына бер үҙенә донъя йөгөн тартырға тура килә. Ғаилә башлығына йорт тирәһендә улдары ярҙам итә. Береһенән береһе бәләкәй булһалар ҙа улар һынатмай. Ғаилә тауыҡтар үрсетә, киләсәктә кәзә, сусҡа аҫрарға, күркә алырға иҫәп тота. Йорттарында ремонтты тамамлап, тағы ла киңәйергә хыяллана атай кеше. “Бер бала – юҡ бала, ике бала – ярты бала, өс бала – бөтөн бала” ти халҡыбыҙ. Шабалиндар ишле ғаилә булыуҙары менән бәхетле. Уларҙы 10-сы бала тыуыуы менән Республика етәксеһе Радий Хәбиров ҡотланы.


Үлгәндән һәм транспорт - Франция онлайн юристар!\nҮлгәндән һәм транспорт\nҺөҙөмтәлә кешеләр вафат булған юл-транспорт ваҡиғаһында зыян ҡаплап ала ала уның вариҫы зарар (зыян, һәм мөлкәт extrapatrimoniaux)Юл-транспорт һәләкәттәрендә зыян өсөн компенсация алыусы ғаиләләр ала. Тимәк, ғаилә ағзалары менән бәйләнеште йылдам тейешле эмоциональ үле ҡорбандарҙы аҡланылар. Бөтә ғаилә ағзалары ла компенсацияға хоҡуғы бар. Компенсация булырға тейеш, судья иҫбатларға кәрәк, тип бар бәйләнеш (община тормошон, мәҫәлән). Дөйөм алғанда, вариҫы ата-әсәһе, йә балалар. Шулай уҡ вариҫы сифатында ҡаралған мөмкин. кеше, ҡанды ниндәй ҡорбандар менән бәйләнеш эйә түгел, үлек, әммә уның кисерештәре менән бәйләнеш тотоу мөһим. 2005 йылда, төрлө урындарҙа тура һәм ситләтелгән спецификацияла билдәләнә. dintilhac үлем осраҡтары бәхетһеҙ осраҡ арҡаһында зыян һәм ҡорбандар айыралар. Ушиб мөлкәт Ушиб берләштереп, күп төрлө, шул иҫәптән башҡа сығымдар менән бәйле һәм вафат булғандарҙы ерләү сығымдарына. Ушиб extrapatrimoniaux зыян өс төрө булып тора. Өс әхлаҡи зыян характер тураһында һүҙ бара, ауырлығы, эмоциональ һәм психологик зыян килер үлем бәхетһеҙ осраҡтарҙан зыян оҙатабыҙ, тигәнде аңлата мораль зыян, транспорт һәм туғандар араһында үлемгә дусар бул осоронда, йәғни йәрәхәт алған йәки ауырыуға ваҡытында. Мәҫәлән: кеше ай дауамында транспорт стационар вафат була. тарый Сездә бар оҙатып ауырта, был кеше үлем түшәгендә. ике бәйлелер зыян килтерә, шулай уҡ « мораль зыян » « тигәнде аңлата патологик булып яңғырай, был үлемгә килтереүе мөмкин ҡайһы бер яҡын ». өс иҫән ҡалыуға өмөт юғалтыу, зыян хоҡуғы булған, улар, осраҡтан уның үлгәс, вариҫы тапшырҙы. Үлем осраҡтары бул, кешегә уны страховкалауҙы ҡапларға тейеш вариҫ талап итә, уларҙы үлемдән һәм транспорт өсөн яуаплы бул. Компенсация тәҡдим итә, страховка, таный алмаҫлыҡ булып мөмкин, улар буйынса вариҫы.\nАдвокаттар ярҙамы менән, бәлки, тынғы инстанция суды алдында оло яуаплылыҡ вариҫы. Өс йыл срок үткәнгә исковой тәшкил итә Был, тимәк, енәйәт һәм енәйәт эҙәрлекләү урын авариянан һуң өс йыл буйына теләһә ниндәй ваҡытта булырға мөмкин.\nҺорау булып тороу өсөн берҙән, зыянды баһалау һәм эмоциональ бәйләнеш өсөн, ҡорбандар араһында булған ул вафат булған һәм уның вариҫы.\nБәхетһеҙ осраҡ өсөн енәйәт яуаплы ғәмәл был. Шулай итеп, нәҡ прокурор хәл итә, йәки-әгәр обоснованный дәғүәһе юҡ. Әгәр прокуроры авария өсөн яуаплы ҡарар ҡабул итеү дауам итеүсе, вариҫ инстанциялағы судтарға ҙур өлөшө гражданы була ала.\nБыл шулай итеп, улар зыянды ҡапларға мөмкин булһа, кисерегеҙ.\nСуд зыян компенсация күләме һәм характеры менән билдәләнә.\nJurifiable юридик консультациялар һәм ышаныслы һәм туранан-тура.\nҮлсәү өсөн адвокат табығыҙ, уларҙың һөйләмдә сағыштыра.\nЫшаныс ҡағыҙы буйынса - Өлгөһө, Шаблона Параметры. PDF Word\nДалучайцеся да нас - Tornato Prado Avvocati


Бөрйәндән Күбекмай һәм үлән сәйе » журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nМалсылыҡ үҫешкәнгәлер, халҡыбыҙға хас булған аҙыҡ-түлек араһында һөт ризыҡтары ҙур урын биләй. Милли ризығыбыҙ күбекмай – тағы бер шифалы тәғәм. Ап-аҡ булып күбеп кенә торғанға ла ул күбекмай тип атала. Ашҡаҙаны ауыртҡан, ашауҙан яҙған кешегә ул айырыуса файҙалы. Йәш балаға, аҡ май ауыр була тип, күбекмай биргәндәр. Уның май айында эшләнгәне бигерәк тә шифалы. «Ҡапмаһаң да май яҡшы», «Май ашағандың йөрәге талмай», «Майы барҙың яйы бар» ти халыҡ мәҡәлдәре лә. Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында йәшәүсе, район ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы рәйесе, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы САЛАУАТОВА бөгөн беҙгә күбекмай эшләргә өйрәтә. Шулай уҡ үлән сәйе әҙерләү серҙәре менән дә уртаҡлаша.\n«Күбекмайҙа холестерин юҡ. Уны эшләүҙе өләсәйем Кәримә Сәғитова өйрәтте. Туғыр өсөн батман кәрәк була. Әлбиттә, хәҙерге заманда миксер ҡулланырға ла мөмкин, тик ул саҡта ризыҡтың ағас һауыт биргән тәм-таты булмай, энергетикаһы ла башҡасараҡ.\n500 грамм ауыл ҡаймағына 2 литр айыртылған һөт, 2 литр ойоған һөт (ҡатыҡ, кефир ҙа ярай) кәрәк. Барыһын бергә ҡушып батманға ҡояһың да ҡымыҙ бешкән кеүек туғыйһың. Беҙ иптәшем Шәкирйән менән алмаш-тилмәш башҡарабыҙ был эште. Өҙлөкһөҙ туҡтамайынса туғыһаң, эш һөҙөмтәһе лә тиҙерәк килеп сыға. Бер сәғәт самаһы туғығандан һуң күбекле май бөрсөктәре бүленеп сығып, өҫкә ҡалҡа һәм бер-береһенә йәбешә башлай. Шулай итеп күбекмай барлыҡҡа килә. Күбекмай бик сөсө булмаһын өсөн 1 – 1,5 стакан әсе ҡатыҡ та ҡушабыҙ. Шулай итһәң, өләсәйем әйтмешләй, «күбекмай күңелле була». Тәмле тигәнде аңлата инде. Бешеп туҡтағандан һуң өҫтә йөҙөп йөрөгән майҙы ҡалаҡ менән йыйып алабыҙ. Икмәккә һылап ашаһаң, телеңде йоторһоң. Бутҡаға һалырға ла мөмкин. Ул һис күңелгә теймәй.\nБатманда ҡалған айраны ла бик тәмле, туҡлыҡлы. Уны шул килеш эсергә лә ҡоймаҡ ҡойорға, йыуаса, сөсө икмәк баҫырға мөмкин. Бәлеш өсөн ҡамырға ла ныҡ шәп ул айран һыуы. 5 стакан айран һыуына 3 йомортҡа, 1 балғалаҡ тоҙ, 2 балғалаҡ шәкәр, ярты стакан көнбағыш майы, бер-ике семтем аш содаһын бергә ҡушып туғыйбыҙ. Бер аҙ ҡабара башлағас, он һалып баҫабыҙ ҙа 30-40 минутҡа ҡуйып торабыҙ. Ҡамыр ял иткәс, йәйеп, эслек һалып, мейестә 35 – 40 минут бешерәбеҙ.\nМилли ризыҡтарыбыҙҙан ҡорот та – иң файҙалыларҙың береһе. Ул ашаған ризыҡты тиҙерәк эшкәрттерә, эсәк-ашҡаҙан ауырыуҙарынан да шәп дауа. Ҡорот өсөн һөттө ҡайнатып, һыуытырға ҡуябыҙ. Ул йылымыс ҡына, тән йылылығына еткәс, ойотмос (закваска) һалып ойотабыҙ. Ойоған ҡатыҡты бер нисә көн йыйып барабыҙ. Шунан ҙур ҡаҙанға һалып, утта оҙаҡ итеп, 3-4 сәғәт буйы ҡайнатабыҙ. Ҡайнағанда бер туҡтауһыҙ һапырып торабыҙ. Шулай итһәң,ул үҙле (таралмай, бер-береһенә йәбешеп тора) була. Һыуына төшкәс, ҡорот тоғона һалып һарҡытырға ҡуябыҙ.\nҠоротто тоҡтан икенсе көндө алып, тәменсә тоҙ, шәкәр йә иһә әнис (укроп) менән баҫып, йомороҡастар эшләп киптерәбеҙ. Төтөндә ыҫлап киптерһәң, бигерәк тә хуш еҫле килеп сыға, ҡышҡылыҡҡа ла һис ниндәй һыуытҡысһыҙ һәйбәт һаҡлана.\nХужабикәләребеҙ үҙебеҙҙең файҙалы милли ризыҡтарыбыҙҙы эшләп өйрәнһен һәм шуның менән туҡланһын ине, тигән теләктәмен.\nБорондан халҡыбыҙ сәйҙе лә үҙе эшләгән. Һуңғы осорҙа мәтрүшкә, һары мәтрүшкәнән генә түгел, болануттан да сәй әҙерләргә әүәҫләндем. Урыҫтар уны иван-чай тип атап йөрөтә, фәнни атамаһы – кипрей узколистный. Эсеүгә лә йомшаҡ ул. Боланутта С витамины лимонға ҡарағанда 40 тапҡырға күберәк икән. Был шифалы үлән дисбактериоз, яман шеш, эсәк яраһы, һейҙек системаһы, бауыр, бөйөр сирҙәрен, простатит, атеросклероз һәм башҡа ауырыуҙарҙы урап үтергә ярҙам итә. Унан шулай уҡ төнәтмәләр, майҙар эшләргә була. Умартасылар был үләнде айырыуса ярата, сөнки ул бик баллы. Болануттың бер сәскәһендә генә 25 миллиграмм нектар бар.\nБоланутты ай үҫкән мәлдә йыйыу яҡшы – шул саҡта үҫемлектәрҙең һуты өҫкө өлөшөндә була. Шуны ла иҫтә тотоғоҙ: юл ситендә үҫкән үләндәрҙе йыйырға ярамай. Болануттың япрағын, сәскәһен йыйғандан һуң бер аҙ ятҡырып һулытабыҙ. Шунан ит турағыс аша үткәрәбеҙ. Эре тишекле турағыстан ул еңел үтә. Өҫтөн ҡаплап, 12 сәғәткә ҡалдырып торабыҙ. Шулай ферментация үткәрәбеҙ. Артабан инде ҡояш нуры төшмәгән, еләҫ урында киптерәбеҙ. Хуш еҫле тәмле сәй килеп сыға. Нисек эшләнгәнен күрмәгән-белмәгән кибет сәйен алып эскәнсе, үҙебеҙҙең аяҡ аҫтында ғына үҫкән үҫемлектәрҙе ҡулланһаҡ, күпкә файҙалыраҡ».\nЭйе, өҫтәлдәребеҙҙә халҡыбыҙҙың борон-борондан килгән ризыҡтары урын алһа, сәләмәтлегебеҙ ҙә яҡшыраҡ, күңелебеҙ ҙә бөтөнөрәк булыр.\nТеги: Аш-һыу Ҡулыңдан һөйөн


