Бөрйән районы топонимикаһының лексикаһы\nБашҡарҙы: 8- се класс уҡыусыһы Мөхәмәтова Айгүзәл Әбделвәхит ҡыҙы\nЕтәксе: Мөхәмәтов Әбделвәхит Ғибат улы (башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы)\nҒәлиәкбәр мәктәбе – 2015\n1 I. ИНЕШ\n2 II. ТӨП ӨЛӨШ\n3 III. ЙОМҒАҠЛАУ\n4 IV. ӘҘӘБИӘТ\n5 V. Ҡушымталар\n5.1 Ҡушымта 1\n5.2 Ҡушымта 22\nНи өсөн яңғыҙлыҡ исемдәр тел өлкәһендә беренсе урында тора? Яуап ябай: теләһә ниндәй атама, кемгә йәки нимәгә ҡарауына ҡарамаҫтан (кешегә, хайуанға, географик урынға һ.б.), иң тәү сиратта һүҙ, сөнки ул тел системаһына инә, уның закондары буйынса йәшәй. Тел белемендә ономастика бүлеге тап бына ошоларҙы өйрәнә. Был тикшеренеү эше Бөрйән районы топонимдарының ономастикаһын, йәғни яңғыҙлыҡ исемдәрен семантик яҡтан өйрәнеүгә арналды. “Һуңғы осорҙа халыҡтың үҙ тарихына, мәҙәниәтенә, шулай уҡ киләсәгенә иғтибары артҡандан-арта, йәғни башҡорт халҡының милли үҙаңы уяна, үҫә һәм нығый. Әлбиттә, был процестан тел дә ситтән тороп ҡала алмай, сөнки тел милләтте билдәләүсе мөһим күрһәткес булып һанала. Тел күренешенең мөһим компоненты булып торған төрлө атамалар (кеше исемдәре, ҡушаматтар, географик атамалар һ.б.) халыҡ тормошоноң бөтә дәүерҙәрендә лә уның юлдашы вазифаһын башҡарған һәм бөгөнгө көндә лә башҡара. Шуға күрә лә яңғыҙлыҡ исемдәр донъяһын өйрәнеү – ул туған телдең төрлө билдәләрен асыҡлау һәм тасуирлау, халыҡтың көнкүрешен, тарихын, территориаль тел үҙенсәлектәрен тикшереү кеүек процестар менән бергә, комплекслы рәүештә алып барыла. Топонимдарҙың яһалыу сығанағы – туған телдең дөйөм лексик байлығы”, – тип яҙҙы Рәшит Шәкүр үҙенең “Ерҙең хәтер китабы” тигән хеҙмәтендә. Атамаларҙың кешене уратып алған мөхиттә бик күп булыуы, телдә ҡулланылыуы кешеләрҙе элек-электән ҡыҙыҡһындырған, һәм уларҙы өйрәнеү кәрәклеге мөһим мәсьәләләрҙең береһенә әйләнгән. Был эштә, Бөрйән районы ерлегендә барлыҡҡа килгән һәм тупланған ер-һыу атамаларына таянып, уларҙың семантикаһын, йәғни мәғәнә үҙенсәлектәрен өйрәнеү маҡсат итеп ҡуйылды. Был эшкә мөрәжәғәт итеү сәбәптәренең береһе тағы ла шунда: ваҡыт үтеү менән, ҡайһы бер атамалар юғала. Топонимдарҙың лексик - семантик мәғәнәһен асыҡлап, халыҡтың йәшәү, аң, фекерләү даирәһен, уй-хыял кимәлен, телдәге үҙгәрештәрҙе белеп була.\nБөрйән районы топонимдарының лексикаһын өйрәнеү.\nТопонимик һүҙлек төҙөү.\nтейешле әҙәбиәт менән танышыу, теге йәки был проблемаға ҡағылышлы мәғлүмәтте һайлап ала белеү;\nтупланған материалды лексик яҡтан төркөмләү;\nтикшеренеү өсөн кәрәкле материалды туплау;\nматериалды алфавит тәртибендә урынлаштырыу;\nанализ ярҙамында Бөрйән районы топонимик системаһының үҙенсәлектәре тураһында һығымта яһау.\nТикшеренеү объекты: Бөрйән районы топонимдары. Тикшеренеү предметы: топонимдарҙың семантикаһы.\nһәр бер кеше атамаларҙың барлыҡҡа килеү закондары һәм юлдарын белергә;\nһәр бер атаманы төрлө яҡтан, йәғни тарихи, социаль, этнографик, этник, шулай уҡ лингвистик аспекттан сығып аңларға тейешле.\nИсемдәр, атамалар барлыҡҡа килгәндә, теләһә ҡайһы һүҙ ҡулланыламы әллә бында мәғәнә яғынан һайланыу принцибы бармы?\nЭш методтары: 1. Йыйылған материалды өйрәнеү, анализлау, тәртипкә килтереү. 2. Тыуған яҡты өйрәнеү музейында эшләү. 3. Темаға бәйле әҙәбиәтте өйрәнеү. 4. Анкета үткәреү. 5. Интернет селтәрендә эшләү.\nҒилми яңылығы: Бөрйән районының топонимик лексикаһын өйрәнеүҙе тәртипкә килтереүгә ярҙам итәсәк.\nТеоретик әһәмиәте: тикшеренеү эше һөҙөмтәләре Бөрйән районы һәм Башҡортостан Республикаһы топонимикаһын лингвистик күҙлектән өйрәнеүгә билдәле бер өлөш индерәсәк.\nПрактик әһәмиәте: эҙләнеү эше материалдарын тел дәрестәрендә “Лексика” темаһын өйрәнгәндә, тарих, география дәрестәрендә, тыуған яҡты өйрәнеү буйынса кластан тыш эштәрҙә файҙаланырға мөмкин.\nII. ТӨП ӨЛӨШ[үҙгәртергә]\n1. Бөрйән районы топонимдарының семантикаһы Эшкә әҙерлек барышында тыуған яҡты өйрәнеүсе, тарих уҡытыусыһы Дамир Зиннәт улы Аллабирҙин район китабына тип йыйған материалдар төп сығанаҡ булып торҙо. Тикшереү өсөн бөтәһе 502 атама тупланды. Бөрйән районы топонимдарының һүҙлеге төҙөлдө. (Ҡушымта 1) Шулай уҡ Рәшит Шәкүрҙең “Ерҙең хәтер китабы” менән танышып һәм лексик-семантик төркөмләүҙә уның принцибы файҙаланылды. Топонимдар халыҡ тарихы, этник процестар менән тығыҙ бәйләнгән. Ырыу, ҡәбилә, хатта ара исемдәре билдәле бер урынды, ауылды, йылғаны, тауҙы, районды белдереп, топонимияла нығынып ҡалалар. Бөтә йыйылған материалдарҙы өйрәнеү һөҙөмтәһендә түбәндәгеләр асыҡланды: 1. Ырыу исеме менән Бөрйән районы, район үҙәген Бөрйән, Иҫке Монасип – Һарт, Әбделмәмбәт ауылын Ҡыпсаҡ, ҡәбилә исеме менән Үрге Нөгөш ауылын Ямаш, халыҡ исеме менән – Ҡырғыҙ айыры тип аталған топонимдар. (Ҡушымта 2) 2. Һөнәргә, игенселеккә бәйле атамалар: Һабансы, Игендек (сабын), Иген саттығы, Аштыҡ уяһы, Баҫыу яланы, Тирмән туғайы, Борсаҡһуҡҡан һ.б. (Ҡушымта 3) 3. Ҡортсолоҡҡа бәйле атамалар: Ҡортсолоҡ, Ҡыусолоҡ һ.б. (Ҡушымта 4) 4. Урмансылыҡ һөнәренә бәйле атамалар: Баҙ соҡоро, Баҙ яҡҡан соҡор, Тран-са юлы, Дегет яҡҡан соҡор, Паравай. (Ҡушымта 5) 5. Бесән сабыуға бәйле атамалар: Ҡарағайсабын, Ҡырҡсүмәләтуғай, Суҡраҡты сабыны, Бишкүбә, Кәбәнташ һ.б. (Ҡушымта 6) 6. Ағас исемен йөрөткән ер-һыу атамалары: Баланйорт, Бешәлетау, Ҡарағас-йорт. (Ҡушымта 7) 7. Кеше исемдәре бирелгән ауылдар: Ғәлиәкбәр, Тимер, Нәби, Шүлгән, Нөгөш, Мораҙым һ.б. (Ҡушымта 8) 8. Кеше исемен менән ер-һыу атамалары: Сәфәр утары, Мәрйәкәй, Волков, Бәғиҙә тауы, Айһылыу, Ғәйниә ҡотоғо, Динислам тауы һ.б. (Ҡушымта 9) 9. Үлән исеме менән йөрөгән ер-һыу атамалары: Аҫҡараҡ яланы, Оҫҡонлоғыр, Андыҙ яланы, Киндерҙ(е)уй, Көртмәле тауы һ.б. (Ҡушымта 10) 10. Йорт, ҡыр хайуандары исемен йөрөткән ер-һыу атамалары: Айыуҙы, Айыуала, Ҡара һыйыр, Йылҡысыҡҡан, Кәзәтау, Сыбарайғыр, Төлкөташ, Эт тыҡрығы һ.б. (Ҡушымта 11) 11. Ҡош-ҡорт исеме ҡушылған атамалар: Ҡоҙғонташ, Өйрәкташ, Өйрәкле, Та-уыҡ фермаһы һ.б. (Ҡушымта 12) 12. Бөжәк исемдәре булған ер-һыу атамалары: Серәкәй,Ҡортсолоҡ. (Ҡушымта 13) 13. Тупраҡ, ҡаҙылма байлыҡтар сағылыш тапҡан ер-һыу атамалары: Ҡурғаш-лы, Ҡыҙыл ер, Ташлы, Аҡбалсыҡ йылғаһы, Баҙраш тауы, Ҡаншал тауы һ.б. (Ҡушымта 14) 14. Бер объекттың икенсеһенә ҡарата ҡасан барлыҡҡа килеүенә, ҡайҙа урынлашыуына ҡарап әйтелгән исемдәр: Яңы Собханғол – Иҫке Собханғол, Яңы Мөсәт – Иҫке Мөсәт, Түбәнге ауыл. (Ҡушымта 15) 15. Бүтән халыҡтарҙың күсеп килеүе йәки үҙ-ара мөнәсәбәттәре арҡаһында барлыҡҡа килгән атамалар: Волков утары, Боғаса (Пугачев) тауы, Ҡырғыҙ айыры. (Ҡушымта 16) 16. Ҡушамат тағыуҙан, үсекләшеүҙән: Япония (Яңы Мөсәт), Финляндия (Баҙал биҫтәһе), Ҡуян (ҡуян һымаҡ) , Байҡаш (байҡау, күҙәтеү), Кепес (күҙ ҡабағы), Афғанистан, Пакистан, Эт тыҡрығы һ.б. (Ҡушымта 17) 17. Теге йәки был урындағы объекттың төҙөлөш материалына бәйле: Ташкү-пер, Ағаскүпер һ.б. (Ҡушымта 18) 18. Халыҡ кимәлендәге тарихи ваҡиғалар сағылыш тапҡан атамалар: Бабсаҡ ҡәберлеге, Ҡырғыҙ айыры һ.б. (Ҡушымта 19) 19. Ике төрлө (рәсми һәм рәсми булмаған (тәүге нигеҙ һалыусы йәки халыҡ телендәге) исем йөрөткән топонимдар: Әбделмәмбәт –Ҡыпсаҡ, Игелек, Үҙән башы; Иҫке Монасип – Һарт; Яңы Монасип – Мишәр. (Ҡушымта 20)\nХалыҡ телендә был атамаларҙың икеһе лә йәшәй, хатта район үҙәген  Бөрйән тип атауҙы уңай күрә, ә рәсми исеме Иҫке Собханғол  бик һирәк ҡулланыла.\n20. “Ер-һыу атамалары донъяһында оҡшатыу, сағыштырыу, метафора, образ-лылыҡ ҙур урын алып тора. Был алымдар ярҙамында кеше тәбиғәтте йәнле итеп күҙ алдына баҫтырған. Йәнле итеп күҙ алдына килтереү топонимик лексиканың бик боронғо булыуына ишаралай: йылғаның, тауҙың өлөштәре, йылға ҡушылдыҡтары кеше тәненә, кейем өлөштәренә оҡшатып әйтелә”, – тип билдәләне үҙенең хеҙмәтендә Р.Шәкүр. Ысынлап та, буй, баш, арҡа, ҡултыҡ, һырт, аяҡ, ҡолаҡ кеүек кеше тәненә ҡараған һүҙҙәр ярҙамында бик күп атамалар өйрәнелгән материалдарҙа бар: Бүреле буйы, Аҫҡараҡ тамағы, Еләклетүбә, Елдәрҡа, Арҡа, Һыуыҡҡолаҡ, Кейәүҙәр үҙәге, Этаяҡ, Мулла түше, Ҡалыу мороно, Алағуян башы, Ҡәйнә теле (тёщин язык) һ.б.\t(Ҡушымта 21) 21. Тикшерелгән материалдарҙа объекттың үҙенсәлегенә, мәҫәлән, тауышҡа оҡшатып, яһалған топонимдар бар. Уларға Шаңғырауыҡ ҡаяһы, Селтербикә йылғаһы, Ҡуҡрауыҡ йылғаһы һымаҡ атама йөрөткәндәре ҡарай. Шаңғырыуыҡ ҡаяһы эргәһендә саҡ ҡына тауыш та яңғырап тора, кире ҡайта. Ҡуҡрауыҡ йылғаһының Оло Нөгөшкә ҡойған ере бик текә, һыу күкрәү тауышы сығара. Күкрәүектән, әйтелешкә яраҡлаштырылып, Ҡуҡрауыҡҡа үҙгәртелгән. (Ҡушымта 22) Топонимия ла, тел һымаҡ уҡ, бик йәнле процесс – иҫкерә, дөрөҫөрәге онотола барып, урынына яңы атамалар яһала. Быға миҫал итеп, ауыл исемдәренең боронғоларын, рәсмиләштерелгәндәрен һәм халыҡ телендәге Финляндия һымаҡтарын индерергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта тәбиғәттәге, йәмғиәттәге үҙгәрештәр арҡаһында кире ҡайтарып булмай торған юғалтыу, иҫкереү (урман, сабынлыҡ, еләклектәрҙең юҡҡа сығыуы, йылға ҡороуы) күренештәре хас. Халыҡ телендә йыш ҡулланылғандары оҙаҡ йәшәй, ә кеше һирәк йөрөгән урын атамалары әҙ ҡулланылып, онотола бара. Шуның арҡаһында тел дә юғалтыу кисерә. Мәҫәлән, ауылға яҡын булған Бергәзә аҡланы ҙур юл һалғанда юҡҡа сыҡты, ауыл эсендәге Ғәйниә ҡотоғо бер нисә йыл аҡмай. Оҙон ғүмерлеләренә ҙурыраҡ объекттар инә: тау, йылға, тау һырттары инә: Ҡалыу, Баҙал, Мәсем тауҙары, Нөгөш йылғаһы. Уларҙы тарихи топонимдар тип атап була, сөнки улар, бик боронғо замандарҙа барлыҡҡа килеп, топонимик картаға ингән, урындағы халыҡ ҡына түгел, ә район, республика күләмендә беләләр. Ошоларҙан сығып, ер-һыу атамаларын ҡулланылышы буйынса төркөмләнә. 1. Дөйөм ҡулланылышлы (алда әйтеп үтелде.) 2. Бер район эсендә – ауыл, бәләкәй йылға, төрлө характерҙағы социаль объекттар. 3. Тар ҡулланылышлы – бер ауыл кешеләренә таныш булған топонимдар. 4. Бик һирәк ҡулланылышлы – ололар ғына белгән һәм эшмәкәрлеге шул ер менән бәйле кешеләргә генә таныш, улар йыш. Мәҫәлән, Бөрйән районында 2 ҡурсаулыҡ бар, уларҙың территорияһына инеү сикләнгән. Һығымта Шулай итеп, топонимдарҙың лексикаһын өйрәнеү һөҙөмтәһендә өйрәнә башлағанға тиклем бөтәһе лә таныш һымаҡ тойолған, беҙҙе уратып алған донъяның бик ҡыҙыҡлы яҡтары асылды. Тупланған материалды лексик анализ нигеҙендә район топонимикаһының үҙенсәлеге тураһында түбәндәгеләр асыҡланды: Һәр географик атамаһының мәғәнә үҙенсәлеге бар. Тикшерелгән атамалар осраҡлы барлыҡҡа килмәгән, осраҡлы хәрефтәр теҙмәһе түгел. Тәү ҡарамаҡҡа ҡатмарлы тойолған, хатта әйтелеше ҡолаҡҡа сәйер тойолғандарын аңлатып, билдәле бер принцип менән төркөмләп була. Топонимдар халыҡ тормошондағы бәләкәйме, ҙурмы тарихи ваҡиғалар тураһында тел йәһәтенән мәғлүмәт һаҡлай. Ерҙең географик үҙенсәлектәрен үҙенә туплаған. Теге йәки был объекттың урынлашыу урынын белеп була. Географик объекттың тышҡы күренеше. Үҫемлектәр, хайуандар донъяһы сағылған. Кеше эшмәкәрлеге, үҙ-ара мөнәсәбәттәр сағыла. Ауылдар исеменең төрлөлөгө, исем бирелеү тарихы сағыла. Шулай итеп, гипотеза иҫбатланды: исемдәр, атамалар барлыҡҡа килгәндә, теләһә ҡайһы һүҙ ҡулланылмай, һәр береһенең мәғәнәһе бар, барлыҡҡа килеү өсөн нимәлер, ниндәйҙер ваҡиға сәбәпсе булып тора.\nШулай итеп, топонимдарҙың ономастикаһын өйрәнеү донъяға ҡарашты киңәйтә, лингвистик белемде тәрәнәйтә, туған ерҙең географик үҙенсәлектәрен яҡшыраҡ үҙләштерергә мөмкинлек бирә һәм исемдәр донъяһында үҙеңде ышаныслы һәм мәғлүмәтле итеп тойорға булышлыҡ итә. Тикшеренеү эшен башлағанда Бөрйән районы топонимдарының лексикаһын өйрәнеү, топонимик һүҙлек төҙөү маҡсаттары ҡуйылғайны. Ер-һыу атамаларын лексик - семантик яҡтан төркөмләгәндә, уларҙың кеше өсөн теге йәки был урында йүнәлеш алыуҙы еңелләштереү маҡсатында ла маҡсатында барлыҡҡа килеүе, файҙаланыуы асыҡланды. Мәктәп уҡыусылары араһында үткәрелгән анкета һорауҙарына яуаптар шуны күрһәтте: 1) район эсендәге топонимдар тураһында әҙ мәғлүмәткә эйә; 2) тыуған ауылға ҡағылышлы ер-һыу атамаларын ҡулланалар, аңлайҙар, ләкин етерлек кимәлдә түгел. Ошоларҙан сығып, уҡыусыларҙың топонимик белемен арттырыу маҡсатында тыуған яҡты өйрәнеү түңәрәге эшен йәнләндереү бурысы килеп баҫа. Топонимияны өйрәнгәндә, халыҡтың йәнле телен, һөйләш, диалект үҙенсәлектәрен тулыһынса иҫәпкә алып эш итергә кәрәк. Өйрәнгәнелгән атамалар, лексиканың үҙ аллы һәм ҡатмарлы ҡатламы булараҡ, йәнле телдә диалекттарҙың фонетик, морфологик закондарына буйһона. Яңы дәүерҙәге ер-һыу, урын, ауыл исемдәре һүзьяһалыш күҙлегенән ҡарағанда, әлбиттә, элеккеләре менән бер үк законлылыҡтар буйынса барлыҡҡа килгән. Бында яңылыҡ йөкмәткелә, һүҙҙең мәғәнә үҙенсәлегендә. Ә яңылыҡ – яңы осорҙоң исемдәр донъяһындағы сағылышы. Шул уҡ ваҡытта электән килгән атамаларҙы йыябыҙ, өйрәнәбеҙ икән, халыҡ теленең, лексикаһының ҡиммәттәрен өйрәнәсәкбеҙ, һаҡлаясаҡбыҙ.\n1. Топонимика өйрәнергә теләүселәргә тәҡдим, күрһәтмәләр. Ер-һыу атамалары юғалмаһын өсөн, уларҙы теркәп, һүҙлектәр булды-рырға мөмкин. Йыйылған топонимик материалды теркәү өсөн топонимик карточка өлгөһө: Топоним. Этимологияһы. Ниндәй мәғәнә һалынған? Яһалышы.\nБыл топоним халыҡ ижадында (әгәр булһа).\nТопонимдың телмәрҙә ҡулланылышы.\nТопоним. Мәҫәлән, Таҡыясусаҡ. Этимологияһы. Төп башҡорт һүҙе. Ниндәй мәғәнә һалынған? Ороним. Ул Аратауға ҡаршы Нөгөш йылғаһы аръяғындағы тауҙың иң бейек түбәһе. Алыҫтан ҡараһаң, таҡыя кейгән кешенең башына оҡшап тора. Ул түбәнән бөтә тирә-яҡ ус төбөндә генә һымаҡ күренә: алыҫтағы тауҙар армыт-армыт булып күгәреп яталар. Ғәлиәкбәр халҡы был тауҙы бик тә ярата, үҙенең ғорурлығы, талисманы итеп һанай. Халҡыбыҙҙың бөйөк улы З.