Республика тарихының аҡ таптары: фотоһүрәт тарих һөйләй » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Республика тарихының аҡ таптары: фотоһүрәт тарих һөйләй\nРеспублика тарихының аҡ таптары: фотоһүрәт тарих һөйләй 13.11.2018 // Әҙәбиәт\nҺәр рәсем – үҙе бер асыш.\nФотоһүрәттәр тарихты өйрәнеүҙә ҡиммәтле сығанаҡтарҙың береһе булып тора. Улар аша беҙ үткәндәрҙәге тарихи ваҡиғалар, билдәле шәхестәрҙең тормошо тураһында бай мәғлүмәт алабыҙ. Ғөмүмән, фотография тарихты объектив күҙалларға мөмкинлек бирә, шуға күрә лә табылған һәр бер нөсхә – үҙе бер асыш. Бигерәк тә билдәле тарихи ваҡиға йәки арҙаҡлы шәхестәр менән бәйле булһа. Мәҫәлән, башҡорт халҡының бөйөк улы, Башҡортостан Республикаһына нигеҙ һалған Әхмәтзәки Вәлидиҙең автономия өсөн көрәш осорондағы фотоһүрәттәре күп тип әйтә алмайбыҙ. Әлегә тиклем уның ошо осорға ҡараған өс фотографияһы билдәле.\nБолоттар ҡуйырған осорҙа\nӨсөһө лә Вәлидиҙең “Хәтирәләр”ендә баҫылған. Береһендә ул хәрби кейемдә төшкән. Һүрәт 1919–1920 йылдарға ҡарай. Был осорҙа Зәки Вәлиди Башҡортостандың хәрби комиссары булараҡ, ғәскәр эштәре менән мәшғүл була һәм, әлбиттә, хәрби кейемдә йөрөй.\nӘ ҡалған ике фотоһында ул беҙҙең күҙ алдына Башҡортостан хөкүмәтенең рәйесе булараҡ баҫа. Унда хәрби формала түгел, ә штатский кейемдә (ҡәҙимге костюмда). Фотографияларҙың береһендә уның төшөрөлгән урыны һәм ваҡыты ла билдәле: Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 1920 йылдың 25 феврале. Икенсеһендә “1920 йылдың ҡышы” тип билдәләнгән. Уныһы ла шул ваҡытҡа ҡарайҙыр, тип уйлайым.\n1920 йылдың ғинуарында Башҡортостан хөкүмәте рәйесе Харис Йомағолов, коммунистар менән даулашып, Мәскәүгә саҡыртып алынғас, уның урынына Зәки Вәлиди һайлана, йәғни Вәлиди хәҙер хәрби комиссар ҙа, хөкүмәт рәйесе лә булып китә. Тап ошо осорҙа Башҡортостандың баш ҡалаһы Стәрлетамаҡта төшкән фотолар был.\nҮкенескә ҡаршы, Зәки Вәлидиҙең көрәштәштәре менән төшкән бер фотоһы ла әлегә тиклем осрағаны булманы. Милли хәрәкәт эшмәкәрҙәре һынланған коллектив фотоһүрәттәрҙә лә ул күренмәй. Бының сәбәптәре нимәлә һуң? Вәлиди фотоға төшөргә яратмағанмы? Юҡ, улай түгел, әлбиттә. Фотографиялар булған, әммә, 1920 йылда большевиктарҙың алдаҡ сәйәсәтенә ҡаршы ризаһыҙлыҡ белдереп Төркөстанға сығып киткәс, ул большевиктарҙың дошманына әүерелә. Уҙған быуаттың 20-се йылдар аҙағында Советтар уның Башҡортостанда ҡалған көрәштәштәрен эҙәрлекләй башлай. Ошо хәл-ваҡиғалар һөҙөмтәһендә элекке милли хәрәкәт эшмәкәрҙәре Вәлиди менән бергә төшкән фотоларҙы йәшерә йәки юҡ итә, сөнки уларҙың “вәлидиселектә” ғәйепләүҙә төп сығанаҡҡа әйләнәсәге көн кеүек асыҡ була. Шул сәбәпле Башҡортостанда Вәлидиҙең көрәштәштәре менән төшкән бер рәсем дә ҡалмай.\nӘммә, бәхеткә күрә, бөтә фотографиялар ҙа юҡ ителмәгән икән. Вәлиди төшкән бер һүрәт уның арҙаҡлы көрәштәштәре, яҡташтары, данлыҡлы Ишмырҙиндар ғаиләһендә һаҡланып ҡалған. Әүхәҙей менән Сөләймән Ишмырҙиндар – Ишембай районының Кинйәбулат ауылынан. Беренсе донъя һуғышынан офицер булып ҡайтҡас, Башҡортостан автономияһы өсөн көрәшкә ҡушылалар. 1918 йылда Әүхәҙей Ишмырҙин – 6-сы Башҡорт уҡсы полкына, ҡустыһы Сөләймән 1-се Башҡорт уҡсы полкына етәкселек итә.\n1919 йылда ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, Әүхәҙей Ишмырҙин Зәки Вәлидиҙең урынбаҫары, йәғни Башҡортостандың хәрби комиссары урынбаҫары булып хеҙмәт итә. Әүхәҙей башҡорт ғәскәрҙәрен ойоштороу эшенә туранан-тура етәкселек итә. Зәки Вәлиди был осорҙа дөйөм дәүләт эштәре менән мәшғүл була. 1920 йылдың мартында Зәки Вәлиди Мәскәүгә саҡыртып алынғас, Әүхәҙей Ишмырҙин Башҡортостандың хәрби комиссары вазифаһын башҡара. Вәлиди үҙенең хәтирәләрендә уны “Башҡортостандың хәрби комиссары” тип яҙа.\nҠустыһы Сөләймән ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, шулай уҡ 1-се Башҡорт уҡсы полкы командиры вазифаһында була. 1919 йылдың йәйендә башҡорт полктары Көньяҡ фронтҡа (Украина) Деникинға ҡаршы ебәрелгәс, унда Айырым башҡорт бригадаһына етәкселек итә. Аҡтар менән ҡанлы яуҙарҙа ҡатнаша. Ул башҡорт ғәскәре һалдаттарында оло ихтирам ҡаҙана.\nЗәки Вәлиди Сөләймән Ишмырҙинды Көньяҡ фронттан Башҡортостанға ҡайтарта. Бында уны яңы ойошторола башлаған 3-сө Башҡорт кавалерия полкына командир итеп тәғәйенләй. Башҡорт һалдаттары уны фронтҡа кире ҡайтарыуҙы һорап Башҡортостан хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. Был осорҙа башҡорт ғәскәрҙәре Петроградҡа ебәрелә, ә С. Ишмырҙин республикала ғәскәрҙәрҙе аҙыҡ-түлек тәьмин итеү эше менән шөғөлләнә.\nПетроградта башҡорт ғәскәрҙәрен ойоштороуҙа Әүхәҙей Ишмырҙин ҙур фиҙакәрлек өлгөһө күрһәтә. Юденич армияһы ҡыйратылғас, Михаил Калинин РСФСР хөкүмәте исеменән Әүхәҙейгә исемле ҡылыс бүләк итә. 1920 йылда Совет хөкүмәте, 1919 йылдағы Килешеүҙе боҙоп, Башҡортостан мөхтәриәтенең хоҡуҡтарын милли-мәҙәни автономия кимәленә ҡалдырғас, Зәки Вәлиди һәм уның көрәштәштәре большевиктарға протест белдереп, эштәрен ҡалдырып, Төркөстанға сығып китә.\nВәлиди менән Әүхәҙей Ишмырҙин да китә. Сөләймән тороп ҡала, 1922 йылда ул һәләк була. Уның улы Исхаҡты ҡустыһы Сөләймән тәрбиәләй. Башҡортостанда болоттар ҡуйыра башлағас, Мәскәүгә йүнәлә. Әммә бында ла Сталин репрессияһынан ҡотола алмай. Сөләймән менән Әүхәҙей Ишмырҙиндың фотографиялары, документтары Ишембай районында ағайҙары Ишбулды Ишмырҙиндың улдары-ейәндәрендә һаҡланып ҡала. Ишбулды Ишмырҙин үҙе лә 30-сы йылдарҙа золом ҡорбаны була.\nБылтыр, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының “Башҡортостан Республикаһына нигеҙ һалған 100 шәхес” проекты сиктәрендә Ырымбур өлкәһенең Мерәҫ ауылында милли хәрәкәт эшмәкәрҙәре Сәғит Мерәҫов менән Кәрим Иҙелғужинға иҫтәлекле таҡтаташ асҡан мәлдә Ишмырҙиндарҙың яҡташы, ауылдашы Гөлимә апай Жанғабилева менән Ишмырҙиндарҙың исемдәрен мәңгеләштереү тураһында фекер алышҡайныҡ. Гөлимә апай – Ырымбур ҡалаһында “Ҡаруанһарай” башҡорт йәмәғәт ойошмаһы етәксеһе. Заманында даулашып, Ырымбурҙағы данлы Ҡаруанһарай мәсетен башҡорттарға ҡайтарған арҙаҡлы апай ул. Бөгөн “Ҡаруанһарай” ойошмаһына етәкселек итә.\nБөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы проектының шулай тормошҡа ашыуын күргәс, Ишмырҙиндарҙың исемен мәңгеләштереү идеяһы менән янып китте. Кинйәбулат ауылы ҡыҙы булараҡ, уларҙың нәҫелдәре менән яҡшы таныш икән. Гөлимә апай миңә Ишмырҙиндарҙың ейәндәрендә һаҡланған ҡыҙыҡлы фоторәсемдәрҙе ебәрҙе. Шуларҙың иң ҡиммәтлеһе, әлбиттә, Зәки Вәлиди көрәштәштәре менән төшкәне булып сыҡты.\nАсыҡлыҡ индергән мәғлүмәттәр\nМин милли хәрәкәт темаһы менән 15 йылдан ашыу шөғөлләнәм, бигерәк тә фотоһүрәттәргә иғтибар итәм. Әммә, үрҙә әйтеп үтеүемсә, Вәлидиҙең арҡаҙаштары менән төшкән бер рәсемен дә осратҡаным юҡ ине. Бына, ниһайәт, үҙемә тарихи асыш яһаным. Фотоһүрәт бик ҡыҙыҡлы булып сыҡты. Унда автономия тип янып йөрөгән ир-азаматтар, тәбиғәт ҡосағында ялда төшкән. Граждандар һуғышы барған осорҙа бындай күренеште күҙ алдына килтереүе лә ҡыйын, әлбиттә. Әммә ниндәй генә ауыр, ҡатмарлы, һуғыш шарттарында ла ябай тормош дауам иткән. Кешеләр күңел асырға ла ваҡыт тапҡан.