Башланғыс класс уҡыусылары бушлай тәъмин ителәсәк | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n01 сентября 2020 — 11:26 ГТРК «Башкортостан»\nМейестә бешкән йылы аш менән башланғыс класс уҡыусылары бушлай тәъмин ителәсәк. Башҡортостан Рәсәй төбәктәре араһынан беренселәрҙән булып ошо туҡланыу системаһына күсә. Мәктәп ашханалары тулы ҡеүәттә яңы уҡыу йылына әҙерләнә. Ә Өфө уҡыусыларын Балалар һәм диетик туҡланыу үҙәге йылы аш менән һыйлаясаҡ. 136-сы лицей яңы уҡыу йылына ашхананы яңыртҡан. Яңы ҡорамалдар – мейестәр, аш йылытҡыстар һатып алынған, хатта айырым кафе ойошторолған, бында теләгән һәр бала үҙенә аҙыҡты һайлап аласаҡ.Яңы кафе 136-сы лицейҙа пилот проекты. Әгәр уҡыусылар ыңғай ҡабул итһә, Өфөнөң тағы ла 20 мәктәбендә ошондай кафелар асыу ҡарала. Лицей ашханаһы балалар һәм диетик туҡланыу үҙәге менән мәктәп бюджетына йыһазландырылған. 1 сентябрҙән республиканың 225 меңгә яҡын башланғыс класс уҡыусыһы, ғаиләнең килеме күпме булыуға ҡарамаҫтан, бушлай төшкө аш менән тәьмин ителәсәк. Бының өсөн ниндәй ҙә булһа белешмәләр туплау кәрәкмәй. Мәктәп ашханалары бәләкәстәрҙе бушлай төшкө аш менән тәьмин итеүгә әҙер. Ошо маҡсатта Рәсәй Федерацияһы бюджетынан 778 миллион һум аҡса бүленде. Был суммаға республика тағы 106 миллион һум өҫтәй. мәктәптәре һәм балалар баҡсаһына аҙыҡты Балалар һәм диетик туҡланыу үҙәге әҙерләй. Ойошма аҙыҡты бөтә балалар баҡсаһы һәм мәктәптәр өсөн берҙәм стандартҡа ярашлы бешерә. Меню иһә республика мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан төҙәлә.Был төшкө аш балалар баҡсаһы өсөн тәғәйен. Бында кәбеҫтә салаты, аш, ит менән гарнир, компот – барыһы ла республикала етештерелгән аҙыҡ. Ошондай уҡ комплекслы аҙыҡ мәктәп балалары өсөн дә әҙерләнә, тик күләме һәм калорияһы күберәк.Шулай уҡ туҡланыу үҙәге мәктәп ашханаларын матур һауыт-һаба һәм дизенфекция сараларын менән дә тәъмин итәсәк.Балалар һәм диетик туҡланыу үҙәгендә мәктәп ашнаҡсылары өсөн уҡыу йылы алдынан балалар туҡланыуы тураһында лекция ойошторола.Ә аҙыҡ сифатын яңы ведомство – социаль туҡланыу идаралығы контролдә тотасаҡ.Республикала яңы туҡланыу системаһына бөтә мәктәптәр ҙә күсте. Шулай уҡ санитар-эпидимиология талаптары нормаларына ярашлы, бөтә шарттар ҙа булдырылған. Ашнаҡсылар “сәләмәтлек көндәлеген” дә алып барасаҡ. Уҡыусыларҙы ваҡытында ашатып өлгөрөргә һәм балалар бер урында күмәк йыйылмаһын өсөн махсус дәрестәр теҙмәһе лә билдәләнәсәк.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - АЙЫҠЛЫҠ ХӘРӘКӘТЕНӘН - ЭТНОФОРУМҒА - 2016 - Мәҡәләләр\nАЙЫҠЛЫҠ ХӘРӘКӘТЕНӘН - ЭТНОФОРУМҒА\nГел генә бер юлдан йөрөүселәр башҡа юл барлығын шәйләмәүсән. Үҙ юлын ғына иң тураһы, иң дөрөҫө тип һанай ундайҙар. Уларҙан айырмалы, икенсерәк тәбиғәтле кешеләр артҡа сигенеүҙе лә, ҡырҡа боролош яһауҙы ла, икеләнеүҙе лә маҡсатҡа илткән юл тип ҡабул итә. Уларға юл түгел, ә тотҡан йүнәлеш ҡиммәт. Әле беҙ һанап үткән кешеләрҙең тәүгеләрен тимер юл буйлап елдереүсе поезд итеп, икенселәрен вертолет итеп күҙ алдына килтереп ҡарайыҡ. Поезд алға вертолеттан шәберәк елдерергә лә мөмкин, әммә тимер юлда тығын барлыҡҡа килһә, юл өҙөлһә, ул мотлаҡ хәрәкәтһеҙ ҡаласаҡ. Яңы юлға төшөү өсөн уға оҙайлы адаптация үтергә тура киләсәк. Ә вертолет өсөн юл өҙөлөү бөтөнләй ҡурҡыныс түгел. Ул башы һуҡҡан яҡҡа осоп китә. Был сағыштырыуыбыҙ фекер юғарылығы тураһында. Урынлымы, урынһыҙмы - үҙегеҙ ҡарағыҙ. Ә бөгөнгө ҡунағыбыҙ борма юлдарҙы, бәлки, вертолет һымаҡ еңел дә үтмәйҙер. Сөнки ул бик ауыр юл һайлаған. Фекер юғарылығы мөмкинлек бирһә лә, оса алһа ла, ул ерҙәгеләрҙең проблемаларын хәл итә, ерҙәгеләр араһында йөрөй. Ул поезд һымаҡ шәп тә йөрөмәйҙер, әммә, ундайҙарҙы, бөгөнгө ҡунағыбыҙ һымаҡ кешеләрҙе, ғәҙәттә, юлһыҙ ерҙә үҙ һуҡмағын ярыусы, тиҙәр. Роберт әле яңыраҡ ғына "Айыҡ Башҡортостан" төбәк йәмәғәт ойошмаһын ойоштороусыларҙың - республикала айыҡлыҡ хәрәкәтен башлаусыларҙың береһе булараҡ хайран итһә, бөгөн иһә Башҡортостанда воркаут (воркаут (ингл.) - турникта ҡалҡыныуҙы, күтәрелеүҙе аңлатҡан спорт төрө) хәрәкәтен популярлаштырыуы менән тағы бер һоҡландыра. Геройыбыҙҙы, Роберт ДӘҮЛӘТШИНды, хәҙер республикала күптәр белә, таный. Роберт был юлы беҙгә бөгөнгө эшмәкәрлеге, айыҡ, сәләмәт тормош яҡлы йәштәр тураһында һөйләйәсәк.\nМин Сибай ҡалаһында тыуып үҫтем. Урта мәктәпте тамамлағас, БДУ-ның Сибай институтына уҡырға индем. Унда көслө уҡытыусыларҙан һабаҡ алыу бәхете тейҙе. Мәҫәлән, Гүзәл Булат ҡыҙы Вилданова минең тормошомдо бөгөн шөғөлләнгән эштәрем юҫығына бороп ебәрергә этәргес бирҙе. Ул үткәргән әңгәмәләрҙә, бәхәстәрҙә ҡатнашыу, ул етәкләгән "Дискус" клубында шөғөлләнеү эҙһеҙ үтмәне. Айыҡлыҡҡа, сәләмәт тормошҡа ылығыуым мәғлүмәтле булыуымдандыр, тигән һығымтаға киләм. Йәғни, айыҡ йәшәү рәүешенә күсер өсөн һинең нигеҙеңде тәшкил иткән белемең етерлек булырға тейеш. Институт йылдарында бер төркөм йәштәр менән "Айыҡ Сибай" ойошмаһына берләштек. Юғары уҡыу йортон тамамлап, Өфөгә килгәс, бында ла фекерҙәштәр таптым. Сибайҙағы тәжрибәне Өфөлә лә ҡулланып ҡарарға булдыҡ. Был юлы айыҡлыҡ, сәләмәт тормош, спортҡа ылығыу байрағы аҫтына бөтөн республика йәштәрен берләштереү идеяһы менән яндым. Күп тә үтмәй, 2010 йылда, "Айыҡ Башҡортостан" төбәк йәмәғәт ойошмабыҙ барлыҡҡа килде. Беҙҙең хәрәкәткә республикабыҙ райондарынан бик күп йәштәр ҡушылды. 2011 йылда "Айыҡ ауыл" бәйгеһенә старт бирҙек. "Айыҡ ауыл" конкурсын ойоштороуҙа "Киске Өфө" редакцияһы ла әүҙем ҡатнашыуын иҫәпкә алып, был темаға артыҡ туҡталып тормайым. "Айыҡ Башҡортостан" - минең ойошмаларымдың берәүһе генә. Бөгөн мин был ойошманың эшмәкәрлегенән бер аҙ ситләшеп торҙом...\n2013 йылда "Воркаут-Башкортостан" тигән проектымды башланым. Ошо уҡ йылда воркаут буйынса республика фестивале үткәрҙек. Фестивалгә бөтә республиканан ошо спорт төрө менән шөғөлләнгән йәштәр килде. Ойошмабыҙ үҫте, йәштәргә яңынан-яңы офоҡтар аса алдыҡ, тип һанайым. Бөгөн дә бик әүҙем эш алып барабыҙ. Быйыл 10 сентябрҙә Өфөлә Бөтә Евразия воркаут фестивале ойошторабыҙ.\n"Айыҡ Башҡортостан" хәрәкәте - беҙҙең өсөн хобби ғына ине. Сөнки, бөтөнөбөҙ ҙә ниндәйҙер эштә эшләйбеҙ, кистәрен генә бергә йыйылабыҙ. Эшмәкәрлегебеҙ ҙә төрлө коллективтарға лекция уҡыуға, спиртлы шыйыҡсаларҙың, тәмәкенең зыяны тураһында документаль фильм күрһәтеүгә ҡайтып ҡала ине. Тәүҙәрәк ололар алдында сығыш яһаһаҡ, бер аҙҙан балалар аудиторияһына күсергә ҡарар иттек. Оло кешенең тормошҡа ҡарашы күптән формалашҡан, уны "һындырыу" ҙа ауыр, күпселек осраҡта, мөмкин дә түгел. Беҙҙең һүҙгә оло йәштәгеләрҙең 20 проценты ғына теләктәшлек белдерһә, балалар араһында айыҡлыҡ идеяһына ылығыусыларҙың нисбәте 80 проценттан ашыу ине.\nБер заман миндә ниндәйҙер яңы форматта эшләү теләге тыуҙы. Һүҙ, нисек кенә көслө тәьҫирле булмаһын, тыңлаусыға барыбер үҙ өлгөң һымаҡ уҡ йоғонто яһамай. Кешене һүҙ ярҙамында ышандырыуға ҡарағанда, эшеңдең һөҙөмтәһе ярҙамында ышандырыу күпкә еңелерәк. Балалар, үҫмерҙәр алдында сығыш яһаусы бар булмышы менән көслө шәхесте һынландырырға тейеш. Егет кеше оҙайлы ваҡыт физик күнекмәләр эшләй икән, был уның сыҙамлығы тураһында һөйләй. Ни өсөн егеттәр көстәрен күрһәтергә ынтыла? Булмышынан ышаныс бөркөлгән ирҙең һүҙе лә үтемле, эше лә ырамлы. Был ышаныс беҙгә атайҙар миҫалынан, олатайҙар өлгөһөнән, батырҙар тураһындағы әкиәттәрҙән, хикәйәттәрҙән һеңгәндер, тип уйланыла. Үҙем пауэрлифтинг, ауыр атлетика һәм воркаут менән шөғөлләнгәс, сәләмәт йәшәү рәүешен ғәмәлдә күрһәтергә кәрәк, тигән фекергә килдем дә, фекерҙәш егеттәр менән бергәләп, йәнә йәштәр, балалар, үҫмерҙәр менән осрашыуҙарға йөрөй башланыҡ. Ғәҙәттәгесә, лекция һөйләйбеҙ, фильм күрһәтәбеҙ һәм тамашасыларға турникта төрлө акробатик күнекмәләр эшләп күрһәтәбеҙ. Миңә үҫмерҙәрҙең тиҙ ҡабыныуы оҡшай. Улар "Ағай, мин дә һинең һымаҡ көслө булғым килә, миңә лә өйрәт әле", тип, арттан ҡалмай. Мәктәптәрҙә совет заманынан ҡалған турниктар бар, әммә балалар шөғөлләнер өсөн заманса уңайлыҡтары булғандары юҡ тиерлек. Снарядтарҙы беҙ үҙебеҙ ҙә төҙөп бирәбеҙ. Эшмәкәрлегебеҙҙең бер тармағы - шул. Үҙебеҙ ҙә шөғөлләнгәнгә күрә, турникты уңайлы итеп урынлаштырыу бер ни тормай. Беҙ төҙөгән спорт майҙансыҡтары республикабыҙ райондарында бихисап булып китте. Өфөлә үҙебеҙҙең клубыбыҙ ҙа бар. Шөкөр, беҙҙең арттан эйәргән йәштәр күп хәҙер.\nТағы бер эшмәкәрлегебеҙ...\nЙыл һайын Башҡортостандың төрлө райондарында Башҡорт йәштәре этнофорумы уҙғарыу ҙа матур йолаға әүерелә бара. Былтыр ул Баймаҡ районында үтһә, быйылғыһы - 8-10 июлдә Нуриман районында үтәсәк, тип көтөлә. Ҡатнашырға теләге булған йәштәр интернет аша беҙгә ғариза яҙа, беҙ уларҙы һайлап алабыҙ. Башэтнофорум - бер нисә майҙансыҡта лекциялар уҡыуҙы, аралашыуҙы үҙ эсенә алған белем биреү форумы. Бында килеүсе йәштәр тарих, иҡтисад, бизнес, мәҙәниәт, мәғариф өлкәләре белгестәре сығыштарынан файҙалы мәғлүмәт ала. 3 көн буйы барған форумда ҡатнашыусылар һыбай йөрөргә, тирмә ҡорорға, уҡ атырға өйрәнә.\nТиҫтәгә яҡын район менән тығыҙ бәйләнеш булдырғанбыҙ. Былтырғы этнофорумға Салауат Хәмиҙуллин, Юлдаш Йосопов, Зәкирйән Әминев, Азат Бердин, Гүзәл Ситдикова, Сәлиә Мырҙабаева, Мәскәүҙән Илдар Кинйәбулатов, "Любизар" - Беренсе башҡорт атлы полкы" тарихи клубы етәксеһе Илдар Шәйәхмәтов эшҡыуарҙар эксперттар булараҡ саҡырылды. Быйылғы форумды ла ошо форматта, ләкин тағы ла киңерәк итеп үткәрергә уйыбыҙ бар.\nӘйткәндәй, егетебеҙ ҡала ерендә тыуып үҫһә лә, лекцияларын саф башҡортса һөйләй. Бынан бер нисә йыл элек кенә әле ул башҡортса телмәре менән маҡтана алмай ине. Телен ул руссанан-башҡортсаға тәржемәләр яһау ысулы менән күнектерә икән. Ҡыҙыҡ бит!\nЯҙылған: 04.07.16 | Ҡаралған: 574