Вәлиди, Ғәлиәкбәр ауылына йәш сағында ла, граждандар һуғышы йылдарында ла һуғылып үткән һәм Таҡыясусаҡтың башына менеп ҡурай уйнаған. Яһалышы. Ҡушма һүҙ. Һүҙҙәрҙе ҡушыу юлы менән яһалған. Таҡыя+сусаҡ. Был топоним халыҡ ижадында. Таҡыясусаҡ үҙенә бәйле бәйет шаһиты ла. Хәл былай була. Берәүҙең һыйырын тау артында айыу йыя һәм һунарсылар уны ҡарауыллап атырға булалар. Төн ҡараңғы була. Емтек янына бер ҡара нәмә яҡынлай башлағас, уны атып йығалар. Яҡтырғас ҡына, айыу тип, яңғыҙ ҡатындың ҡара һыйырын атҡандарын күргәндәр. Ауылдың төртмә теллеләре оҙаҡламай бәйетен дә сығарып ҡуялар:\nҒәлиәкбәр ауылы  үгеҙенең\nТопонимдың телмәрҙә ҡулланылышы. Мин, Таҡыясусаҡҡа  менеп, тирә-яҡты байҡап торорға яратам.\nТап  бына ошондай юл менән ер-һыу атамаларын йыйып, өйрәнеп,  ер-һыу тарихын һаҡларға мөмкин.\n2. Хөкүмәт органдарына мөрәжәғәт\nМатбуғат биттәрендә, карталарҙа, аншлагтарҙа топонимдарҙы  яҙғанда, башҡортса әйтелеш, яһалыш закондарын иҫәпкә алып, тәү мәғәнәһенең боҙолоуына юл ҡуймаҫ өсөн урындағы халыҡ менән кәңәшләшеп эшләргә кәрәк. Һәр ауылдың, райондың топонимдар буйынса китабын булдырыу эшен тиҙләтергә кәрәк.\nКиләсәккә маҡсат: 1. Бөрйән районы топонимикаһын яңы асыштарға юлығыу маҡсатында ошо йүнәлештә өйрәнеүҙе дауам итергә. 2. Бөрйән районы ер-һыу атамаларының этимологияһын өйрәнеү.\nБашҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. Өфө, 2002.\nРайон китабына йыйылған топонимик материалдар.\nШәкүр Р.З. Исемдәрҙә – ил тарихы. Өфө, 1993.\nАбалай – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, ҡылымдан яһалған, ябай һүҙ.\nАбыҙгилде – Ғәлиәкбәр ауылында ҡая, ороним, абыҙ (антропоним) һәм килде һүҙҙәренән яһалған, ҡушма һүҙ.\nАғиҙел – Бөрйән районы аша аҡҡан йылға, аҡ һәм иҙел (һыу, йылға) һүҙҙәренән яһалған, ҡушма һүҙ.\nАғиҙел ҡасабаһы – Иҫке Собханғол ауылы эргәһендә, ойконим, ҡушма һүҙ.\nАҙау – Яңы Монасип, антропонимдан, бесәнлек.\nАйбикә тауы – Аҫҡар ауылында, антропонимдан.\nАйғыр ҡороҡмаған – Байғаҙы ауылында, ялан\nАйыуала – Оло Нөгөш йылғаһы буйындағы ялан, йылға, ҡушма һүҙ.\nАйыуатҡан – Тимер ауылында, ялан, ҡая, яҙ һәм вар(ыуар – йорт) һүҙҙәренән, ҡушма һүҙ.\nАйыусапҡан – Ҡолғана ауылына ҡарай, ялан.\nАйыуҙы – Яңы Монасип, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы, гидроним.\nАйһылыу – Ғәлиәкбәр ауылында, сабынлыҡ, антропоним, ҡушма һүҙ.\nАҡбалсыҡ йылғаһы – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, ҡушма һүҙ.\nАҡбейек – Бөрйән районында тау, ороним, ҡушма һүҙ.\nАҡҡашҡа т. – Ғәҙелгәрәй ауылында, ороним.\nАҡһыйыр яланы – Брәтәк, ялан.\nАҡбулат – Бөрйән районында ауыл, ойконим, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nАҡтау – Әтек ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nАҡсабикә – Байғаҙы ауылы янындағы ялан.\nАҡташ – Яуымбай ауылында, ороним, аҡ һәм таш һүҙҙәренән яһалған, ҡушма һүҙ.\nАлағуян – Бөрйән районында, гидроним, ҡушма һүҙ.\nАлағуян башы – Бөрйән районында, гидроним, ҡушма һүҙ.\nАлағуян тамағы – Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы, ҡушма һүҙ.\nАллабирҙе – Аҫҡар ауылындағы ҡалҡыулыҡ.\nАлпамыша ҡәберлеге – Исламбай ауылы эргәһендәге Йәйпе яғындағы ҡәберлек.\nАндыҙ яланы – Яңы Монасип\nАрал – Тимер ауылы менән Иҫке Монасип ауылы араһындағы Ағиҙел йылғаһының икегә айырылып аҡҡан урыны.\nАралғыр – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nАралбай (бөткән ауыл) – ойконим, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nАралғыр – Яуымбай ауылында, гидроним, Ҡайнөй йылғаһы ҡушылдығы, ҡушма һүҙ.\nАрал тауы – Үрге Нөгөш (Ямаш) ауылының түбәнге кисеүенән аҫтараҡ ҡаршы тау.\nАратау – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nАрҡыры йылға – Яуымбай ауылында, гидроним, ҡушма һүҙ.\nАрыҡтай – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, гидроним ялан, ҡушма һүҙ.\nАрыҫлан ҡарт соҡоро – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, антропонимдан.\nАртышлытау – Үрге Нөгөш ауылы эргәһендә, ороним.\nАҫҡар – ойконим, антропонимдан.\nАҫҡараҡ – Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним.\nАҫҡараҡ тамағы – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, ҡушма һүҙ.\nАтаман – Яңы Мөсәт, заводтың хужаһы Атаманов ерләнгән.\nАтайсал – Ғәҙелгәрәй ауылы, ялан, тау исеме, ҡушма һүҙ.\nАтъятҡан – Иҫке Монасип ауылы\nАфғанистан – Ғәлиәкбәр ауылында, тыҡрыҡҡа ҡушамат, ил исеменән.\nАштыҡ уяһы – Яңы Монасип, тары сәскән ер.\nАһылы (Асалы) – Ғәлиәкбәр ауылында йылға, гидроним, тау,\nБабсаҡ ҡәберлеге – Бөрйән районында ҡурған, антропонимдан.\nБайғаҙы – ойконим, антропонимдан.\nБайтулла – Байғаҙы ауылы янында, антропонимдан.\nБаланйорт – Аралбай ауылы яғында.\nБайғотоҡ – Әтек, гидроним.\nБажай – Аҫҡар ауылына ҡарай, ике бажа иҫтәлегенә аталған.\nБаҙал (ҡатай һуғышҡан тау) – ороним.\nБаҙ тауы – Кесе Нөгөш буйынан Исламбайға киткән яҡта дегет ҡайнатҡан урын, ороним.\nБаҙ яҡҡан соҡор – ҡара: Баҙ тауы.\nБаҙъялан – Оло Нөгөш йылғаһы буйындағы ялан, ҡушма һүҙ. Яуымбай ауылы\nБаҙраш – Үрге Нөгөш ауылынан аҫта, тау, йылға,\nБаҡҡол – атропропонимдан, Исламбай ауылы эргәһендә йылға, ялан.\nБайҡаш – ойконим, Нәби ауылының бер өлөшө, ҡылымдан яһалған.\nБаймырҙа – Оло Нөгөш йылғаһы буйындағы ялан, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nБайназар – ойконим, антропонимдан.\nБалаган – Тимер ауылында, атамаһы.\nБарлыбай – Үрге Нөгөш ауылы янында, ороним, ҡушма һүҙ.\nБа(о)тинкаташ – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға эсендәге ҙур таш.\nБатша ҡотоғо – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, ҡушма һүҙ.\nБашҡорт утары – Ғәлиәкбәр ауылында, ялан, ҡушма һүҙ.\nБашмаҡшыуған – Үрге Нөгөш ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nБейгилде – Бейгилде яланы элекке “Ҡыҙыл таң” колхозының ҡымыҙ фермаһы янында.\nБейеккүпер – Аралбай ауылы эргәһендә.\nБесәй ташы – Янһары ауылында, ороним.\nБесәй ояһы – Нәби ауылында тау битләүе.\nБеренсе күпер – Иҫке Собханғолда.\nБәргәзә – Ғәлиәкбәр ауылында, аҡлан, ҡушма һүҙ.\nБәләтар тауы – Аралбай (бөткән ауыл) эргәһендәге тау, ороним, бәләгә тарыным һүҙенән.\nБолаҡ – Яңы Монасип ауылы янында, гидроним, болаҡ бәләкәй йылғаны аңлата.\nБерлек – Яңы Мөсәт ауылы икенсе исеме, артель ваҡытында бирелгән рәсми булмаған атамаһы.\nБертеш – Килдеғол ауылында, ороним.\nБешәлетау – Әтек ауылында, йәш ҡарағайлыҡ урманы.\nБетерә – Үҙән йылғаһының һул ҡушылдығы, гидроним.\nБикташ – Ғәлиәкбәр, Исламбай ауылдары араһындағы йылға, бөткән ауыл, элекке исеме – Шәйек (гидроним) тамағы, антропоним, ҡушма һүҙ.\nБилтер тауы – Нәби ауылында, ороним, билтер аяҡтың бер өлөшө.\nБирелейорт – Килдеғол ауылы эргәһендә, ялан, Муйылтүбәнән бейек булмаған ҡалҡыулыҡ аша ята.\nБоғасы (Бүгәсәү) – Ырғыҙлы ауылында, ороним, антропонимдан, Пугачев һүҙе фонетик яҡтан үҙгәргән.\nБолаҡ – шишмә һүҙенән, гидроним\nБорсаҡһуҡҡан – Әтек ауылы янында, ялан.\nБоһондо – Тимер ауылында йылға, гидроним, Ағиҙелдең уң ҡушылдығы.\nБохмаш – Иҫке Монасип ауылы янында, Ағиҙел йылғаһы буйындағы ялан, йыуаш, әҙ һөйләп, боҫоңҡорап йәшәгән кешеләр ҡушаматынан.\nБөрйән – район исеме, этнонимдан.\nБөрйән йылғаһы – Тимер ауылы янындағы Боһондо йылғаһының уң ҡу-шылдығы, ҡушма һүҙ.\nБөрйән юлы – Ғәлиәкбәр ауылында, дромоним, ҡушма һүҙ.\nБурама тауы – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nБурташ – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nБүтәү тауы – Ҡотан ауылы янында, ороним, Пугачев тауы тип тә йөрөтөлгән.\nБүләкбикә таш йәки Бүләкбикә ҡаяһы – Яңы Монасип ауылында, ороним, антропонимдан.\nБүрәнәшыуған – Үрге Нөгөш ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Бүтәгәле – Ғәлиәкбәр ауылы янында тау һырты, үлән исеменән (русса мят-лик).\nБрәтәк – Брәтәк ауылында, ойконим, гидроним , бер итәк һүҙенән.\nБәштин – Брәтәк ауылында, ойконим, биш тин һүҙенән, ҡушма һүҙ.\nБүләкташ – Нәби ауылында, ороним.\nБүре төбө – Тимер ауылы янында, урманлыҡ, ҡушма һүҙ.\nБүрәнәшыуған – Үрге Нөгөш ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nБыҙау үлгән – Аралбай ауылы эргәһендә “Ҡыҙыл таң” колхозының быҙауы үлеменә бәйле.\nБәғиҙә тауы (Ҡаршытау) –Байғаҙы ауылында, ороним.\nБәйет тауы – Әтек ауылына ҡарай, ороним.\nБәләтар – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, дромоним, бәләгә тарыным һүҙенә бәйле.\nБәләкәй – Үрге Нөгөш эргәһендәге тау, ороним.\nБәләкәй Аҡбейек – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nБәләкәй Ҡыҙылташ – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nБәләкәй Ҡыпсаҡ – ойконим, рәсми атамаһы Кардон, Капаловтың утары булған.\nБәләкәй Салажы – Әтек ауылы эргәһендә, гидроним, ялан.\nБәләкәй Соңғор – Нәби ауылынан көнбайышта урынлашҡан, соҡор эсе мәғәнәһендә.\nБәләкәй Шәйек – Исламбай ауылында, гидроним, ҡушма һүҙ. Бәлә тауы – Брәтәк ауылына ҡарай, ороним\nВолков йәйләүе – Брәтәк ауылында, ҡушма һүҙ\nВышка – Тимер ауылының үр яғындағы Осло тау һыртындағы элекке ҡо-ролма.\nВыка – Выка Мәндәғол ауылында ялан, тәүге атамаһы – Ульяғол сабынлығы, тора-бара атамаһы үҙгәргән.\nҒилман күпере – Яңы Монасип ауылында, ҡушма һүҙ, антропонимдан.\nҒаффар утары – Байғаҙы ауылы янында, антропонимдан.\nҒүмәр ыҙмаһы – Ғәлиәкбәр ауылында, ялан, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nҒәббәс утары – Байғаҙы ауылы янында, антропонимдан.\nҒәбит уяһы – Ғәлиәкбәр ауылында, ҡушма һүҙ, антропонимдан.\nҒәзиз тауы – Үрге Нөгөш ауылында, ороним, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nҒәҙелгәрәй – ойконим, антропонимдан, икенсе исеме Шүлгән, ҡушма һүҙ.\nҒәйниә ҡотоғо – Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nҒәле тауы –Янһары ауылына ҡарай, ороним, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nҒәлиәкбәр – ойконим, антропонимдан.\nҒәлиәкбәр соҡоро – Ғәлиәкбәр ауылында, ҡушма һүҙ, антропонимдан.\nҒәлийән үҙәге – Аралбай ауылы эргәһендә, антропонимдан.\nДегет тауы – Яңы Монасип ауылы эргәһендә, ороним.\nДегәнәк – Яуымбай ауылында, ороним, үҫемлек исеменән, ҡушма һүҙ.\nДәүләтбай туғайы – Байғаҙы ауылы янында, антропонимдан.\nДинислам тауы – Үрге Нөгөш ауылында, ороним, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nЕгәйен – Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним, Нөгөш йылғаһының уң ҡушылдығы.\nЕлдәрҡа – Нәби ауылында ялан, елле һәм арҡа һүҙҙәренән яһалған, ҡушма һүҙ. елле-ҙур, бейек тау.\nЕләклетүбә – Нәби ауылында, ороним.\nЕтмәҫ – Ғәлиәкбәр һәм Исламбай ауылы араһында, ялан, ҡылымдан яһалған.\nЗавод – Яңы Мөсәт ауылы спирт, скипидар, дегет ҡайнатыу өсөн завод.\nЗөбәйлә ҡарандаһы – Янһары ауылында, гидроним, антропонимдан, бәләкәй шишмә.\nЗыя баҙы – антропонимдан, Нөгөш буйындағы ялан.\nЗыярат тауы – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним.\nЗәкир солоғо – Тимер ауылында, антропонимдан.\nЗәмзәбикә шишмәһе – Яңы Мөсәт ауылында, гидроним, антропонимдан.\nИҙәнташ – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға эсендәге таш, ҡушма һүҙ.\nИмес төбө – Нәби ауылында.\nИмес тауы – Нәби ауылында, ороним, XX быуат башында бында Ҡурғашлы ауылы барлыҡҡа килгән.\nИмес туғайы – Нәби ауылынан XX быуат башында имес туғайында Ҡурғашлы ауылы барлыҡҡа килгән.\nИмәнйорт – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, ҡушма һүҙ.\nИнсебикә – Яңы Собханғол ауылында, ороним, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nИсмәғил – Үҙән йылғаһы буйындағы ялан, антропонимдан.\nИсламбай – ойконим, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nИшдәүләт (Ябаҡ) – ойконим, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nИшбулды баҙы – Яңы Монасип ауылына ҡарай, антропонимдан.\nИҫке Монасип – ойконим, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nИҫке Мөсәт – ойконим, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nИҫке Собханғол – ойконим, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nИҫке Тарыуал (бөткән ауыл) – ойконим, антропонимдан.\nИҫкеҙма – Ғәлиәкбәр ауылында, ауылдың тәүге урыны, ҡушма һүҙ.\nИҫәнбикә һаҙы – Исламбай ауылына ҡарай, антропонимдан.\nИҫәнғазы (Күскәрбәк) – ойконим (бөткән ауыл), антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nЙ Йосоп түше – Байназар ауылында, антропонимдан. Йыландуй – Яңы Монасип ауылы янында, йылан күп булған уйһыу ер Йылҡысыҡҡан – гидроним, Ғәҙелгәрәй ауылы эргәһендәге күл. Йүкәле туғай – Тимер ауылы эргәһендә, ялан, ҡушма һүҙ. Йәйпе – Исламбай ауылында, ялан, йылға, ҡылымдан яһалған. Йәйпегир – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Йәмилә сабыны – Яңы Монасип ауылына ҡарай, антропонимдан. Йәнсалай ҡоҙоғо – Тимер ауылында, антропонимдан, ҡушма һүҙ. Йәнгәрәй – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним, антропонимдан, ҡушма һүҙ. Йәнһыуалған – Әтек ауылына ҡарай, ялан. Йәнһөйәр – Ғәлиәкбәр ауылында, ялан, ҡушма һүҙ. Йәүгәҙе – гидроним, Нәби ауылының һул яғында, Байҡашта, Яуғаҙы һүҙе фонетик яҡтан үҙгәргән. К Кардон туғайы – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, ҡылымдан яһалған, ҡушма һүҙ. Капал өйө – Кардон ауылындағы Капаловтың йорто урыны. Кейәүҙәр үҙәге – Яңы Монасип ауылында. Кейекбай – ойконим, антропонимдан, ҡушма һүҙ. Кедр урманы – Килдеғол ауылы эргәһендәге урманлыҡ. Кесе Нөгөш – Бөрйән районында, йылға, ҡушма һүҙ. Кесе Нөгөш тамағы – Ғәлиәкбәр ауылында, ҡушма һүҙ. Кепес – ойконим, Иҫке Монасип ауылының бер өлөшө, күҙ ҡабағы тигәндән алынған, ҡушма һүҙ. Килдеғол (Һарағы)– ойконим, антропонимдан, ҡушма һүҙ.