\nШулай итеп, беҙ бында мәшһүр Зәки Вәлидиҙе үҙенең көрәштәштәре менән күрәбеҙ. “Был фото ҡайҙа, ҡасан төшөрөлгән, унда ниндәй байрам, күңел асыу һүрәтләнгән” тигән һорау тыуа, сөнки был фотография тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт юҡ. Ул булмаһа ла, милли хәрәкәт тарихы менән байтаҡ шөғөлләнгән кеше булараҡ, был һүрәттең ҡайҙа һәм ҡасан, ни сәбәпле төшөрөлгәнен бер күреүҙә аңланым.\nАсыҡлыҡ индергән мәғлүмәтте Зәки Вәлидиҙең хәтирәләренән табырға була. Унда “Саранскиҙа Исмәғил Муһлиә менән Мәрйәм ханымдың туйы” исемле фотография бар. “Бөгөн Мордва йөмһүриәтенең үҙәге булған Саранскиҙа беҙ ҙур ауырлыҡтар кисереп хәлһеҙләнгән ғәскәрҙәребеҙҙе тәптипкә килтереү менән шөғөлләндек. Ғәскәр составындағы 1-се һәм 2-се йәйәүле, 1-се һәм 2-се кавалерия полктары хеҙмәтте ҡәҙимгесә дауам итте. Йыйылыштар, күңел асыуҙар, туйҙар уҙғарылды. Икенсе рәсемдә һүрәтләнгән, бөгөн юғары белем алған балалары менән бергә Анкарала йәшәгән Исмәғил Муһлиә менән Әфифә (фотола Мәрйәм тип яҙылған) ханымдың никахы айҡанлы тантана булды”, – тип яҙа Вәлиди хәтирәләрендә. Һүрәттә Башҡортостан хөкүмәте ағзалары, башҡорт ғәскәрҙәре офицерҙары төшкән. Фото 1919 йылдың май айында төшөрөлгән булһа кәрәк.\nТарихтан билдәле булыуынса, ул йылдың яҙында Колчак һөжүмгә күскәс, Башҡортостан хөкүмәте март аҙағында Темәстән Мораҡ ауылына (хәҙерге Күгәрсен районы үҙәге), шунан Иманғол ауылына (Ырымбур өлкәһе) күсә, артабан Тоцк ауылына барып урынлаша. Апрель аҙағында Саранск ҡалаһына эвакуациялана. Хөкүмәт менән бергә ғәскәрҙәр ҙә китә. Башҡортостан хөкүмәте был ҡалала өс ай, 1919 йылдың май, июнь һәм июль айҙарында, була. Август башында Стәрлетамаҡҡа ҡайта.\nТимәк, 1919 йылдың май айында Саранск ҡалаһында Исмәғил Муһлиә менән Мәрйәм ханымдың туйын байрам иткәндәр булып сыға. И. Муһлиә Зәки Вәлидиҙең адъютанты була. Вәлиди төшкән фотографияла тап ошо туйҙың дауамы, күрәһең. Йәғни туй барышында бер төркөм башҡорт эшмәкәрҙәре һәм офицерҙары ҡырға сыҡҡан булһа кәрәк.\nӘ хәҙер фотографияла һүрәтләнгән кешеләргә күсәйек. Уртала беҙ Зәки Вәлидиҙе күрәбеҙ. Ул ҡулына ҡалаҡ менән йомортҡа тотҡан. Алда кәрзин өҫтөндә йомортҡа һалынған һауытты ла күрергә була. Вәлиди, ғәҙәттәгесә, хәрби кейемдә, гимнастеркала. Башҡортостандың хәрби комиссары шулай кейенергә тейеш, әлбиттә.\nБыл фотола тағы кемдәр һүрәтләнгән һуң? Баҫып торғандар араһында һулдан өсөнсө – Вәлидиҙең яҡын көрәштәштәренең береһе Хәлим Насретдин улы Әмиров. Ул бик ғорур ҡиәфәттә, уң терһәген күршеһенең яурынына, ә һул ҡулын бөйөрөнә ҡуйған. Күкрәгендә – Ҡыҙыл Армия офицеры билдәһе. Хәлим Әмиров – төньяҡ-көнбайыш башҡорттарынан сыҡҡан милли хәрәкәт эшмәкәре, Уран ырыуы башҡорто. Хәҙерге Яңауыл районына ҡараған Яңы Уртауыл ауылынан.\n1918 йылда ул Башҡортостан хөкүмәтенең мәғариф бүлеге етәксеһе урынбаҫары булып эшләй. Үҙен яҡшы оратор, яҙышыуға оҫта сәйәси эшмәкәр итеп таныта. 1919 йылда ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, Саранскиҙа Вәлиди уны Айырым башҡорт бригадаһының сәйәси комиссары итеп тәғәйенләй. Башҡорт ғәскәрҙәре составында 1919 йылдың йәйендә Көньяҡ фронтта Деникинға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша, шул уҡ йылдың көҙөндә Башревком уны Петроградҡа тупланған башҡорт ғәскәрҙәренә етәксе итеп тәғәйенләй. Хәлим Әмиров, Башҡортостан хөкүмәтенең хосуси вәкиле булараҡ, ғәскәр ойоштора, уларға етәкселек итеү эше менән мәшғүл була. Петроградтағы башҡорт ғәскәрҙәрен сәйәси йәһәттән нығытыу өсөн күп көс һала. Мәскәүҙә уҡып йөрөгән башҡорт курсанттарын, Петроградҡа һоратып алып, сәйәси вазифаларға тәғәйенләй. Мәҫәлән, Һиҙиәтулла Сәғәҙиев Башҡорт кавалерия дивизияһының сәйәси бүлеге мөдире итеп ҡуйыла, Ғабдулла Ибраһимов (яҙыусы Ибраһим Ҡыпсаҡ) Башҡорт уҡсы бригадаһының комиссары булып китә. Былтыр “У истоков Башкирской республики” китабында уның тураһында яҙып сыҡҡайным инде. Быйыл Хәлим Әмировтың яҡташтары, Яңауыл районы башҡорттары ҡоролтайы уға Яңы Уртауыл ауылында иҫтәлекле таҡтаташ асырға ниәтләй.\nФотографияла Хәлим Әмировтың эргәһендә Вәлидиҙең тағы бер яҡын арҡаҙашы һүрәтләнгән – үрҙә телгән алынған Әүхәҙей Ғәләүетдин улы Ишмырҙин. 1919 йылдың яҙында ул Зәки Вәлидиҙең урынбаҫары булып хеҙмәт итә. Башҡорт ғәскәрҙәренә дөйөм етәкселек, уларҙы ойоштороу, тәьмин итеү эше менән шөғөлләнә. Фотонан күренеүенсә, ул оҙон буйлы ир-уҙаман булған. Өҫтөнә, ғәҙәттәгесә, гимнастерка түгел, ә ҡара пинжәк һәм аҡ күлдәк кейгән. Түшендә Ҡыҙыл Армия офицеры билдәһе лә күренмәй. Тимәк, туйға байрамса кейенгән. Ҡулына стакан менән сәй тотҡан.\nБаҫып тороусылар араһында уңдан бишенсе ҡатын-ҡыҙҙың артында, ҡулын ҡулына ҡуйып торған ир-уҙаман – шулай уҡ Вәлидиҙең яҡын көрәштәштәренең береһе, 2-се Башҡорт уҡсы полкы командиры Ибраһим Ейәнбай улы Исхаҡов. Офицер, башҡорт армияһының штабс-капитаны. Уны Вәлидиҙең тән һаҡсыһы булған тип тә яҙалар.\nИбраһим Исхаҡов Стәрлетамаҡ районының Мырҙаш ауылынан. Был ауыл данлы Ҡаһым түрәнең (Ҡасим Мырҙашевтың) атаһы Мырҙаштың исемен йөрөтә. И. Исхаҡов 1918 йылдың ноябрендә 2-се Башҡорт уҡсы полкы командиры итеп тәғәйенләнә. Башҡортостан мөхтәриәтен һаҡлап, күп кенә яуҙарҙа ҡатнаша. Ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, үҙенең полкы менән Деникинға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша, 1919 йылдың көҙөндә Петроградты Юденич армияһынан ҡурсалай, яралана.\n1920 йылдың яҙында Зәки Вәлиди, Мәскәүгә саҡыртып алынып, Башҡортостанға ҡайтарылғас, Әүхәҙей Ишмырҙин республиканың хәрби комиссары вазифаһын башҡара. Үҙенең ярҙамсыһы, урынбаҫары итеп Ибраһим Исхаҡовты тәғәйенләй. Шул уҡ йылдың июнендә Үҙәк власть Башҡортостан мөхтәриәтенең хоҡуҡтарын бөтөргәс, ризаһыҙлыҡ белдереп, икеһе лә Зәки Вәлиди янына Төркөстанға сығып китә. Ибраһим Исхаҡов, тәжрибәле офицер булараҡ, Төркөстанда офицерҙар курсы ойоштора, курсанттарҙы хәрби эшкә өйрәтә. 1921 йылда Бохара әмире яҡлы баҫмасылар курсанттары менән бергә үлтерелә.\nИ. Исхаҡовтың ғаиләһе Башҡортостанда ҡала. Уның ейәнсәре бөгөн Күмертау ҡалаһында йәшәй. 2009 йылда “Киске Өфө” гәзитендә тәүге тапҡыр Ибраһим Исхаҡов тураһында яҙып сыҡҡас, ейәнсәре ныҡ ҡыуанғайны. “Атайым совет осоронда олатайым Ибраһим Исхаҡов тураһында йәшереп кенә һөйләй торғайны”, – тип хәтерләне. И. Исхаҡовтың яҡташтары ла күптән уның исемен тыуған ауылы Мырҙашта мәңгеләштерергә уйлай. Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығы айҡанлы ниәттәре тормошҡа ашыр, тип өмөт итәм.\nМилли хәрәкәт эшмәкәрҙәренең яҙмышы\nТағы бер тапҡыр фотоға күҙ һалайыҡ. Уңдан өсөнсө (ҡулына стакан менән сәйен күтәреп торған) офицер – Хәлил Фәйзрахман улы Әлишев. Батша армияһы подпоручигы. Башҡортостан мөхтәриәтенә фиҙакәр хеҙмәт иткән мишәр офицеры, Татарстандың Октябрь районы Иҫке Әлмәт ауылынан.\nӘлишевтәр тамырҙары менән Ҡасим ханлығы мишәрҙәренән (башҡорт булыуы ла ихтимал), сөнки Ҡасим ханлығында башҡорттар ҙа күпләп йәшәгәнлеге билдәле. “Үҫәргәндәр” риүәйәтендә Үҫәргән ырыуы башҡорттарының Ҡасим ханлығына барып төпләнеүе һәм мишәрҙәрҙең үҫәргәндәр менән туғандаш булыуы тураһында бәйән ителә. Был турала мин заманында “Шоңҡар” журналында яҙып сыҡҡайным.\nМишәр офицерҙарының башҡорт милли хәрәкәтендә ҙур ихласлыҡ менән, фиҙакәр хеҙмәт итеүе билдәле. Оҙаҡ йылдар хәрби ҡатлам булараҡ (Башҡорт-мишәр ғәскәрен иҫәпкә алғанда), мишәрҙәр менталитеты буйынса башҡорт халҡына яҡын торғандарҙыр, күрәһең.