“Кейәүгә сығам, мине онот”\n27 Апрель 2020, 13:50\nХәҙер ир юлы төшкән һайын унда туҡтала.\nУның менән эш сәфәрендә таныштым. Балта оҫтаһы икән. Ғаиләһе менән ҡыҙыҡһынғас, ҡулын ғына һелтәне.\n- Яңғыҙмын шул, - тине. - Шунан үҙенең бәхетһеҙ яҙмышы хаҡында һөйләне.\nӘүхәт шофер булып эшләй. Көндәрҙең береһендә Өфөгә эш сәфәре менән барғанда юл сатында ҡул күтәреп торған бер ҡыҙҙы ултыртып ала. Теле-телгә йоҡмай һылыуҙың, бигерәк ихлас булып сыға. Ҡалаға килеп еткәс, рәхмәт әйтеп:\n- Әлдә ултырттығыҙ әле, һеҙ булмаһағыҙ, нимә эшләр инем. Әйҙә, инеп сәй эсеп сығығыҙ, - тип фатирына саҡыра.\nИр сәғәтенә ҡарап ала. Йомошо бик ашығыс булмағас, кире ҡаҡмай. “Сумкаһы ла тос ҡына күренә, ярҙам итермен. Унан сарсатҡан да, берәй сынаяҡ булһа ла сәй эсермен”, - тип уйлай ҙа, машинаһын аулаҡ урынға ҡуйып, ҡыҙҙың фатирына йүнәлә...\nИке арала етди бәйләнеш башлана. Үлеп ғашиҡ була Әүхәт үҙенән ун йәшкә кесе Алинаға. Хәҙер ир ҡалаға юлы төшкән һайын унда туҡтала. Хатта төрлө сәбәп табып ҡунып та ҡала. Бер аҙҙан ул бөтөнләй ҡыҙ янына күсеп килә, автоколоннаға шофер булып эшкә урынлаша. Ғүмер буйы ауылдан, мал араһынан башҡаны күрмәгән иргә яңы донъя асылғандай була. Эш хаҡын мул алған ирҙе йәш ҡатын ҡулайлы файҙалана. Ипотекаға алған фатирына түләй. Сираттағы отпускка сыҡҡас, Төркиәгә барып ҡайталар. Киләһе йылына – Сочиға. Ә ауылда ҡалған ҡатыны ҡыҙын алып тыуған яғына юллана.\nТормош һәр ваҡыт шулай күңелле барыр кеүек тойола. Әммә көндәрҙең береһендә тайғаҡ юлда Әүхәт машинаһы менән фажиғәғә юлыға. Кабина эсенән саҡ сығаралар уны, һуңынан ауыр йәрәхәттәр менән дауаханаға оҙаталар. Алина Әүхәт яғына тәүҙәрәк килеп йөрөй һәм бар аҙҙан телефондан: “Кейәүгә сығам, мине онот”, - тип хәбәр итә лә эҙһеҙ юғала. Әүхәт ярты йыл самаһы дауаханала ятҡас, тыуған ауылына ҡайта. Бөгөн яңғыҙы ғына донъя көтөүе икән. Күптән түгел ҡырҡ йәшен тултырған. Уның тәүге ғаиләһе менән бәйләнеше булыу-булмауы менән ҡыҙыҡһынам.\n- Хәҙер беҙгә бергә булыу мөмкин түгел инде, - тине ул, ауыр уфтанып. - Ҡатыным икенсегә кейәүгә сыҡҡан. Уртаҡ балалары бар, былай матур йәшәйҙәр, ти.\n- Үҙегеҙгә яңынан ғаилә ҡорорға кәрәк инде, ир кешегә яңғыҙ ғүмер итеүе ҡыйын бит.\n- Уныһы шулай ҙа ул. Әммә күңел ятҡан кешене ҡайҙан табаһың? Фәниәм алтын булған, ҡәҙерен белмәгәнмен. Бер ҡыҙға ышанып, ғаиләһеҙ ҡал инде. Ниңә шул саҡта ҡыҙҙың фатирына барғанмындыр... Йә, сәй эсергә ашхана бөткәнме? Шул ҡәһәрле көн бөтә яҙмышымды селпәрәмә килтерҙе. Эш хаҡын мул алдым, ғаиләмде ҡарайһы урынға шуның фатирына түләнем. Их, хаталаныу өсөн күп кәрәкмәй икән! Шул бәхетле көндәремде һағынам... - Әүхәт был һүҙҙәрҙе әйткәндә күҙҙәренән йәш бөрсөктәре тәгәрәне...


Бар көстө – экстремизмға ҡаршы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Бар көстө – экстремизмға ҡаршы\nБар көстө – экстремизмға ҡаршы 30.06.2015 // ---\nОшо көндәрҙә Салауат районының Малаяҙ ауылында экстремизмға ҡаршы иҫкәртеү кәңәшмәһе үтте. Унда республика Башлығы Хакимиәте етәксеһенең эске сәйәсәт буйынса урынбаҫары Максим Михайлов, Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы Дәүләт-конфессия мөнәсәбәттәре Советы рәйесе Вячеслав Пятков, Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғмәтуллин, Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты хакимиәте етәксеһе урынбаҫары Артур хәҙрәт Сөләймәнов, Рус православие сиркәүенең Нефтекама һәм Бөрө епискобы Амвросий һәм башҡалар ҡатнашты.\nЭкстремизм, тыйылған дини ойошмалар идеологияһы йәмғиәткә етди хәүеф менән янай. Был ағымдың маҡсаты – тыныслыҡты, берҙәмлекте боҙоу, йәштәрҙе аҙҙырыу. Кәңәшмәлә ошо яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшеүгә барлыҡ көстө йүнәлтеү бурысы ҡуйылды. Быға дәүләт власы һәм хоҡуҡ һаҡлау, көс структуралары менән берлектә традицион дини ойошмалар ҙа ҡушылырға тейеш. Күп милләтле республикабыҙҙа конфессия-ара мөнәсәбәт ыңғай баһалана, әммә радикализм, экстремизм күренештәре әленән-әле килеп сығып тора.\nБашҡортостан Прокуратураһы вәкиле Нәркис Алмаҡаев белдереүенсә, быйыл республикала хәүефһеҙлеккә бәйле закон боҙоуҙың ике меңдән ашыу осрағы асыҡланған, һөҙөмтәлә 300-ҙән ашыу кеше административ һәм дисциплинар яуаплылыҡҡа тарттырылған. Федераль именлек хеҙмәте идаралығы тарафынан былтыр Сүриә биләмәһендәге законһыҙ ҡораллы ойошма составында ҡатнашҡан 12 кешегә ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатылған. Халыҡ-ара эҙләүҙә – 20-нән 30 йәшкә тиклемге йәш-елкенсәк. “Хизбут әл-Таһрир”, “Имарат Кавказ”, “Орда” тигән экстремистик ойошмалар беҙҙең төбәктәргә лә үтеп ингән. Яҡташтарыбыҙ араһында ла Сүриәләге һуғышта ҡатнашыусылар бар икән.\nБашҡортостан Башлығы ҡарамағындағы Дәүләт-конфессия мөнәсәбәттәре Советы рәйесе урынбаҫары Азат Фәттәхов мәсет, сиркәү кеүек ғибәҙәтханаларҙы төҙөүгә бәйле ҡайһы бер ҡағиҙәләр тураһында һөйләне. Шулай уҡ, Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты Уставындағы үҙгәрештәргә ярашлы, хәҙер урындағы имам-хатиптарҙы баш мөфтөй үҙ бойороғо менән генә тәғәйенләй ала. Был иһә мәсеттәргә осраҡлы һәм аҫтыртын әҙәмдәрҙең килеп инеүен сикләй.\n– Беҙ экстремизмға, радикализмға, террорсылыҡҡа юл ҡуймаҫҡа тейешбеҙ. Бының өсөн барыбыҙға ла көстө бергә туплау мөһим. Диндарҙарға, уҡытыусыларға, урындағы үҙидара органдарына ла был йәһәттән ныҡлап эшләргә тура килер. Бигерәк тә йәштәрҙе күҙ уңынан ысҡындырмай, уларға дөрөҫ юл күрһәтеү зарур, – тине кәңәшмә һуңында Вячеслав Пятков.\nАвтор: Айҙар НОҒАМАНОВ.


Республика һуҡырҙар китапханаһы эшмәкәрлеге… - Юлдаш\nАвзалова Әлфиә Күбәләгем\nИдел - Мусин Илнур\nРеспублика һуҡырҙар китапханаһы эшмәкәрлеге…\nРеспублика һуҡырҙар китапханаһы эшмәкәрлеге… https://bash.news/yuldash/2388_respublika-hukyrzar-kitaphanahy-eshmekerlege\n“1935 йылда Өфөнөң һуҡырҙар ойошмаһы янында, бәләкәй генә бүлмәлә китапхана асыла. 1963 йылда уға айырым бина бүленә. 1986 йылда китапхана бөгөн эшләп килгән бинаға – Киров урамындағы 47 йортҡа күсерелә. Тәүге директоры - Юрий Эпштейн. Тап уның башланғысы менән һуҡырҙар китапханаһына республика статусы бирелә. 2015 йылда китапхананың оло юбилейын билдәләйәсәкбеҙ. Бөгөн китапхананы ҙур үҙәк тип әйтә алабыҙ. Өс филиалыбыҙ бар. Улар Бәләбәй, Белорет һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларында урынлашҡан, 49 китапхана пункты эшләй. Әле Рәсәй Федерацияһында ошондай 69 китапхана иҫәпләнә. Һәм улар араһында беҙ иң яҡшыларҙан һаналабыҙ. Шуны ла әйтеп үтәйем, беҙ бөтә төбәктәрҙәге китапханалар менән элемтәлә торабыҙ. Конференциялар, семинарҙар ойошторабыҙ. Беҙҙең берләшмә бик татыу һәм әүҙем.\nБөгөн уҡыусылар һаны 5 меңгә яҡын. 2012 йылда республиканың президент Грантына эйә булдыҡ. Бүленгән саралар ярҙамында балалар өсөн махсус бүлмә ойошторҙоҡ. Ул мөмкинлеге сикләнгән кешеләр өсөн уңайлы, мәҫәлән, тифлокомментарийлы фильмдар ҡарарға була.\n“Һөйләй” торған китаптар яҙҙырыу өсөн волонтерҙар талап ителә. Теләүселәр булһа беҙҙең китапханаға рәхим итһендәр. Адресыбыҙ, Өфө, Киров урамы, 47. Телефоныбыҙ: 273-62-38.\n2000 йылдан алып беҙҙең китапхана методик үҙәк булып тора. Кешеләргә ярҙам күрһәтә алыуыбыҙ менән ғорурланабыҙ. Республикала тифлоүҙәктәр асыла. Нефтекамала һәм Октябрьскийҙа бар ине. Яңыраҡ ҡына ошондай үҙәк Салауат ҡалаһында асылды. Халыҡ йөрөй. Унда төрлө белгестәрҙән, мәҫәлән, психолог һәм юристарҙан ярҙам алырға мөмкин. Күреү һәләтен юғалтыусылар яңғыҙ түгел икәндәрен белһен ине”...\n“Беҙҙең китапханала китап сығарыу секторы эшләп килә. Республиканың З. Биишева исемендәге “Китап” нәшриәте менән берлектә дәүләт заказы буйынса эш алып барыла, йылына 6 китап сығарабыҙ. Уларҙың өсәүһе башҡорт, өсәүһе урыҫ телендә донъя күрә. Урындағы авторҙарҙың әҫәрҙәренә өҫтөнлөк бирәбеҙ. Китаптар Брайль шрифында сығарыла. Был күләмле эш. Әгәр ябай китап бер томда булһа, Брайль шрифына күсергәс, ул 3-4 томға етә. Аудиотаҫмаларҙа һәм электрон сараларҙа “һөйләй” торған китаптар яҙҙырыу эше лә алып барыла. Үҙебеҙҙең ЛФК форматында база бар. Ул даими тулыландырылып тора. Базаға уҡыусылар беҙгә килеп тә инә ала. Шулай уҡ виртуаль рәүештә теркәү үтеп, ниндәй китап кәрәк, шуны үҙенә һаҡлап тыңлау мөмкинлегенә эйә.\nБөгөнгө көндә фондта 250 меңгә яҡын китап тупланған.\nБеҙ заман менән бергә атлайбыҙ. Үҙебеҙҙең сайт эшләп килә, яңыһын асырға торабыҙ. Әле тулыландырыу өҫтөндә эшләйбеҙ. Хәҙерге ваҡытта виртуаль хеҙмәтләндереү көнүҙәк булып тора. “Асыҡ мөхит”, “Китапхананы үҫтереү”, “Телде һаҡлау” программалары ярҙамында яңы компьютерҙар алабыҙ. Ҡорамалдар йыл һайын тиерлек яңыртылып тора. Әлбиттә, был ябай компьютерҙар түгел. Улар һуҡырҙар өсөн махсуслаштырылған программа менән алына. Ул ДЖАВС тип атала.\nҠыҫҡаса әйткәндә, беҙҙең китапхананың фонды төрлө мәғлүмәт һаҡлағыстарҙа тупланған. Китапхана процестары компьютер менән йыһазландырылған, локаль селтәр һәм веб-сайт эшләй. Күреү һәләтән юғалтҡан хеҙмәткәрҙәрҙең эш урыны тифло-ҡоролмалар менән тәьмин ителгән. Инвалидтарҙы хеҙмәтләндереү буйынса методик үҙәк булып иҫәпләнәбеҙ”.