\nКлатуй  – Нәби ауылында, антропонимдан, Филатов йәки Клатуй тауы.\nКиндерҙ(е)уй –  Иҫке Монасип ауылында.\nКинйәш тауы – Аҫҡар ауылындағы тау, ороним, антропонимдан, Кинйәш әбей иҫтәлегенә.\nКүгәүенле яланы, йылғаһы  – Исламбай ауылына ҡарай, гидроним.\nКүкәй тауы – Брәтәк ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nКүсоя – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nКүкбесән – Тимер ауылы эргәһендә, ялан, ҡушма һүҙ\nКүл тамағы – Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним, ҡушма һүҙ.\nКүркәтау  – Әтек ауылына ҡарай, ойконим.\nКүтәрмәле яланы  – Исламбай эргәһендәге тау башындағы ялан.\nКүперҙе йылғаһы – Нәби ауылында, гидроним, күперле диалектта күперҙе.\nКүскәрбәк – Иҫәнғаҙы һүҙен ҡара, антропонимдан.\nКүктәкә  – Нәби ауылында, ороним.\nКүкьятыу – 1. Ғәлиәкбәр ауылынан өҫтә, гидроним. 2. Брәтәк ауылы эргә-һендә Брәтәк йылғаһының Оло Нөгөшкә ҡойған ере, ҡушма һүҙ.\nКүс юлы – Яңы Монасип ауылы янында, дромоним, күсеү  һүҙенән.\nКостер тауы  – Тимер ауылы эргәһендә, ороним, ҡушма һүҙ.\nКөҙгөйорт – Бикташ ауылы эргәһендәге боронғо йәйләү, ялан, ҡушма һүҙ.\nКөлгөзәр  – Бикташ  ауылының көнъяғында тау, ороним.\nКөләбә – ялан, йәйләү исеме, Исламбай ауылына ҡарай.\nКөләмбәт юлы – Бикташ ауылы эргәһендәге юл, дромоним, антропоним-дан.\nКөнтеймәҫ – Яуымбай   ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nКөтөүсе яланы – Тимер ауылында, ҡылымдан яһалған, ҡушма һүҙ.\nКөрәй тауы  – Ҡотан ауылында, ороним.\nКөрәште  – Килдеғолда, ороним.\nКөртмәле тауы  – Байназар ауылында тау, ороним.\nКәбәнғарағай – Ғәлиәкбәр ауылында, аҡлан, ҡушма һүҙ.\nКәбәнташ  – Ағиҙел йылғаһы ҙур таш, ороним,\nКәзәтау – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nКәзә ташы  – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nКәлтәгәү  – ялан, гидронимдан.\nКәмә сығышы – Тимер ауылы эргәһендә, гидроним, ҡушма һүҙ\nКәмәше – Тимер ауылы эргәһендә, кәмә сығышы ҡыҫҡартылып, яһалма һүҙ барлыҡҡа килгән.\nКәртәле – Күжә йылғаһы буйында ялан, йылға, яһалма һүҙ.\nКәртәле ялан –  Күжә йылғаһы буйында ялан, ҡушма һүҙ.\nКәртәташ – Ғәлиәкбәр ауылына ҡарай, ороним, ҡушма һүҙ.\nҠ Ҡаҙна уяһы – Яңы Монасип ауылына ҡарай. Ҡайраҡлы – Күжә йылғаһы буйында ялан, йылға, яһалма һүҙ. Ҡайынсуҡы –Бикташ ауылының көнъяғында ороним. Ҡаҡсыр – Яңы Монасип ауылында, ороним, Ҡайынтуғай – Нәби ауылының һул яғында, Байҡашта. Ҡалыу – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним, ҡылымдан яһалған, яһалма һүҙ. Ҡарабейә – Яңы Собханғол ауылында, ялан. Ҡарағайсабын – Ғәлиәкбәр, Яңы Монасип ауылдарында, ҡушма һүҙ. Ҡаран – гидроним, Ғәлиәкбәр ауылына ҡарай. Ҡарас йылғаһы – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, гидроним, антропонимдан, Ҡарасәс исемле ҡатын исеменән. Ҡарабешә – Ғәлиәкбәр ауылында, ялан, ҡушма һүҙ. Ҡарағошто – йылға, ялан, ҡушма һүҙ. Ҡарағол – Тимер ауылы эргәһендә,, ялан, ҡая, антропонимдан, ҡушма һүҙ. Ҡаратау – Тимер ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Ҡараңғуй – Килдеғол ауылынан Һарағы йылғаһы буйындағы ялан, Үргеҙ-ма тип тә йөрөтөлә. Ҡараһыйыр – Тимер ауылына ҡарай, ороним, ҡушма һүҙ Ҡараһөбә – Исламбай ауылы эргәһендә, гидроним, ҡушма һүҙ Ҡарасура ҡәбере – Яуымбай ауылы эргәһендә, антропонимдан, Бабай үлеге тип тә йөрөтөлә. Ҡартөй – Яуымбай ауылында, ҡушма һүҙ. Ҡаршытау – Яуымбай, Үрге Нөгөш, Байғаҙы ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Ҡаршы туғай – Янһары ауылында. Ҡасыу юлы(Ҡасыюл) – Тимер ауылында, ороним, дромоним, ҡушма һүҙ. Ҡатайғошҡан (Ҡатай һуғышҡан) – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, ороним, этнонимдан. Ҡалмаҡай – Тимер ауылында, ороним, ялан, этнонимдан. Ҡана – Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы, гидроним. Ҡалҡаман – Тимер ауылында, ороним, антропонимдан. Ҡалғаһау – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, ялан, ҡылымдан яһалған (ҡалған һау), ҡушма һүҙ. Ҡамышаҡ – Яуымбай, Иҫке Монасип ауылдарында, гидроним. Ҡарағасйорт – Ғәлиәкбәр ауылы янында, ялан, йылға, ҡушма һүҙ. Ҡарайғыр – Яуымбай ауылында, ялан, ҡушма һүҙ. Ҡаран – Ғәлиәкбәр ауылына ҡарай, гидроним, Ҡаныш – Үрге Нөгөш ауылы эргәһендә, гидроним, антропонимдан. Ҡанышай – Үрге Нөгөш ауылы эргәһендә, гидроним, антропонимдан. Ҡандыбил – Байғаҙы ауылына ҡарай, гидроним, йәйләү. Ҡаншал – Килдеғол ауылында, ҡан төҫөндәге тау, ороним. Ҡоҙаш – Яуымбай ауылында, антропонимдан. Ҡоҙғонташ – Яңы Монасип ауылында, ороним, ҡоҙғон ояһы бар. Ҡабырсаҡлы морон – Яңы Монасип ауылында, ҡабырсаҡ йыйылып ятҡан ҡомлоҡ бар. Ҡоҙғон ҡаяһы – Яңы Монасип ауылында, ороним, Ҡойонсоҡ шишмәһе – Яңы Собханғол ауылы эргәһендә, ҡойо – бысраҡ һүҙенән. Ҡортсолоҡ – Тимер ауылында, аҡлан, ҡушма һүҙ. Ҡолғана – ойконим. Ҡолош үҙәге – Яуымбай ауылында, антропонимдан, ҡушма һүҙ. Ҡоръятмаҫ – Яңы Монасип ауылы, гидроним, ҡоро ятмаҫ һүҙбәйләнешенән. Ҡомйылға – Яңы Собханғол ауылында, гидроним. Ҡотан – ойконим. Ҡотоҡай баҙы – Брәтәк ауылында, гидроним, антропонимдан. Ҡотло Булат түше – Яңы Собханғол ауылындағы тауҙа, антропонимдан. Ҡужан шишмәһе – Нәби ауылында, гидроним. Ҡунаҡбай ҡотоғо – Яңы Монасип ауылына ҡарай, гидроним, антропоним-дан. Ҡумырт кисеү – Исламбай ауылына ҡарай. Ҡуҡрауыҡ – Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним, Нөгөш йылғаһының уң ҡу-шылдығы, ҡылымдан яһалған. Ҡурғашлы – ойконим, гидронимдан. Ҡурыуҙы – Байназар ауылында, ороним, ҡылымдан яһалған. Ҡурпытуғай – Әтек ауылына ҡарай, ялан. Ҡусҡарбаҡ – Иҫәнғаҙы (бөткән) ауылының икенсе атамаһы, ойконим, антропонимдан. Ҡушйылға – гидроним, Ғәҙелгәрәй ауылы янында, Оло Нөгөш йылғаһының һул ҡушылдығы, ҡушма һүҙ. Ҡуян ауылы – ойконим, ҡушамат тағыуҙан Нәби ауылының халыҡ телендә-ге атамаһы. Ҡыҙҙарҙы айыу ашаған ер – Яңы Монасип ауылына ҡарай. Ҡыҙҙар тауы – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, ороним. Ҡыҙбикә мороно – Байғаҙы ауылы янындағы тауҙа. Ҡыҙылташ – Ғәлиәкбәр ауылында, ялан, ҡушма һүҙ. Ҡыҙүлгән – Ғәлиәкбәр ауылы янында, ялан, ҡылымдан яһалған, ҡушма һүҙ. Ҡыҙматаш – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға эсендәге таш, ҡушма һүҙ. Ҡыҙыл ер – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, ялан. Ҡыҙылъяр – Яңы Монасип ауылы янында, балсығы ҡыҙыл булып, ямғыр яуғанда Иҙелгә йыуылып төшә. Ҡыҙылташ – Яуымбай ауылына ҡарай, ороним. Ҡыуғарағай – Ғәлиәкбәр ауылында, ялан, ҡушма һүҙ. Ҡырғыҙ айыры – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға, этнонимдан, ҡушма һүҙ. Ҡырташ – Байназар ауылына ҡарай, ороним. Ҡырын ер – Нәби ауылына ҡарай, дромоним. Ҡыҫҡуй – Ғәлиәкбәр ауылында, ҡушма һүҙ. Ҡыпсаҡ – рәсми телдәге Әбделмәмбәт ауылының халыҡ телендәге исеме, этнонимдан. Ҡыҫыҡ – ойконим, гидронимдан, Кесе Нөгөш буйындағы бөткән ауыл. Ҡыярат тауы – Тимер ауылында, ороним, ҡылымдан (ҡыйратыу). Ҡыяюл – Тимер ауылына ҡарай, дромоним, ҡушма һүҙ. Л Лапшин утары – Брәтәк ауылына ҡарай, йәйләү, антропонимдан, Нөгөш-йорт атамаһы менән дә йөрөтөлә. М Маҙалы – Аҫҡар ауылы янында тау һырты, ороним, маҙа, ыҙа һүҙенән алынған. Майғойған – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Майсергән – Тимер, Яңы Мөсәт ауылдарына ҡарай, ялан, ҡушма һүҙ. Масаҡ – Иҫке Монасип ауылында, ороним, башаҡ – диалектта масаҡ. Маяҡ – Ғәлиәкбәр ауылына ҡарай, Ҡалыу тауы башында булған. Маяҡ түбәһе – Килдеғол ауылына ҡарай. Мерәҫ киткән юл – Әтек ауылына ҡарай, дромоним, ялан, антропонимдан. Мораҙым – ойконим, антропонимдан, икенсе исеме Аратау. Мортаҙа яланы –Янһары ауылына ҡарай. антропонимдан, ялан, ҡушма һүҙ Монасип – ойконим, антропонимдан. Мишәр – ойконим, этнонимдан. Муйыллы төбәк (Муйылтүбә) – Килдеғол ауылына ҡарай, ялан, ҡушма һүҙ. Муйыллы туғай –Үрге Нөгөш ауылына ҡарай, Оло Нөгөш буйында. Муйылтөп – Ғәлиәкбәр ауылы янында, ялан, ҡушма һүҙ. Муллатуғай – Ғәлиәкбәр ауылында, антропонимдан, ҡушма һүҙ. Мусағәле – Әтек ауылына ҡарай, гидроним, антропонимдан. Мулла түше – Нәби ауылына ҡарай, йәйләү, антропонимдан. Мөсәт – ойконим, антропонимдан. Мәйгәште – Иҫке Монасип ауылы янында, гидроним, ороним, мағаш – бе-йек тау. Мәҡсүт – ойконим, антропонимдан. Мәндәғол – ойконим, антропонимдан, ғул – уйһыулыҡтағы үҙән. Мәрйәкәй – Яңы Монасип ауылына ҡарай, ялан. Мәрхәм күле – Әтек ауылына ҡарай, гидроним, антропонимдан. Мәсем - ороним, антропонимдан. Мәсет тауы – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Мәсет уяһы – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним,, ҡушма һүҙ. Мәтәл – Килдеғол ауылына ҡарай, гидроним, мәте һүҙенән. Мәһәҙи – ойконим, антропонимдан. Н Ноҡот тауы – Әтек ауылына ҡарай, ороним. Нөгөш – Бөрйән районында йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы. Нөгөшйорт – Брәтәк ауылына ҡарай, йәйләү, Лапшин утары атамаһы менән дә йөрөтөлә. Нәби – ойконим, антропонимдан.\nО Оҙонуй – Ғәлиәкбәр ауылында, ҡушма һүҙ. Оҙонсал – Килдеғол ауылына етәрәк ялан. Оҙон ялан – Кесе Нөгөш буйындағы ҙур ялан. Олоғор – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Олоҡыҙылташ – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Олотау – Яуымбай ауылында, ороним, оло һәм тау һүҙҙәренән яһалған, ҡуш-ма һүҙ. Ослотау – Иҫке Монасип ауылы янында, ороним, ҡушма һүҙ. Оло күл – гидроним, Ғәҙелгәрәй ауылында. Оло Нөгөш – Ғәлиәкбәр ауылынан аға, гидроним, антропонимдан, ҡушма һүҙ. Оло Салажы – Әтек ауылы эргәһендә, гидроним, ялан. Оло Соңғор – Нәби ауылына ҡарай, ауылдан көнбайышта урынлашҡан. Был урын соҡорло. Оҫҡон туғай – Тимер ауылының эргәһендә, үлән исеменән, ҡушма һүҙ Оҫҡонлоғор – Үрге Нөгөш ауылы менән Кәшәле ауылы араһында Кәрлек һәм Арғы Үшә йылғалары уртаһында оҫҡонло түбә. Ө Өлкән Аҡбейек – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Өйрәкле – Мәндәғол ауылы етәрәк, Ағиҙел йылғаһы буйындағы ҡая. Өйрәкташ –Үрге Нөгөш ауылы янында, Нөгөш йылғаһы буйында ҡая, оро-ним, ҡушма һүҙ. Өйрөлтмәк – Иҫке Собханғол ауылы эргәһендә, Ағиҙел йылғаһы эсендә, ҡылымдан. Өкө ҡаяһы – Яуымбай ауылында, ороним. Өкө ояһы – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Өкөташ – Яуымбай ауылында ороним, ҡушма һүҙ. Өсуй – Яңы Собханғол ауылына ҡарай. Өстамаҡ – Брәтәк ауылына ҡарай, гидроним. Өмөкамал төбәге – Килдеғол ауылына ҡарай, ялан, антропонимдан. Өмөткән – Яуымбай ауылында, ороним, өмә иткән һүҙенән, ҡушма һүҙ. Өмөткән яланы – Яуымбай ауылы, өмә иткән һүҙҙәренән. Өс туған ҡаяһы – Ағиҙел йылғаһы буйында, ороним, ҡушма һүҙ. Өсөйлө – Ғәлиәкбәр ауылының бер өлөшө, ҡушма һүҙ П Пакистан – Ғәлиәкбәр ауылында, тыҡрыҡҡа ҡушамат, ил исеменән. Паравай – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға буйында сайыр ағыҙған урын. Поселок – Ағиҙел ҡасабаһының рәсми булмаған атамаһы. Партизандар ҡыуаҡлығы – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай. Р Раһай – Раһай яланының атамаһы раһ (фарсы теленән – “юл”) һүҙенән сыҡҡан тип фараз итеп була. Риф күле – Яңы Монасип ауылы янында, гидроним, антропонимдан. Рәмзи юлы – дромоним, антропонимдан, Яңы Монасиптан Иҫке Монасипҡа һалынған юл. Рәхимйән ташы – Килдеғол ауылындағы таш, антропонимдан. Раҡай – Мәндәғол ауылында Рабиға яланының атамаһы Раҡай әйләнгән, антропонимдан. С Сабирйән түңгәге – Килдеғол ауылында, антропонимдан. Саҡмағош – гидроним, Иҫке Мөсәт ауылынан аға, ҡушма һүҙ. Саҡма таштар бар. Санатөшкән – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Сания соҡоро – Нәби ауылында, антропонимдан, балсыҡ ала башлаусы хөрмәтенә. Сатра – Нәби, Яңы Собханғол ауылдарында, гидроним, саптыра һүҙенән Сатыра – Сатра атамаһы килеп сыҡҡан. Саталыүҙәк – Яуымбай ауылында, сата һәм үҙәк һүҙҙәренән яһалған, ҡушма һүҙ. Сапа й. – Әтек ауылында, гидроним. Сейәлеморон – Яңы Собханғол ауылында, ороним. Сейәлетау – Әтек ауылында, ороним. Серәкәй – ороним, Алағуян йылғаһы буйындағы, ялан. Сибәкәй – Яңы Собханғол ауылына ҡарай, ялан, сибәркәй һүҙе ҡыҫҡар-тылған. Силос соҡоро – Яңы Монасип ауылы янында. Ситҡыр – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Соңғор – гидроним, Бәккән (Нөгөш йылғаһына ҡоя) йылғаһының уң ҡушыл-дығы. Ошо исемле тау һырты бар. Суҡҡарағас – Байғаҙы ауылында суҡ ҡарағас үҫкән ялан. Суҡмуйыл – Ғәлиәкбәр ауылында, Оло Нөгөш буйында, ҡушма һүҙ. Суҡтал – Үрге Нөгөш ауылынан көньяҡта, Мәҡсүт ауылы йүнәлешендә, һуҡмаҡ уялы яланға алып сыға. Ауылдан биш саҡрым тирәһе. Суҡраҡты – Тимер ауылы янында, гидроним, суҡраҡ һаҙматлы ерҙән ине ағып сыға, яһалма һүҙ. Сусҡаморон – Ғәлиәкбәр ауылы янында, Нөгөш йылғаһында ҙур бөгөлөш, ҡушма һүҙ. Сусҡа фермаһы – Тимер ауылы янында, Боһондо йылғаһы буйындағы элекке ферма урыны, халыҡ УТФ тип тә йөрөтә. Сусаҡ(суҡ уҫаҡ) – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Сусаҡ үҙәге – Яуымбай ауылында, ҡушма һүҙ.\nСуһаҡ – Нәби  ауылында, ороним, суҡ уҫаҡ һүҙенән алынған, ул тауҙа уҫаҡ ағасы күп булған.