\nХәлил Әлишев 1918 йылда башҡорт армияһы сафына алына. Тәүҙә Туҡ-Соран кантоны ирекле отряды (милицияһы) етәксеһе булып хеҙмәт итә.\n1918 йылдың көҙөнән 2-се Башҡорт кавалерия полкында эскадрон командиры, 1919 йылда башҡорт ғәскәрҙәре ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, 2-се Башҡорт кавалерия полкы командиры итеп тәғәйенләнә. Башҡорт бригадаһы составында 1919 йылдың йәйендә Украинала Деникин армияһына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Шул уҡ йылдың көҙөндә Реввоенсовет рәйесе Троцкий фарманы буйынса башҡорт ғәскәрҙәре Петроградҡа ебәрелгәс, бында уны Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө командиры итеп тәғәйенләйҙәр. Фронтта Петроградты һаҡлаған башҡорт ғәскәрҙәренә етәкселек итә. Күп кенә башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәрҙәренең яҙмышы кеүек үк, Хәлил Әлишевтең дә ғүмере ҡәһәрле 1937 йылда өҙөлә.\nФотоның уң яғында – ҡулына таянып ятҡан башҡорт офицеры Тәҡиулла Әбделханнан улы Әлиев. Шулай уҡ Вәлидиҙең яҡын көрәштәштәренең береһе, Минзәлә башҡорттарынан, Яңы Зиәш исемле башҡорт ауылынан. Ҡазан хәрби училищеһын тамамлаған, Беренсе донъя һуғышында Кавказ фронтында була. 1918 йылда башҡорт армияһы сафына алына. Ырымбурҙа Ҡаруанһарайҙа Башҡортостан хөкүмәтен һаҡлаған комендант ротаһына етәкселек итә.\n1919 йылдың ғинуарында Зәки Вәлиди Башҡорт корпусын киренән тергеҙгәс, Т. Әлиевте Башҡорт ғәскәрҙәре (Башҡорт корпусы) коменданты итеп тәғәйенләй. Ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, Әлиев Башҡорт хәрби комиссариатында өлкән адъютант булып хеҙмәт итә, йәғни Вәлидиҙең ярҙамсыһы була. 1920 йылдың апрелендә уны Мәскәүгә Хәрби академияға уҡырға алалар. Әммә бер йылдан тикшереү барышында уның аҡтар армияһында хеҙмәт иткәнен белеп ҡалып, академиянан сығалар.\nТәҡиулла Әлиев аптырап ҡалмай, Мәскәү университетының электр техникаһы факультетына уҡырға инә. Башҡортостан хөкүмәтенең ҡушыуы буйынса 1923 йылда Мәскәүҙә тәүге ауыл хужалығы күргәҙмәһендә БАССР павильонын әҙерләүҙә ҡатнаша. Күргәҙмә етәкселеге Әлиевтең хеҙмәтен юғары баһалай, туған халҡының көнкүрешен яҡшы белеүен билдәләй. “За организацию башкирских павильонов, за успешные работы по постройке башкирской усадьбы и за объяснения, являющие большое знание родного быта и сельского хозяйства”, тип уға диплом тапшыралар. Университетты тамамлағас, ул Башҡортостанда һәм СССР-ҙың башҡа төбәктәрендә хужалыҡ эшендә була. 1943–1945 йылдарҙа Свердловск ҡалаһында беренсе троллейбус линияһын төҙөү эшенә етәкселек итә. 1957 йылда ошонда вафат була. 2000 йылда Екатеринбург башҡорттары ҡоролтайы тырышлығы менән ҡалала бер урамға Тәҡиулла Әлиевтең исеме бирелә.\nФотола Тәҡиулла Әлиевтең артында был тантананың төп сәбәпселәре – никахлашҡан парҙар – Мәрйәм ханым менән Исмәғил Муһлиә һүрәтләнгән. Мәрйәм ханым башына яулыҡ ябынған (ҡатын-ҡыҙҙар янында), иптәше ситтәрәк Т. Әлиевтең янындағы офицерҙың артында ултыра, ҡулына сәй тотҡан булһа кәрәк.\nИсмәғил Муһлиәнең исеме Зәки Вәлиди хәтирәләрендә шулай уҡ йыш телгә алына. Ул Польша мосолмандарынан. Вәлидиҙең яҡын көрәштәштәренең береһе. Башҡорт милли хәрәкәтендә 1918 йылдың йәйенән, Силәбелә башҡорт армияһы төҙөлә башлаған мәлдән әүҙем ҡатнаша. Батша армияһы поручигы Исмәғил Муһлиә тәүҙә 1-се Башҡорт пехота полкына хеҙмәткә алына. 1918 йылдың 7 июленән Башҡорт хәрби шураһында Вәлидиҙең өлкән адъютанты була. Ҡыҙылдар яғына сыҡҡас, Башҡорт хәрби комиссариатында секретарь булып хеҙмәт итә. 1919 йылдың июленән Юрматы кантоны хәрби комиссары, августан Тамъян-Ҡатай кантоны хәрби етәксеһе була. 1920 йылда Вәлиди менән киткән, ахыры. Һуңынан Төркиәлә йәшәй. Вәлиди яҙыуынса, 60-сы йылдар аҙағында Анкарала вафат булған.\nАвтор: Азат ЯРМУЛЛИН


25 Ғинуар 2011, 13:26\nБашҡортостан Президенты коммерция булмаған ойошма – республиканың Социаль торлаҡ төҙөлөшө фондын булдырыу хаҡындағы Указға ҡул ҡуйҙы. Ул социаль торлаҡты күпләп төҙөүҙе ойоштороу, Башҡортостан халҡының торлаҡ шарттарын һөҙөмтәле хәл итеү маҡсатында барлыҡҡа килде. Ойоштороусыһы – БР Торлаҡ төҙөлөшө фонды.\n«Үҙ йортом» программаһы буйынса йорт төҙөүселәр өсөн дәүләт теркәүе һәм «әсәлек капиталы»н шул юҫыҡта файҙаланыуҙы аңлатыу маҡсатында кәңәшмә үтте. Программала ҡатнашыусылар әле үҙҙәренә бүленгән ер участкаһын республиканың Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығында шәхси милек итеп теркәй ала. Теркәү тураһында танытмалы булғандан һуң «әсәлек капиталы»н йорт төҙөү буйынса бурысты ҡаплауға тотонорға мөмкин.\nБашҡортостан делегацияһын ҡытайҙың Гуанжчоу ҡалаһы Синхай консерваторияһы базаһында үтәсәк «Musik EXPO» II музыка фестивалендә ҡатнашырға саҡырғандар. Сараны ойоштороусылар 38 дәүләт вәкилдәрен көтә һәм унда музыкаль концерттар, күргәҙмәләр, сит ил студенттары өсөн милли вуздарҙы презентациялау күҙалланған. Фестиваль 2011 йылдың сентябрь – декабрендә уҙасаҡ.\nБашҡортостандың федераль почта элемтәһе идаралығы үткән йыл аҙағында 100 велосипед алғайны. Улар йөрөү маршруты ун саҡрымдан артҡан хат ташыусыларға бирелә. Әле шундай 400 маршрут билдәләнгән һәм велосипедтарҙы киләсәктә лә бүлеү күҙаллана.\nТиҙҙән Өфөлә «Экология. Ижад. Балалар» фестивале асыласаҡ. Йәш быуында экологик үҙаң тәрбиәләүҙе күҙ уңында тотҡан сара барышында тәбиғи материалдарҙан балалар эштәре, стена гәзиттәре, «Ер – уртаҡ йортобоҙ» исемле агитбригада конкурстары үтәсәк. Әйткәндәй, фестиваль ун дүртенсе тапҡыр уҙғарыла.\nБР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетында йыл һайын үткәрелеп килгән «Башҡортостандың иң яҡшы шәхси торлаҡ йорто» конкурсына йомғаҡ яһалды. Беренсе урынды ҡырмыҫҡалы районы үҙәгендә алты бүлмәле ике ҡатлы йорт төҙөгән Виктор Терехин алды. Икенсе урынды – Шишмә ҡасабаһында йәшәүсе Рәмил Мөзипов, өсөнсөнө Стәрлетамаҡ районының ҡуғанаҡ ауылынан Татьяна Шаталина яуланы.


Хәбәрҙәр: Франция. Цензурамы әллә антисемиттарға ҡаршы көрәшме?\nФранция. Цензурамы әллә антисемиттарға ҡаршы көрәшме?\nҠайһы бер француз ҡалалары властары ғауғасыллығы менән билдәле комик Дьёдонне спектаклдәрен антисемит характерындағы хәбәрҙәре һәм ым-ишаралары өсөн тыйырға ниәт белдергән. Йәһүд ойошмалары вәкилдәре Холокост ҡорбандары иҫтәлегенә ҡара яғыуҙа ғәйепләнеүсе һәм элек милләт-ара һәм диндәр араһында күрә алмаусылыҡ тыуҙырғаны өсөн судҡа бирелгән Дьёдонне сығыштарына бойкот иғлан итергә тәҡдим иткән.\n“Мин власть структуралары вәкилдәрен, тәүге нәүбәттә префекттарҙы уяу һәм тәүәккәл булырға саҡырам. Берәү ҙә спектаклдәрҙе провокация сифатында, асыҡтан-асыҡ антисемит идеяларын пропагандалау өсөн ҡулланырға тейеш түгел,”-тип, ҡаршылыҡ акцияларын яҡлап сыҡты президент Франсуа Олланд.\nКомиктың адвокаты иһә сығыштарҙы тыйыуҙа цензура ҡыҫымын һәм һүҙ азатлығына һөжүмде күрә:\n“Спектаклде тыйыу- цензура акты. Бер ниндәй ҙә йәмәғәт тәртибен боҙоу билдәләнмәгән икән, был –оҡшамаған актерҙы тыйырға маташыу.”\nФранцияның эске эштәр министрлығы, Дьёдонне спектаклдәрен тыйырға рөхсәт биреп, региональ властарға күрһәтмә ебәргән. Әммә мәсьәлә, киң мәғлүмәт сараларының фекере буйынса, киңерәк тора: һүҙ илдә антисеметизмдың үҫә барыуы хаҡында бара, йәһүдтәрҙең Израилгә иммиграцияһы көсәйеүе шуның асыҡ миҫалы. Йәһүд ойошмаларының мәғлүмәттәре буйынса, үткән йыл китеүселәр һаны унан алдағы йыл менән сағыштырғанда 50 процентҡа үҫкән.