СССР –ҙағы Ислам дине | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > тарих, риүәйәттәр, легендалар > СССР –ҙағы Ислам дине\n« Габделбари Исаев. Дини әсәрләр\nБайҙарға (Шәйехзада Бабич) (Ураҙа айы мөнәсәбәте менән) »\nҠайһы бер дин әһелдәре дингә ҡаршы булған замандарҙы иҫкә алыу гонаһ була тип әйтергә маташалар. Ысынында, үҙ ил тарихтарыбыҙҙы, башҡа йәшәйеш замандарҙы иҫкә алып һығымта эшләмәһәк беҙ үҙ аҡылыбыҙҙа булабыҙмы һуң? Ҡөръәндә лә бит ер, ил, шәхестәр, пәйғәмбәрҙәр, һәр быуындың, милләтең яҙмышы тарихе яҙылған бит. Тарихыбыҙҙың бер мәле динһеҙлек менән үтте тип, Америкала Амазонияла йәшәгән ҡырағай ҡәбиләләрҙе иманһыҙҙар тип, уларға ла ғәйеп тағайыҡ. Беҙ уҙған ғүмеребеҙгә әйләнеп ҡарамаһаҡ, гонаһларҙы иҫкә алмай тәүбә итмәһәк, фәрештә булып китәбеҙ түгелме? Тәҡдиргә риза булмай зарланабыҙ бит. Ожмаҡ төбәге булған Башҡортостанда йәшәүгә риза булмай, Ғәрәбстандағы сүллектә йәшәгән бедуиндәрҙең дөйәһенә ултырыға самалайбыҙ түгелме. Шул ғәрәптең ауыҙына ҡараһаҡ, иманыбыҙ арта имеш.\nАллаһ Тәғәлә беҙҙе совет заманында насар йәшәттеме? Динһеҙлек булдымы? Ул ваҡыттағы динлелекте һәм тәртипте бөгөнгө көн диненә һәм тәртибенә сағыштырығыҙ – кемдәр аҙып йәшәй? Ҡарттар тәсбих тартып зекерҙә ултырамы? Йәштәр ололарҙы хөрмәтләйме? Ҡатын-ҡыҙҙарҙа оялсанлыҡ һәм күркәмлек бармы? Хәҙерге көндә мәсеттәр төҙөү менән, халыҡ унда барып тулдымы? 30 йыл үтте диндең иркенәйеүенә, иман артымы? Дини фанатик йәштәрҙә әҙәп һәм әхләк бармы? Иман тигән нәмәне тик Ҡөръән уҡыуҙа һәм хәҙистәр ятлауҙа эҙләп, эргә-тирә яҡҡа тома һуҡыр булыу динлелегенде күрһәтәме? СССР тарихе динһеҙлек тарихы тип, кемдәрҙер Аллаһтан үтеп шул заман кешеләрен иманһыҙлыҡта ғәйепләргә тырышалар. Шул заман кешеләренең үлгән сағына тиклем арттарынан эйәреп, бергә йәшәп, һуңғы һулышына тиклем кем ҡарап торҙо? Диндә булған олатай-өләсәйеңде динһеҙлектә ғәйепләп, әлеге беҙ генә мосолман дине алып килеп, таратабыҙ тигән фанатик йәштәргә ҡушылаңмы?\nНиндәй генә политик стройҙар, ниндәй генә бөйөк илдәр үҙ хакимдәре менән булмаһын, улар ваҡыты менән ҡолауға һәм бөтөүгә дусар булалар. Тик Аллаһ Тәғәләнең Ислам дине һәр саҡ дауам итә һәм Ҡиәмәт көнөнә тиклем ҡаласаҡ. Әле бөгөнгө көндә һайлауҙарҙа 20 йылы буйы кешеләрҙе алдап хакимлеккә килгән стройҙың һуңғы тартылашҡанын күрәбеҙ. 20 йыл эсендә мәктәп –больництарҙы бөтөрөп, уҡыуҙы ла, дауаланыуҙы ла түләүҙе итеп, халыҡ байлығын тартып алып, тик айырым кешеләрҙе байыҡтырып, эшһеҙҙәр һәм хәйерселәр күбәйтеп, илебеҙҙә буржуаз-капиталистик строй барлыҡҡа килде. Ишетеп –күреп торабыҙ: ауыл кешеһе һуңғы һыйырын һуйып, дауаланырға бара. Ә өҫтә ултырғандар, миҫалға: сбербанк хужаһы Эльвира Набиуллина көнөнә 4.5 миллион аҡсаны эш хаҡы итеп, ә нефть хужаһы Сечин көнөнә 5.5 миллион аҡсаны кеҫәһенә һала. Был дөрөҫмө? Бына бындай сәйәсәт бөгөнгө көндөң кризисына алып килде. Әле кризистың башы ғына. Аллаһ Тәғәлә ошондай донъяның ошо сәйәсәте өсөн уға язаһын ебәрҙе. Кешеләр үҙ аңына килһен тип, фекер йөрөтөп, үҙ алылыҡҡа, тирә-яҡ мөхиткә күҙ һалырға, йәшәйештең ысын мәғәнәһенә эйә булһындар тип, был фани донъя алдаҡсы тормош тип киҫәтә. Хатта аҡса йыйған байҙар һәм ил баштары ла был донъяға хужа түгелдәр тип, уларҙың меҫкенлеген күрһәтә.\nИл башы тырышып-тырмашып Конституцияға үҙгәрештәр индереп, хатта Аллаһ һүҙен ҡушып, әлеге тағы монархия индерергә тырышып, батша булып тағы ике срок ултырырға уйлай. Улар Конституциянан сығып эш иттәләрме? Ер бөтә байлығы менән халыҡты итеп яҙылған, шунан һеҙгә иң бай ил булған Россиянан бер тин өлөш төштөмө? Конституцияны боҙоп, үҙ файҙаларына ҡанундар сығарып, түрәләр һәм байҙар ғына байыҡтылар. Әле көндә аҫтағы ярлы-аслы халыҡтың хәлен күрмәй байҙарҙы яҡлаған сәйәсәт алып барыусыларҙы маҡтап дан-мәдхия уҡыусы интелегенцияны ла күреп-ишетеп торабыҙ. Улар теш-тырнаҡтары менән әлеге стройҙы яҡлар, әммә икенсе берәй партия килһә, шуларға һеләгәйҙәрен ағыҙып, табандарын яларҙар. Партия билеттәрен соҡоп сығарырҙар, былар ике йөҙлөләр, һатлыҡ йәндәр, аҡса-власть өсөн илен һатырға тороусылар. Үҙ халҡы өсөн тырышмаған, тик үҙ кеҫәһен ҡайғыртҡан әҙәм аҡтыҡтары.\nЙәш быуынға тейешле тарихы мәғлүмәт бирмәй, сит ил империяһы базаһына ҡоролған уҡыу программаһы менән үҫеп килгән йәш быуын ағыулана. Бәхетте тик аҡсала һәм матур тормошта ғына һүрәтләп, кешеләрҙе аҙырыусы матбуғат сараларыла шул заказды үтәй. Һуңғы арала был хөкүмәт власть коммунистәргә эләгә тип, уларға һәм дингә ҡаршы пропаганда алып бара. Миҫалға: тарих хәлен белмәгән әлеге йәш быуынға «Зулейха открывает глаза» тигән фильмдә башҡорт-татар мосолмандарының яман булып, ҡатындарын һәр саҡ туҡмап, типкеләп-көсләп йөрөткәндәр тип һүрәтләй, урыҫтар ғына был ҡатындарға һөйөү һәм бәхет алып киләләр имеш. «Зөләйха күҙҙәрен аса» фильмының икенсе серияһын ҡарағанда шуға иғтибар иттегеҙме? Себергә оҙатылғандар араһында, уларҙы барлаған исемлек уҡылғанда хәҙергә һәм элекке мөфтийҙәр списогы: Тәлғәт Таджетдин, Рауил Ғәйнетдин, Ғүмәр Идрисов, Шиһабетдин Мәржәни, Ғәбдессәләм Ғәбдерәхимов, Мирсәйет Солтанғәлиев һәм башҡаларҙың исемдәре бар. Сәйәси тотҡондар исемлегенә был шәхестәр нисек эләккән? Был кемдең шаярыуы? Был бөгөнгө власть, беҙҙең урынға икенселәр килһә һеҙҙе элекке совет заманы осорондағы һымаҡ репрессия яһап ҡыуасаҡтар тимәкселер тип, халыҡ аңын томаларға тырышамы әллә? Йәш быуынға ул СССР тураһында бер нәмә лә ишеттерергә теләмәйҙәр. СССР һүҙен ишеткәнегеҙ бармы һуң? Хатта 9 май Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү көнөнөн 75 йылдығы ғына тип, ә ошо Еңеүҙе Бөйөк СССР-ҙың төрлө милләт халҡы еңде тип әйтмәйҙәр бит! Бар мәғлүмәтте асып ҡарағыҙ, ысынында СССР еңде тип бер ерҙә лә уҡымаҫһығыҙ! Яйлап кешеләрҙе ҫеңмай итеп тарихты онотороп капиталистик дәүләт төҙөргә теләйҙәр ахыры, уҡыған йәш быуын бер ергә лә эшкә урынлаша алмай, тик түрә балалары ғына грант һәм льготалар ала алалар. Халыҡты ике класска — байҙарға һәм ярлыларға бүлделәр. Халыҡты ҡол итергә уйлайҙар.\nХалыҡтың башын бутап, үҙ тарихтарынан яҙҙырып, бөгөнгө гәзит-журналдарҙа патриотик, илде һөйөү, йәштәрҙә тәрбиәләү юҡ. Эшкенмәгән кинофильмдәре менән халыҡты әүрәтеп, байҙарҙың тормошона, ҡатын-ҡыҙҙарҙың мөхәббәт ярыштарынан илап ултырһындар өсөн генә, ә асыҡ, аныҡ тормошто күрһәткәндәре юҡ. Һәр бер кино ла ирҙәр бисәләрен, бисәләр ирҙәрен алмашыуы бара. Бында кеше күңеленә аҙғынлыҡ һалына, ир-менән ҡатындың бер-береһенә тоғролоғон емереүгә ҡуйылған юл был.\nИмеш, был фильмдәлә мосолман ҡатындарының яҙмышы ауыр булған. Башҡорт ҡатындары иҙеүҙә йәшәһә ирҙәре менән Наполеонға ҡаршы яу сапмаҫ ине, уҡ-һаҙаҡ алып бер үҙҙәре ҡаҙаҡтарға ҡаршы тормаҫ ине, динең яҡлайым тип, тереләй утта янмаҫ ине. 15 ҙур республикаларҙы берләштергән, 100 ашыу милләтте һыйғыҙған СССР заманында бысратырға маташалар. Атеистар әлеге был стройҙа юҡмы әллә? Һәр бер стройҙа бар улар. Бөгөнгө көн түрәләре лә муллаларҙы ҡыҫып, үҙҙәренә кәрәк указдар биреп маташалар. Хатта документ-уставтарын тартып алып, мәсеттәр һеҙҙеке түгел тип йөрөмәйҙәрме? Ана шул тарихты онотороу арҡаһында динебеҙҙә йәштәр араһында сәләфит-вахаббизм барлыҡҡа килде. Был йәштәрҙә патриотизм юҡ, ер-һыуҙы һөйөү юҡ, өлкәндәргә хөрмәте юҡ – тик Ислам фанатизмы ғына бар. Бөгөнгө көндә илебеҙ менән идара итеүселәр шуларҙы үрләтеп мосолмандарҙы ике ҡапма-ҡаршы торған төркөмгә бүлде. Улары 1990 йылдар аҙағында, 2000 йыл баштарында балалар менән ҡуша мәктәп, ауырыуҙар менән бергә больництарҙы һәм халыҡ йәшәгән өйҙәрҙе шартлатып йөрөгән вахаббиттәр менән ғорурланығыҙ тип, мәсеттәрҙә вәғәздәр һөйләй башланы.\nИман (вера) менән сәйәси ҡараштар (политик, политические убеждения) нимә менән айырыла? Иман ул Аллаһҡа, фәрештәләренә, китаптарына, пәйғәмбәрҙәренә, Ахирәт көнөнә, тәҡдиргә ышаныу. Аллаһҡа ышанып сәйәси ҡараштарын төрлөсә булыуы мөмкин, миҫалға донъяға коммунистик (соцалистик, либераль, демократик һ.б.) ҡарашта булып, шул уҡ ваҡытта Аллаһҡа иман килтереүселәр күп. (Вера не нуждается в аргументах и доказательствах, а убеждение возникает на них и требует их). Ислам диненең алдынғыһы булған Гейдар Джемальды алайыҡ, Сауд Ғәрәбстанының вахаббизм идеологияһына ҡаршы булып шул уҡ ваҡыта сәйәси ҡарашы коммунистәргә яҡын, ул яҙғандарынан: «Коррупционность власти, абсолютное отсутствие модернизации, явная несправедливость общественной, политической, социальной жизни. То есть, как и в 15-16 веках, до прихода просветительства социализма в марксистском, скажем, обличье, до этого все протестные движения в истории были всегда в религиозной форме. То есть религия – основа протеста. Этот связано со всей историей Пророков, и мессия Ииса, которого христиане именуют Иисусом Христом, он был концентрацией центра протеста, прежде всего, против несправедливости Римской империи, которая была тотальным, страшным молохом. Моисей, Мусса – тоже возглавлял протест против фараона и фараон стал символом такой земной брутальной несправедливости. Словом, религия всегда являлась базой для борьбы против власть имущих, она и сегодня таковая».