\nСыбарайғыр – Тимер ауылы янында ҡая, ороним. Сыуаҡай – Аҫҡар ауылына ҡарай, ялан, сыуаҡ ай килде тигәндә барлыҡҡа килгән. Сылтырбикә –Яңы Монасип ауылына ҡарай, гидроним, ымлыҡтан яһалған. Сыңғырауыҡ – Яуымбай ауылында, шишмә, ымлыҡтан яһалған, оҡшатыу Сәмиға күпере – Ғәлиәкбәр ауылында, антропонимдан, ҡушма һүҙ. Сәғит баҙы – Исламбай ауылына ҡарай, антропонимдан. Сәфәр утары – Ғәлиәкбәр ауылы янында, антропонимдан, ҡушма һүҙ. Сәфәр соҡоро – Яуымбай ауылына ҡарай, антропонимдан. Сәңгелдәк йылғаһы – Байғаҙы ауылы янында, гидроним. Сәңгелде яланы – Яуымбай ауылы янында, Иҫәнкилде тип атағандар. Яйлап телдән-телгә күсә килә, Сәңгелде тип атап йөрөтә башлағандар. Т Таҡыясусаҡ – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Танасыҡҡан – Исламбай ауылы янында, гидроним, һаҙ урын. Таңбикә – Нәби ауылы янында, сабынлыҡ, антропонимдан. Тарбаҡ – Яуымбай ауылында, ороним, тауҙа йыуан тарбаҡлы ҡарағас үҫә, ҡушма һүҙ. Тарбаҡ бөтә – Яңы Собханғол һәм Иҫке Мөсәт ауылы араһында тарба-йып (тарбаҡын) йыуан ҡарағай үҫкән урын. Тарыбай – Әтек ауылы янында, ялан, антропонимдан. Тарыуал – ойконим, антропонимдан. Тарҡын туғайы – Яңы Мөсәт ауылына ҡарай, тар һәм ҡын һүҙҙәренән. Ташкисеү – Килдеғол, йылғаһында. Ташкүпер – Брәтәк һәм Һәйет ауыл араһында Екатерина батша (Әбей батша) һалдырған күпер, ҡушма һүҙ. Татар үлеге – Иҫке Монасип һәм Яңы Монасип ауылдары араһындағы уя. Тауыҡ фермаһы – Яңы Мөсәт менән Иҫке Собханғол араһында. Ташлы – Брәтәк ауылына ҡарай,гидроним. Ташморон – Әтек, Яуымбай ауылдарында, ороним, ҡушма һүҙ. Ташөй – Яуымбай ауылы янында, мәмерйә,таш һәм өй һүҙҙәренән, ҡушма һүҙ. Текәморон – Янһары ауылы янында, антропонимдан. Тимер – ойконим, антропонимдан. Тимер айыры – Ғәлиәкбәр ауылы янында йылға, гидроним, ҡушма һүҙ. Тирмән туғайы – Тимер ауылы янында, Боһондо йылғаһы буйында. Туйбуға(туй булған) – Ҡотан ауылына ҡарай, ороним. Тумаҙыҡ – Яуымбай ауылында, ялан, ҡушма һүҙ. Туҡалбаш – Яңы Монасип ауылы эргәһендә, айыу туҡал һыйырҙы ашаған урын. Туҡмаҡ – Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним, ороним, яһалма һүҙ. Туңмаҫкүл – Ҡотан ауылы янында, гидроним. Түбарҡа – Нәби ауылында ялан. Түбәнге ауыл – ойконим, Оло Нөгөш буйында бөткән ауыл. Түбәйорт – Әтек ауылы эргәһендә. Төлкосҡан – Мәндәғол, Аҫҡар ауылдары эргәһендә, ороним. Төлкөташ – Брәтәк ауылы эргәһендә, ороним. Тыранса келәт – Иҫке Монасип ауылы эргәһендә. Тәкәғыр – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Тәкәһуйған – Иҫке Мөсәт ауылы эргәһендә, ялан. Тәрәнгисеү – Ғәлиәкбәр ауылы янында, йылға, ҡушма һүҙ. Тәрәнуй – Тимер ауылына төшкән юл эсендәге уя, ҡушма һүҙ. Тәпәнәк – Иҫке Монасип ауылы янында, ороним. У Уралтау – Ғәлиәкбәр ауылында, ороним, антропонимдан, ҡушма һүҙ Уртағыр – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Уртайорт – Ғәлиәкбәр ауылы янында, йәйләү, ҡушма һүҙ Ураҙбикә юлы – Яңы Монасип ауылы эргәһендә, дромоним. Ураҙы – Байғаҙы ауылы эргәһендәге тау, ороним. Үр аҙымы, тора-бара Ураҙы тип йөрөтә башлағандар Урыҫ юлы – Иҫке Монасип һәм Әбделмәмбәт ауылдары аша Әүжән урыҫ-тары баҙарға йөрөгән, дромоним. Урыҫ килгән – Исламбай ауылына яҡын урын, этнонимдан, урыҫ мил-ләтенән булған кеше йәшәгән. Урыһ(ҫ)ай – Исламбай ауылына яҡын урын, ялан, гидронимдан. Уҫағуй – Ғәлиәкбәр ауылында, гидроним, ҡушма һүҙ. Уҫаҡлыуй – Яуымбай ауылында, ҡушма һүҙ Ү Үҙән – гидроним, Бөрйән районындағы йылға, Ағиҙел йылғаһының һул ҡу-шылдығы. Үлектәр арҡаһы – Тимер ауылы янында, ялан, ҡушма һүҙ. Үрге Нөгөш – ойконим, ҡушма һүҙ. Үргеҙма – Иҫке Собханғол ауылы эргәһендәге ялан. Үркәс – Әтек ауылы янында, ороним, Үр яланы – Исламбай ауылы янында ялан. Үтәйәмбәт – Байғаҙы ауылы янында, ороним, антропонимдан. Үртән буйы – Яңы Монасип ауылы янында. Ф Ферма – һәр ауыл эргәһендәге элекке колхоз, совхоздың фермаһы булған урын. Филатов – Нәби ауылы янында антропонимдан Филатов йәки Клатуй тауы. Финляндия – ойконим, ил исеменән, Иҫке Собханғол ауылының Баҙал тауы итәгендәге яңы биҫтәнең халыҡ телендәге атамаһы. Һ Һабансы – Яңы Монасип янындағы ялан. Һарағы – ойконим, Үҙән йылғаһының һул ҡушылдығы атамаһынан, иҫке төрки телендәге саруғ – һары һүҙенән. Һарат уяһы – Ғәлиәкбәр ауылында, ҡушма һүҙ. Һарналы – Ғәлиәкбәр ауылы янында, һарына күп үҫә. Һарт – ойконим, этнонимдан. Һуғыш туғайы – Ғәлиәкбәр ауылы янында, ҡушма һүҙ. Һырт – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ. Һыуыҡҡолаҡ – Ғәлиәкбәр ауылында, Яңы Монасип ауылдарында йылға буйы, ҡушма һүҙ. Һөрөмбәт – Ғәлиәкбәр ауылында, йылға буйыдағы аҡлан, ҡушма һүҙ. Һәүәнәк – гидроним, Үҙән йылғаһының һул ҡушылдығы, Байғаҙы һәүән – шәп ағымды аңлата, -әк яһаусы ялғау. Һәүәнәкташ – ороним, Һәүәнәк йылғаһы тамағында тау, ялан, йәйләү уры-ны. Һимеҙтай – Әтек ауылында, ялан. Ш Шаңғырауыҡ ҡаяһы – Ғәлиәкбәр ауылында, ҡылымдан яһалған, ҡушма һүҙ. Шүлгән башы – ялан, Ғәҙелгәрәй ауылы янында, Шүлгән йылғаһының башланған ере. Шүлгән й. – гидроним, Ғәҙелгәрәй ауылы янында. Шүлгәнташ – Ғәҙелгәрәй ауылы янындағы мәмерйә. Шәреле (Шүрәле уй) – Тимер ауылы янында. Шыйыҡ бутҡа – Янһары ауылында, асыҡлыҡ. Шыуҙырғыс – Тимер ауылы ҡаршыһындағы тау, бүрәнә шыуҙырғандар. Шыуматаш – Исламбай ауылына яҡын, текә ҡая, ороним. Шәйек – гидроним, Нөгөш йылғаһының һул ҡушылдығы. Шәре башы – Ғәлиәкбәр ауылында янында, аҡлан, ҡушма һүҙ. Шәре й. – Ғәлиәкбәр ауылы янында, гидроним, ҡушма һүҙ. Шәрифә тауы – Яуымбай ауылында, ороним, антропонимдан, ҡушма һүҙ. Шәшкеҡасҡан – Яуымбай ауылында, ороним, шәшке һәм ҡасҡан һүҙ-ҙәренән яһалған, ҡушма һүҙ. Ы Ығышма – гидроним, Ғәҙелгәрәй ауылы эргәһендәге Йылҡысыҡҡан күле эргәһендәге күл, күл эсендәге ағас шылып йөрөй. Ырғыҙлы – ойконим, гидронимдан, Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы. Ыхмайыл – гидроним, ыҫмала һүҙенән алынған, Үҙән йылғаһының һул ҡушылдығы. Э Эстакада – Яңы Мөсәт ауылы эргәһендә ағас тейәү урыны. Этаяҡ – Яңы Монасип һәм Тимер ауылдары араһындағы элекке ферма ата-маһы. Этаяҡ тармалығы – Этаяҡ фермаһы эргәһендә үҫкән үҫемлек исеменән. Эт тыҡрығы – Ғәлиәкбәр ауылында, тыҡрыҡ, ҡушма һүҙ. Энәлек – Яңы Монасип ауылына яҡын урында үҫкән ағастарҙың күп булыуына бәйле. Ә Әбделмәмбәт – ойконим, антропонимдан, халыҡ телендә Игелек, Ҡыпсаҡ, Үҙән атамалары менән йөрөй. Әҙһәм хәҙрәт шыршыһы – Ғәлиәкбәр ауылындағы зыяраттағы иң ҙур шыршы, антропонимдан, 1918 йылда хәҙрәттең ҡәбере өҫтөнә ултыртылған. Әлеш – гидроним, антропонимдан, Оло Нөгөш йылғаһына ҡойған Күжә йылғаһының һул ҡушылдығы. Әлешйорт – Әлеш йылғаһы буйындағы элекке йәйләү атамаһы, антропоним-дан. Әлмәс ҡотоғо – Әтек ауылына ҡарай, антропонимдан, Әлмөхәмәт исемле кешегә бәйле. Әмир суҡыһы – Брәтәк ауылында, антропонимдан. Әрҙәкле – Исламбай ауылы тау һырты, әрҙәтте (әрләтте) – диалекттағы варианты фонетик яҡтан үҙгәргән. Әрҙәнә үре – Яуымбай ауылында, ороним, ҡушма һүҙ.\nӘсе – Үрге Нөгөш ауылы эргәһендәге тоҙло урындың атмаһы, русса солончак.\nӘсебар – Ғәлиәкбәр ауылы эргәһендә Оло Нөгөш йылғаһының һул ҡушыл-дығы. Әтек – ойконим, гидронимдан. Әүҙекте йылғаһы – Килдеғол ауылында, гидроним, әүеү, ауыу һүҙенән. Ю Юрматау – ороним, Бөрйән районында тау һырты. Я Ябаҡ – ойконим, Ишдәүләт ауылының тәүге атамаһы. Яҙҙауар – Тимер ауылы эргәһендә, ялан, ҡая, яҙ һәм вар(ыуар – йорт ) һүҙҙәренән, ҡушма һүҙ. Яланайыры – Оло Нөгөш йылғаһының уң ҡушылдығы, ялан һәм айыр һүҙҙәренән. ҡушма һүҙ. Яуымбай – ойконим, антропонимдан. Яҙғыйорт – Ғәлиәкбәр ауылында, боронғо йәйләү атамаһы, ҡушма һүҙ. Ямаш – Үрге Нөгөш ауылының халыҡ телендәге исеме, этнонимдан. Ямашлы – гидроним, Аҡбулат йылғаһының ҡушылдығы. Янған ҡыуыш – Яңы Монасип ауылына ҡарай. Янһары – ойконим, Яңы Собханғол ауылының тәүге, рәсми булмаған атамаһы. Янтыҡ – Нәби ауылынан, янсыҡ кеүек бәләкәй урын булған өсөн аталған. Яулыҡ киҫкән – Әтек ауылында, ялан Япония – ил исеменән, Яңы Мөсәт ауылы халҡына ҡушамат тағыуҙан. Яңы Монасип – ойконим, антропонимдан. Яңы Мөсәт – ойконим, антропонимдан, Алағуянбашы, Берлек, Япония атамалары менән дә йөрөй. Яхъя күле – гидроним, антропонимдан, Тимер ауылы янындағы бәләкәй күл. Яңғыҙ ҡарағай – Нәби ауылының һул яғында, Байҡашта. Яңыл аралы – Тимер ауылы эргәһендә, антропонимдан, Яңылбикә исемле ҡатынға бәйле. Яңы Собханғол – ойконим, Янһары ауылының рәсми атамаһы, антропонимдан. Х Хәҙрәт юлы – Әтек ауылында, дромоним. Хисам күле – Әтек ауылында, гидроним. Химзавод – Яңы Монасип ауылы янында химик ашламалар һаҡлаған урын. Ҡушымта 2 Ырыу, ҡәбилә, халыҡ, ил исеме менән район үҙәге Бөрйән, Бөрйән районы, Бөрйән йылғаһы, Бөрйән юлы, Һарт, Мишәр, Ҡыпсаҡ, Ямаш, Башҡорт утары, Ҡырғыҙ айыры, Ҡатайғошҡан, Ҡалмаҡай, Татар үлеге, Урыҫ юлы, Урыҫ килгән, Урыһ(ҫ)ай, Афғанистан, Пакистан, Япония. Ҡушымта 3 Һөнәргә, эшкә бәйле атамалар Арыҫлан ҡарт соҡоро, Аштыҡ уяһы, Баҙ яҡҡан соҡор, Баҙъялан, Балаган, Баҙ тауы, Баҙ соҡоро, Быҙау үлгән, Дегет тауы, Завод, Зыя баҙы, Ишбулды баҙы, Көтөүсе яланы, Ҡотоҡай баҙы, Паравай, Сусҡа фермаһы, Сәғит баҙы, Тарыбай, Тауыҡ фермаһы, Тирмән туғайы, Һабансы, Ферма, Химзавод, Ыхмайыл. Ҡушымта 4 1. Ҡортсолоҡҡа бәйле атамалар 2. Зәкир солоғо, Күсоя, Ҡортсолоҡ, Пасека. Ҡушымта 5 Урмансылыҡ һөнәренә бәйле атамалар Бешәлетау, Кардон туғайы, Кедр урманы, Посадка, Шыуҙырғыс (Ағиҙелгә тауҙан ағас шыуҙырғандар), Транса юлы, Трансакеләт ( трансалар һаҡланған ер), Эстакада (ағас тейәгән ер), Туҙтабан йылғаһы, Бүрәнәшыуған, Әрҙәнә үре. Ҡушымта 6 Бесән сабыуға бәйле атамалар 1. Выка (Ульяғол), Йәмилә сабыны, Кәбәнташ, Ҡарағайсабын, Мортаҙа яланы, Мәрйәкәй, Өмөткән, Өмөткән яланы, Арыҡтай, Сыуаҡай. Ҡушымта 7 1. Ағас исемен йөрөткән атамалар 1. Артышлытау, Баланйорт, Йүкәле туғай, Кедр урманы, Кәбәнғарағай Ҡайынсуҡы, Ҡайынтуғай, Ҡарағайсабын, Ҡарағасйорт, Муйыллы төбәк (Муйылтүбә), Муйыллы туғай, Муйылтөп, Партизандар ҡыуаҡлығы, Сабирйән түңгәге, Сейәлеморон, Сейәлетау, Суҡҡарағас, Суҡмуйыл, Суҡтал, Сусаҡ(суҡ уҫаҡ), Суһаҡ, Сусаҡ үҙәге, Энәлек, Яңғыҙ ҡарағай. Ҡушымта 8 2. Кеше исемен бирелгән ауылдар 1. Аҡбулат, Аралбай, Аҫҡар, Байғаҙы, Байназар, Брәтәк, Ғәҙелгәрәй, Ғәлиәк-бәр, Исламбай, Ишдәүләт (Ябаҡ), Иҫке Монасип, Иҫке Мөсәт, Иҫке Соб-ханғол, Иҫәнғазы (Күскәрбәк), Килдеғол (Һарағы), Ҡолғана, Ҡотан, Ҡус-ҡарбаҡ, Ҡыпсаҡ, Мораҙым, Монасип, Мөсәт, Мәндәғол, Мәһәҙи, Нәби, Тимер, Әтек, Әбделмәмбәт, Ябаҡ, Яуымбай, Ямаш, Янһары, Яңы Монасип, Яңы Мөсәт, Яңы Собханғол.\n3. Кеше исемен йөрөткән ер-һыу атамалары 2. Айбикә тауы, Айһылыу, Аҡбулат, Арыҫлан ҡарт соҡоро, Бабсаҡ ҡәберлеге, Баҡҡол, Барлыбай, Бикташ, Боғасы, Бүләкбикә таш йәки Бүләкбикә ҡаяһы, Бәғиҙә тауы, Ғилман күпере, Ғаффар утары, Ғүмәр ыҙмаһы, Ғәббәс утары, Ғәбит уяһы, Ғәзиз тауы, Ғәйниә ҡотоғо, Ғәле тауы, Ғәлиәкбәр соҡоро, Ғәлийән үҙәге, Дәүләтбай туғайы, Динислам тауы, Зөбәйлә ҡарандаһы, Зыя баҙы, Зәкир солоғо, Зәмзәбикә шишмәһе, Инсебикә, Исмәғил, Ишбулды баҙы, Иҫәнбикә һаҙы, Йосоп түше, Йәмилә сабыны, Йәнсалай ҡоҙоғо, Йәнгәрәй, Көләмбәт, Ҡарас йылғаһы, Ҡарағол, Ҡарасура ҡәбере, Ҡоҙаш, Ҡотоҡай баҙы, Ҡотло Булат түше, Ҡунаҡбай ҡотоғо, Мерәҫ киткән юл, Мораҙым, Мортаҙа яланы, Муллатуғай, Мусағәле, Мулла түше, Мәрхәм күле, Мәсем, Өмөкамал төбәге, Риф күле, Рәмзи юлы, Рәхимйән ташы, Раҡай, Сабирйән түңгәге, Сания соҡоро, Сәмиға күпере, Сәғит баҙы, Сәфәр утары, Сәфәр соҡоро, Таңбикә, Филатов, Шәрифә тауы, Әҙһәм хәҙрәт шыршыһы, Әлеш, Әлешйорт, Әлмәсҡотоғо, Әмирсуҡыһы, Яхъя күле, Яңыл аралы, Хәҙрәт юлы, Хисам күле. Ҡушымта 10 Үлән исеме йөрөткән атамалар Аҫҡараҡ, Аҫҡараҡ тамағы, Андыҙ яланы, Борсаҡһуҡҡан, Бүтәгәле, Дегәнәк, Еләклетүбә, Киндерҙ(е)уй, Көртмәле тауы, Ҡамышаҡ, Ҡурпы туғай, Оҫҡон туғай, Оҫҡонлоғор, Һарналы. Ҡушымта 11 Йорт, ҡыр хайуандарына бәйле атамалар Айғыр ҡороҡмаған, Айыуала, Айыуатҡан, Айыусапҡан, Айыуҙы, Аҡһыйыр яланы, Алағуян, Алағуян башы, Алағуян тамағы, Арыҡтай, Башмаҡшыуған, Бесәй ташы, Бесәй ояһы, Бәргәзә, Имәнйорт, Йыландуй, Йылҡысыҡҡан, Күктәкә, Кәзәтау, Кәзә ташы, Ҡарабейә, Ҡарайғыр, Ҡараһыйыр, Ҡуян ауылы, Ҡыҙҙарҙы айыу ашаған ер, Сусҡаморон, Сусҡа фермаһы, Сыбарайғыр, Танасыҡҡан, Туҡалбаш, Төлкосҡан, Төлкөташ, Тәкәғыр, Тәкәһуйған, Этаяҡ, Этаяҡ тармалығы, Эт тыҡрығы, Ябаҡ. Ҡушымта 12 Ҡош-ҡорт исеме менән атамалар Күркәтау, Ҡарағошто, Ҡоҙғонташ, Ҡоҙғон ҡаяһы, Өйрәкле, Өйрәкташ, Өкө ҡаяһы, Өкө ояһы, Өкөташ, Тауыҡ фермаһы.\nҠушымта 13 Бөжәк исемдәре булған ер-һыу атамалары Серәкәй, Ҡортсолоҡ, Күгәүенле яланы, Күгәүенле йылғаһы. Ҡушымта 14 Тупраҡ, ҡаҙылма байлыҡтар сағылыш тапҡан ер-һыу атамалары Аҡбалсыҡ йылғаһы, Аҡташ, Баҙраш, Бурташ, Ҡайраҡлы, Ҡабырсаҡлы морон, Ҡаншал тауы, Ҡомйылға, Ҡурғашлы, Ҡыҙыл ер, Ҡыҙылташ, Мәтәл, Олоҡыҙылташ, Саҡмағош, Ташлы, Ташкисеү, Ташморон, Шыуматаш, Әсебар. Ҡушымта 15 Бер объекттың икенсеһенә ҡарата ҡасан барлыҡҡа килеүенә, ҡайҙа урынлашыуына ҡарап әйтелгән атамалар Алағуян башы, Алағуян тамағы, Аҫҡараҡ тамағы, Яңы Собханғол, Иҫке Собханғол, Яңы Мөсәт, Иҫке Мөсәт, Түбәнге ауыл, Яңы Монасип, Үрге Нөгөш, Үргеҙма, Иҫке Тарыуал, Кейәүҙәр үҙәге, Кесе Нөгөш тамағы. Ҡушымта 16 Бүтән халыҡтарҙың күсеп килеүе йәки үҙ-ара мөнәсәбәттәре арҡаһында барлыҡҡа килгән атамалар Волков утары, Волков йәйләүе, К(а)латуй, Боғаса (Пугачев) тауы, Ҡырғыҙ айыры, Капал өйө, Лапшин утары, Мишәр, Татар үлеге, Урыҫ юлы, Урыҫ килгән, Урыһ(ҫ)ай, Филатов. Ҡушымта 17 Ҡушамат тағыуҙан, үсекләшеүҙән: Япония (Яңы Мөсәт), Финляндия (Баҙал биҫтәһе), Ҡуян (ҡуян һымаҡ), Байҡаш (байҡау, күҙәтеү), Кепес (күҙ ҡабағы), Афғанистан, Пакистан, Эт тыҡрығы. Ҡушымта 18 Теге йәки был урындағы объекттың төҙөлөш материалына бәйле 1. Ташкүпер, Ағаскүпер, Кәртәле, Кәртәле ялан. Ҡушымта 19\nХалыҡ кимәлендәге тарихи ваҡиғалар сағылыш тапҡан атамалар\nБабсаҡ ҡәберлеге, Ҡырғыҙ айыры, Баҙал (ҡатай һуғышҡан тау), Бейгилде, Бәләтар тауы, Бүтәү тауы, Ғәлийән үҙәге, Ҡаҙна уяһы. Ҡараһыйыр, Ҡарасура ҡәбере, Ҡатайғошҡан (Ҡатай һуғышҡан), Ҡурыуҙы, Ҡыярат тауы, Партизандар ҡыуаҡлығы, Үлектәр арҡаһы, Филатов. Ҡушымта 20 Ике төрлө (рәсми һәм рәсми булмаған (тәүге нигеҙ һалыусы йәки халыҡ телендәге) исем йөрөткән топонимдар Әбделмәмбәт – Ҡыпсаҡ, Игелек, Үҙән башы; Иҫке Монасип – Һарт; Яңы Монасип – Мишәр; Ғәҙелгәрәй – Шүлгән; Баҙал биҫтәһе – Финляндия; Яңы Мөсәт – Алағуянбашы, Берлек; Иҫке Собханғол – Бөрйән; Һарағы – үрге заповедник; Мораҙым – Аратау; Яуымбай – Ҡайнөй (ҡайын өй); Бәләкәй Ҡыпсаҡ – Кардон; Килдеғол – Һарағы; Яңы Собханғол – Янһары; Иҫке Мөсәт – Саҡмағош; Яңы Усман – Тарыуал; Нәби – Ҡуян; Үрге Нөгөш – Ямаш; Ағиҙел ҡасабаһы – поселок; Ябаҡ – Ишдәүләт. Ҡушымта 21 Кеше тәненә, кейем өлөштәренә оҡшатып яһалған атамалар Бүреле буйы, Кесе Нөгөш тамағы, Аҫҡараҡ тамағы, Бертеш, Еләклетүбә, Елдәрҡа, Ғәлийән үҙәге, Арҡа, Һыуыҡҡолаҡ, Кейәүҙәр үҙәге, Этаяҡ, Мулла түше, Ҡалыу мороно, Алағуян башы, Алағуян тамағы, Ҡәйнә теле (тёщин язык), Кепес, Сусҡаморон.\n4. Ымлыҡтар, оҡшатыу һүҙҙәре 2. Сылтырбикә, Сыңғырауыҡ, Шаңғырауыҡ ҡаяһы.\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Бөрйән_районы_топонимикаһының_лексикаһы&oldid=20493»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 23:59 14 март 2020 үҙгәртелгән.