8. Әнфәл (Табыш малы)\n(Әнфәл сүрәһе 75 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә ингән. Әнфәл — һуғышта ҡулға төшөрөлгән байлыҡ, ғәнимәт тигән һүҙ.)\nҺуғышта алынған ғәнимәт тураһында һинән һорайҙар, әйт һин уларға:\n— Ғәнимәттәр Аллаһ менән Пәйғәмбәр ҡарамағында, —тип. — Шуға күрә, әгәр ҙә һеҙ мөьмин булһағыҙ, үҙ-ара татыу булығыҙ, Аллаһтан ҡурҡығыҙ һәм Рәсүленә итәғәт итегеҙ.\n(«Бәдер һуғышында мосолмандар еңеп, кәферҙәр ҡаса башлағас, мосолмандарҙың бер өлөшө кәферҙәрҙе ҡыуа китә, икенсе төркөм Рәсүлде һаҡлап ҡала, өсөнсөһө иһә табыш йыйыу менән мәшғүл була. Һуңынан барыһы ла бер урынға йыйылғас, мал хаҡында һүҙ сыға. Был аят шул хаҡта».Хәсән Чантай тәфсиренән.)\nАллаһты зикер иткәндә уларҙың йөрәктәре тетрәр, уларға Уның аяттары уҡылғанда уларҙың имандары артыр, улар бары тик Аллаһ хөкөмдәренә генә таянып эш итәләр. Бына шулар була инде ысын мөьминдәр.\nУлар намаҙҙарын дөп-дөрөҫ уҡыйҙар һәм үҙҙәренә индерелгән ниғмәттәрҙе (Аллаһ юлында) сарыф итәләр.\nБына шулар була инде ысын мосолмандар. Улар өсөн Аллаһ ҡатында оло дәрәжәләр, ярлыҡауҙар һәм йомарт ризыҡ бар.\n(Бәдер һуғышында ҡулға төшкән ғәнимәтте бүлешкәндә, ҡайһы бер мосолмандар: мал дөрөҫ бүленмәне, тип ризаһыҙлыҡ белдерделәр.) Раббың (дошмандарға ҡаршы һуғышыр өсөн) һине хаҡлыҡ менән өйөңдән сығарҙы, ләкин ҡайһы бер мосолмандар (һуғышҡа барырға) һис теләмәне.\nДөрөҫлөк уртаға сыҡҡандан һуң да улар һинең менән бәхәсләшә, әйтерһең дә, уларҙы күренеп торған үлемдең күҙенә һөйрәп алып баралар. («Һижрәттең икенсе йылында Мәккә кәферҙәренең сауҙа карауанын Әбү Суфьян Шамға алып китә. Былар элегерәк мосолмандарҙың малын талап, ватандарынан ҡыуған ҡурайштар ине. Карауандың юлға сыҡҡанлығы тураһында хәбәр алғас, Мөхәммәд Рәсүлүллаһ (с.г.с.) был карауанды ҡулға төшөрөү өсөн, өс йөҙҙән артыҡ һуғышсы менән юлға сыға. Был турала хәбәр алғас, Әбү Суфьян ҡурҡыныс тураһында Мәккәгә хәбәр юллай һәм карауанды башҡа юлдан алып китә. Шулай итеп, ул карауанды ҡотҡара. Мөшриктәр мең кешелек ғәскәр менән юлға сыға. Мосолмандар карауан менән түгел, мөшрик ғәскәре менән осрашыу мәжбүрендә ҡала. Аранан береһе:\n— Беҙ һуғышыр өсөн әҙер түгел, беҙ бары тик карауанды талар өсөн сыҡтыҡ, — тине һәм ҡайһы берҙәре һуғышмаҫҡа теләп, сигенә башланы.\nТора-бара бөтөнөһө бергә һуғышырға булды һәм һуғышта мосолмандар еңеү ҡаҙанды».Хәсән Чантай тәфсиренән.)\nИҫегеҙҙәме, Аллаһ, табыш булараҡ, һеҙгә ике төркөмдөң берһен вәғәҙә иткән ине, һеҙ ҡоралһыҙ карауанды алырға теләнегеҙ. Аллаһ үҙ һүҙҙәре менән Хәҡиҡәтте өҫкә сығарырға теләп, ҡораллы (Ҡурайш ғәскәрен) кәферҙәрҙе ҡырып бөтөрөргә ҡушты. (8) Кәферҙәр быны ярамаҫ эш тип һанаһалар ҙа, Аллаһ Хәҡиҡәтте өҫкә сығарыр өсөн, яманды бөтөрөү өсөн шулай мәғҡуль күрҙе.\n(Һуғышҡа керер алдынан) һеҙ Аллаһтан ярҙам һорап, доға ҡылдығыҙ, Аллаһ доғағыҙҙы ҡабул итте һәм әйтте:\n— Һеҙгә ярҙам итер өсөн мин һеҙгә бер-бер артлы мең фәрештә ебәрәм, — тине.\n(Мосолмандар өс йөҙ кеше булып, мөшриктәр мең кеше ине. Шуға ла ҡарамаҫтан, мосолмандар еңеү яуланы.)\nАллаһ быны һеҙҙең күңелдәрҙе ҡыуандырыр өсөн, тынысландырыр өсөн эшләне. Сөнки ярҙам бары тик Аллаһтан ғына. Аллаһ — мотлаҡ еңеүсеҙер, ҡөҙрәт һәм хикмәт эйәһеҙер.\nШул ваҡытта (һуғыш алдынан) үҙ тарафынан миһырбанлыҡ менән һеҙҙе (ял итеп алһындар, ҡеүәт йыйһындар өсөн) йоҡоға талдырҙы; һеҙҙе сафландырыу-пакландырмыу өсөн, шайтандың вәсүәсә юшҡынынан таҙартыр өсөн, күңелдәрегеҙҙе бер-берһенә яҡынайтыу өсөн, аяҡ баҫҡан ерегеҙҙе (теҙ быуындарығыҙҙы) нығытыр өсөн, Күктән ямғыр яуҙырҙы.\n(«Ҡурайш ғәскәре алданыраҡ килеп, Бәдер ҡойоһы янында урынлаша. Ислам мөжәһиттәре иһә һыуһыҙ ҡала Ҡомло ерҙә йөрөү ҡыйынлаша, иркенләп хәрәкәт итергә мөмкинлек булмай. Шайтан мосолмандар күңеленә вәсүәсә һала: үҙегеҙ Аллаһтың һөйөклө кешеләребеҙ, тип әйтәһегеҙ, үҙегеҙ һыулы урынға ла ерләшә алмағанһығыҙ, ти. Ямғыр яуғас, мосолмандар һыуға туйыналар, шайтандың вәсүәсәһе юҡҡа сыға. Ямғырҙан һуң ҡом тығыҙлана, һуғышыр өсөн, йөрөр өсөн уңай була. Мосолмандарҙың күңеле күтәрелә». Хәсән Чантай тәфсиренән.)\nБына Раббы фәрештәләренә бойороҡ күндерҙе: — Ышанығыҙ, мин һеҙҙең менән бергә булырмын; барығыҙ, иман килтергәндәргә ярҙамсы булығыҙ; Мин кәферҙәрҙең йөрәгенә ҡурҡыу һаласаҡмын; уларҙың муйын тамырҙарына һуғығыҙ; уларҙың бөтөн бармаҡтарына сабығыҙ, — тине.\nБының сәбәбе шулдыр: улар Аллаһҡа һәм уның Рәсүленә ҡаршы төштөләр. Кем Аллаһҡа һәм Рәсүленә ҡаршы төшә, уларға Аллаһтың хәтәр язаһы иңәсәк.\nБына, был язаны күргәнһегеҙҙер бит, хәҙер шул ғазаптарҙы татып ҡарағыҙ. Кәферҙәргә (йәһәннәм) ут әҙерләнгән.\nӘй, мөьминдәр, кәферҙәр ғәскәре менән йөҙгә йөҙ осрашҡан саҡтарҙа ҡурҡып ҡасмағыҙ.\nЯңынан һуғышыр өсөн сигенеү, үҙегеҙҙекеләр менән ҡушылыу йәки уңай урын алыу өсөн, ваҡытлыса һуғыш ҡырынан китеү ярай. Әммә башҡа шарттарҙа сигенеү — Аллаһтың язаһына дусар булыу, тигән һүҙ. Уларҙың урыны — йәһәннәмдер. Ул бик тә хәтәр яза урыны.\n(Бәдер һуғышы ваҡытында Мөхәммәд (ғәләйһиссәлләм) мөшриктәргә ҡаршы бер ус тупраҡ һипте, шуның менән дошмандарҙың күҙе томанланды, ғәйрәттәре шиңде, мосолмандар хәтәр һуғышып, етмеш дошманды үлтерҙе, етмешен әсир итте. Мин фәлән ҡәҙәр дошманды үлтерҙем, мин төгән ҡәҙәреһен үлерҙем, тип маһайғандарға Аллаһ әйтте):\n- Уларҙы һеҙ үлтермәнегеҙ, фәҡәт Аллаһ үлтерҙе; (тупраҡ) һибеүҙе лә һин һипмәнең, Аллаһ һипте; был эштәрҙе Аллаһ мөьминдәрҙе һынар өсөн башҡарҙы. Шик юҡ, Аллаһ барыһын да ишетеп тороусы, белеп тороусы.\nБарыһы ла нәҡ шулай. Шик юҡ, Аллаһ кәферҙәр ҡорған тоҙаҡтарҙы емерә.\n(Әй, кәферҙәр) һеҙ еңеү теләгән инегеҙ, (мосолмандарға) еңеү килде. Әгәр ҙә һеҙ (Аллаһты инҡар итеүҙән) уаз кисһәгеҙ (йәки мосолмандарға ҡаршы һуғыштан баш тартһағыҙ) үҙегеҙ өсөн хәйерле булыр. Әгәр йәнә һуғыш башлаһағыҙ (Пәйғәмбәргә дошманлыҡты дауам итһәгеҙ), Беҙ ҙә уға ярҙамға килербеҙ. Ғәскәрегеҙ ни ҡәҙәр күп булһа ла, файҙа булмаҫ. Аллаһ мөьминдәр менән бергә.\nӘй, мөьминдәр, Аллаһҡа һәм уның Рәсүленә буйһоноғоҙ; (вәғәзләрен, Ҡөръән сүрәләрен) ишеткән хәлдә, Унан йөҙ сөйөрмәгеҙ.\nИшетмәгән килеш тә: ишеттек, тигәндәр кеүек булма.\nШөбһәһеҙ, Ер йөҙөндәге йән эйәләренең Аллаһ ҡаршыһында иң әшәкеһе — фекерләй белмәгән телһеҙ-һаңғырауҙар кеүек кешеләр. (Ишетһәләр ҙә - һаңғырау, һөйләшһәләр ҙә - телһеҙ мәхлүктәр.)\nАллаһ улар күңелендә берәй төрлө изгелек күрһә ине, шикһеҙ, уларҙы ишетерлек, һөйләшерлек итер ине. Ләкин, ишетһәләр, улар барыбер йөҙ сөйөрәсәк.\n(«Был аяттар Аллаһ илсеһенең һүҙен, вәғәздәрен ишетеп тә, ишетмәгәнгә һалышғандарға ишараҙыр. Ишеткәндәрен дөрөҫ мәғәнәлә аңламағандарына күрә, һүҙ аңламаусы, һаңғырау, телһеҙ-һаңғырау хайуандарға оҡшатыла. Уларҙа изгелек һәләте юҡ».Садретдин Ғүмүш тәфсиренән.)\nӘй, иманлы кешеләр, ул һеҙҙе тереклек сығанағына (Ҡөръәнгә) саҡырһа, Аллаһҡа һәм уның Рәсүленә буйһоноғоҙ, һәм белеп тороғоҙ: Аллаһ кеше менән уның күңеле араһында торор һәм һеҙ, һис шикһеҙ, Уның янына тупланасаҡһығыҙ.\n(«Аллаһ кеше менән уның күңеле араһында торор» йөмләһен шәрехләүҙе тәфсирселәр үҙ өҫтәренә алмайҙар. Ләкин аңлатырға тырышыусылар бар. Башҡа бер аятта: Беҙ инсанға шаһ тамырынан (аортанан) да яҡын торабыҙ, тип әйтелгән. Аллаһ кешенең мөмкинлегенә (һәләтенә) күрә, уның күңелен теләгән тарафҡа йүнәлтә. Пәйғәмбәребеҙ былай доға ҡылды: Әй, күңелдәрҙе йүнәлтеүсе Аллаһ, минең күңелемде Үҙеңдең динең тарафында нығыт. Исемдәре телгә алынған тәфсирселәр яҙыуы буйынса ул йөмләне былай аңлап булыр ине. Аллаһ кешенең мәтди, бәдәни теләктәре менән уның рухи ынтылыштары араһында. Кеше ике юл сатында тора. Бәдәни, физиологик теләктәр һәм рухийәт ихтыяждары. Ҡайһы теләк еңһә, кеше шул юлдан китә. Аллаһ кешегә ирек ҡуйып, шул юл сатында кешенең ҡылғандарын күҙәтә.)