\nҺин дин әһеле икәнһең – халыҡҡа хаҡлыҡты күрһәт, Ҡөръән аяттарының хаҡлығына таян, пәйғәмбәр сөннәтенә таян, мәжлестә бит һыйпап ултырма. Христиандарҙың Библияһында нимә тип әйтелә: «Дай деньги взаймы и властвуй над ними» , тигән. Ана шулайтып халыҡты бурысҡа — кредитка батырып, уларҙы ҡол иттеләр, байҙар байыҡты.\nИслам диненә тоғро ҡалып илебеҙҙең киләсәге өсөн көрәшкән шәжестәр аҙмы ни? Атай-олатайҙарыбыҙ илебеҙ кире буржуй-капиталистәр ҡулына эләкһең тип, миллионлаған ҡорбан бирҙеме әллә? Ошо илдә беҙҙең балаларыбыҙҙың киләсәге ҡараңғы бит! Тарих төпкөлөнә төшөп үткән замана ла булған, дингә ҡағылышлы ваҡиғаларҙы ҡараштырайыҡ.\nБөгөнгө көндә Рәсәйҙә 1917 йылда булған Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы менән Николай II самодержавиены ҡолатыу дөрөҫ булмаған тип аҡланыуҙарҙы күбегеҙгә ишетергә тура килә. Мәғәнәһеҙ Николай II –ҙың Германияға алып барған һуғышы, ил менән идара итә алмауы, кризис башланыуы, аслыҡ, митинг, демонстрациялар, һуғыштан арыған армия ошо революцияға килтерә лә инде.\nОктябрь социалистик революцияһы, Рәсәйҙә 1917 йылдың октябрендә (яңы стиль буйынса — ноябрь) башҡарылған һәм бөтә донъяның артабанғы тарихы барышына йоғонто яһаған ХХ быуаттың иң ҙур сәйәси ваҡиғаларының береһе. Революция һөҙөмтәһендә Рәсәйҙә Граждандар һуғышы башлана, Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатыла һәм власҡа Советтарҙың II Бөтә Рәсәй съезы тарафынан ойошторолған хөкүмәт килә, делегаттарҙың күпселеген большевиктар (РСДРП(б) һәм уларҙың союздаштары — һул эсерҙар тәшкил итә. Һул эсерҙарға ҡайһы бер милли ойошмалар, меньшевик-интернационалистарҙың ҙур булмаған өлөшө теләктәшлек белдерә. 1917 йылдың ноябрендә яңы хөкүмәтте шулай уҡ крәҫтиән депутаттарҙың ғәҙәттән тыш съезының күпселеге хуплай.\nБыл хаҡта 1916 йылда «Ғәлиә» мәҙрәсәһен тамамлаған Шәйехзада Бабич февраль революцияһын ҡаршылап, батша тәхете ҡолатылыуын, иҙелгән милләттәргә азатлыҡ килеүен тәбрикләп шиғырҙар яҙа. «Хөр милләт» исемле газета сығарыуҙа, демонстрацияларҙа ҡатнаша.\nҺуғарылды ҡара ҡан менән,\nСыҡтыҡ ҡара көстән – ҡанды эскән,\nҺуғарылһын инде йәм менән.\n«Ҡураҡайға», 1918 йыл.\nБатша тәхете ҡолатылыу менән Россияла милли хәрәкәт айырыуса көсәйеп китә. Был осорҙа башҡорттар араһында ла ер һәм милли азатлыҡ өсөн көрәш киң йәйелә, Башҡортостан Россияла милли көрәштең иң ныҡ ҡыҙған урындарының береһенә Зәки Вәлиди етәкселегендәге башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте илдәге был ҡуҙғалыштарҙың иң ныҡ ойошҡан, авангардта барған көстәрҙең береһенә әйләнә. Башҡорт халҡы үҙенең быуаттар буйына яҡлап килгән изге талаптарын ҡулына ҡорал тотоп яуҙарға күтәрелә.\n1917 йылда ойошҡан башҡорт милли хәрәкәтенең тамырҙары быуаттар дауамынан килгән күтәрелештәргә барып тоташа һәм уларҙың барыһының төп талабы — ер мәсьәләһе, Башҡортостандың азатлығы мәсьәләһе ине. Ерҙәрҙе талау, милли иҙеү Бабич күңеленә әсә һөтө, сәңгелдәк йыры менән һеңешкән аяныс хәҡиҡәт ине. 1917 йылда ер мәсьәләһе ҡабырғаһы менән ҡуйылған саҡта Бабичта был тема бигерәк тә көслө яңғыраны. Ерһеҙ азатлыҡ юҡ. Ерһеҙ азатлыҡ булмаған кеүек, тигеҙлек, ирек тураһында уйланыуҙарҙың ер образына килеп тоташыуы тәбиғи ине. «Тупраҡ алһаҡ, ҡалабыҙ, бүтәнсә юҡ сарабыҙ», — ер тураһында шалтырауыҡ һүҙҙәр ҡысҡырмайынса, шағир бына шулай асыҡ итеп әйтте.\nМилләттең йәшәү нигеҙе — ошо ғәзиз ерҙе яҡлап ҡалыу өсөн көрәштә шағир Бабичтың иңенә яугирлыҡ бурысы ла өҫтәлде һәм ҡанлы яуҙарҙа, утлы алыштарҙа ул ауыр юлдар үтә, бик күпте кисерә. Шағир һәм яугир булыу беҙҙең халыҡта бик борондан килә, һәр хәлдә беҙ белгәне Салауаттарҙан алып Мостай Кәримдәргә килеп етә. Башҡорттоң бөйөк улы Зәки Вәлиди ҙә ғалим һәм яугир.\nБабичтың шағирлығы хоҙай тарафынан бирелһә, яугирлығы зарураттан килгән. Туған милләте азатлыҡ өсөн изге көрәшкә күтәрелгәндә Бабич шиғырҙары кешеләрҙе рухландырыусы оран булды. «Сәсәнмен тип кем әйтмәҫ, яу килгәндә өнө юҡ» — тигәндәр борон. Милли күтәрелеш ваҡытында Бабич үҙендә тағы ла ҙурыраҡ яуаплылыҡ тойҙо, дәһшәтле ваҡиғалар уның өсөн һынау ғына түгел, ҡәләмен үткерләүсе сар ҙа булды. «Йәш Башҡортостан» китабына «Ҡурайҡайға», «Башҡортостан», «Салауат батыр», «Көтмәҫтән» кеүек һәр юлынан тыуған ер рухы бөркөп торған шиғырҙар тупланғайны.\nКүпме йәһәннәмдәр аша үткән башҡорт ғәскәрҙәре 1919 йылдың 18 февралендә ҡыҙылдар яғына сыҡты. Ошо ваҡытта Бабич «Большевиктар менән килешеү туралы башҡорт халҡына көйлө хитап» тигән оҙон шиғри өндәмәһен яҙҙы. Әҫәр листовка рәүешендә баҫылып, ғәскәрҙәргә, ауылдарға таратылды...\nБайрамҡаең, башҡорд, ҡотты булһын,\nШатлыҡ менән тулһын йөрәгең,\nБер Аллаңнан һора: изге көндә\nҠабул ҡыл, тип, башҡорд теләген!\n«Байрам», 1918 йыл.\nХалыҡ бик көтөп алған был Октябрь революцияһын. Хатта дин әһелдәре һәм беҙҙең мосолман халҡы ситтә ҡалмаған. 1975—1980 йылдарҙа Өфө диниә Назаратында мөфтий булған Ғәбделбарый Исаев хәҙрәт яҙған хәтирәләрҙән аҫтағы өҙөк:\nТөркөстандың генерал — губернаторы Гофман (!) тарафынан 1869 йыл 24 октябрь айында Сәмәрканд мәсетенән алынған Ҡөръән мөсхәфе (китабы) Петербург китапханаһына тапшырыла һәм шунда һаҡлана.\n1917 йылдағы октябрь айы болғанышынан һуң батша хөкүмәтен йөҙ түбән килтергәс һәм айырым мосолман ғәскәре төҙөлгәс, мөфтий Ғәлимжән әл-Баруди һәм Назараттың бөтә ағзалары Народный комиссариатҡа был Ҡөръән китабын кире ҡайтарырға тип мөрәжәғәт итәләр. Был эштәр башында — мосолмандар ғәскәре Шура Комитет башында Әхмәт Салихов, Усман Тоҡумбаев һәм мөхтәсиб Исхаҡов (Петербург имамы була ул ваҡытта). 1917 йылдың декабрь айында халыҡ комиссариаты рәйесе Владимир Ильич Ленин Ҡөръәнде бирергә ҡарар итә. 1918 йыл 8 ғинуарында Петербургтан телеграмма килә. Шунан Петербург китапханаһындағы Ҡөръән китабы мосолман ғәскәре ҡулына тапшырыла һәм ҡарауыл аҫтында һаҡлана. Өфөгә оҙатыу тураһында телеграм бирелде тип яҙыла. 1918 йыл 19 ғинуарында адмирал Исхаҡ Ибраһимов һәм Ғәлләм Маҡсудовтар етәкселегендә 29 һаҡсы менән айырым вагондарҙа Өфөгә ҡайтаралар. Өфөлә ҙур әҙерлек менән барлыҡ Назарат хеҙмәткәрҙәре, ҡала мәхәллә имамдары, мәҙрәсәи Ғалиә, мәҙрәсәи Ғосмания, мәҙрәсәи Хөсәиниә мөдәрристәр һәм талибтары ҡатнашалар. Өфө ҡалаһының мосолмандары ҡатнашалар. Был көндө оло байрам итеп демонстрация яһап, «Аллаһу Әкбәр» тип, тәкбир әйтеп ҡаршы алалар.\nКүп йылдар буйы үҙ ихтыярҙары булмаған мосолмандар бөгөн революцияның хөрмәтле булған тигеҙлек-азатлыҡ нигеҙендә һәм ҡурҡыуһыҙ вокзалда поезд килгәнен ҡысҡырып тәҡбир менән ҡаршы алалар. Шул ваҡытта майҙанда миллионлаған мосолмандар алдында мөфтий Ғәлимжән әл-Баруди оло сығыш яһай. Дәүләтебеҙҙең бөтә милләттәргә тигеҙ хоҡуҡ биреүе, дәүләтебеҙҙә диндәр араһында айырма юҡлығы һәм дин тотоуҙа һәр кем ирекле булыуы, дәүләтебеҙҙең бөтә ер йөҙөндә тыныслыҡ татыулыҡ-дуҫлыҡ, берҙәмлек ижтиһад итеүе тураһында һөйләй һәм Ғосман мөсхәфен (Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләмдең сәхәбәһе Ғосман (Усман) хәҙрәт тарафынан урта Азияға килгән сәхәбәләргә биреп ебәрелгән Ҡөръән китабы) мосолмандар ҡулына ҡайтыуын иғлан итә. Хәҙер ҙә араларҙа хөкүмәтебеҙҙең ярышына зыян килтерергә тырышыусыларҙың барлығын белдерә һәм һәр бер мәхәллә имамдарына совет дәүләтенең дөрөҫ юлдан барыуы тураһында халыҡ-ара вәғәздәр һөйләргә дәүләтебеҙҙең ярышына ҡаршы хәрәкәттәргә ҡәтғи саралар күрергә тип һөйләй. Һәм был мөрәжәғәт һәр бер мәхәллә имамдарына таратыла. «Әд-дин вәл-әдәб» журналы бында яҙылған.\nМөсхәф Ғосмани вокзалдан Диниә Назаратына тиклем күтәреп алып килеүендә юл буйында барлыҡ урамдарҙа тәҡбир менән ҡыҙыл әләм (красногвардия) менән истиҡбал иттеләр, оло азатлыҡ байрамы яһалды. Беҙгә лә был тантаналы байрамға ҡатнашырға насип булды. Шул ваҡыт мин Ҡөръән хифз ҡылған инем, Ғәлиәгә уҡырға ҡайтҡан инем.\nКитаптың һәр бер бите ҡаралып комиссия тарафынан акт төҙөлөп, Туркестанда ваҡытында күп кенә биттәренең юғалғаны белдерелде. Мөсхәф 353 бит итеп тәсдиҡ ителде. Был турала акт бар ине, ләкин хәҙерҙә юҡ.\nҺуңғы дәүерҙә 1923 йыл Үҙәк Диниә Назаратының ғөләмәләре (дин әһелдәре) менән итиикяф мәжлесе булдырып, был мөсхәф Афған иле аша Ғәрәбстанга ҡайтарырға тигән ҡарар сығарыла. Комиссия төҙөп, поезд менән Ташкентҡа оҙатырға ҡарар ителә. Комиссияға 4 кеше тәғәйенләнә. Хәтеремдә ҡалғандарҙан береһе Ғатаулла Ермиев булғандыр, икенсеһе Ғосман Сөләймән улы һәм башҡалар. Был юлы аша Куйбышев аша мөсхәфте алып китергә булалар. Ҡөръәнде оҙатыуға шул сәбәп булды: 1923 йылда Афғанстандың Аманиллаһ хан Совет дәүләтебеҙгә килеп, баш ҡала Диниә Назаратының мөфтиҙәре-ҡазыйҙары белән осрашып, Аманиллаһ хан Совет дәүләтендә мосолмандарҙың ирекле булыуы һәм бөтә халыҡты тигеҙ ҡарауы, бөтөн милләт, синыф тигеҙ хоҡуҡлы булыуы хаҡында һәм беҙҙең хөкүмәт берҙән ысын яҡын дуҫ булыуҙы белдереп сығыш яһай. Был сығыш Астраханда һәм Өфө мәсетендә яһала. Беҙгә был мәжлескә ҡатнашырға тура килде, сөнки мин йәш кенә бер Ҡөръән хафиз инем һәм мәжлес асҡанда беҙ тиләүәт Ҡөръән ҡылдыҡ, әлхәмдүлиллаһ. Бынан һуңғы ваҡыттарҙа мин Назараттан йыраҡ бер ҡырҙа имам булып торҙом. Был турала ниндәй әүәл -хәлдәр булыуы тураһында хәбәрем юҡ, ләкин шул мөсхәф Ғосмани Ташкентҡа барғанда алгырлана (туҙырырға юл ҡуйыла) һәм файҙа булғандан белеүсе булмай ҡала. Фәҡәт шуны мөфтий Ғабдрахман Рәсүли һөйләне: Мәркәз Назараты дүрткә бүленеп Ташкент Назараты тәшкил ителеп, Ишан Бабахан хәҙрәттәре Урта Азия һәм Ҡаҙаҡстан мөфтийе итеп тәғәйенләнә. Бына шул ваҡытта ошо мөсхәф Ғосмани үзбәк таифәсенән берәү Назаратҡа тапшыра.