Мортаза Рәхимов Свердловск өлкәһе губернаторын ҡабул итте // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nМортаза Рәхимов Свердловск өлкәһе губернаторын ҡабул итте\n14:30, 8 февраля 2010 Сәйәсәт\n8 февралдә Республика Йортонда Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов Өфөгә төбәктәр үҫеше мәсьәләләре буйынса Хөкүмәт комиссияһы ултырышында ҡатнашыу өсөн килгән Свердловск өлкәһе губернаторы Александр Мишарин менән эш осрашыуы үткәрҙе.\nӘңгәмә башында Мортаза Рәхимов Александр Мишаринды Свердловск өлкәһе етәксеһе вазифаһына тәғәйенләнеүе менән ҡотланы, уға яуаплы вазифаһында уңыштар теләне.\nОсрашыу ваҡытында Мортаза Рәхимов менән Александр Мишарин социаль-иҡтисади, фәнни-техник һәм мәҙәни өлкәләрҙә төбәк-ара хеҙмәттәшлекте артабан киңәйтеүҙең мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә алды.\n— Башҡортостан менән Свердловск өлкәһен географик урыны ғына түгел, Уралдың дөйөм тарихы ла бәйләй. Һәм беҙгә яйға һалынған күршеләрсә татыу мөнәсәбәттәрҙе артабан үҫтерергә кәрәк, — тип билдәләне Мортаза Рәхимов.\nАлександр Мишарин Башҡортостан Президентының тәҡдимен хупланы һәм, Свердловск өлкәһе өсөн республика һәр ваҡыт төп сауҙа-иҡтисади партнерҙарҙың береһе булды һәм шулай булып ҡала ла, тип билдәләне.\n— Төбәктәребеҙ бер-береһенә күп аспекттар буйынса бәйле. Мәҫәлән, беҙҙең күп предприятиеларыбыҙ Башҡортостандан сеймал ала. Хәҙерге иҡтисади бәйләнештәр кимәле – ул әле сик түгел, тип иҫәпләйем, — тине Александр Мишарин.\nОсрашыуҙа шулай уҡ Башҡортостан менән Свердловск өлкәһен тоташтырыусы автомобиль юлын реконструкциялау буйынса проектты тормошҡа ашырыу кәрәклеге тураһында ла һүҙ алып барылды.\nБашҡортостан Республикаһы менән Свердловск өлкәһе араһындағы бәйләнештәрҙең мөһим йүнәлеше булып иҡтисади хеҙмәттәшлек тора. 2008 йылда Свердловск өлкәһе менән тауар әйләнеше 19 миллиард һумдан ашып китте, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһынан 15 миллиард һумдан ашыулыҡ тауар сығарылды, Башҡортостан Республикаһына 4 миллиард һумлыҡ индерелде.\nРеспубликанан Свердловск өлкәһенә, башлыса, производство-техник тәғәйенләнештәге тауарҙар сығарыла. Өлкәнән Башҡортостанға ҡара металдар прокаты, ҡорос торбалар, радиаторҙар һәм йылытыу конвекторҙары, эшлекле ағас, еңел һәм йөк автомобилдәре өсөн шиндар, экскаваторҙар, косметик изделиелар һәм парфюмерия, кондитер һәм макарон изделиелары индерелә.\nШулай уҡ мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәһендә лә тығыҙ бәйләнештәр урынлаштырылған. Свердловск өлкәһе биләмәһендә 37 меңдән ашыу башҡорт тупланып йәшәй, 5 милли-мәҙәни үҙәк, шул иҫәптән Свердловск өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты эшләй.\nТеги: президентта осрашыуҙар


2018 йылғы белдереү ҡағыҙын нисек “уҡырға”?\nАвгустың икенсе яртыһында Башҡортостан Республикаһы халҡына 2017 йылғы милек өсөн һәм килемгә һалым түләүгә белдереү ҡағыҙҙары килә башланы.\nӘле хәҙер үк Рәсәй Федераль һалым хеҙмәте сайтының төп битендә “Налоговое уведомление 2018” промо-бите урынлаштырылған. Ул һалым түләүсегә һалым түләү өсөн белдереү ҡағыҙындағы мәғлүмәтте аңларға ярҙам итә һәм һалым белдереүе ҡағыҙындағы бүлектәр йөкмәткеһен ентекле аңлатыуҙы, һалымды иҫәпләү буйынса ғәҙәти тормош хәлдәре буйынса яуаптарҙы, льгота биреү тәртибен үҙ эсенә ала.\n2017 йылғы һалымды иҫәпләгәндә индерелгән бөтә яңылыҡтар тураһында мәғлүмәт, шул иҫәптән белдереүҙең яңы формаһы, “алты сутый”ға ер һалымы буйынса һалымды кәметеү, физик шәхестәрҙең килеменә һалым түләүҙең яңы тәртибе тураһында мәғлүмәт айырым блок итеп бирелгән.\nМәғлүмәтте үҙләштереү еңелерәк булһын өсөн ул презентация һәм видеоролик формаһында еткерелә.\nПромо-бит һалымды иҫәпләү өсөн ставкалар һәм льготалар, күсемһеҙ милек объекттары характеристикалары, ҡиммәтле автомобилдәр исемлеге, юридик ойошмаларҙың һәм шәхси эшҡыуарҙарҙың берҙәм дәүләт реестрында һалым агенттары тураһында мәғлүмәт биргән төрлө дәүләт органдары электрон сервистары менән үҙ-ара эш итә.\nПромо-биттән һалым түләүсенең шәхси кабинетына туранан-тура сығырға, шулай уҡ һалымды үҙ аллы иҫәпләргә мөмкин.\nҺалым тураһында белдереү ҡағыҙҙарын еңел һәм аңлайышлы итеп “уҡыу” өсөн республиканың һалым органдары халыҡты “Налоговое уведомление 2018” промо-бите менән мотлаҡ һәм иғтибарлап танышырға саҡыра.\n2017 йыл өсөн милек һалымын 2018 йылдың 3 декабренән дә һуңға ҡалмай түләргә кәрәк.\nРәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең БР буйынса 2-се район-ара инспекцияһы начальнигы вазифаһын башҡарыусы.


Ул дыуамал иһә дауыл көҫәй, дауылдарҙа барҙай йән ялы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Ул дыуамал иһә дауыл көҫәй, дауылдарҙа барҙай йән ялы\nУл дыуамал иһә дауыл көҫәй, дауылдарҙа барҙай йән ялы 09.09.2016 // Әҙәбиәт\n2015 йылдың ноябрендә миңә Железноводск ҡалаһында булыу бәхете тейҙе. Уны үҙем өсөн Тимерһыу тип атаным, сөнки төркиҙәр төбәге булған бит ул ҡасандыр. Дауаһынан бигерәк был төбәктең Михаил Лермонтов менән бәйле булыуы ылыҡтырҙы, сәфәргә саҡырҙы. Йәш саҡта әле ул һуңғы көнөн үткәргән йортта урынлаштырылған музейҙы күргәйнем, шул фажиғәле төн тәьҫораттары һаман күңелдә йәшәй. Әле лә уның төҫлө ҡәләмдәр менән төшөрөлгән натюрморттары, юл кәрзине, монаяттары күҙ алдында. Ул саҡта барыбер йәштәрсәрәк ҡабул ителгән, хәҙерге күҙҙән уны ярһыу малай ғына итеп күрәм дә, йәлләүҙән, әрнеүҙән йөрәк дөпөлдәй башлай.\nТоман аша яңғыҙ аҡ елкәнкәй\nТөҫмөрләнә диңгеҙ өҫтөндә,\nВатанынан ниңә китте икән,\nНимә эҙләй икән сит илдә?..\nТулҡын уйнай – елдәр һыҙғырыша,\nЫңғыраша елкән ағасы,\nЮҡ-юҡ, бәхет эҙләп китеп бармай,\nБәхеттән дә ҡасып бармайсы!\nБаш өҫтөндә – алтын ҡояш нуры,\nЗәңгәр аҡыҡ кеүек ян-яғы,\nУл дыуамал иһә дауыл көҫәй,\nДауылдарҙа барҙай йән ялы.\nМалай ғына тиһәң дә... Бөтөн Рәсәйҙе тетрәндерерлек итеп, Александр Пушкин дуэленә арнап яҙылған шиғыры менән әҙәбиәт көмбәҙендә сағыу йондоҙ булып ҡабынып өлгөргән шәхес, Ҡафтау һуғыштарында ла дары татып өлгөргән һалдат. Унда ла бит ана шул диңгеҙҙә дауыл көҫәгән ярһыулығын тын ятыуға әйләндерергә маташып һуғыш ҡырына ебәргәндәр. Был шиғырҙы тәржемә иткәнемдә йәненә ял күреп дауыл көҫәүен үҙем кисергәндәй булдым.\nӘ ул бары ярһыулана төшкән, дыуамаллыҡ менән сиктәш ҡыйыулыҡ, ғәрселлек, тормошҡа, йәмғиәткә скептик ҡараш – һәм бына теленән төшкән мыҫҡыллы, әсе һүҙ... Дуэлгә килтергән һүҙ...\nҮкендеме икән ул шулай килеп сыҡҡанына? Әллә заманында үҙенә урын тапмай, ошо юлды аңһыҙҙан эҙләгәнме? Әллә “Фаталист” хикәйәһендәге кеүек яҙмыштан уҙмыш юҡ тип йәшәгәнме? Уның әсе телләнеүе беренсе тапҡыр ғына булмаған бит... Һәм бына үлемесле һүҙ – үҙен үлтерәһе һүҙ – әйтелә...\nЛермонтов Тимерһыуҙа ғүмеренең аҡтыҡ көнөн үткәргән йорт янынан үттем. Йорт ташландыҡ хәлдә, тәҙрәләре күптән йыуылмаған...\nУл йорт тураһында бына ошондай мәғлүмәт таптым:\n“Усадьба Карпова. На фасаде дома – барельефный портрет Лермонтова и надпись: “В этом доме летом 1841 года снимал квартиру и провёл последний день своей жизни великий русский поэт Михаил Юрьевич Лермонтов”. Дом, где жил поэт, построен в 1825 году. Одноэтажный, с входной дверью, украшенной каменным орнаментом в виде трёх колец. В нём 8 комнат. В те дни это был один из самых больших и наиболее благоустроенных домов в Железноводске...\n...В настоящее время домик всеми забыт и заброшен. Он находится в крайне запущенном состоянии. Стены разрушаются, несущие балки подпираются непонятными металлическими стойками, окна из-за грязи совершенно не просматриваются. Остался только барельеф и надпись. Даже экскурсии проходят этот дом мимо. А жаль. Это история...”\nИртәгәһенә Биштау-Пятигорскиға юлландыҡ. Ул аҡтыҡ тапҡыр тау һырттарына ҡараш ташлағандыр, бәхилләшкәндер... Йығылып йән биргәс, күк түңкәрелгәндәй булып ғәрәсәтле ҡойон үткән, тиҙәр...\nБеҙ барған мәлдә лә аяҡтан йығырлыҡ дауыл ҡубып алды. Номерға ҡайттым да бер нисә минут эсендә ошо юлдарҙы яҙып ҡуйҙым.\nМашуҡтауҙа әсе елдәр иҫә,\nБитте семтей ямғыр тамсыһы,\nЯра тартып тауҙы дауыл йөрөй,\nҺелтәй-һелтәй ауыр ҡамсыһын.\nКүңелдә лә дауыл... Бөгөн генә\nАуған кеүек ергә Лермонтов...\nУл йығылғас, һуңғы һулыш алып,\nДауыл ҡупҡан, тиҙәр, ер йыртып.\nМалай ғына кеүек бөгөн баҡһаң –\nЕгерме лә алты – тулы йәш...\nӘ яҙғаны – күп йәшәлгән кеүек,\nЮрьевич тип ҙурлар оло йәш!\nБыл йәшендә Мишка ғына булып\nЙәшәп ята бөгөн тиҫтерҙәр.\nӘ Лермонтов – ул Михаил инде...\nЗаман яңы, ә ул – иҫкермәй...\nМашуҡ... Юҡҡа ғына һине шағир\nДанламаған, һиңә тартылған –\nҺиндә ҡибла эҙләп, дауыл эҙләп,\nБейек һырттарыңа артылған.\nУл бейеклек эҙләп һиңә килгән,\nҺуңғы һулыш алған тауыңда...\nӘ шулай ҙа... ярай һиндә ауған,\nБаш һалмаған чечен яуында...\nШағир булып киткән...\nЯрай әле шағир булып киткән... Шағир...\nМинең күңелгә лә шиғыр дауылы инеп алды ла шунда булған бер нисә көн эсендә бер шәлкем яҙып ҡуйҙым. “Ҡоштар донъяһы” тип атаным уны. Шифалы һыу эсер өсөн бер аҙ тауға күтәрелергә тура килә. “Беҙҙең заман геройы” әҫәрендәге персонаждарҙың прототиптары ла ошонда йөрөгән, ошо һуҡмаҡтарҙан үткән инде. Һеңлеһе өсөн ут йотоп, ғәрләнеп өҙгөләнгән Азамат кеүек егеттәр ҙә булғандыр. Ошо хис күкрәкте яндырып сығып килгән кеүек. Их Бэла, Бэла... Һиндәй ҡыҙҙар әҙ булғанмылыр баш һалған Ҡафтауҙа!\nШул уйҙар менән бюветҡа күтәрелеп еткәндә, өс ҡошто ҡуналҡаға бәйләп ултыртып, шулар менән фотоға төшкән өсөн аҡса йыйып торған әҙәм алдыма килеп баҫты.\nЮҡ, фотоға төшмәнем. Ҡайттым да ошо шиғырҙы яҙҙым:\nҠоштар менән фото төшөрәләр...\nАҡса өсөн... Бәйле өс ҡоштоң\nҠанаттары бар ҙа һәр беренең,\nТик күрермен, тимә, осошон.\nНәзәкәтлек һыны – аҡ тауисы,\nАҡыллылыҡ һыны – ябалаҡ,\nҠош батшаһы – ғорур бөркөт йәнә...\nТамашалай халыҡ, ҡамалап.\nҠаҙыҡтағы өс һын –\nАҡыл, ғәйрәт, йәнә матурлыҡ...\nНиңә күрҙем инде өс меҫкенде –\nЮл буйына илап ҡайтырлыҡ!\nҠоллоғона күнгән тауис, өкө...\nТик уларҙан бикәр йәш-аһым –\nҠараш һүнек, ҡанаттары һәлек\nҠоллоҡтағы ҡоштар батшаһы...\n“Ҡоштар донъяһы” циклы шулай теҙелә башланы.\nҠарсыға менән һандуғас\n“Һин дә булғанһың ҡош”, – тигән икән,\nҺандуғасты тотҡас, ҡарсыға.\nҮткер суҡыш, иңле ҡанат булһын,\nҺунар итһен – шулар ҡош уға!\nТауыш тигән – уныҡындай кәрәк,\nУныҡындай булһын ояһы,\nТүгел икән – ыбыр-сыбыр турғай\nНиңә тыуғанына оялһын!\n“Ике ҡабып, бер йоторҙай ите,\nЙоҡмай ҡалды кесе телгә лә...” –\nЙыртҡыс ҡоштан һандуғасҡай меҫкен\nАшап бөтөлгәс тә тиргәлә.\n... Өҙҙөрөп тә һайрай таңда былбыл –\nОжмахтарға инеп кит кенә!\nБаһалары ғына төрлө уның –\nКемгә – йырсы, кемгә – ит кенә...\nҠош һәм кеше\nҠарға ла – ҡош, һандуғас та,\nҠош исемле бөркөт тә,\nҠайһы һайрап иләҫләтә,\nҠайһы ҡорҡоп өркөтә.\nАттай сапҡан дөйәғош та\nИнде ҡоштарҙың ҡошо!\nОса белмәһә лә ҡош ул –\nФәһем түгелме ошо?\nТик кешеләр араһында\nХайран ҡалыр хәлдәр бар,\nКеше түгел кеше был, тип\nКүңел ҡайтыр мәлдәр бар.\nҠарға алды сыйырсыҡ балаһын\nҠурсыһа ла ата-инәһе,\nШып-шым ҡалды бәләкәсһеҙ оя,\nСырҡылдашып, бирмәй кинәнес.\nӨнһөҙ оя күңелгә шом һалды,\nБаҡсаның да китте бер ҡото,\nУлтыр инде хәҙер турғай тыңлап,\nЙән өшөткөс ҡарға ҡорҡотоп.\nӘммә, ғәжәп! Ояһы өҫтөндә\nСыйырсыҡтар, сут-сут һайрашып,\nБаштағыса туйлап ҡауыштылар,\nУлтырмайса бер көн зарлашып.\nТауыш бирҙе йәнә ҡошсоҡтары,\nЕм ташыны, талмай, ата ҡош,\n... Дауам итә ләһә үҙ нәҫелен,\nӨр-яңынан башлап, хатта ҡош!\nАҡҡоштар ни хәл итәлер\nТабыша, тиҙәр, яңынан,\nҠауыша, тиҙәр, ҡабат,\nТоғролоҡҡа кәртә түгел\nДауылда һынған ҡанат.\nИмләй белә йәргенәһен\nИмене ҡуйып иңен...\nЯҙһа ине һәр кемгә лә\nТабырға шундай тиңен.\nШундай тиңен – айырмаҫлыҡ\nЕл-буранлы аҡ ҡыштар\nТоғролоҡҡа әҙәм түгел,\nСебеш сыға, бәпкә сыға\nУҫаллана йыуаш тауыҡ,\nУҫаллана ҡаҙҙар ҙа.\nБеҙ, балалар, үҙебеҙ ҙә\nӘҙер генә яҡларға,\nБулды рәхимһеҙ ҡарғаның\nАҫ тигән яуыз кейектең\nБыуып алып киткәне.\nЙыртҡыс ҡош йәшәй алмай ул\nҠоҙғон һүҙе – ҡобайырҙа:\n“Торалмам ҡан еймәйсә”.\nТик йәшәргә йүнен эҙләй\nСебеш алған аҫ-ҡоштар.\nКөслөнөкө замана тип,\nСабый “тибә” йыртҡыстар.\nШулмы – кеше тигәндәр!\n... Йәйен-ҡышын оса күктә\nКем туҡтатыр был “ҡоштарҙы”,\nҠырҡыр кемдәр ҡанатын?!\nКүпме ғәйепһеҙ ҡорбандар\nҮҙ башына йыртҡыстарҙың\nТөшһә ине нәләтем.\nСебеш һаҡлап сыбыҡ тотҡан\nСабый бала – халәтем.\nАвтор: Гүзәл СИТДИҠОВА.\nБеҙ бәхетле милләт булырбыҙ 08.02.2019 // Әҙәбиәт\nРустар олоғая барған һайын “Старость – не радость” тигән һүҙҙәрҙе йышыраҡ ҡабатлай. Үҙебеҙсә...