\nҺеҙ шундай фетнәләрҙән ҡурҡығыҙ, ул фетнәләр бары тик залимдарға ғына ҡағылмаҫ (барығыҙҙы ла тар-мар итер). Белегеҙ, Аллаһтың ғазабы дәһшәтлеҙер.\nЕр йөҙөндә һеҙ әҙ һанлы инегеҙ, хәтерләйһегеҙме? Башҡалар һеҙҙе килеп баҫыр, (талар, әсир итер) йортобоҙҙан ҡыуып сығарыр, тип ҡотоғоҙ оса ине. Аллаһ һеҙгә һыйыныр урын бирҙе. Ярҙамы менән һеҙҙе ҡәүәтләндерҙе, һеҙгә саф, татлы ризыҡтар бирҙе. Бәлки, шөкөр итерһегеҙ.\nӘй, иман килтереүсе халыҡ, Аллаһҡа һәм уның пәйғәмбәренә хыянат итмәгеҙ. Белгәнегеҙ килеш, (уларға хыянат итһәгеҙ), үҙегеҙҙәге аманатҡа хыянат иткән булырһығыҙ.\nБелеп тороғоҙ, малдарығыҙ һәм балаларығыҙ һеҙҙе һынау өсөн генә бирелә һәм бөйөк әжер Аллаһ янындаҙыр.\nЭй, иманлы халыҡ, әгәр Аллаһтан ҡурҡһағыҙ Ул һеҙгә ямандан яҡшылыҡты айырырлыҡ зиһен бирер, хаталарығыҙҙы кисерер, һеҙҙе ярлыҡар. Аллаһ — бөйөк миһырбан эйәһе.\nКәферҙәр һине үлтерергә ниәтләп, аяҡ-ҡулыңды бығаулап, өйөңдән алып сығыр өсөн, тоҙаҡ ҡорғандарын иҫеңә төшөр. Улар тоҙаҡ ҡора икән, Аллаһ та уларға тоҙаҡ ҡорор. Тоҙаҡ ҡороусыларҙың иң оҫтаһы — Аллаһ Тәғәлә!\nАяттарыбыҙҙы тыңлағас, әйттеләр:\n— Ишеттек, әгәр теләйбеҙ икән, беҙ ҙә шулай һөйләй алабыҙ. Был боронғолар һөйләгән әкиәттән башҡа нәмә түгел, -тинеләр.\nЙәнә иҫеңә төшөр әле, улар нимә тине?\n— Йә, Аллаһым, әгәр был китап Һинең ҡатыңдан килгән бер Хәҡиҡәт икән, Күктән таш яуҙыр йәки беҙгә хәтәр яза бир, — тинеләр.\nҺин улар араһында саҡта Аллаһ уларға яза бирмәҫ. Улар араһында ярлыҡау һорағандар булғанда ла яза бирмәҫ.\nХарам мәсетенең һаҡсылары булмағандары килеш, улар мосолмандарҙы мәсеткә кертмәй. Нисек итеп һуң Аллаһ уларҙы язаға тартһын ти!\n— Шунда бары тик тәҡүә кешеләр генә һаҡсы булып тора ала. Ләкин уларҙың күпселеге быны белмәй.\nУларҙың Бәйтулла янындағы доғалары ла һыҙғырыу йәки ҡул сабыуҙан башҡа нәмә түгел. (Әй, кәферҙәр) инҡар итеүегеҙгә күрә, хәҙер инде ғазабын да татығыҙ.\nШик юҡ, инҡар итеүселәр малдарын кешеләрҙе Аллаһ юлынан яҙҙырыр өсөн сарыф итәләр. Алға табан да шулай сарыф итәсәктәр. Әммә һуңынан был уларҙың үҙ баштарына йөрәк әсеһе булып, иң ахырҙа еңелеү ғазабы булып төшәсәк. Иманһыҙҙар иһә йәһәннәмдә тупланасаҡ.\n(«Бәдер һуғышында, унан һуң булған һуғыштарҙа ла мөшриктәр бөтөн байлыҡтарын уртаға һалып, Исламды еңергә тырышып ҡаранылар, ләкин ахырҙа бөтөнөһө лә тар-мар ителде».Садретдин Ғүмүш тәфсиренән.)\nАллаһ насарҙы яҡшынан (кәферҙе мосолмандан) айырҙы; бөтөнөһөн бер юлы йәһәннәмгә атыу өсөн, ямандарҙың бер өйөрөн икенсеһенә ҡушты. Бына, зыян күрәсәктәрҙең үҙҙәре шулар була инде.\nИнҡар иткәндәргә һөйлә: (һиңә дошман булыуҙан) уаз кисһәләр, ҡылғандарын (гөнаһтарын) кисерәсәкмен. Киреһенсә булһа, улар менән үткәндә нимә булғанын күреп тора.\nФетнәләр бөткәнсегә саҡлы, Аллаһтың дине тулыһынса урынлашҡанға саҡлы улар менән һуғыш. Инҡар итеүҙән туҡтаһалар (Аллаһҡа иман килтерһәләр), Аллаһ уларҙың ғәмәлен хуп күрер.\nӘгәр (имандан) баш тартһалар, белеп тороғоҙ, Аллаһ һеҙҙең яҡлаусығыҙ. Ул ниндәй ҡөҙрәтле яҡлаусы һәм Ул мөкәммәл ярҙамсы!\nӘгәр ҙә Аллаһҡа (иман килтергән булһағыҙ), нәжес менән паҡлыҡты айырған Көндө, ике ғәскәрҙең (Бәдер һуғышында) бер-берһенә ҡаршы килгән көндө, ҡолобоҙға (Мөхәммәдкә) индергәнебеҙгә (аяттарға) инанған булһағыҙ, белеп тороғоҙ, ғәнимәт (еңелгән дошмандың малы) сифатында алған һәр нәмәнең теүәл биштән бере Аллаһтыҡы, Рәсүлдеке, уның яҡын ҡәрҙәштәренеке, йәтимдәрҙеке, мохтаждарҙыҡы, юлсыларҙыҡы. Аллаһ һәр нәмәгә ҡөҙрәтле, хаҡтыр.\nИҫегеҙҙәме? (Бәдер һуғышы ваҡытында) Һеҙ үҙәндең был яғында (Мәҙинә тарафында) инегеҙ, тегеләр йыраҡ тарафта (Мәккә яғында) ине. Карауан иһә һеҙҙән аҫҡы яҡта (диңгеҙ буйында) ине. Әгәр һеҙ был урында осрашырға алдан уҡ һүз ҡуйышҡан булһағыҙ, аймылышҡан булып шөбһәгә төшкән булыр инегеҙ. Ләкин Аллаһ кәрәкле бойороғон еренә еткерҙе; һәләк буласаҡ кешенең (мөшриктәрҙең тар-мар ителеүе) үлеме күренһен өсөн, иҫән ҡалғандың (еңеүсе мосолмандарҙың) иҫән икәне ап-асыҡ дәлил булһын өсөн, Аллаһ шулай ҡылды. Аллаһ ишетеп-белеп тороусы.\nИҫеңә төшөр әле, Аллаһ һинең төшөңдә уларҙы әҙ итеп күрһәтте. Әгәр уларҙы күп итеп күрһәткән булһа, һеҙ ҡаушап ҡалыр инегеҙ, (һуғышырғамы, һуғышмаҫҡамы, тип) талаша башлар инегеҙ. Ләкин Аллаһ (һеҙҙе үҙ-ара дошманлашыуҙан) ҡотҡарҙы. Шик юҡ, Ул кешеләрҙең күңелендәгеләрҙе белеп тора.\nБашҡарыласаҡ эште еренә еткерер өсөн, Аллаһ (һуғыш ҡырында) ҡапма-ҡаршы килгәс, уларҙы әҙ һанлы итеп күрһәтте, уларға ла һеҙҙе әҙ итеп күрһәтте. Бөтөн эштәр Аллаһ ҡарамағындалыр.\nӘй, мосолмандар, (дошмани) ғәскәр менән йөҙгә-йөҙ осрашҡан сағығыҙҙа (ҡаушамағыҙ) ҡаты тороғоҙ һәм туҡтауһыҙ Аллаһ исемен телгә алығыҙ, уңыштарға ирешерһегеҙ.\nАллаһҡа һәм уның Рәсүленә буйһоноғоҙ, үҙ-ара ғауғалашмағыҙ, юҡһа, рухығыҙ төшөр һәм ҡеүәтегеҙ китер. Түҙегеҙ! Аллаһ түҙемлеләр яғында.\n(Ҡәрҙәштәр, мосолмандар араһындағы ыҙғыш, талаш, ғауға, иҫке сабатаға ла тормаған мал өсөн дошманлашыу кеүек нәмәләр ғәйләне лә, халыҡты ла, дәүләтте лә, Исламиәтте лә зәғифләндер». Дошмандарҙың ҡеүәтен арттыра. Ундай ғәйләләр, ундай дәүләттәр, ундай мосолман өммәте еңелергә мәжбүр була, ҡоллоҡта йәшәргә дусар ителә. Был да Аллаһтың фани донъяла шундай ганаһтарыбыҙ өсөн бирелгән ғазабыҙыр.)\nКүкрәк ҡағып, (урынһыҙға кәпрәйеп), халыҡты Аллаһ юлынан яҙҙырырға тип, өйҙәренән сыҡҡандар (кәферҙәр) кеүек була күрмәгеҙ. Улар ҡылғандарҙың, барыһын да Аллаһ сорнап алды.\n(«Ҡурайш кәферҙәре: халыҡ араһында шөһрәтебеҙ артһын тип, һуғышҡа рия менән тәкәберләнеп сыҡтылар». Шәйх Ноғмани тәфсиренән.)\n(«Мөшриктәрҙең карауаны ҡурҡынысһыҙ урынға килеп еткәс, Әбү Суфьяндың илсеһе килеп: барығыҙ, карауанығыҙ һау-сәләмәт килеп иреште, тине. Әбү Джәһил әйтте: Бәдергә барып, шунда шәрәбтәребеҙҙе эсмәйенсә, йәриәләр ҡаршыбыҙҙа бәйеттәр йырламыйынса тороп, яныбыҙҙағы ғәрәптәрҙе (туҡмау менән) туйындырмайынса, мотлаҡ, бармайбыҙ, тине. Ләкин улар еңеү шәрәбе урынына туҫтаҡтарҙан үлем әсеһен эстеләр. Һәм уларға еңеү бәйеттәре урынына еңелеү һәм зар йылаған ҡатындарҙың йылауҙары булды».Хәсән Чантай тәфсиренән.)\nШайтан улар ҡылғандарҙы (маһайғандарын) яҡшы эш итеп күрһәтте.\n— Бөгөн һеҙҙе еңә ала торған һис бер ҡеүәт юҡ, мин һеҙгә ярҙам итермен, — тине.\nЛәкин ике ғәскәр ҡапма-ҡаршы килеп баҫҡас, ул артына әйләнеп ҡарамайынса, ҡасып китте.\n— Мин һеҙҙән йыраҡ, мин һеҙ күрмәгәндәрҙе (фәрештәләрҙе) күрәм, мин Аллаһтан ҡурҡам, Аллаһтың ғазабы бик тә хәтәр, — тине.\nМонафиҡтар менән күңелдәрендә (хөсөтлек) сире булған кешеләр (ысын мосолмандарға ҡарап) әйтте:\n— Быларҙы диндәре алданы, — тинеләр.\nӘммә, кем Аллаһҡа һыйына, белеп торһон, Аллаһ — мотлаҡ еңеүсеҙер, хикмәт эйәһеҙер.\n(«Күңелдәрендә сир булғандар»ҙың мәғәнәһе шул. Ҡурайштағыларҙың бер өлөшө Исламды ҡабул итеп тә, мосолманлыҡтарын нығытманылар. Ҡурайш Бәдер һуғышына сыҡҡанда былар теләр-теләмәҫ кенә, ирекһеҙҙән генә һуғышҡа китте. Улар мосолмандарҙың әҙлеген күреп, ҡурҡыуға төштөләр. Мосолмандар, һис шикһеҙ, еңеләсәк, тип хәбәр тараттылар. Ысындан да, ул саҡта мосолмандарҙың һуны өс йөҙ ун өс булып, кәферҙәр бер мең һуғышсы ине. Ләкин Аллаһ ярҙамы менән мосолмандар еңеү ҡаҙанды». Хәсән Чантай тәфсиренән.)\n— Бына, татығыҙ йәһәннәм ғазаптарын, — тип, уларҙың биттәренә, арҡаларына килтереп һуҡҡанда, кәферҙәрҙең йәндәрен алғанда ҡарап торһаң икән!\nБына был (яза) ҡылған золомоғоҙ өсөн. Аллаһ (гөнаһаһыҙ) ҡолдарына яза биреүсе түгел.