\nҒәбдерахман Рәсүл был мөсхәф Ғосмани — юғалған мөсхәф, быны мосолмандар ҡәҙер итә алманы тип, 1947 йылда Ташкент музей-ханаһына тапшыра. Был — Ғәбдерахман Рәсүлиҙең һөйләгән һүҙе. Хөжәт күрмәнем, хәҙер ҙә күрелмәй, сөнки Диниә Назаратының хозурынан мин 1956 йылда киттем. Ошо 20 йыл эсендә Назараттың ҡиммәтле хөжжәләре бөтөнләй юғалып бөткән.\nМинең был мөсхәф Ғосмани тураһында яҙыуымдың бәғзе берҙәре — үҙем ишеткәнемдән, хәтерҙә ҡалғандарҙан, бәғзе берҙәре төрлө газет — журналдарҙан ҡарап һәм бәғзе тарих китаптарынан ҡарап яҙылды. Бигерәк тә бөйөк тарихсыбыҙ мөфтий Ризаетдин Фәхретдиновтың мәғлүмәттәренән алынды. Ләкин мин шуны дөрөҫләйем, был — хаҡ һәм тарихи булып ҡалырға тейешле хәҙерҙә мөсхәф Ғосмани Ташкент музей-ханаһында бик хөрмәт һаҡлана. 1976 йылда барып күреү насип булды.\nХәҙерҙә Диниә Назараты хозурында һаҡлана торған бер вараҡа мөсхәф тураһында ошбу мәғлүмәтте бирәм, тип яҙған.\nОктябрь революцияһынан һүң Ислам динебеҙ юғалдымы һуң? Граждандар һуғышы, һул эсерҙар, милли ойошмалар, меньшевиктәр, махновсылыр һәм башҡа күп партиялар араһындағы тартҡылашыуҙар Рәсәйҙе нимәгә алып килер ине? Бар нәмә был донъяла Аллаһ рөхсәте менән эшләнелә һәм коммунистәр өҫтөнлөк алалар. Шулар арҡаһында ҙур бөйөк ил СССР барлыҡҡа килә. Ана шул бөйөк күп милләтле илдә СССР-ҙа беҙ тыуҙыҡ, үҫтек, белем алдыҡ, шул ил биргән ғүмер-тәрбиәбеҙҙә йәшәйбеҙ әле. Ерен, илен һаҡлап беҙҙең тыуған ерҙе дошмандарға бирмәй миллионлаған ҡорбанға дусар булды. Тыуған илде һаҡлап ҡалды. Ә беҙ бөгөн ул ил динебеҙҙе бөтөрҙө тип, әйтергә маташабыҙ. Өҫтә яҙым бит, бер кемдә, бер илдә Аллаһ динең бөтөрә алмай тип, был тәҡдир, был һынау. СССР ваҡытында бар нәмәлә ғәҙелек булманымы? Тик һуңғы ваҡиғалар: әлеге бюрократия, номенклатура, кумовство, коммунист итеп теләһә кемде алыу, ошаҡ-ялған, афған һуғышы, динде ҡыҫыу, бигерәктә сит ил ҡыҫылышы эшмәкәрлеге был илде бөлгөнлөкә төшөрҙө.\nБик ҙур патриотик тәрбиә биреп, илде һөйөү тойғоһо биреп, халыҡтар дуҫлығы булдырып, өлкән-кеселәрҙе хөрмәт итергән, ғәҙел ил булды ул СССР. Әлеге Ҡөръәндә әйтелгән Аллаһ һүҙҙәренә тура килеп ҡоролған ил һымаҡ булды. Ғәрәпстан яғынан килгән шәйех СССР Конституция менән танышҡас, аптырап бындағы ҡанундар Ҡөръәндән һәм пәйғәмбәребеҙ хәҙисенән алынған тигән. Ислам социализмы һәм коммунистәр социализмы менән береш тигән мәғлүмәтте интернеттә таба алаһығыҙ. Тик ни эшләп ерҙә, йәки берәй илдә социализм мәңге урынлашмай тиһәһегеҙ, быға Аллаһ Тәғәлә әгәр бөтә кешеләрҙә бай булһалар – уларҙа мәрхәмәтлек, рәхимлелек, ҡыҙғаныу, йәлләү һәм башҡа изге тойғолар булмаҫ ине тигән. Булған ул бай илдәр, барыһы ла алтыны ла, ризығы ла киң булған, улар шуға шашып беҙ бай һәм туҡ, беҙгә Аллаһ кәрәкмәй тигәстәр, Аллаһ Тәғәлә уларҙы юҡ иткән.\nАҫта дауам итеп СССР осорондағы тарихты уҡыһаҡ, бөтә ҡатлам, хатта милләттәрҙә репрессияға эләккән. Ул йылдарҙа дин әһелдәре, йәки Ислам дине генә ҡыҫылыуға дусар булған тип әйтеү дөрөҫ булмаҫ. Был донъяла саң бөртөгөлә ергә Аллаһ Тәғәләнең рөхсәте менән төшә, һәр нәмә Уның ризалығынан эшләнә, үлем үә тыуыу Унан, замана ваҡиғаларына зарланабыҙ икән, Аллаһтың тәҡдиренә, ваҡытына ҡаршы сығабыҙ, (ваҡытҡа зарланмағыҙ, тип, Ғаср сүрәһе быны аңлата) Уның һынауына риза түгелбеҙ, ә кем бәләгә зарлана, уның артынан икенсе бәләһе килә. Шуға ла улар заманын коммунистик стройға япһармайыҡ. Дини белемгә Ҡөръәнгә нығыраҡ иғтибар итһәк, һәр яуап унда бар.\nҠөръән — һәр мосолман өсөн ислам тураһында төп белемдәрҙең сығанағы. Мәғлүмәттәргә ҡарағанда, һәр бер мосолмандың, йәғни шәхестең Ҡөрьәнгә йөҙ тотоуы 1910—1920 йылдарҙа башлана. Моның сәбәбе Муса Бигеев (1973—1959), Зыяитдин Камали (1873—1942), Борһанетдин Шәрәф (1883—1942), Мөхәммәд-Садиҡ Иманҡолый (1870—1932) кеүек билдәле дин әһелдәренең, бер-бер артлы, Волга буйы төрки телдәге Ҡөръән тәржемәләрен сығарыуы, Ҡөръәне шул рәүешле үҙ итеү османлыларҙағы бер тигеҙ хәрәкәт менән яҡынса бер үк ваҡытта бара. Һәм был процесс үҙ тамырҙары менән иң беренсе исламдың дәүерҙәренә, мосолмандар алып барған бәхәстәргә барып тоташа. Ул заманда дин әһелдәренең бер төркөмө Ҡөръәнде туған телдә уҡыуҙы хуплап сығалар (йыш ҡына һүҙ фарсы теле хаҡында бара). Һуңыраҡ, халыҡ араһында дин таратыу мәсьәләһе, нигеҙҙә, сиселгәс, Ҡөръән теленә бындай ҡараш маргиналь булып һанала башлай. Милләтселек һәм тел мәсьәләһенә фекерҙәр үҙгәртеү тәржемә итеү идеяһын тағы бер ҡат торғоҙорға мәжбүр итә. Тел мәсьәләһе тигәндән, бында төрки әҙәби теле лә (уны алынмаларынан арындырып, ябай халыҡҡа яҡынайтыу), изге Ҡөръән теле лә күҙҙә тотола. ХХ быуаттың тәүге утыҙынсы йылдарында Ҡөрьәндең иң түбән уҡый-яҙа белгән кеше лә уҡып аңлай алырлыҡ нөсхәһен булдырыу маҡсатынан эш башҡарыла. Ләкин төрлө тарихи ваҡиғалар сәбәпле, Россия империяһының — һуңғы, Советтар осороноң беренсе йылдарындағы Ҡөръән тәржемәләре йә онотолоп, йә репрессиялар ваҡытында юғалып ҡалалар, үҙ уҡыусыһына барып ирешмәйҙәр.\nСталиндан һуңғы осорҙа рәсми исламды, мөфтиәттәр эсенә индереп, институтлаштырыу совет мосолмандар өсөн Ҡөръән тәржемәһен дауам итеүгә стимул бирә. Беҙгә был осорҙа башҡарылған ике туп-тулы Ҡөръән тәржемәһе мәғлүм.\n1956—1967 йылдарҙа Ленинград ҡалаһы имамы Ғәбделбарый хәҙрәт яҙмаларында:\nБилгеле, йәш Совет хөкүмәте ислам диненә башта уҡ һөжүм итмәй, үҙ көсөн башҡа өлкәләрҙә лә ҡуллана. Әммә тора-бара дин тотҡан кешеләрҙең, ислам диненә өйрәтеүселәрҙең яңы заман дошмандарына әйләнеүҙәре асыҡлана. Илебеҙҙә дингә һәм ирекле фекер йөрөтөүгә ҡаршы репрессияләр, халыҡҡа һөжүм башлана. Иң тырыш һәм аҡыллы шәхестәр йә юҡҡа сығарыла, йә Ватаныбыҙҙан китәргә мәжбүр ителәләр.\nБыл ауыр хәлдәр тураһында Ғәбделбарый хәҙрәт үҙе лә яҙа, әммә яҙмаларында нәфрәт түгел, ә ҡайғы, хатта ниндәйҙер оптимизм, киләсәккә ышаныс хисе тойомлана: Бер төрлө төҙөлөштән икенсе төрлө төҙөлөшкә күсеү өсөн күп көстәр кәрәк һәм ҡорбандар ҙа булыуы мөмкин, сөнки ауыр тормош булһа ла, әҙәм балаһы һыуға ҡунған, ҡанына шул һеңгән булыу сәбәбендә уны ҡандан сығарып яңы фекер индереү өсөн көрәш-ҡорбанһыҙ булмайҙыр. Беҙҙә ошо компанияға тура килеп, 1929—1930 йылдарҙа бер аҙ ауырлыҡ күрергә тура килде тип яҙа.\nҒәбделбари хәҙрәт ғүмеренең беренсе дәүеренә, ул осорға бәйле тарихи факттарға күҙәтеү яһағандан һуң, бындайыраҡ нәтижәләр сығарырға була. Беренсенән, граждандар һуғышына, аслыҡҡа һәм башҡа күп төрлө ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, инҡилабтан һуң да төрлө мосолман ауылдарында дини тәрбиә биреү процессы туҡтамаған. 1920 йылдарҙа сит илдәргә, Бохараға йәки Мисырға (Египет) бармайса ла, урындағы ғалимдәрҙән белем алып булған, Диния Назараты лә имамлыҡҡа указдар биргән.\nБеҙ танышҡан сығанаҡтарҙа Ғәбделбари хәҙрәт «яңы тормош төҙөү» процессын шыма ғына барған итеп тасуирлай. Нисек тә хәҙерге тарихи әҙәбиәттә тыуған ил һуғыштарының икеһе араһындағы ваҡытты ҡара итеп күрһәтеү, милләткә һөжүм яһау, китаптарҙы яндырыу, ислам динен юҡ итеү осоро итеп ҡарау киң таралған.\nҒәбделбари хәҙрәт, яҡшылыҡҡа өмөт итепме, ислам диненең үҫешенә ышаныпмы, Назаретта ҡыйын хәлдәр булған, низағтар тураһында яҙмай. 1970 йылдарҙа ул «Яңы төҙөлөш ҡорбанһыҙ булмай», — тигән һүҙҙәр яҙып ҡалдыра. Бында, әлбиттә, хәзрәтнең «торғонлоҡ» осоро күҙлегенән фекер йөрөтөүе асыҡ булһа ла, был һүҙҙәр айырым әһәмиәткә эйә. Улар тарихыбыҙҙа Совет осороның ролен икенсе төрлө күҙалларға мөмкинлек бирә. Был осорҙоо, ысынлап та ла, бары юғалту-ҡайғынан торған осор булараҡ, бер яҡлы ғына баһалап ҡарарғамы? Ғәбделбарый хәҙрәттең был тормош юлы һорауға яуап булып тора.\nУл яңы торғоҙолған Диниә Назаратында эшләй башлай һәм 1948 йылда Уфала мосолмандар съезында ҡатнаша. Ул ваҡыттағы һирәк фоторәсемдәрҙә беҙ большевиктар һөжүменән һуң иҫән ҡалған дин әһелдәрен күрә алабыҙ. Һуғыш ҡыйынлыҡтарынан һуң да мәсеттәрҙә ябай халыҡ күпләп йыйыла. Дин әһелдәренең күпселеге, һуғыш бөткәндән һуң, бигерәк тә Сталин үлгәндән һуң, ҡалаларға күсә һәм унда йыш ҡына йәшерен рәүештә иман һабаҡтарын уҡыталар.\n1953 йылда беренсе мәртәбә хажға барып, бер нисә йыл Өфө шәһәрендәге 2нсе һанлы «Зират» мәсетендә имам-хатиб вазифаһын иткәндән һуң, 1956 йылда Ғәбделбарый хәҙрәт Ленинград ҡалаһына ебәрелә. Имам булып 1967 йылға тиклем тора.\nСоветтар осоронда ислам дини тәғлимәте репрессиялар, ҡаты атеистик сәйәсәт арҡаһында йәшәүҙән туҡтай тигән фекерҙе фәнни әҙәбиәттә йыш осратырға тура килә. Был осорҙағы ислам мәҙәниәтенең трагик юғалтыуҙарын инҡар итеү дөрөҫ булмаған ине. Шулай ҙа, минең фекеремсә, Совет заманында дини традициялар тулыһынса юҡҡа сыҡмайҙар, улар йыш ҡына башҡа формаға керәләр ине.\n1937 йылдың бөтә союз иҫәбе алыу мәғлүмәте буйынса халыҡтың 2/3 өлөшө динле булыуы асыҡлана. Әлбиттә был мәғлүмәт халыҡтан йәшерелә. Британияның премьер-министры Черчилль, СССР һуғышты Тыуған илде һөйөү һәм иманы арҡаһында еңде тигән.