«Юлыҡ» ТОС советы ултырышынан » Табын\nЙәмәғәт үҙидараһы ауылда көндәлек тормошта ҡалҡып сыҡҡан мәсьәләләрҙе халыҡ менән бергәләп башҡарыуҙы күҙаллай. ТОС-тың маҡсаты - граждандарҙың урындағы үҙидаралыҡ эшендә әүҙем ҡатнашыу хоҡуғын тормошҡа ашырыу, халыҡты ауылдағы проблема һәм мәсьәләләрҙе хәл итеүгә ылыҡтырыу. Шулай уҡ төп йүнәлештәргә халыҡ хоҡуғын һәм мәнфәғәтен яҡлау, биләмәнең социаль һәм иҡтисади үҫешен билдәләү, граждандарҙың социаль-көнкүреш талаптарын үтәгәндә урындағы үҙидара һәм граждандарҙан йыйылған аҡсаны ҡулланыу, ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙе урынлы файҙаланыу, үҫеп килгән йәш быуынды илһөйәрлек рухында тәрбиәләү, тирә-яҡ мөхиткә һаҡсыл ҡараш булдырыу һәм башҡалар инә. ТОС уңышлы эшләп китһен өсөн тәүшарт -\nауылда тыуған ере, ауыл һәм уның киләсәге өсөн янып торған ауылдаштарыбыҙ бар.\nОшо көндәрҙә ТОС советының ултырышы булып үтте. Ултырышта 2016 йылға ТОС-тың эш планы ҡабул ителде һәм башҡа көнүҙәк мәсьәләләр ҡаралды.\nӨфөлә йәшәүсе эшҡыуар ауылдашыбыҙ Марат Мөхөтдинов Еңеү паркында һуғыштан иҫән ҡайтҡан ветерандар иҫтәлегенә обелиск төҙөргә тәҡдим иткәйне. Уның тәҡдиме хупланып, Һаҙый Юлмөхәмәтов, Минзилә Шаһиева, Рәсих Хисмәтов, Вәкил Юлмөхәмәтовтарҙан торған эшсе төркөм төҙөлдө. Мәрхүм булған ветерандарҙың балалары, ейәндәре, ауылдаштар аҡсалата ярҙам итерҙәр тигән фекергә киленде һәм ярашлы ҡарар ҡабул ителде.\nауылдаштар!” байрамына әҙерлек сиктәрендә Марат Фәтҡолла улы ауыл зыяратын кәртәләүҙә ҙур ярҙам күрһәтте, бер туған Рәйлә һәм Азамат Урманшиндар, Ғәзизә менән Ленира Кәримовалар үҙ иҫәптәренә мәсеттең кәртәһен һәм тәҙрәләрен яңыртты.\nШулай уҡ Еңеү паркын тәртипкә килтереү кәрәклеге, волейбол майҙансығы төҙөү мөмкинлеге ҡаралды. Эшҡыурлыҡты үҫтереү зарурлығы һәм мөмкинлектәре билдәләп үтелде. Кешеләр ерҙәренә хоҡуғын рәсмиләштереп бөткәс (март айында), пай ерҙәрендә сәсергә, үҫтерергә кәрәк икәнлеге бөгөнгө көндөң өлгөрөп еткән мәсьәләһе икәнлеге һыҙыҡ өҫтөнә алынды.\nҘур стажлы волейболсыбыҙ Рафаил Юлмөхәмәтов инициативаһы буйынса нәҫел-ара волейбол ярышын март аҙағында Юлыҡ мәктәбендә үткәрергә килешелде.\nТулыраҡ мәғлүмәтте Юлыҡ ауылы сайтынан (yulukovo.ucoz.ru) алырға мөмкин.


Яҙмыштарҙы ҡыйратмасы, Себер!\n23 Июль 2019, 18:00\n“Оҙон аҡса” эшләүҙең беҙ белмәгән яҡтары күп.\nӨс сәғәттән ашыу вертолетта осоу ҙа, унан һуң һигеҙ сәғәт самаһы Яңы Уренгойҙың кеше өсөн бер ниндәй ҙә уңайлыҡтары булмаған тауыҡ кетәге ҙурлыҡ ҡына вокзалында поезд көтөп ултырыу ҙа ярайһы ғына биҙрәткән, билетта күрһәтелгән вагонға кереп, үҙемә тәғәйенләнгән урынды алыу менән әүен баҙарына киткәнмен. Шулай ҙа оҙаҡ йоҡларға ирек бирмәнеләр: ике-өс сәғәттән вагонға, ҡулдарына яҫтыҡ дәүмәлендәй сумкалар күтәргән, яҡа аҫтары еүешләнгәнлектән ярайһы ғына ҡыҙмаса булып алған ете-һигеҙ ир килеп керҙе. Һөйләшеүҙәренә ҡарағанда, барыһы ла бергә эшләй, вахтанан ҡайтып килеүҙәре. Салауат, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан икән үҙҙәре.\nБашымды күтәргәнемде күргәс, үҙ табындарына ҡушылырға әйҙәп, мине лә саҡырып ҡарағайнылар ҙа, ҡырҡа баш тартҡас, ҡул һелтәнеләр. “Арығандыр кеше, борсомағыҙ, ял итһен”, – тине араларынан минең йәштәгеһе, итәғәтле булырға тырышып.\nЙәй уртаһы булғанлыҡтан, Себерҙән бар халыҡ тыуған яғына ашыға, кемдәрҙер диңгеҙгә юллана. Билет алыуҙары, ай-һай, оло бер проблема. Мин дә плацкарт вагонға эләкмәнем. Купелы вагондағы урындарға хаҡты бигерәк ныҡ ҡайыралар. Шуға ла билетты ултыраҡ вагонға алырға тура килде. Ярай, кем әйтмешләй, бер төнгә ҡуян тиреһе лә сыҙаған. Хәйер, Яңы Уренгойҙан Өфөгә ҡәҙәре поезд бер кис кенә бармай, ике тәүлектән ашыу юрғалай. Тиҙҙән яҡындарымды, туғандарымды, дуҫтарымды күрәсәкмен, күңелемә тулышҡан хистәр менән уртаҡлашасаҡмын, аяҡ табандарым тыуған еремдең йылыһын тоясаҡ, күҙҙәрем Башҡортостанымдың гүзәл тәбиғәтенә һоҡланасаҡ, ҡолаҡтарым халҡым моңон ишетеп ҡыуанасаҡ, тип татлы хыялдарға бирелеп килә торғас, тағы йоҡоға талғанмын.\nЛәкин сәхифәләргә бирелеп оҙаҡ ятырға мөмкинлек булманы, әле генә һин дә мин гәпләшеп, араҡыға һаҫыҡ һыра ҡушып һемергән юлдаштарым араһында бәхәс ҡупты. Сәбәбе лә ташҡа үлсәйем генә һүҙ көрәштереүҙәренең. Алдарында ултырған араҡыны әллә эсеп бөтөргәндәр, әллә берәйһе мулыраҡ йотҡан, шуны асыҡлайҙар. Шулай әтәсләнеп килә торғас, араларынан йәшерәк берәү бая ғына минең менән инсафлы булырға тырышҡан ирҙең эйәк аҫтына ҡундырҙы. Шундай итеп һуҡты, өрлөк буйы был ғифриттең ҡул аҫтына эләкһә, ат булһа, ат һөрлөгөп китер ине, валлаһи. Мәгәр, теге итәғәтле әҙәм бирешмәне, аяғөҫтө ҡалды.\n– Тәү башлап һин һуҡтың, братишка, ҡара уны, – тип һөйләнде үҙе, йоҙроғон төйнәп. – Аҙаҡ үкенерлек булмаһын.\n– Һин нимә, миңә янайһыңмы?! – Ҡырлас танаулы, оҙон буйлы, киң күкрәкле егеттең сөм-ҡара күҙҙәренән осҡондар сәсрәп китте. Олтораҡ ҡалынлыҡ ҡаштары бер аҫҡа, бер өҫкә һикереште. – Әйҙә, кил, улай герой булғас!\nУл арала егеттең йоҙроҡтары теге ирҙең тағы бер-ике тапҡыр күҙ төптәрен, танау аҫтарын һыйпап үтте. Табындаш егеттәре быларҙы аралар, моғайын, тип уйлағайным да, хаталандым. Улар урындарынан дәррәү күтәрелде лә, тәмәке тартыу һылтауы менән, тамбурға юлланды.\nВагон иркен, ике ир геү килеп көс һынаша. Хәйер, улай тип әйтеү дөрөҫкә тап килеп тә бөтмәй. Йәш егет йәш буйынса үҙенән ике тапҡырға олораҡ хеҙмәттәшенең ҡабырғаларын һанай, быуындарын иҙә. Теге бахыр, хас та сит ил киноларындағы кеүек, вагондың иңен-буйын иңләп осоп йөрөй. Иптәше һуҡҡан һайын, һөрлөгә лә гөрҫ итеп иҙәнгә ауа. Шунан, һеләгәйе тубығына тиклем һуҙылып төшкән ауыҙ-моронон һөртөп, тағы тороп баҫа. Олтораҡ ҡашҡа шул ғына кәрәк, ул йәнә бөтөн асыуын бергә төйнәп, ҡорбанына ташлана.\nБайтаҡ ҡына төйөлгәндән һуң, туҡмалыусы ир көсөнөң самалы икәнен аңлай башланы, ахырыһы.\n– Ҡыҙҙар, милиция саҡырығыҙ, үлтерә бит! – тип проводницаларға һөрән һалды.\nӘммә ҡыҙҙар уны ишетмәне шикелле. Ишетергә лә теләмәгәндәрҙер, бәлки, күрмәмеш булғандарҙыр, өнһөҙ ҡалдылар. Вагонда барған башҡалар ҙа, бәғзеләре йоҡлағанға һалышып, кемдәрелер гәзит-журнал ҡараған кеше булып, ситкә боролдо. Байтаҡ ҡына көрмәкләшкәндән һуң, быларҙың кәрҙәре ҡайтты шикелле, һуғыш нисек башланған булһа, шулай ҡапыл ғына туҡтаны. Бары тик шунан һуң ғына вагондағы тәртип өсөн яуаплы ҡыҙҙар ҙа пәйҙә булды, нимәнәндер ҡыҙыҡ табып, ҡысҡырышып көлөшкән ирҙәр ҙә тамбурҙан килеп тулды. Күптән түгел полицияға үҙгәртелгән милиция хеҙмәткәрҙәре күренмәне. Хәйер, Сорғотҡа ҡәҙәре улар бөтөнләй булманы. Унан һуң да, Өфөгә ҡайтып еткәнсе, билдәренә алтатарҙарын тағып, исем өсөн генә ике-өс тапҡыр килеп әйләнделәр буғай.\nСәй өсөн ҡайнар һыу алырға барғанда, яйын тура килтереп, вагон хужабикәләренең береһе менән һөйләшеп киттем.\n– Аптырамағыҙ юҡҡа, – тине үҙен Әлфиә тип таныштырған проводница ҡыҙ. – Бындай низағтар поезда көн һайын осрап тора. Өфөнән бында килгәндә һуғышыуҙар һирәгерәк була, әлбиттә. Ә бына кирегә ҡайтҡанда, торғаны яу яланы инде, сөнки вахтанан ирҙәр аҡса менән ҡайта. Унан һуң айҙан ашыу спиртлы эсемлектәр, ҡатын-ҡыҙ наҙы күрмәгән ир-ат, иреккә сыҡҡас, саманы онотоп, бәйҙән ысҡынған эт һымаҡ ҡылана.\n– Ә бер-береһен үлтереп ҡуйһалар? – Мин ғәжәпләнеп, һораулы ҡарашымды Әлфиә ханыма төбәйем.\n– Былар ундай аҙымға бармай, – ти әңгәмәсем. – Хатта полицияға хәбәр итһәң, үҙҙәре үк бәләгә тарыған иптәштәрен хоҡуҡ һаҡсыларының ҡулынан йолоп ҡалыу өсөн йүгереп йөрөйҙәр. Араҡыларын да, аҡсаларын да йәлләмәйҙәр ундай ваҡытта.\nАҫтыртын ғына килеп, вахтовиктарҙың иҫергәндәрен аңдып тороп, араҡы йәки һыраларына клофелин ҡойғандары ҡурҡыныс уларҙың. Ауыҙҙарын асып торғандарҙы шулай йоҡлаталар ҙа аҙаҡ ыштандарына ҡәҙәре һалдырып алып китәләр. Бер тин аҡсаһыҙ, документһыҙ ҡалған әҙәмдәр йөрөйҙәр шунан, асарбаҡтар армияһын тулыландырып.\nБайтаҡ ғүмерем юлда үткәс, ундай ҡорбандар менән дә осрашҡан бар. Шулай Уренгой вокзалында бер яҡташымды тап иттем. Мине күргәс, оҙаҡ ултырыуҙан кейем-һалымы таушалған, үҙенән биш-алты метрҙан уҡ танауҙы ярып кереп килгән әсе еҫ аңҡыған, әллә күп эсеүҙән, әллә тамағы йүнле ризыҡ күрмәгәнлектән шешенгән егеттең күҙ йәшен тыя алмай илап ебәргәне әле һаман күҙ алдымда тора.\nСебер тарафтарына эш эҙләп килгән Айҙар. Поездан килеп төшкәс, таңға ҡәҙәре вокзалда ултырырға ҡарар иткән. Сумкаларын йәтешләп ҡуйып, ҡабырғаһына ауып та өлгөрмәгән, эргәһенә бер сибәр ҡыҙ килеп ҡунаҡлаған.\nҺөйләшеп киткәндәр. Ултыра торғас, илгәҙәк ҡыҙ яҡташыма һыра тәҡдим иткән. Әлбиттә, егетмен тигән егет шундай матур ҡыҙҙың һыйынан баш тарта буламы? Аҡҡош ҡанаты кеүек ҡулдарында ағыу икәнен белһәк тә, күҙҙе йомоп эсергә әҙербеҙ бит ундай саҡта. Айҙар ҙа һыранан бер-ике уртлаған.\n– Күп тә эсмәнем бит әле, башыма бәргән дә ҡуйған инде, – тип аҡланған булды яҡташым шырт баҫҡан биттәрен, сыуалышып бөткән сәстәрен ыуалап. – Бына хәҙер егерме һигеҙенсе көн ошонда ултырам. Аҡса ла, паспорт та, башҡа документтар ҙа елгә осто.\nАйҙарҙың бәхетенән, юлында изге кешеләр ҙә осраған. Урындағы матбуғат сараһында эшләгән бер журналист ҡыҙ документтар юғалыу тураһында гәзиткә иғлан баҫтырған, шәхесте билдәләүсе ваҡытлыса танытма алып бирергә булышҡан. Айҙарҙың Башҡортостанда йәшәгән ата-әсәһенә шылтыратып, улдарының ниндәй ҡазаға тарығанын аңлатҡан. Кире ҡайтырлыҡ аҡса ебәреүҙәрен һораған.\n– Иртәгәләре аҡса килеп етергә тейеш. Бер нисә көндән артыңдан ҡайтып та етермен әле, ағай, – тине Айҙар хушлашҡанда. Шунан, бер аҙ уйланып торғас, өҫтәп ҡуйҙы. – Аллаһ бойорһа.\nХоҙай Тәғәлә ҡөҙрәтле ул, яҡташ егеттең ялбарып һорағандарын тормошҡа ашырған. Әле күптән түгел күрҙем үҙен, июль ҡояшында ҡарағусҡыл булып янып, тыуған ауылында бесән әҙерләп йөрөй ине. Айҙар менән булған күңелһеҙ ваҡиғаның аҙағы хәйерле тамамланған, ә бит йылдар буйы интегеп йөрөгәндәр ҙә, хәбәрһеҙ юғалғандар ҙа байтаҡ ундайҙар араһында. Хатта үлем осраҡтары ла юҡ түгел. Сит тарафта бер ниндәй документһыҙ, аҡсаһыҙ, тәғәм ризыҡһыҙ ҡалған бәндәнең ҡалаҡ һөйәге аҫтына бысаҡ тығып китһәләр, кем эҙләп мәшәҡәтләнһен уны. Аҙмы ни Рәсәй буйлап ил ҡыҙырып йөрөгән әрәмтамаҡтар.\n– Ағай, плацкартҡа билет булманы ла, ултыраҡ вагонда ҡайтырға тура килде, – тип һөйләп торҙо Айҙар. – Ундағы әшәкелектәрҙе күрһәң, сәсең үрә торор ине. Тәүҙә ҡан ҡоҫҡансы эстеләр, шунан вагонды түңкәрә яҙып һуғыштылар. Уренгойҙан алып Өфөгә ҡайтып еткәнсе дауам итте ул эт туйы.\nБыл донъяның кеме юҡ…\nӨфөгә билет булмағанлыҡтан апрель баштарында Яңы Уренгой – Ҡазан поезы менән Яңауылға ҡәҙәре ҡайтҡан бер дуҫым шундай ғибрәтле хәл һөйләгәйне.