\nУларҙың ғәмәле нәҡ фирғәүен тоҡомоноҡо кеүек һәм уларҙан элек йәшәгәндәрҙеке шикеллеҙер. Улар ҙа Аллаһтың аяттарын инҡар иткәндәр ине. Шул гөнаһтары арҡаһында уларҙы Аллаһтың ғазабы тотто. Аллаһ көслөҙер. Уның язаһы хәтәр.\nНи өсөн Аллаһ шулай ҡылды? Сөнки Аллаһ бер ҡәүемгә биргән ниғмәтен (ҡарарын) үҙгәртмәй, үҙҙәре үҙгәрмәйенсә тороп. Хәҡиҡәтен, Аллаһ ишетеп-белеп тороусы.\nУларҙың ғәмәле нәҡ фирғәүен тоҡомоноҡо кеүек һәм уларҙан элек йәшәгәндәрҙеке шикелле. Улар Раббының аяттарын ялғанға сығарырға теләнеләр, Беҙ ҙә уларҙы гөнаһтары арҡаһында һәләк иткән инек һәм Фирғәүен нәҫелен (диңгеҙгә) батырҙыҡ. Уларҙың барыһы ла залим ине.\nЕр йөҙөндә йәшәй торған йәнлеләрҙең Аллаһ ҡаршыһында иң яманы — кәферҙәр. Сөнки улар барыбер иманға киләсәк түгел..\n(Күп тәфсирҙәрҙә «йәнлеләр» һүҙе урынына «хайуандар» һүҙен ҡулланғандар. Беҙ Садретдин Ғүмүш тәржемәһен алдыҡ.)\nУлар үҙҙәре менән килешеү төҙөгәндән һуң, Аллаһтан тартынмайынса, һәр ваҡыт ант боҙа торған халыҡ.\nШуға күрә, әгәр һуғышта уларҙы еңһәң, уларға шундай яза бир, (ант боҙғандары өсөн улар артындағыларға) башҡаларға ла һабаҡ булһын.\nӘгәр берәй халыҡ (ант боҙоп) хыянат итер тип, шикләнһәң, дөрөҫлөк һәм ғәҙеллек менән алдан киҫәтеп, арағыҙҙағы килешеүҙе (антты) боҙ. Аллаһ хыянат иткәндәрҙе яратмай.\nИманһыҙҙар: беҙ еңдек, тип ҡыуанмаһындар. (Мосолмандарҙы) еңә алмаҫтар.\nУларға ҡаршы, көсөгөҙҙән килгәнсә, ҡеүәт туплағыҙ, Жиһад өсөн яҡшы аттар әҙерләгеҙ, шулай итеп, Аллаһтың дошмандарын, үҙегеҙҙең дошмандарығыҙҙы һәм үҙегеҙ белмәгән, әммә Аллаһҡа мәғлүм дошмандарығыҙҙы ҡурҡытығыҙ. Аллаһ юлында сарыф иткәндәрегеҙ кәмселекһеҙ үҙегеҙгә ҡайтыр, һеҙ ғәҙелһеҙлеккә дусар булмаҫһығыҙ.\nУлар килешеү теләһә, һин дә риза бул һәм Аллаһҡа тәүәккәл ит. Ул ишетеп-белеп тора.\nӘгәр улар һиңә хәйлә ҡора башлаһа, Аллаһтың яҡлауы һиңә етәр. Ул һине мөьминдәр аша килгән ярҙамы менән һаҡлар.\nУл уларҙың күңелдәрен берләштерҙе. Һин Ер йөҙөндәге бөтөн нәмәне сарыф итеп бөтөргән булһаң да, уларҙы берләштерә алмаған булыр инең. Аллаһ уларҙың араһын татыулаштырып, берләштерҙе. Ул — мотлаҡ еңеүсе, хикмәт эйәһе.\n(«Мәҙинәле Әүес менән Хәзрәж ҡәбиләләре араһында бөтмәҫ-төкәнмәҫ дәһшәтле бер дошманлыҡ бар ине. Араларында ҡанлы һуғыштар булып, һәр тарафтың алдынғыларынан байтағы үлде. Оҙаҡ замандар бер-берҙәренән ҡан үсе алыу менән мәшғүл булдылар. Аллаһ уларҙы Ислам менән шәрәфләндереп, үс алыу маҡсатын юҡҡа сығарҙы, улар берләшеп, дуҫлаштылар»Садретдин Ғүмүш тәфсиренән )\nЭй, Пәйғәмбәр, (ярҙамсы булараҡ) һиңә эйәргәндәргә бер Аллаһ етәр.\nЭй, Пәйғәмбәр, мөьминдәрҙе (азатлыҡ өсөн) һуғышҡа өндә, әгәр һеҙҙең арала сабыр-сыҙам холоҡло егерме кеше булһа, ике йөҙ (иманһыҙҙы) еңәсәкһегеҙ. Әгәр һеҙ йөҙ кеше булһағыҙ, мең дошманды еңә алырһығыҙ. Сөнки улар — бер нәмә лә аңлаумаусы өйөр.\nИнде Аллаһ йөгөгөҙҙө еңеләйтте. Һеҙҙең зәғифләнгәнегеҙҙе белде. Шулай ҙа, арағыҙҙа сыҙам-ныҡ йөҙ кеше булһа, ике йөҙ дошманды еңәр. Һеҙ мең кеше булһағыҙ, Аллаһ ярҙамы менән, ике мең дошманды еңәрһегеҙ. Аллаһ сыҙамдар янында.\nЕр йөҙөндәге барлыҡ дошмандарын еңгәнсегә ҡәҙәр, һис бер пәйғәмбәр (кәферҙәрҙе) әсир алырға тейеш түгел. (Әсирҙәрҙе түләү хаҡына азат итеп) һеҙ донъя малы ҡаҙанырға булаһығыҙмы? Гәрсә, Аллаһ Әхирәтте теләй. Аллаһ — көслөҙер, хикмәттәр эйәһеҙер.\nАллаһ тарафынан башта уҡ әмер килгән булмаһа, алған йоломдарығыҙ арҡаһында, һеҙ хәтәр язаға тартылған булыр инегеҙ.\nХәҙер инде ҡулығыҙға төшкән ғәнимәттән хәләл һәм паҡ булғандарын ашағыҙ. Аллаһтың язаһынан ҡурҡығыҙ. Шик юҡ, Аллаһ ярлыҡаусы һәм мәрхәмәт итеүсе.\nЭй, Пәйғәмбәр, ҡулығыҙға төшкән әсирҙәргә әйт:\n— Әгәр күңелдәрегеҙҙә яҡшы ниәт булһа, һеҙҙән алынған (йолом)дан да хәйерлеһен һеҙгә Аллаһ бирер һәм һеҙҙе ярлыҡар, — тип. Аллаһ ярлыҡаусы, кисереүсе.\nӘгәр һиңә хыянат итәһелөрен алдан белһәң (аптырама), бынан алда ла Аллаһҡа хыянат иттеләр. Аллаһ уларға ҡаршы һуғышыр өсөн һиңә мөмкинлек һәм ҡөҙрәт бирҙе. Аллаһ — белеп тороусы, хикмәттәр эйәһеҙер.\nИман килтереп, һижрәт иткәндәр (ватандарын, йортон-ерен, малдарын ташлап киткәндәр), Аллаһ юлында изгелекле ғәмәл ҡылған, йәндәре (малдары) менән Жиһадта ҡатнашҡан кешеләрҙе һыйындырып, уларға ярҙам иткәндәр бер-берһе менән дуҫ булырҙар. Иман килтереп тә, һижрәт итмәгәндәр иһә, һижрәт иткәндәренә саҡлы һеҙгә яҡын була алмайҙар. Улар өсөн яуап тотолмай. Әгәр ҙә улар (күсенмәгән мосолмандар) дин өсөн (кәферҙәргә ҡаршы һуғышта) ярҙам һораһалар, уларға ярҙам итеү һеҙҙең бурысығыҙ. Ләкин һеҙҙең менән килешеү төҙөгән (кәфер) халыҡҡа ҡаршы һеҙ ғәскәр бирмәйһегеҙ. Аллаһ һеҙҙең нимә ҡыласағығыҙҙы алдан уҡ күреп тора.\nКәферҙәр үҙ-ара ярҙамлашып, бер-береһе менән татыу йәшәй. Әгәр һеҙ ҙә шулай (татыу) булмаһағыҙ, Ер йөҙөндә фетнә (иман зәғифлеге, кәферлек) һәм (дин майҙанында) сыуалыштар, аҙғынлыҡтар буласаҡ.\nИман килтереп тә, Аллаһ юлында һижрәт һәм Жиһад итеүселәр, үҙ яндарына һыйындырып, уларға ярҙам итеүселәр — бына ысын мөьминдәр шулар була инде. Ярлыҡауҙы ла, бөтмәҫ-төкәнмәҫ ризыҡ алыусылар ҙа шулар булыр.\nИман килтереп, һуңынан һижрәт итеп, һеҙҙең менән бергә Жиһадта ҡатнашҡандарҙың барыһы ла һеҙҙең ҡәүем булыр. Аллаһтың Китабына күрә, яҡын туғандар бигерәк тә бер-береһенә яҡын булалар. Хаҡтыр, Аллаһ барыһын да теүәл белеп тора.\n(«Был аят ингәнгә ҡәҙәр мираҫҡа вәриҫлек бары тик ҡан ҡәрҙәштәр араһында ғына ине.» Садретдин Ғүмүш тәфсиренән)


Өфөлә хоҡуҡ һаҡсылары автоцистернанан яғыулыҡ урлаусыларҙы енәйәт өҫтөндә тотҡан - Bash.News\nӨфөлә хоҡуҡ һаҡсылары автоцистернанан яғыулыҡ урлаусыларҙы енәйәт өҫтөндә тотҡан\nӨфөлә хоҡуҡ һаҡсылары автоцистернанан яғыулыҡ урлаусыларҙы енәйәт өҫтөндә тотҡан https://bash.news/news/115550_fl_xou_asylary_avtocisternanan_yayuly_urlausylary_enjt_tnd_totan/?lang=bash\nАвтоцистерна газ заправкаһына барып етмәҫ элек бушатыла. Махсус операция ҡала эргәһендәге трассала үткәрелә. Асҡланыуынса, водитель бурҙар менән килешеп эшләгән. Мутлашыу фактын нимә асыҡларға ярҙам икән. БСТ каналы хәбәрсеһе Әлфинә Килдейәрова әҙерләгән яҙмала.\nГаз ташыусы машина үткән юл ысынбарлыҡта картала сағыла. Бының өсөн gps трекер ярҙам итә. Оҙайлы туҡталыш диспетчер хеҙмәткәрҙәрендә шик тыуҙыра. Улар хоҡуҡ һаҡсыларын саҡырта ла инде. Ваҡиға урынында полиция хеҙмәткәрҙәрен берәү ҙә көтмәгән.\nЗаводтан цистерналар 16 тонна шыйығайтылған газ менән сыға. Уның яҡынса 5 процентын енәйәтселәр ағыҙған. Схеманы ғәмәлгә ашырыу өсөн мутлашыусылар ябай ҡоралдар менән ҡуллана. Бындай ысул шартлау хәүефен арттыра ти, белгестәр. Автоцистерна водителе яғыулыҡтың етмәүен, уның тәбиғи шарттарҙа юҡҡа сығыуына һылтанмаҡсы булған.\nМаксим Родионов, Башҡортостан буйынса эске эштәр министрлығының мәғлүмәт һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш бүлеге етәксеһе: “Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре материалы Өфөнөң территориаль полиция бүлексәһенә тапшырылды. Процессуаль ҡарар ҡабул итеү өсөн тәфтишселәр кәрәкле тикшереүҙәр үткәрә”.\nГаз менән заправкалау станциялары хужалары билдәләүенсә, бындай мутлашыуҙар тәүге тапҡыр асыҡланмай. Ошо схема менән документһыҙ сауҙа иткән заправкалау станциялары ҡуллана, ти улар. Олег Шакиров фекеренсә, даими рәүештә газ уралауҙары ҙур юғалтыуҙарға килтерә.\nӘммә документһыҙ эшләгән ойошмаларҙың реестры юҡ. Был заправкаға яғыулыҡ ҡайҙан килтерелеүен, сифат сертификаты йәки лицензия барлығын асыҡлай алманыҡ.\nШуға ҡарамаҫтан, заправкаға килеүселәр кәмемәй. Ә бына урланған газ кемгә кәрәк булған һәм йәшерен схема буйынса мутлашыусылар ҡасандан алып шөғөлләнгән – быларын хоҡуҡ һағындағылар яҡын арала асыҡлаясаҡ.\nРеспубликала 1 тәүлектә янғында 4 кеше һәләк булды\n13:03, 18 фев\nУҙған тәүлектә Мишкә, Өфө һәм Баймаҡ районында үлемесле янғындар теркәлде\n23:24, 15 фев\nРеспубликала тағы ла бер браконьер тотолған\n12:37, 09 фев