\nХәҙрәт Фәтхелҡадир Бабич Борһане тәүһид (1968) яҙмаларында:\nШуныһы мәғлүмдер, 1917—1918-се йылдарға батшаны тәхетенән төшөрөп, яңы хөкүмәт төҙөүсе армияның күпселеге динле халыҡ инеләр. 1941—1945 се йылдарға фашистарҙы еңеп сығыусы халыҡтың күпселеге динле-иманлы ине. Былар хөкүмәтебеҙгә матди һәм мәғәнәүи ярҙам ҡулын һуҙҙылар. 1930-се йылда яңы тормош төҙөүселәрҙең күпселеге дини кешеләр ине. Хәҙерге ваҡытта ла производствола, ауыл хужалығында күп кенә дини кешеләр эшләй. Дин һәм иман быларның эшсәнлегенә бер төрлө лә зыян итмәйҙер. Кешенең рәхәт тормошона һәм эшкә зыян иткән нәмәләрҙе иң ҙурыһы — араҡылыр. Әммә ислам дине араҡы эсеүҙе тыйғанлыҡтан, Ҡөрьәндең был хөкөмөн тәбрикләп ҡаршы алырға тейешлелер.\n«Бер береһенә ҡапма ҡаршы булған ике фәлсәфәүи ҡараштың әлбиттә, уларҙың береһе генә дөрөҫ булып, икенсе батыйлдыр (дөрөҫ түгел). Был ике ҡараштың ҡайныһы хаҡ — дөрөҫ, ҡайныһы батыйль икәнен белеү өсөн дин ғалимы Нәсәүи хәҙрәттәре «Ғаҡаид» исемле әҫәрендә һәм мәшһүр даһи Ленин «Материализм һәм империокритицизм» исемле әҫәрендә — реаль донъяны инҡар итеүселәр бармаҡтарын утҡа тығып ҡарауҙары арҡаһында донъя һәм кешеләр үҙҙәре йәшәмәй-юҡмы икәнен шунда белерҙәр, тип әйтелә. Тәжрибә менән донъяның барлығын белеп була, тимектер».\nИслам дине менән бер ҡарашта булған Лениндың философияһы атеистар арҡаһында яңылыш фекерҙә аңлатыла тип әйтергә теләй автор.\nКапитализм тарафтары буржуазия шәхси милкен яҡтап, кешеләр бер-береһен йәберләүҙе, ихтикярҙы (малды йыйып ҡыйбатланғанын көтөп ятыуҙы), рибаны (бурысҡа биргән нәмәгә артыҡ итеп алыуҙы), ғабик фәхишә (артыҡ ҡиммәт хаҡ һатыуҙы — эксплуатацияны), ришүәтте (ҡанундан тыш мал алыуҙы), тәһәб үә ғәрәтне (көсһөҙ халыҡтарҙы талап йәберләүҙәрен һәм малдарын алыуҙы), зәғиф халыҡты, артта ҡалған милләтте һәм синыфтарҙы иҙеүҙе (угнетение) дөрөҫ күрәләр. Был хаҡта асылһыҙ һәр төрлө теориялар-нәзарияләр тыуҙыралар. Талап алыу һуғыштарын ла дөрөҫкә сығарырға маташалар. Бөтә халыҡ өҫтөнән өҫтөнлөк итеүҙе (гегемония) һәм байлыҡты бер тимсә (бик әҙ кешегә) ҡулға туплап, ярлы халыҡты арзан хаҡ менән үҙҙәренә эшләтеү дөрөҫ күрәләр. Был эштәрен дөрөҫләргә тырышып, дин исеменән сығыштар яһайҙар һәм семантизм, прагматизм кеүек дини ағымдар барлыҡҡа килтерҙеләр. Төрлө-төрлө мәзһәбтәр, секталар уйлап сығаралар. Был мәзһәбтәр ихтикярҙы (монополияны) ҡанунлаштырып, көс менән һаҡлауға мөмкинлек бирәләр. Ярлы халыҡты, зәғиф милләттәрҙе иҙеүҙе дөрөҫ тиеп, ғәҙеллек-тигеҙлек принциптарын боҙҙарға ярҙам итәләр. Илаһи ҡанунға Ҡөръән хикмәтенә нигеҙләнгән ислам дине иһә кешелек донъяһы өсөн зарарлы булған был нәмәләрҙе харам итеп, ғөмүм халыҡ мәслихәте өсөн файҙалы булған икенсе төрлө ҡанундар талап итеп, кешеләр араһында тигеҙлек, ғәҙеллек, ярҙам итеүҙе йәмғиәттең нигеҙ ташы итеп һанаған. Ҡолдар, ярлыларҙы яҡлап башҡа халыҡ менән хоҡуҡта тигеҙлек биргән. Ғасыр сәғәҙәттә Рәсүлаллаһ хозурында йыйылған халыҡтың күпселеге ҡолдар һәм фәҡир, ҡолдар ине. Ғәрәптәр менән бергә башҡа милләттән мосолман булған кешеләр ҙә бәрабәр ғәрәп кеүек тигеҙ хоҡуҡ менән файҙаланалар, үгәй-ҡағай юҡ ине.\nӘбү Бәкер — Ҡурәйш ғәрәп, Билал — хәбәши ҡол, Соһәйб — Румдан килгән ҡол, Салман — Фарс иленән килгән ҡол, Ғабдуллаһ ибн Сәләм — йәһүд, Ғабдуллаһ ибн Әлмәктүм — һуҡыр, Гота ибн Малик — һуҡыр (былар — мөәзин вазифаһын үтәгәндәр). Әсхаб Сафа — бер нисә йөҙләгән йорт-ерһеҙ ярлы-ябағай. Мәккә феодалдары — ҡол бәйләүсе байлар (сәфәүия) шуның өсөн исламға ҡаршы сығып, үҙҙәренең властарын яҡлап көрәш астылар. Ләкин хәҡиҡҡәт батыйьде еңә ҡағиҙәһе бында ла үҙенең көсөн — өҫтөнлөгөн күрһәтеп, ахыр сиктә вәсниәтте еңеүгә килтерҙе. Феодализм тарҡалып, уның урынына капитализм беләң социализм араһында ғәҙеллек-тигеҙлеккә нигеҙләнгән яңы йәмғиәт — ислам йәмғиәте — барлыҡҡа килде.\nҠөръән Кәрим синыф, енси айырмаларға ҡарамаҫтан, лөгәт һәм раса айырмаларына иғтибар итмәйенсә бөтә халыҡты (бай, фәҡир, хаким, мәхкүм, аҡ, ҡара, ғалим, наҙан, ир-ат, ҡатын-ҡыҙ) бер нәмәгә — Аллаһтың барлығына, берлегенә һәм ҡиәмәттең буласағына ышанырға бойора, яҡшы эштәр ҡылыуын тәклиф итә. Иман итеп, изге эш ҡылыусыларға ожмахҡа инеүҙе вәғәҙә итә. Икенсе төрлө әйткәндә Аллаһы Тәғәлә бөтөн кешене ожмахҡа ҡунаҡҡа саҡыра. Әгәр ҙә бер кеше был дәғүәне ҡабул итә икән, Аллаһы Тәғәлә хозурында мәңгелеккә ҡунаҡ булып ҡаласаҡ. Был дәғүәне ҡабул итмәгән кеше гәрсә ул бай, хаким үә дәрәжәле кеше булһа ла, шул рәхәттән һәм был бәхеттән мәхрүм булып ҡаласаҡ. Бында байлыҡ-фәҡирлек роль уйнамай, бәлки иман һәм салих эштәр роль уйнай. Байҙарҙың күптәре малдарына мәғрур булып һәм фәсиҡ-фасадҡа бирелеп тейешле урынға малдарын сарыф итмәйенсә, нәфсе-дәрттәренә бирелеүҙәре сәбәпле тамуҡҡа керәсәктәре хәбәр иткән. Был осраҡта байлыҡтың бер файҙаһы ла юҡ. Әгәр ҙә иман үә сәлих эштәр менән малын яҡшы урынға халыҡ файҙаһына сарыф итеү менән тейешле вазифаһын үтәй икән. Ул да барыбер ожмахҡа керәсәк. Ожмах иркен булып халыҡты һыйҙырасаҡ. Ожмахтың киңлеге — күктәр һәм ер ҡәҙәр.\nҠөръән назарында бөтә кеше бер тигеҙ хоҡуҡлы, береһенең икенсеһендә артыҡлығы юҡ. Аллаһы Тәғәлә алдында артыҡлығы ғына тәҡүә менән генә (йәғни Аллаһҡа һәм ҡиәмәт көнөнә ышанып яҡшы эштәр менән мәшғүл кешеләр генә Ҡиәмәт көнөнең солтаны тәҡүә кешеләр генә буласаҡ.\nҠөръәндә ҡағиҙәләр бер класс өсөн генә түгел, бөтөн халыҡ өсөн шөруғ булып, ул да ғәҙелекте, дөрөҫлөктө шарт итеп ҡуя. Ялған һөйләү, ышанысһыҙлыҡ, хыянат, шәфҡәтһеҙлек, ярҙам итмәү, ҡомһоҙлоҡ, тәкәбберлек — Ҡөръән идеяһына сит булған сит яман ғәмәлдәрҙән хисап ҡылына. Байҙарҙан фәҡирҙәргә сығарырға тейешле малды (зәкәтте) сығармаусылар тамуҡ әһеленән булып, бирелмәгән малдары муйындарына йылан рәүештә ҡамыт итеп ураласаҡ, тип әйтелә Ҡөръән китабында.\nАлтын-көмөш хазиналарын йыйып ҡуйып халыҡ файҙаһына сарыф итмәгән байҙарҙың малдары ҡыҙҙырылып, маңлайҙарына, ҡабырғаларына һәм арҡаларына баҫыласаҡ йәһәннәмдә, тигән (Тәүбә сүрәһе).\nАҡсаны бер генә ҡулға йыйып бикләп тороуҙы (монополия), бурысҡа биргән йә арттырып алыуҙы (риба), хаҡ алып бәләләрҙән ҡотҡарыуҙы (ришүәт, взятка), гөбн фәхиште (нимәнелер тейешле баһаһынан арттырып һатыуҙы), ихтикярҙы (иген һәм товарҙы ҡыйбатланғанын көтөп һатмай тороуҙы), алдап һатыуҙы (гишш) оло гонаһҡа хисаплаған, былар өсөн ҡаты ғазап буласағын аңлатҡан.\nФәҡирҙәрҙе яҡлау, уларға ярҙам итеү, ҡыйынлыҡтарҙан ҡоткарырга тырышыу – иң ҙур яҡшылыҡтарҙан һәм иң бөйөк хәкимлек итеп хисаплана. Бында кешеләрҙе дан менән, маҡтап зекер итә (Кәһәф сүрәһе, Хызыр ваҡиғаһы).\nҠарун бик ҙур бай (капиталист) ине. Уның йыйған хазиналарының асҡысын ғына бик көслө бер нисә кеше күтәрә торған ине. Муса ғәләйһиссәләм уны бик вәғәзләй. Малын фәҡирҙәргә өләшеп зәкат сығарырға ҡушты. Башҡа кешеләрҙең ҡайһы берҙәре бының байлығына ҡыҙығып ҡарайҙар: «Ай-һай, беҙгә лә шундай байлыҡ булһа ярар ине,» тиҙәр. Ғәйет көнөндә яҡшы кейенеп тантана менән йөрөүе халыҡты һоҡландыра ине. Фекер эйәләре вәғәз ҡылһалар ла, уға тәьҫир итмәне: «Был малды мин үҙемдең белемем арҡаһында таптым, минән башҡа кешенең эше юҡ,» тип әйтә ине. Ләкин ул был байлығынан файҙа күрмәне: мал һәм үҙе ергә убылды. Йомартлыҡ Ҡөръәндә һәм хәҙистәрҙә бик маҡтала. Изге ғәмәлдәрҙең иң ҙурыһы, ожмахҡа инеү өсөн васыйта, тиелә. Йомартлыҡ — ожмах емеш ағастарынан бер ботаҡ. Был тармаҡҡа ябышҡан кеше ожмахҡа керәсәк (хәҙис). Йомартлыҡ ул изге эш. Изгелекиһә ожмахта буласаҡ (хәҙис). Һаранлыҡ кешене хәләҡ итә торған нәмә, тип әйтелә: Һаранлыҡ, боҙоҡлоҡ, тәкәбберлек — кешене һәләк итеүсе нәмәләр (хәҙис).\nӘгәр ҙә хакимдәр ғәҙел хөкөм итәләр икән, халыҡ мәслихәтен хөрмәт ҡылып, йәмғиәтте дөрөҫ рәүештә идара ҡылалар икән, был хакимдәргә буйһоноп, ҡуйған тәртиптәрен хөрмәт итеү — ләзем ителә: “И мөьминдәр! Аллаһҡа, Рәсүлгә, үҙегеҙҙән булған эш башындағы кешеләргә буйһоноғоҙ!" тиелә, сөнки ғәҙел хакимдәргә буйһонмау тәртипһеҙлеккә, ахыр сиктә был йәмғиәттең һәләк булыуына, был халыҡтың ҡәйәфәте-шәрәфе юғалыуга сәбәб була, хөррийәтең юғалыуына килтерә. Бындай хакимдәргә бойһоноу ләзем була, хатта ҡара тәнле негр булһа ла (хәҙис) .\nИке хаким йәһәнәмдә, бер хаким йәнәттә булыр. Былар кемдәр? Ике хакимдең береһе ришүәт алып енәйәт эйәләрен ҡотҡарған, береһе милләт, ҡәрҙәшлек тойғоларына бирелеп, дуҫтарын яҡлап ҡалдырған, йәғни ғәҙел, дөрөҫ хөкөм итмәгәндәр былар. Ғәҙел хөкөм иткән хакимдың ожмахҡа керәсәге тураһында башарт биргән.\nХалыҡҡа баш булыу, хаким булыу, үтә яуаплы һәм ауыр бер эш булғанлыҡтан хаҡһыҙ рәүештә халыҡ байлығын үҙләштереп ҡанунһыҙ рәүештә байырға уңайлы урын булғанлыҡтан үҙҙәрен тота алмаған кешеләр өсөн фәсиҡ, фасадҡа юл асыу ғына сәбәп булғанлыҡтан Рәсүлаллаһ түрәлеккә ҡыҙыҡмаҫҡа ҡушҡан: бының өсөн яуап биреү ауыр буласағын һөйләгән: Һеҙ түрә булырға ҡыҙынмағыҙ. Хәлбүки ул ҡиәмәт көнөндә үкенес-хәсрәт буласаҡ.\nКолониялар баҫып алып, халыҡты ҡол итеүсе һәм хоҡукһыҙ фәкир хәлдә ҡалдырыусы империалистар, эксплуататорҙарға ҡаты тәһдид бар бында. Әгәр ҙә тәүбә итеп баҫып алған ерҙәрҙе, талап алған байлыҡтарҙы эйәләренә ҡайтарып бирмәһәләр, бөтөн халыҡҡа гуманизм нигеҙендә яҡшы мөғәмәлә итмәһәләр, ғәҙеллек менән хөкөм итмәһәләр, золомдарын дауам итһәләр, ярлыларға тейешле өлөштәрен бирмәһәләр, эштәре харап! Истиҡбалдәре яман!