\n– Ҡағиҙә булараҡ, пассажирҙарҙы перронда уҡ ҡаршыларға тейешле проводница вагон эсендә алдыбыҙға килеп баҫты, – тип башланы һүҙен дуҫым. – Битенә күҙҙәренән буй-буй булып ҡара буяу ағып төшкән, сәстәре туҙған, ауыҙынан араҡы еҫе аңҡып тора. Беҙҙе күреү менән йоҙроҡтарын төйнәп, көҙгө әтәс һымаҡ ҡаршыбыҙға килеп баҫты ла: “Әйҙә һуғышабыҙ!” – тине. Беҙ һуғышырға теләмәгәнебеҙҙе белдерһәк тә, өҙмәне лә ҡуйманы был: “Юҡ, әйҙә көс һынашайыҡ, минең алышҡы килә!”\nШунан көн буйы ял итте был проводница, уны олораҡ коллегаһы алыштырҙы. Быныһы үҙ иңенә һалынған бурыстарҙы матур ғына башҡарҙы: иҙәндәрҙе лә йыуҙы, саңдарҙы ла һөрттө, сүп-сарҙы ла үҙ ваҡытында йыйҙы, түшәк кәрәк-ярағын да биреп торҙо. Киске сәғәт алтылар тирәһендә өҫ-башын тәртипкә килтергән теге ҡыҙҙың дежуры башланды. Тик ул туранан-тура үҙенә тәғәйенләнгән һөнәри вазифаһын үтәйһе урынға, вахтанан ҡайтып килгән көслө заттарға араҡы-һыра һатты. Икеләтә ҡиммәт хаҡҡа һатып алған “йәшел йылан” ағыуын йотҡан ирҙәрҙең нәфселәре тамам аҙҙы. Быларҙың бәхетенән, көнө буйы ял итеп, хәл йыйған ҡыҙ араҡы ғына һатмай икән әле, тәне менән дә сауҙа итеп, ҡулдан-ҡулға йөрөй булып сыҡты. Шунан башланды инде бушлай концерт. Поезд тәгәрмәстәренең туҡтауһыҙ туҡылдауына ах-охтар, сыйнауҙар, ихахайлап көлөүҙәр ҡушылды. Проводницаларҙың эш бүлмәһе ишеге алдынан таңға ҡәҙәре сират өҙөлмәне. Икенсе төндә тағы ҡабатланды был хәл. Оло проводница йәш коллегаһының тәртипһеҙлектәрен тыйырмы тиһәк, көтөп тор. Улай ғына ла түгел, бындай оятһыҙлыҡты үҙе ойоштороусы ла икән әле. Хаҡын килешеп, йәш ҡыҙыҡайҙы Себерҙән ҡайтып килеүсе аҡсалы ир-атҡа тәҡдим итеп йөрөй булып сыҡты. Кемдер, бәлки, мин һөйләгәндәргә ышанмаҫ, ләкин, ана, үҙҙәре йөрөп ҡараһалар шул поезда, белерҙәр.\nЮл оҙон бит бигерәк тә, унан һуң бер нөктәгә төбәлеп ултырып килеү ҙә ялҡыта. Креслоһы минең артта урынлашҡан уҙаман менән һөйләшеп киттек. Күҙ төбө ҡара янып сыҡҡан был ир ҙә, поезға ултыра һалғас, кәзә түше тиклем генә күкрәген кирә биреп, ары-бире һуғылып, әтәсләнеп йөрөгән булғайны. Минең янға ла бер нисә тапҡыр килеп: “Һин, брат, алай-былай булһа, миңә әйт, любойын аҡылға ултыртабыҙ”, – тип киткеләне. Биштәренән араҡы шешәһе сығарып, бүлешергә лә тәҡдим яһап ҡараны. Тубыҡ ҡосаҡлап ултырған килеш төн уҙғарғас, аҡсаһы бөттөмө, әллә эскенән йонсономо, тынысланды.\nХәбирйән икән исеме, Урал аръяғы райондарының береһенән. Әйләнгән һайын кеҫә телефонына шылтыратҡан ҡатын менән әрләшеп киткәнен тыңлап килдем дә, әңгәмәне лә ул түгел, мин башланым.\n– Нимә, Хәбирйән туған, хәләлең һағынғанмы? – Һүҙ башлар өсөн шул етте.\n– Ҡайҙан һағынһын, ти. Кисә генә оҙатып ҡалды лабаһа Сорғот вокзалында, иғтибар итмәнеңме ни? – Һорауыма һорау менән яуап биргән юлдашыма ғәжәпләнеп ҡараным да һүҙемде дауам иттем.\n– Алайһа, ғаиләңде бында ҡалдырып, атай-әсәйеңә бесән сабышырға, утын әҙерләшергә ҡайтып барыуың инде?\n– Шулай тигәндә лә була, ләкин атай-әсәйем янына түгел, ҡатыным янына.\nМин бөтөнләй өнһөҙ ҡалдым. Ауыҙымды асһам да, тауышым сыҡмағанын күргән Хәбирйән үҙе ярҙамға килде.\n– Ҡарап тороуға үҙең тормошто байтаҡ ҡына күргәнһең шикелле, ләкин бала-саға һымаҡ аптырайһың. “Оло Ерҙә” законлы ҡатыным бар минең. Ғаилә ҡороп йәшәгәнебеҙгә лә сирек быуаттан ашыу ваҡыт үткән. Балаларыбыҙ ҙа башлы-күҙле булып, үҙаллы тормошта йәшәй. Хәйер, уларҙың нисек үҫкәнен күрмәнем дә инде. Ә Сорғоттағыһы – һөйәркәм. Яртышар йыл, ҡайһы берҙә унан да күберәк ваҡыт, ғаиләнән айырылып, ҡатын-ҡыҙ наҙынан мәхрүм булып, балаларыңды, ейәндәреңде күрмәй, ҡатмарлы шарттарҙа йәшәү еңелдән түгел бит. Бындай саҡтарҙа эргәңдә арҡаңды йылытып ятырҙай ғына гүзәл зат булһа, барлыҡ ауырлыҡтар онотола. Бер төрлөлөктән биҙрәгән күңелгә йәм өҫтәлгәндәй тойола.\n– Һуң был Сорғоттағы күбәләк Башҡортостанда хәләл ефетең барлығын беләлер ҙә инде. Нимәгә шул ҡәҙәре алҡымыңдан алып бара?\n– Белмәй буламы ни, әлбиттә, белә, ләкин ҡатын-ҡыҙ психологияһы шулай ҡоролған бит, мөнәсәбәттәр оҙағыраҡҡа һуҙылһа, улар һине шәхси мөлкәте һымаҡ күрә башлай. Берәү менән дә бүлешергә теләмәй, үҙ биләмәһенә берәүҙе лә яҡын юлатмай. Был да шуға үрһәләнә. Аҡсаһын да, бүләктәрен дә етерлек бирәм, ир ҡулы теймәгәнлектән ҡыйралып ятҡан фатирын, баҡса ҡаралтыһын да йүнәтеп бөттөм, һаман риза түгел. “Миңә һин тулайым кәрәк, бер кем менән дә бүлешергә теләмәйем!” – тип ярһый. Шулай, ике арала йөрөй торғас, йөрәгемде биртендереп ҡуйырмын инде.\n– Биртендереүең дә бар, ана бит күҙеңде сығара яҙған түгелме һуң? – Урынһыҙыраҡ шаярһам да, Хәбирйән үпкәләмәне. Ҡара янып сыҡҡан күҙ төбөн ыуалап, көлдө генә.\n– Ю-ю-ҡ, быныһы кисә вокзалда булған хәл. Йөрөй белмәгән юл боҙор, һөйләй белмәгән һүҙ боҙор, тиҙәр бит. Юҡ ҡына нәмә өсөн егеттәр араһында боларыш килеп сыҡҡайны, шунда эләкте. Эсемә йылан кереп ултырһа, үҙем дә болаҡайыраҡ шул мин.\nХәбирйән һөйләй, мин эстән генә бындай ир өлтөрәп көтөп торған ҡатыны янына ҡайтыу менән өйҙә тыныслыҡ булыр ҙа, бала-сағаһы, ейән-ейәнсәрҙәре һөйөнөр микән, тип уйлап киләм. Ай-һай, “оҙон аҡса” юллап сабыуҙар күпме яҙмыштарҙы ҡыйрата бит, күпме ғаиләләрҙе селпәрәмә килтерә. Күпме балалар, атайҙары була тороп та, атай тәрбиәһе күрмәй етем үҫә. Шуларҙы мейем аша үткәреп, йәнем әсей.\n…Поезд, Урал һырттарын үтеп, Өфөгә яҡынлашҡан һайын, ултыра һалғас та бер-береһенең ҡабырғаларын һанашып, боғаҙ йыртып ҡысҡырышҡан ир-ат майлап ҡуйғандай булды. Йыуынып-ҡырынып та алғас, ҡасан ғына хайуандарса ҡыланған әҙәмдәргә төҫ инде. Төрлө яҙмыштарҙы бергә туплап, тыуған яҡтарға алып ҡайтып килгән поезд ҡолаҡ тондорғос итеп ҡысҡырҙы, бер аҙҙан тирә-йүнгә тағы күңел иңрәткес тауыш яңғыраны. Вагон тәҙрәләрендә баш ҡалабыҙ вокзалы күренде…


ҮҘ ЭШЕНЕҢ ОҪТАҺЫ\n10 Июль 2017, 18:55\nСибай почтамтының 8-се бүлексәһенең 1-се класлы элемтә операторы Гөлдәр Рыҫҡужина (һүрәттә), йәш булыуына ҡарамаҫтан, күптән инде үҙ эшенең оҫтаһы булып танылған. Ул халыҡҡа киң хеҙмәт күрһәтә: хаттар, посылкалар һәм телеграммаларҙы ебәрә, коммуналь һәм башҡа түләүҙәрҙе ҡабул итә, гәзит-журналдарға яҙҙыра.\nСибай почтамты коллективы быйыл майҙа Өфөлә үткән «Иң яҡшы элемтә операторы—2017» республика конкурсына Г.В.Рыҫҡужинаны ебәрергә ҡарар итә һәм бер ҙә яңылышмай. Гөлдәр Вәлит ҡыҙы 40 конкурсант араһында бер үҙе Сибай ҡалаһы һәм тотош Урал аръяғы намыҫын яҡлап сығыш яһай. 1-се турҙа скайп аша «Яңы эшсенең адаптация осоро» темаһына әҙерләгән презентацияһын күрһәтеп, юғары балл йыйыуға ирешә. Конкурстың 2-се туры баш ҡалала уҙғарыла һәм унда республиканың иң шәп 9 почта хеҙмәткәре ҡатнаша. Гөлдәр тест һорауҙарына яуап биреү, үҙең менән таныштырыу, ижади эш күрһәтеү буйынса конкурсты уңышлы үтеп, 3-сө урынға лайыҡ була. Һәр яҡтан да тырыш белгескә Башҡортостан Республикаһы федераль почта элемтәһе идаралығының дипломы һәм иҫтәлекле бүләге тапшырыла. Гөлдәр Рыҫҡужина республика кимәлендәге бындай етди сараға әҙерләнеүгә булышлыҡ иткәндәре өсөн Сибай почтамты начальнигы Л.Ф.Fайсинаға, уның урынбаҫары Г.В.Хачинаға, 8-се бүлексә начальнигы М.F.Кейекбирҙинаға ҙур рәхмәт белдерә.\nГөлдәр Вәлит ҡыҙын коллегалары уңған хужабикә, егәрле ҡатын һәм изге йөрәкле әсә булараҡ та яҡшы белә. Улар тормош иптәше Артур Усман улы менән бергәләп улдары Данил, ҡыҙҙары Дианаға матур тәрбиә бирә. Гөлдәр Рыҫҡужина тырыш хеҙмәте, клиенттарға ҡарата иғтибарлы һәм ихтирамлы булыуы менән башҡаларға өлгө булып тора.


30 Октябрь 2010, 06:28\nБыйыл июль айында Бөтә Рәсәй балалар үҙәге (ВДЦ) “Орленок” үҙенең 50 йыллыҡ юбилейын ҙурлап билдәләне. Рәсәй мәғариф министры А. Фурсенко менән Краснодар өлкәһе губернаторы А. Ткаченконың был сарала ҡатнашыуы байрамдың мәртәбәһен арттырҙы. “Орленок”та бар тантаналы саралар ҙа Байраҡ төркөмөнөң сығыуынан башлана. Төп байраҡ, 7 лагерь флагы, барабансылар, борғосолар менән сыҡҡан мәл һәр саҡ тулҡынландырғыс була. Шуға ла байраҡсыны, конкурс үткәреп, һайлап алалар. 2007 йылдан бирле “Орленок”тың байрағы Башҡортостан егете Марат Әнис улының ҡулында. Юбилей тантанаһында ла был почетлы миссияны ул башҡарҙы. Уның тураһында ҙур ғорурлыҡ менән һеҙгә лә яҙып ебәрергә булдым.\nБалаларҙың әкиәт донъяһына әйләнгән был үҙәктә йыл әйләнәһенә ете лагерь эшләй. Бер сменала ғына 2 мең бала ял итә. Ярты быуат эсендә 100 меңдән ашыу баланы ҡабул итеп, уларға дөрөҫ йүнәлеш күрһәтеп, яңы бейеклектәр асҡан “Орленок”. Йәш экологтар, спортсылар, буласаҡ артистар, ғалимдар, лидерҙар һ.б. тематик сменаларҙа төрлө йүнәлештәге абруйлы һөнәр оҫталары сығыш яһап, балаларҙың һәләтен үҫтереүгә булышлыҡ итә. Бында шулай уҡ патриотик тәрбиәгә лә ҙур иғтибар бирелә. Үҫмерҙәр менән йыл әйләнәһенә 200-гә яҡын вожатый, тәрбиәсе һәм ойоштороусы педагогтар эшләй. Рәсәйҙең бар төбәктәренән һайлап алынған иң һәйбәт йәш вожатыйҙар араһында беҙҙең Салауат районы ҡыҙҙары һәм егете булыуы – ҙур ғорурлыҡ.\nМәсәғүт педагогия училищеһын тамамлағандан һуң, мин 2005 йылда “Орленок”та “Вожатый мәктәбе”н тамамлап, хеҙмәт юлын башланым. 2006 йылда беҙҙең райондан шул уҡ училищены тамамлаған Марат Ғилманов һәм апалы-һеңлеле Роза менән Розалия Фәхретдиновалар эшкә килде. Улар үҙҙәрен һәләтле һәм әҙерлекле кадрҙар итеп күрһәтте. 2008 йылда үткән “Иң яҡшы вожатый” конкурсында ете лагерҙан ете еңеүсе финалға сығып, ошо исем өсөн көрәште. Шул ете финалсы араһында Марат менән Розалияның булыуын күргәс, шатлығымдың сиге булманы. Финалда ла үҙҙәренең тәрбиәүи проектын яҡлап, балалар менән эшләү ысулдарын күрһәткәс, жюри бер һүҙҙән “Орленок”тың “Иң яҡшы вожатый”ы итеп Марат Ғилмановты иғлан итте. Ә Розалия “Тамашасы һөйөүе” призына лайыҡ булды.\nМарат балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер, Малаяҙ башҡорт гимназияһында өлкән вожатый булып хеҙмәт юлын башлаған. Ике йыл эсендә төп эшенән башҡа мәҙәни сараларҙа, спорт ярыштарында әүҙем ҡатнашып, бихисап грамота алып өлгөргән.\nШәрип ауылы егете Марат оҫта бейеүе, моңло йырлауы менән дә күптәрҙе әсир иткән. Һәйбәт тәрбиә, ныҡлы белем биргәндәре өсөн атаһы Әнискә (хәҙер мәрхүм инде), әсәһе Мәүлиҙә апайға, Шәрип төп дөйөм белем биреү мәктәбе коллективына бик рәхмәтле ул.\nҺәләтен төрлө яҡлап үҫтерергә, кешеләр менән аралашырға өйрәткән Мәсәғүт педагогия колледжы уҡытыусыларын, Малаяҙҙағы хеҙмәттәштәрен дә онотмай Марат, отпускыға ҡайтҡан һайын күреп, хәлдәрен белеп китә.\nҡара диңгеҙ буйындағы “Орленок”та үҙ кеше булһа ла, Марат күңеле менән һәр саҡ Башҡортостанда.\n– Тыуған яҡтарыма ҡайтып, үҙ телемдә һөйләшеп, башҡорт йырҙарын йырлап, үҙ илемә кәрәк булып йәшәгем килә, – ти.\nКүптән түгел ул, хыялын тормошҡа ашырып, Өфөгә ҡайтып китте. Алтын, көмөштөң сыҡҡан ерендә ҡәҙере юҡ, тиһәләр ҙә, Марат тыуған ерендә лә кәрәк булып, гәүһәрҙәй балҡыр, тип ышанам.\n“Орленок” балалар үҙәге педагогы.