БЕР ТӨБӘКТӘН - ИКЕ ГЕРОЙ\nБатырлыҡҡа илткән тәүәккәллек\nСоветтар Союзы Геройы Тимербулат Ғәләүетдин улы Халиҡов ағай минең ауылдашым. Ишембай районы (элекке Маҡар) районының Кинйәбулат ауылында 1917 йылда донъяға килгән данлы ауылдашымды күреп, хатта бер ни тиклем аралашыуҙан беләм.\nБер аралашыу әле лә хәтерҙә ҡалған. Быны аңлатыу өсөн атайым Ҡотлоәхмәтов Фәйзрахман хаҡында ла әйтеп үтеү урынлы булыр, тип уйлайым. Ул һуғышҡа тиклем үк "Уран" колхозының (ул саҡта ул шулай атала) тәүге шоферы булған кеше. Һуғыштан ҡайтҡас, Ишембайҙа заводта ла эшләп алды. Әммә 50-се йылдар уртаһында уны, шофер- автомеханик, слесарь һәм токарь булған һөнәр кешеһен, оҙаҡ ҡына юллап, яңынан ауылға ҡайтарҙылар. Был саҡта колхоздың бер нисә машинаһы бар ине. Атайым шуларға гараж төҙөргә уйланы ла, колхоз ярҙам ҡулы һуҙмағас, үҙебеҙ ғаилә менән эшләргә булдыҡ. Беҙ Нәфиҡ ағайым менән көндәр буйы шул эш менән мәшғүлбеҙ. Бер көндө яныбыҙға Тимербулат ағай килде. Ҡабығы әрселгән бүрәнәгә урынлашҡас, атайым:\n- Энем, йәштәр, бигерәк тә ошо минең малайҙар, һинең һуғышта күрһәткән батырлығың хаҡында ишеткеһе килә, һөйләп, иҫкә төшөрәһеңме әллә? - тип һорай ҡуйҙы.\n- Эй, Фәйзрахман ағай, уларҙы нисек һөйләп бөтөрәһең, иң мөһиме, беҙ дошманды еңеп ҡайттыҡ, - тип ҡулын һелтәп кенә ҡуйҙы ағай. - Малайҙар үҫә, ҡәләмдәре лә шымара төшһөн. Бәлки, һөйләшеп, серләшеп тә ултырырбыҙ...\nҮкенескә ҡаршы, Тимербулат ағай менән әңгәмәләшергә насип булманы. Ул 1948 йылдың ноябрь айында ни бары 41 йәшендә яҡты донъяларҙан китеп барҙы. Ауылдашым батырлығы хаҡында материалдарҙы туплауҙы үҙ өҫтөмә алғайным ул саҡта. Улар миндә хәҙер байтаҡ йыйылды. Иң мөһимдәренә генә туҡталайыҡ.\nТимербулат ағай Бөйөк Ватан һуғышы башланырға ике йыл ҡалған арала алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә. Һуғыш башланыу менән Башҡортостанда ойошторолған Башҡорт кавалерияһына үҙ теләге менән яҙылып, 1941 йылдың декабрь айында яуға китә. Ул хеҙмәт иткән генерал-лейтенант Г.А.Белов етәкселегендәге 61-се армия ғәскәре, төрлө хәтәр бәрелеш-ҡыйралыштарҙа ҡатнашып, ниһайәт, 1943 йылдың сентябрендә Черниговтан төньяҡтараҡ ятҡан Десна йылғаһына яҡынлаша. Был саҡта Тимербулат ағай хеҙмәт иткән 16-сы Башҡорт гвардия кавалерия дивизияһы, корпустың 1-се эшелонында булып, Зметнево-Сосница-Баба һәм Березна ҡасабаһына һөжүм итә. Төп маҡсат: дошманға тын алырға ла ирек бирмәй, һәр яҡтан ҡыҫырыҡлау, көтмәгәндә флангыларына һәм тылына сығыу, дошмандар сафында паника тыуҙырыу...\n18 сентябрҙә Т. Халиҡовҡа Мена станцияһын алырға бойороҡ бирелә. Быға ҡәҙәр улар 50 километрҙан артыҡ юл үткән була. Ләкин туҡталырға ярамай. Кинәт алда тәгәрмәс, ат тояҡтары тауышы ишетелә. Оҙаҡламай һалдаттар оло йөк колоннаһын күрәләр һәм уға ташланалар. Бер взвод фашистар юлда ятып ҡала, күптәре әсирлеккә алына.\nАуылдашым хеҙмәт иткән взвод район үҙәге Березнаға яҡынлаша. Был ҡасабанан төп юл Чернигов һәм башҡа ҡалаларға алып бара. Стратегик яҡтан әһәмиәте иҫ киткес ҙур. Березнала дошмандың ике батальоны урынлашҡан була. Бында минең ауылдашым, взвод командиры тиңһеҙ ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Бына нимә тиелә был хаҡта Тимербулат ағайға бирелгән награданың яҙмаһында: "1943 йылдың 18 сентябрендә Березнаға һөжүм иткәндә иптәш Халиҡов икенсе взводтан беренсе булып ауылға барып инә һәм дошмандың көслө миномет утына эләгә. Иптәш Халиҡов тиҙ генә немецтарҙың батарея флангыһына күсеп, пулеметын урынлаштыра ла, сигенеүсе дошманға ут аса. Нәтижәлә, взвод 87 һалдатты һәм офицерҙы ҡырып, 78 гитлерсыны әсирлеккә алып, дошман гарнизонын юҡ итеүҙе тәьмин итә".\nАуылдашымдың һәм башҡа ҡаһарман егеттәрҙең тиңһеҙ батырлығы һөҙөмтәһендә иң әһәмиәтле Березна дошмандан таҙартыла. Был пункт өсөн барған һуғыштан 400-ҙән ашыу фашист әсирлеккә алына. Әллә күпме трофей һуғыш ҡоралдары ҡулға төшөрөлә.\nӘлеге ҡаһарманлығынан һуң ун көн үтеүгә, 28 сентябрҙә, Тимербулат ағай тағы ла бер батырлыҡҡа илткән тәүәккәллек ҡыла. Төнөн эскадрондан беренсе булып үҙенең пулемет расчеты менән Днепрҙы кисеп сыға ла фашист автоматсылары өҫтөнә төрлө яҡтан үлем яуҙыра башлай. Көтөлмәгән бындай һөжүмдән немецтарҙың тере ҡалғандары, ҡоралдарын ташлап, ҡаса башлай. Яр буйы, ҡыуаҡтар араһы фашист мәйеттәре менән тула. Ошо һөжүм арҡаһында полктың башҡа подразделениелары йылғаны иҫән-имен кисеп сығып, яуға, алға ташлана.\nБыл ҡаһарманлыҡты күрмәү, баһаламау мөмкин түгел, әлбиттә. Оҙаҡламай, Чернигов полкының 60-сы гвардия командиры майор И.Ф. Горлатов гвардия сержанты Тимербулат Ғәләүетдин улы Халиҡовҡа Советтар Союзы Геройы исеме биреүҙе юллап рапорт яҙа. Уға Г.А. Белов та ҡул ҡуя. Юғары Хәрби совет ағзалары ла ауылдашымдың ҡаһарманлығын иң юғары награда менән баһалай. 1944 йылдың 15 ғинуарында уға Советтар Союзы Геройы тигән юғары исем бирелә. Геройыбыҙ ауылыбыҙға ҡайтҡас, тәүгеләрҙән булып СССР-ҙың юғары Советына депутат итеп һайланды. Күп ауылдарҙы берләштергән тыуған ерендә колхоз-совхоздарға етәкселек итте, әммә һәр саҡ ябай, баҫалҡы, киң күңелле булып ҡалды. Ауылдаштарыбыҙ, бигерәк тә йәш быуын, уның исеме менән ғорурланып йәшәне, йәшәй. Кинйәбулат ауылының урта мәктәбе уның исемен йөрөтә. Мәктәп алдындағы Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына арналған стелала Советтар Союзы Геройҙары Тимербулат Халиҡов, Ғәли Бирҙиндың һәм өс Өсөнсө дәрәжә Дан орденына лайыҡ Камал Шәрәфетдиновтың исеме һәм фотоһы айырым урын алып тора. Тыуған ереңдәге хәтер - иң оло баһа!\nҺуғыш һәм тыл комиссары\nИкенсе яҡташым, улай ғына ла түгел, бер ауыл Советына ҡараған күрше Байғужа ауылында тыуып үҫкән Советтар Союзы Геройы Ғәли ағай Бирҙин менән миңә йышыраҡ күрешеү, аралашыу бәхете тейҙе. Башланғыс мәктәпте тамамлағас, беҙ уның ауылына йөрөп уҡыныҡ, ете класс белемде шунда алдыҡ. Һуғыштан һуң ул ғүмеренең һуңғы көнөнәсә ҙур һәм бәләкәй ауылдарҙы берләштергән ошо ауыл Советына етәкселек итте. Бер нисә тапҡыр РСФСР Юғары советы депутаты итеп һайланды. Уға ҡайһыбыҙ ғына ниндәй генә йомош менән килмәй торғайныҡ! Ул эшләгән осорҙо уйлаһам, "Егет булһа, ебеп тормаҫ, ебеп торһа, егет булмаҫ" тигән бер халыҡ мәҡәле иҫкә килеп төшә. Әйтерһең, Ғәли ағай характерына ҡарап сығарылған. Кем генә килмәһен, аптырап ҡалмаҫ, тыңлар ҙа уның ихтыяжын үтәргә тырышыр, күңел күтәрер һүҙҙәрен дә табыр, шаяртып та алыр...\nХарактер, холоҡ, тәбиғәт... Был үҙенсәлекле сифаттар, моғайын, кешегә тыуғандан уҡ һалыналыр. Тормош шуны раҫлай. Уларҙа, ғәҙәттә, ихтыяр көсө ҙур була. Ғәли ағай Бирҙиндең биографияһына ғына күҙ һалайыҡ. 1907 йылда тыуған үҫмер, 1924 йылда уҡ комсомол сафына баҫып, комсомолдың волость комитеты секретары булып эшләй башлай, унан партия комитетына күсә. Әлбиттә, был осор, бигерәк тә ауылдарҙа синфи бәрелештәрҙең ҡыҙған сағы, кешеләрҙең тиҙ өлгөргән мәле. Артабан уны машина-трактор станцияһына етәксе итеп ҡуйыуҙары ла ошо тәүәккәл характерының дауамы, бер саҡта ла ебеп ҡалмаҫ егеткә ышаныс билдәһе булғандыр.