\nРеволюцияның барлыҡҡа килеүе кешеләрҙең көсө менән булһа ла, асылы Аллаһтың ирадаһы (теләге) буйынса баралыр һәм Аллаһтың уйы менән тарихы ваҡиғалар, сыуалыштар, ҙур бәрелештәр барлыҡҡа киләләр\nШул көрәш арҡаһында залимдар, халыҡты иҙеүселәр, талаусылар кәмей, халыҡ йәмғиәте тигеҙлеккә, хөрриәткә, сәғәдәткә табан баралыр. Шул көрәш арҡаһында ер йөҙөндә тәүхид идеяһы йәшәй, тарала, Аллаһҡа шөкөр итеүселәр һаны ла арта баралыр (ас-Сафф, 9).\nХәҙерге ваҡытта донъяла ике ҙур көс бер-береһенә ҡаршы көрәш алып баралар: агрессив һәм прогрессив идеяға эйә булған — капитализм менән социализм. Былар араһында барған көрәш сығанағы хәйәт һәм мәмәт мәсьәләһе булған донъяла йәшәү мәсьәләһелер. Империализм, капитализм үҙҙәренең ҡаҡшап барған позицияларын һаҡлап ҡалыу маҡсаты менән барлыҡ матди дә мәғәнәүи көстәрен сарыф ҡылып ғәҙелеккә юл бирмәҫкә тырышалар, халыҡтың ҡоллоҡта наҙанлыҡта, фәҡирлектә йәшәүҙәрен уларҙың шәхси тормоштарын һәм байыу мәнфәғәттәре өсөн мәтлүб булғанлыҡтан, был көрәш ниндәй генә булһа ла ҡорбандар биреүҙән тартынмайҙар. Вьетнамда барған ҡот осҡос һуғыштар шуны раҫлайҙар. Ләкин капитализм һәм империализм социализмға ҡаршы көрәш менән генә сикләнмәй, ә ислам диненә, ғәрәп илдәренә ҡаршы ла пушкаларын-танктарын йүнәлткәндәр...\nБыл совет осорондағы мосолман дине тураһында яҙа торғандар күп, әлегә ошо өҫтәге әҙерәк мөфтий, хәҙрәттәр тарафынан яҙылғандарҙың бер өлөшө...\nБыл мәҡәләне Шәйехзада Бабичтың шиғыр өҙөгө менән тамамлайыҡ:\nБольшевиктар әйтә: был донъяла\nЯрлы халыҡ хөкөмө йөрөһөн, тип,\nЯрлы эшселәрҙең хас дошманы\nБуржуйҙарҙың тамыры ҡороһон, тип.\nДутов, Колчак әйтә: эш башына\nАлтын тажлы батша менһен, тип,\nБатша менеп, һаман Николайҙай\nЯрлыларҙың ҡанын имһен, тип.\nБольшевиктар әйтә: ҡоллоҡ бөтһөн,\nЯрлы халыҡ рәхәт йәшәһен,\nИрек көнө тыуып был донъяға,\nТигеҙ яҡты көндәр яһаһын.\nДутов, Колчак әйтә: закондарҙы\nБай-бетсәләр яҙып торһон, ти.\nЯрлы эшсе халыҡ әүәлгесә\nБай-бетсәгә хеҙмәт ҡылһын, ти.\nБольшевиктар әйтә: нәҫел-нәсәп,\nТүрәлектең бото бер тин, ти.\n«Ҡалын елкә» менән «ярылған ҡул»\nКөнкүрештә булһын бер тиң, ти.\nДутов, Колчак әйтә: ергә, күккә\nХужа булһын фәҡәт урыҫ, ти,\nМосолмандар һаман иҙелһендәр,\nУрыҫтыҡы ғына дөрөҫ, ти.\nБольшевиктар әйтә: һәр бер илгә\nКамил мөхтәриәт бирелһен!\nҺәр бер ярлы, мазлум, иҙелгән ил\nМөхтәриәт алһын, терелһен!\nДутов, Колчак әйтә: ваҡ милләттәр\nМөхтәриәт ала күрмәһен!\nБатша ҡулы аҫтында ғүмер һөрөп,\nБуржуаздар йырын йырлаһын!\nУйлап ҡара, башҡорт, аҡылың менән,\nҠайһы тараф һиңә хәйерле?\nАнау төрө яман Дутовтармы?\nӘллә большевиктар хәйерле?\nҺеҙҙең алда мосолман ҡәрҙәштәрем һайлау тора: кем яҡлы булырға? Бер стройҙа мәңге түгел, барыбер быныһы ла ҡолаясаҡ. Буржуаз строй кәрәкме? Әллә социализммы? Әллә мосолман динендә 1400 йыл буйына төҙөй алынмаған Ислам дини фанатизмына ҡоролған хәлифәт кәрәкме? Тик алданмағыҙ, әлеге ваҡытта, был единоростар партияһын алмаштыра торған һәм улар тарафынан финансланған партиялар төҙөлгән. Былар өлкән быуындың тарихе хисендә уйнап: «СССР партияһы», «Правительство СССР», «НОД» тигәндәре, улар шым ғына әлеге власты яҡлап, байҙарҙы түрҙә ҡалдырыу маҡсатында төҙөлгән. Әгәрҙә элекке СССР ҡайтырға теләһәгеҙ – «КПРФ Сибай» йә «КПРФ Башкортостан» партиялары һеҙҙең ҡарамаҡҡа. Бик булмаһа «За новый социализм» партияһы. Дингә килгәндә бөгөнгө коммунистәрҙең яртыһынан күбеһе динле, хатта Зюганов үҙен христиан тип һанай. Эш Зюгановта түгел, ә илде ғәҙелеккә алып ҡайтыу кәрәк, халыҡҡа бушлай медицина, уҡыу, эш, балаларыбыҙға киләсәк кәрәк! Коммунистәрҙең элекке совет осорондағы хаталарын ҡабатларға уларҙың башы икәү түгел.\nБорһан тәүхид: https://nazir1965.com/pdf-pdf-kitaptar/bor%d2%bban-t%d3%99%d2%afxid.html#more-8305\nГабделбари Исаев. Дини әсәрләр: https://nazir1965.com/din/9530.html#more-9530\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 22.04.2020 в 00:19, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Башҡортостандан бөгөн 114 уҡыусы махсус рейс менән Мәскәүгә Президент шыршыһына осто\nУлар өсөн илдең баш ҡалаһында «Белка һәм Стрелка» тип аталған театрлаштырылған тамаша күрһәтелә. Рәсәйҙең төп шыршы байрамы иртәгә Дәүләт Кремль Һарайында уҙа. Унда тотош илдән ете меңләп бала ҡатнаша. Баймаҡ районынан Мәскәүгә барыу бәхете өс уҡыусыға йылмайҙы.\nЯңы йыл алдынан барлыҡ изге теләктәр ҡабул була, тиҙәр. Ҡаланың 4-се лицейында уҡыған Рәил Рәхмәтуллиндың яҡты хыялы тормошҡа ашты ла инде. Етенсе класта белем алған Рәил бар яҡлап та һәләтле уҡыусы. Уҡыу алдынғыһы, район һәм республика кимәлендә үткәрелгән бәйгеләрҙә, төрлө\nолимпиадаларҙа еңеүсе исемен яулай. Бынан тыш үҫмер мәҙәниәт тормошонда ла ҡайнап йәшәй, оҫта бейей, өҙҙөрөп баянда уйнай. Быйыл Күгәрсен районының Мораҙым тарлауығында үткән балалар араһындағы «Байыҡ» телевизион конкурсында Гран-приға лайыҡ була.\nСиныф етәксеһе Айгөл Сирбаева әйтеүенсә, Рәилдең һәр ваҡыты иҫәпле, төшкә тиклем мәктәптә булһа, дәрестәрҙән һуң инде төрлө түңәрәктәрҙә шөғөлләнә, класташтары араһында ла абруйлы уҡыусы.\nКремль шыршыһына эләгеү һәр кемгә лә тәтемәй. Бындай мөмкинлек - ул уҡыусының мәктәптә уҡыу дәүерендәге хеҙмәт емеше лә инде.


(4 октября битенән йүнәлтелде)\n— Бөтә донъя торлаҡ көнө.\n— Халыҡ-ара табиптар көнө.\n— Бөтә донъя кейек-йәнлектәрҙе һаҡлау көнө.\n— Бөтә донъя архитектура көнө.\nЛесото — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.\nРәсәй — Йыһан ғәскәрҙәре көнө.\nРәсәй — Граждандар оборонаһы көнө.\n1582 — Рим папаһы Григорий XIII григориан календары индерә.\n1909 — Өфө уҡытыусылар институты (хәҙер Башҡорт дәүләт университеты) асыла.\n1957 — СССР беренсе яһалма Ер юлдашын осора.\nАталипова Ирина Нурый ҡыҙы (4.10.1949), врач-пульманолог, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (1987). Башҡорт дәүләт медицина университеты доценты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Сығышы менән Мәсетле районы Абдулла ауылынан.\nНурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы (4.10.1928), әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003).\nБалабан Аншель Львович (4.10.1909—13.11.1979), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946 йылдан — Өфөләге 3‑сө төҙөлөш тресы идарасыһы урынбаҫары, 1956—1972 йылдарҙа — идарасыһы. Башҡорт АССР-ы Автомотоспорт федерацияһының тәүге рәйесе (1960—1971). РСФСР‑ҙың (1970) һәм Башҡорт АССР-ының (1965) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Мотоспорт буйынса Бөтә Союз категориялы судья (1959), Халыҡ-ара мотоцикл спорты федерацияһының халыҡ-ара хронометрисы (1970). Ленин (1958), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1966) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Украинаның Винница өлкәһе Тульчын ҡалаһынан.\nМаксимов Владимир Павлович (4.10.1934—12.11.1982), ғалим-тау инженеры‑геолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылдан — «Гидротюменьнефтегаз» ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтының бүлек начальнигы, 1969 йылдан — КПСС‑тың Төмән өлкә комитетында бүлек мөдире, 1974 йылдан — Бөтә Рәсәй нефть һәм газ ғилми‑тикшеренеү институты (Мәскәү) директорының фән буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр доктор (1974), профессор (1980). Ленин премияһы (1970), И. М. Губкин исемендәге премия (1967) лауреаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән ҡалаһынан.\nРиф Сәйфуллин (4.10.1949), театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988).\n► 4 октябрҙә тыуғандар\n1895 — Рихард Зорге, совет разведчигы, Советтар Союзы Геройы (1964 йыл — үлгәндән һуң).\n1916 — Виталий Лазаревич Гинзбург, совет һәм Рәсәй физигы, Нобель премияһы лауреаты (2003).\n► 4 октябрҙә вафат булғандар\n1669 — Рембрандт, голланд рәссамы.\n1872 — Владимир Даль, «Бөйөк рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы.\n1947 — Макс Планк, немец физигы.\n1996 — Шәйхулла Чанбарисов, Башҡорт дәүләт университетының беренсе ректоры\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=4_октябрь&oldid=909578 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:26 21 сентябрь 2019 үҙгәртелгән.


Беҙгә уҡырға килегеҙ!\n1 Июнь 2018, 17:51\nГимназиябыҙҙа уҡыу, белемеңде арттырыу, ижади үҫеш өсөн бөтә шарттар булдырылған. Ҡыҙыҡһынған уйын ҡоралы менән генә сикләнмәй, тағы ла берәй музыка ҡоралы, вокал менән шөғөлләнергә лә була. Бөтәһе лә фортепьянола уйнарға өйрәнә. Беҙҙең гимназистар республикала ғына түгел, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара бәйгеләрҙә еңеүҙәр яулай.\nЙыр-моңға һәләтегеҙ, ҡыҙыҡһыныуығыҙ булһа, әйҙәгеҙ, беҙҙең Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге интернат-гимназияға уҡырға килегеҙ. 9 – 10 июндә тынлы, ҡыллы һәм халыҡ уйын ҡоралдары, башҡорт фольклоры, махсус фортепьяно бүлектәрендә уҡыу өсөн 2018 – 2019 уҡыу йылына V, VI һәм X синыфтарға өҫтәмә уҡыусылар ҡабул ителә.\nБелем усағыбыҙҙың адресы: Өфө ҡалаһы, Зорге урамы, 25/1. Тулыраҡ мәғлүмәтте 8(347)223-08-10 телефоны аша йәки гимназияның rgiufa.ru сайтында алырға мөмкин.\nГөлиә ӘХМӘҘИЕВА, VIII синыф уҡыусыһы.