12 Октябрь 2021, 13:56\nРеспублика буйынса Россельхознадзор белдереүенсә, Туймазы районындағы ҡош киҙеүе буйынса карантинлы зонанан ветеринар оҙатыуы документтарһыҙ ҡошсолоҡ продукцияһын сығарырға уйлағандар. Был факт Бишҡурай ауылының карантин посында асыҡланған. Полиция хеҙмәткәрҙәре тикшерергә туҡтатҡан автомобилдә полиэтилен тоҡтарға тултырылған 100 кг ҡаурый, 10 кг ҡаҙ тәпәйҙәре һәм баштары булған. Россельхознадзорҙың республика буйынса идаралығының эске ветеринар күҙәтеүе бүлегенең дәүләт инспекторы тарафынан был табылдыҡҡа ҡарата административ хоҡуҡ боҙоу тураһында эш асылған. Ветеринар документһыҙ был продукция артабан юҡ ителеүгә тартып алынған. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Туймазы районының Бишҡурай һәм Николаевка ауылдарындағы “Алтын ҡаҙ” ҡошсолоҡ фермаларында ҡаҙҙарҙа ҡош киҙеүе асыҡланған. Бында ғәҙәттән тыш хәл режимы индерелгән, ауырыу усағын юҡ иткәндән һуң юғары әҙерлек режимы менән 21 көнлөк карантин ғәмәлгә индерелгән.


Рөстәм Хәмитов Rusnanotech-2011 IV Халыҡ-ара форумында сығыш яһаны // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n12:08, 28 октября 2011 Иҡтисад\n27 октябрҙә Мәскәүҙә Башҡортостан Президенты Rusnanotech-2011 IV Халыҡ-ара нанотехнологиялар буйынса форумда ҡатнашты. Рөстәм Хәмитов «Төбәк иҡтисадында инновацион үҫеште нисек тәьмин итергә?» тигән мәсьәлә буйынса фекер алышыуҙа сығыш яһаны, тип хәбәр итә республика башлығының матбуғат хеҙмәте.\n— Нимә ул Башҡортостан? Сәнәғәт производствоһы күләме буйынса Рәсәйҙең тәүге ун иҫәбенә ингән ҙур республика. Шул уҡ ваҡытта төрлө сәбәптәр арҡылы һуңғы йылдарҙа республика инновацион сәйәсәт буйынса өлгө алырлыҡ булманы. Нефть сығарыу, нефть эшкәртеү, нефть химияһы кеүек тармаҡтарға күберәк иғтибар бүленде. Был предприятиеларҙа яңы материалдар етештерелмәне. Бер һүҙ менән әйткәндә, совет осорондағы кеүек йәшәлгән. Нефть, нефть химияһы, химия, машиналар эшләү буйынса бер нисә предприятие – һәм шуның менән вәссәләм. Был байлыҡтар дөйөм алғанда 310-320 миллиард һум килтерә. Уларҙың яртыһы республикала ҡала, яртыһы федераль үҙәккә оҙатыла. Ҡалған яртыһының 90 проценты бөгөнгө көндә — ул социаль сығымдар: уҡытыусыларҙың, табиптарҙың эш хаҡы һәм башҡалар. Башҡортостан кеүек ҙур һәм ҡеүәтле республикала инфраструктура, инновация өлкәһен үҫтереү мәсьәләләренә беҙ ни бары 10 процент ҡына йүнәлтә алабыҙ, — тине республика башлығы.\n— Нимә эшләргә? Хәл итеү юлдары күп тә түгел кеүек, әммә эре компаниялар менән эшләй башлауыбыҙ аңлашыла. Мин йыл ярым тирәһе Президент вазифаһында эшләйем. Был осор эсендә әлеге йүнәлештә алға китеш булманы. Инновацион производство юҡ. Уларҙы үҫтереү өсөн республика бюджетына, беҙгә тәүәкәллек етмәй, — тип борсолоуын белдерҙе Рөстәм Хәмитов.\n— Федераль үҙәк. Анатолий Борисович Чубайс етәкселегендәге РОСНАНО кеүек эре инновацион компаниялар беҙҙең республикаға яңы саҡ әҙләп үтеп инә башланы. Был компания менән килешеү төҙөнөк, 2015 йылға инновацион продукция күләменең бер йылға 90 миллиард һумға тиклем үҫеүен күҙаллайбыҙ. Бөгөнгө көнгә ҡарағанда был яҡынса ун тапҡырға күберәк. Дүрт йыл ғына ҡалды, башҡараһы эштәр күп. Быны тормошҡа ашырып булырмы? Әгәр бик ныҡ тырышһаҡ, ауыр булһа ла, хәл итеп булыр. Эре инновацион компанияның беҙҙең республикаға үтеп инеүенең был берҙән бер миҫалы, ә ҡалғандарын үҙебеҙ уйлап табырға бурыслыбыҙ, — тин һыҙыҡ өҫтөнә алды Башҡортостан Президенты.\n— Беҙ нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы тураһында оноттоҡ. Бөгөн был милек Мәскәүҙең эре компаниялары ҡулында. Уларҙың сәйәсәтенә йоғонто яһай алмайбыҙ. Шуның өсөн күп нәмәне үҙебеҙ эшләргә тейешбеҙ. Инновацион тип атарлыҡ етегә яҡын яңы технология булдырҙыҡ. Рәсәй Федерацияһында улар лидер булып тора, — тип билдәләне республика башлығы.\n— Машиналар эшләү – бик мөһим тармаҡ. Унһыҙ илдең киләсәге лә булмаясаҡ. Беҙ «РусГидро» компанияһы менән берлектә технопарк булдырҙыҡ, бының өсөн икешәр миллиард һум тотондоҡ. Энергияны һөҙөмтәле ҡулланыу технологиялары технопаркын булдырыу өҫтөндә эшләйбеҙ. Авиация двигателдәре, нефть эшкәртеүсе заводтар өсөн ҡоролмалар етештереүсе һәр предприятие был үҙәккә продукцияға заказ бирә ала. Бында заманса технологиялар ҡулланып, төрлө ҡорамалдар, шул иҫәптән был предприятиела эшләнәсәк двигателдәрҙә ҡулланылған деталдәр еткермәксебеҙ. Йәғни был завод Башҡортостан өсөн генә түгел, Рәсәй машиналар эшләү тармағы өсөн дә продукция етештерәсәк. Заманса технологиялар ҡулланылған бындай хеҙмәтләндереү баҙарын Башҡортостанда 8-9 миллиард һумға баһалайбыҙ. Рәсәй кимәленә килгәндә, был производство күләмдәренең бер нисә тапҡырға артыуы ла ихтимал. Башҡортостан кеүек бер профилле республикала ла заманса һәм инновацион юлдарҙы таба белеүгә был бер миҫал булып тора, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов.\nТеги: бр президенты, форум, нанотехнологиялар, инновациялар


Китапхана | Башҡорт дәуләт университеты\nЛичный кабинет Портал картаһы БДУ-ға барыу схемаһы\nҺеҙ бында: БДУ » Баш Бит » Белем алыу » Китапхана\nАспирантҡа һәм докторантҡа\nФән һәм инновациялар\nЮғары белемгә тиклемге әҙерлек\nЮғары белем алыу\nӨҫтәлмә профессиональ белем алыу\nАспирантура һәм докторантура\nДәүләт идаралығы буйынса кесе академия\nКүп киләмле белем биреүгә күсеү\nОфициаль сайты: www.bashlib.ru\nБДУ китапханаһы – республиканың иң өлкән китапханаларының береһе. Уның тарихы 1909 йылда Өфөлә Уҡытыусылар институтында ойошторолған китапханаға барып тоташа. 1920 йылда Уҡытыусылар институты халыҡ мәғарифы практик институтына күсерелә. Ошо институт базаһында 1929 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институты ойошторола. 30-сы йылдарҙа уҡ республиканың юғары уҡыу йорттары араһында фондына 135000 берәмек индергән иң ҙур китапхана булып һанала.\n- 7 уҡыу залы,уларҙың араһында Электрон мәғлүмәткә инеү залы\n- 7 абонемент\n- документтарҙы комплектлау бүлеге\n- документтарҙы ғилми һәм техник эшкәртеү бүлеге\n- китапхана-ара абонемент\n- хеҙмәтләндереү бүлеге\n- библиографик- белешмә бүлеге\n- китаптарҙы һаҡлау бүлеге\n- һирәк һәм ҡулъяҙма китаптар бүлеге\n- автоматизация бүлеге\n- фәнни – методик бүлек бар.\nКитапхана фонды университеттың төрлө йүнәлештәге эшмәкәрлеге буйынса ғилми, уҡыу, художестволы әҙәбиәт менән байытылған. Бөгөнгө көндә Китапхана фонды 1,4 млн том тәшкил итә, Китапхана штатына 95 хеҙмәткәр инә.\n1995 йылдан Китапхана үҙенең эшмәкәрлегенә яңы мәғлүмәти технологиялар индерә башлай.\nЭлектрон китапхананы ойоштороу башланғысы булып сайт һанала.\n- китаптар таратыу, документтарҙы фәнни эшкәртеү, теркәү процесстары автоматизацияланған;\n- электрон каталог күләме 592568 яҙма тәшкил итә;\n- алыҫлаштырылған режимдағы сервис селтәре камиллаштырыла;\n- уҡыусыларға Рәсәй һәм халыҡ- ара мәғлүмәттәр ресурстарын ҡулланыу мөмкинлеге бирелә;\n- Электрон уҡыу залы эшмәкәрлеге яйға һалынған- БДУ локаль селтәрендә генә түгел, ә алыҫлаштырылған өйҙәге компьютерҙарҙа ҡуллана алырлыҡ уҡыу һәм фәнни материалдарҙың тулы текстлы электрон китапханаһы.\nИнституттар һәм факультеттар\nБәйләнеш өсөн мәғлүмәт\n© Башҡорт дәуләт университеты, 2019


Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы көнө менән! // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан Республикаһы Конституцияһы көнө менән!\n11:58, 24 декабря 2009 Сәйәсәт\nБашҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов республика халҡын 24 декабрҙә билдәләнгән Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы көнө менән ҡотланы. Ҡотлауҙа шулай тиелә:\nҺеҙҙе Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы көнө менән ихлас ҡотлайым!\nУны әҙерләү һәм ҡабул итеү Рәсәйҙә һәм Башҡортостандағы тәрән ижтимағи-сәйәси үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә мөмкин булды. Унда илдәге конституцион хоҡуҡты, дәүләтселекте һәм федератив мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүҙең ғәйәт ҙур тәжрибәһе, күп милләтле республикабыҙҙың үҙенсәлектәре һәм төп мәнфәғәттәре тәүге тапҡыр бөтә яҡлап иҫәпкә алынды.\nРеспубликаһы Конституцияһы демократик дәүләт һәм граждандар йәмғиәте институттарын, урындағы үҙидара системаһын ойоштороу, халыҡ мәнфәғәттәрендә эҙмә-эҙлекле иҡтисади һәм социаль сәйәсәт үткәреү өсөн ныҡлы сәйәси-хоҡуҡи база булдырҙы.\nХәҙерге Башҡортостандың бөтә ҙур ҡаҙаныштары, иҡтисад, социаль һәм рухи-мәҙәни өлкәләрҙең йылдам үҫеше, ҡала һәм ауылдар халҡы йәшәйешенең яҡшырыуы Төп Закондың ғәйәт ҙур ижади ҡеүәте менән бәйле. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә бик күп тиҫтә йылдарға торошло тарихи юл үтелде. Һөҙөмтәлә бөгөн республикабыҙ Рәсәй Федерацияһының алға киткән таяныс субъекттарының береһе булып тора, иртәгәһе көнөнә ышаныслы ҡарай.\nМөһим дәүләт документы булараҡ, Конституция киләсәккә йүнәлтелә, ҡануниәтте артабан камиллаштырыуҙы, ижтимағи-сәйәси тотороҡлолоҡто, кешеләрҙең хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын ышаныслы яҡлауҙы, социаль үҫештең дәүләт стратегияһын тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итә.\nҺеҙгә һаулыҡ, именлек һәм бәхет, тыуған Башҡортостаныбыҙ һәм бөтә Рәсәй хаҡына яңы хеҙмәт уңыштары теләйем!\nТеги: президент ҡотлауы, бр конституцияһы көнө


Ҡырмыҫҡалы – Йылайырға\nҠырмыҫҡалы районы республика буйлап «Әҙәби нағыш» марафонын башлап ебәрҙе. Сөнки был район башҡорт әҙәбиәтенә иң күп яҙыусыларҙы биргән. Был көндө әҙәбиәт һөйөүселәр күп сараларҙы тамаша ҡыла алды. Район үҙәгендә информацион үҙәк – урындағы гәзиттәр редакцияларының яңы бинаһы, үҙәк һәм балалар район китапханаһы, мәҙәниәт һарайында «Әҙәбиәт иленә рәхим итегеҙ!» тигән балалар байрамы, һуңынан ҙур залда «Виват, Әҙәбиәт!» тигән әҙәби музыкаль кисә булып уҙҙы.\nСәфәрҙә – «Әҙәби нағыш»\nБылтыр беҙ Мәҙәниәт йылы менән илһамланып йәшәһәк, быйыл инде Әҙәбиәт йылына аяҡ баҫтыҡ. Уға рәсми рәүештә «Башҡортостан» дәүләт концерт залында старт бирелде.\nТантанаға йыйылған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен, яҙыусыларҙы, әҙәби тәнҡитселәрҙе Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов тәбрикләне. Ул йәшәйешебеҙҙең бөгөнгө этабында әҙәбиәттең әһәмиәтле ролен билдәләп, ағымдағы йылда ла халыҡтың рухын күтәреү йәһәтенән бик күп саралар уҙасағына ишара яһаны. Нисек йәшәнек, нисек йәшәйбеҙ, нисек йәшәргә тейешбеҙ?\nХоҙай бүләк иткән изге тау.\nБорон заман илгә яу килгәндә\nҠалҡан булып торған Торатау.\nҮләне лә уның шифа ғына,\nТәнгә сихәт бирә һауаһы.\nАталары Ғатаулла ҙур ғаиләне хеҙмәт менән тәрбиәләгән, иртәнге таңдан кискә тиклем эш, эш, эш...\nМузыкаға бәйләнешем булдымы, тип һорайһығыҙмы? Әллә нисәмә тапҡыр булды. Бер тапҡыр пианиноны дүртәүләшеп етенсе ҡатҡа күтәреп мендерҙек, аҙаҡ шул уҡ пианиноны – шул уҡ кешеләр менән – етенсе ҡаттан төшөрҙөк. Егет саҡта хулигандарҙың һөжүменән һаҡланып, гитараны “удар” инструмент булараҡ файҙаланырға тура килгәйне. Музыканың ярҙамы ныҡ тейгәйне шул мәл. Бәйләнештәр ошоноң менән тамам, буғай.\nӘлбиттә, бөгөн музыканан бер ҡайҙа ла ҡасып булмай. Музыка стеналар аша тараҡан кеүек еңел генә үтеп инә. Әгәр тараҡандарҙы ағыулап булһа, музыка менән нисек көрәшергә һуң?\nИҙел кискән ил инәһе\n(Әбйәлил сәсәниәһе Вәсилә Садиҡоваға – 75 йәш)\nБөгөнгө көндә Урал аръяғында билдәле һүҙ оҫталарының береһе Вәсилә Зәйнулла ҡыҙы Садиҡова 1940 йылда Әбйәлил районының Үтәгән ауылында тыуған. Атаһы Зәйнулла һуғышҡа киткәндә тәпәй баҫып ҡына ҡалған ҡыҙ уның, Берлинғаса һуғыш юлы үтеп, ҡырҡ ерҙән яраланып, тыуған еренә гүр эйәһе булырлыҡ хәлдә ҡайтып төшөүен яҡшы хәтерләй. Сәсән телле әсәһе Әминәнең һөйөүе һәм хәстәре атаһын аяҡҡа баҫтыра һәм улар тағы дүрт балаға ғүмер бүләк итә.\nТормош юлында Вәсилә Зәйнулла ҡыҙына бындай аяныслы ла, фәһемле лә хәл-ваҡиғаларҙы байтаҡ күрергә, кисерергә тура килә.\nУның фамилияһы Выползков ине: һуғыштан һуң килеп төпләнгән был ҙур, юл буйлап һуҙылған белорус ауылын да Выползок* тип атанылар. Был ҡушаматҡа ул тиҙ өйрәнде, ғәҙәттә, ярһып, йыш ҡына екереп, ҡайһы берҙә яуабына уҫал һүгенеү һүҙҙәре лә өҫтәне. Ләкин уның нисек яуап ҡайтарыуы барыбер ине – һуғышта кешеләр һүгенеүгә лә, ҡысҡырыуға ла өйрәнде – үҙҙәренекенә лә, полицайҙарҙыҡына ла, немецтарҙыҡына ла, шулай уҡ партизандарҙыҡына ла. Кешеләр өйрәнде, мал-тыуар күнекте, бигерәк тә аттар. Ҡайһы береһе һүкмәйенсә урынынан да ҡуҙғалмай, ҡарты ла, йәше лә, ир-аттар ҙа, бисә-сәсәләр ҙә берҙәй һүгенергә оҫтарып алды. Түрәләрҙе әйтеп тораһы ла түгел.


Был урам Өфө ҡалаһының Калинин районында 500 саҡрымға һуҙылған. Ул Сувоворв урамына йәнәшә килеп, Орджоникидзе урамынан Интернациональ урамына тиклем һуҙылған.\nВострецовтың бөтә тормошо тотш легендаға ҡоролған. Граждандар һуғышы йылдары өсөн уның исеме ҡыйыулыҡ һәм тапҡырлыҡтың ысын өлгөһө булып тора. Степан Сергеевич Вострецов Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Казанцево ауылында 1883 йылдың 29 декабрендә ябай крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1894 йылда ауылдан сығып китеп Өфөгә тиклем барып етә һәм тимер юл оҫтаһында тимерсе булып эшләй.\nС.Вострецов беренсе рус революцияһында актив ҡатнаша. 1905 йылда әрме хеҙмәтенә алына. Тыуған ил алдындағы бурысын ул Рига ҡалаһында үтәй. Уның һалдат йылдары еңелдән булмай.\nХеҙмәт бурысын үтәгәндән һуң тыуған ауылына ҡайта һәм унда ауыл хужалығы коммунаһы ойоштора һәм кулактарҙың нәфрәтенә юлыға. 1919 йылда Степан Волжск полкы командиры булып китә. Граждандар һуғышынан һуң Вострецов Мәскәүҙәге Рәсәй Ҡыҙыл Армияһының хәрби Академия курсында белем ала.\nСтепан Вострецов 1932 йылдың 3 майында мәрхүм була. Уны Дондағы Ростов ҡалаһында ерләйҙәр.