\nБөйөк Ватан һуғышы башланғас та Ғәли ағай үҙ булмышына, тәбиғәтенә тоғро булып ҡала. Уны 261-се уҡсылар дивизияһының саперҙар полкына политрук итеп ҡуялар. Беренсе алыш Ржев ҡалаһы янында була. Был алышта пуля уның аяҡ сирағын сәрпәкләп үтә. Политрукка туғыҙ ай дауаланырға тура килә. Аяғы шәбәйеп етмәһә лә, ул алғы һыҙыҡҡа - фронтҡа ынтыла. Ваҡыт, алыш ниндәй бит: һәр һалдат, һәр командир иҫәптә. Бигерәк тә нәҡ уның кеүек яугирҙарҙы рухландырыусы агитатор-командирҙар кәрәк. Оҙаҡламай һуғыш юлдары уны Сталинградҡа килтереп еткерә. Ябыҡҡан, бит һөйәктәре беленеп торған Ғәли ағай Бирҙинды Чуйков командаһындағы 62-се армияның танкка ҡаршы рота политругы итеп тәғәйенләйҙәр. Бына ошонда, Сталинградтағы алыштың трактор заводына ҡаршы урынлашҡан Спартаковка тигән ҡасабаһында, башынан аҙағынаса уға йәшәү менән үлем сигендә - ут араһында булырға тура килә. Унан Курск дуғаһы... Кешелек донъяһында үткән иң аяуһыҙ ҡанлы бәрелеш. Әҙәм рухының көсөн, бейеклеген һәм бөйөклөгөн раҫлаған алыш... Ғәли ағайға был алышта ла ҡатнашып, иҫән ҡалыу насип була. Бигерәк тә Мелихово тигән ауыл янында булған яу хәтеренән сығырлыҡ түгел. Бер саҡ кемдер "Танктар!" тип ҡысҡырып ебәрә. Башҡаһын хәтерләмәй... Ғәли ағайҙы тупраҡ күмеп киткән, кемдәрҙер ҡотҡарған.\nЯҡташымдың һуғыш юлының икенсе этабы Днепр йылғаһын аша сығыу менән бәйле. Курск алышынан һуң хәрби частарҙы үҙгәртеп ҡоралар. Улар яңы йәш һалдаттар менән тулыландырыла. Капитан Бирҙин эләккән батальонда бөтәһе лә тип әйтерлек комсомол сафындағылар булып сыға. Днепр яры өсөн барған алышта батальон командиры Старунский һәләк була. Бөтә яуаплылыҡ комиссар Ғәли Иркәбай улы Бирҙин елкәһенә ята. Ул 1943 йылдың 22 сентябрендә ҙур бер мәмерйәлә асыҡ йыйылыш үткәрә. Днепр йылғаһын нисек сығыу, кәмәләр эшләргә кәрәклеген аңлата ла:\n- Утыҙар кеше өс кәмәлә сығабыҙ. Беренсеһендә - мин, икенсеһендә - парторг Рафанов, өсөнсөһөндә - Скапков. Артҡа сигенеү юҡ! Партия беҙгә ғүмерҙе лә, йәшәр өсөн торлаҡты ла тик теге ярҙа ғына бирә!\nЯрты сәғәттән уны полк командиры Батурин саҡыра:\n- Минең бойороҡ: һеҙ өсөнсө кәмәлә бараһығыҙ!- ти.\n- Так точно! - тигәс, улар ҡосаҡлаша.\n- Салауат батырлығын иҫеңә төшөр, уға лайыҡ бул. Беҙ бит һеҙҙең геройҙы яҡшы беләбеҙ...\nҒәли ағай, күтәренке кәйеф менән атлап китһә лә, төнгө ҡурҡыныс сәйәхәт хаҡында бер туҡтауһыҙ уйлана. Мотлаҡ теге ярға сығасаҡтарына ышана. Ысынлап та, төнөн Днепрҙың уртаһына еткәнсе кәмәләрҙе дошман күрмәй, тик күктә ракеталар яҡтырып, һыуға сума. Әммә йылғаның иң ағым урыны - уртаһына еткәс, пулеметтар "телгә" килә, эргәләрендә генә снарядтар туҡтауһыҙ ярыла, кәмәләрен төрлө яҡҡа сайҡай, ҡаға-болғай башлай. Ракеталарҙан түгелгән ҡот осҡос яҡтылыҡ күкте яра. Кәмәләргә снарядтар тейеүҙән бигерәк тә тәүге кәмәләрҙә яраланыусылар күбәйә бара... Бирҙин ағайҙың кәмәһенә имен-аман ярға сығыу бәхете тейә. Ул ярға сыҡҡандарҙы ҡарай-тикшерә башлай. Кемдер:\n- Иптәш, майор! - ти. Ул сержант Иванов булып сыға.- Беҙҙең яраланғандар бар!\n- Бына нимә, Иванов. Һиңә яралыларҙы ҡарау, яраларын бәйләүҙе ойоштороу йөкмәтелә. Уларҙы алып, теге ярға сығығыҙ!\n- Немецтарҙың иманын уҡытырға ине...\n- Бойороҡто үтәгеҙ! Тик яралыларҙы теге ярға сығарғас, майор Жеребцов менән яңынан был ярға сығығыҙ!\n- Тыңлайым, иптәш командир!- ти Иванов, шатлығын йәшермәй.\nТөн ҡараңғылығы, прожектор яҡтыртылмағас, ҡуйыра төшә. Бына бер саҡ беҙҙекеләрҙең "Ура!" тауышы ишетелеп ҡуя. Шул саҡ Бирҙин ағай ракетаһын юғары сөйөп атып ебәрә лә:\n- Һалдаттар, Тыуған ил өсөн, ура!- тип ҡысҡырып, немец траншеялары яғына атыла. Әллә нисә тауыш "Урра!" ҡабатлап, уның артынан атакаға ташлана. Дошман траншеяһына яҡынлауын тойоп, майор бер-бер артлы гранаталарын сөйә башлай... Дошман пулеметтары бер юлы тетелдәй башлай. Шул саҡ алыҫта беҙҙең катюшалар ҙа "телгә килә". Тик баш ҡалҡытыу ҡурҡыныс - алда дошман снайперы беҙҙең һалдаттарҙы берәм-берәм сүпләй.\n- Рафанов!- ти майор Бирҙин,- дошман снайперын тап, иғтибарын икенсе яҡҡа йүнәлт, беҙ Чугаев менән уң яҡтан үтәбеҙ.\n-Ярай, - ти ҙә батальон парторгы, - бәлки, быны һеҙгә эшләргә кәрәкмәҫ? - тип өҫтәй.\n- "Бәлки" килеп сыҡһа, һин минең урынға ҡалаһың.\nБирҙин ағайҙың адъютанты уны шунда уҡ аңлай. Уның янына ҡаса-боҫа килеп еткәс, икәүләп ҡыуаҡлыҡтар араһына шыуышалар. Бер саҡ егеттәр төтөн ебен күреп ҡалалар. Чугаев ике аҙым ырғыуҙа снайпер янына етеп, автоматын эшкә егеп, уны ояһынан бәреп төшөрә. Биш минут үтеүгә, бөтә батальон аяҡ өҫтөнә баҫып, яуға күтәрелә. Оҙаҡламай Бирҙин менән Звездин етәкселек иткән ике батальон бергә ҡушыла. Улар азат иткән Каховка ауылы кешеләре сикһеҙ шатлыҡ менән, флагтар сөйөп, күҙ йәштәрен һөртә-һөртә совет һалдаттарын ҡолас йәйеп ҡаршылай. Иң алға төрлө тауарҙарҙан тегелгән, иңе 2-3 метр оҙонлоғондағы туҡымаға "Слава героям Бердину, Звездину, рядовому Ермолаеву!" тип яҙылған полотно ҡаҙалған була. Шул саҡ майор Жеребцов Ғәли ағай Бирҙин эргәһенә килеп баҫа ла уның ҡулдарын ҡыҫып:\n- Ҡотлайым, һеҙгә Советтар Союзы Геройы исеме бирелде!- тип йылмая. "Урра!" тигән тауыштар ишетелеүҙән Ғәли ағайҙың тамағына төйөр тығылғандай була... Ғәли Иркәбай улына тапшырылған бүләк ҡағыҙындағы "ҡаһарманлыҡ күрһәтте, ул үҙе бер танкты, һигеҙ дошман һалдатын юҡ итте, батырлығы, һүҙе менән һалдаттарының хәрби рухын күтәрҙе" тип яҙылған һүҙҙәр был ваҡиғаларҙа ул уйнаған ролдең әһәмиәтен раҫлай. 1945 йылда бер көндө М.И. Калининдан: "Чкалов ҡалаһына Ленин ордены һәм Советтар Союзы Геройының Алтын йондоҙон алырға юлға сығығыҙ"- тигән телеграмма килә. Награданы уға Көньяҡ Урал округы командующийы генерал Захаров тапшыра. Уның бүлмәһенә ингәс, Геройға хөрмәт йөҙөнән генерал-офицерҙар составы аяҡ өҫтө баҫып, ҡул сабып ҡаршылай...\nБына шундай характерлы, егет булараҡ та тиҙ өлгөргән, ҡыйынлыҡтарҙан ҡурҡмаған тәүәккәл, ихтыяжы ҙур, көслө рухлы ине мин яҡшы белгән тағы ла бер яҡташым.\nЯҙылған: 12.05.14 | Ҡаралған: 1567


Туған телгә 100 аҙым | Бурзянская Централизованная библиотечная система Республики Башкортостан\nТуған телгә 100 аҙым\nпн, 12/16/2019 - 10:31 | Администратор\nТуған телебеҙ – башҡорт теле, ҙур тарихлы, бай, йырлы, моңло тел ул. 13 декабрь Әтек ауыл китапханаһында уҡыусыларыбыҙҙа үҙ телебеҙгә ҡарата һөйөү тәрбиәләү һәм телебеҙҙең матурлығын, байлығын күрһәтеү өсөн, "Туған телем- моңло көйөм" исемле әҙәби - сәғәт үтте. Уҡыусылар "Туған телгә 100 аҙым" тип исемләнгән китап күргәҙмәһе менән танышҡандан һуң, күренекле шәхестәрҙең шиғырҙарын уҡып, башҡорт халыҡ мәҡәләләрен дауам иттеләр, йомаҡтарға яуап табып белемдәрен тулыландырҙылар. Сара "Туған телем" йыры менән тамамланды. Был әҙәби дәрес уҡыусылар өсөн тәрбиәүи яҡтан әһәмиәтле булды.\nБашҡортостан Башлығы Указына ярашлы, 14 декабрь – Башҡортостанда Башҡорт теле көнө тип иғлан ителде. Был көн башҡорт халҡының күренекле мәғрифәтсеһе, яҡтылыҡ йырсыһы, сәсән-шағир Мифтахетдин Аҡмулланың тыуған көнө менән тап килә. Ошо уңайҙан, Исламбай ауыл китапханаһында, “Телеңде һаҡла! Ул һинең киләсәгең!” тип исемләнгән кисә үтте. Башҡорт телен популярлаштырыу, балаларҙа башҡорт теленә, мәҙәниәтенә ҡыҙыҡһыныу уятыу, туған тел менән ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү, һаҡлау һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән кисәгә Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Дилә Рафаэль ҡыҙы, "Ағинәйҙәр" ҡоро ағзаһы Маһира Бәшир ҡыҙы, ауыл советы депутаты Азат Рәис улы, ҡатын-ҡыҙҙар советы ағзаһы Гөлфинә Абрар ҡыҙы саҡырылды. “Башҡорт теле-ата-бабаларыбыҙҙың иң изге бүләге, халҡыбыҙҙың тәрән аҡылын, фәһемле тарихын, йолаларын бергә туплап, беҙҙең көндәргә тиклем алып килгән. Башҡорт теле-халҡыбыҙҙың мәңге тере тарихы. Теле барҙың иле бар, иле барҙың даны бар, тигән сәсәндәр”,- тип кисәне асып ебәрҙе китапханасы. Беҙҙең телебеҙҙең ниндәй гүзәл, күркәм, йыйнаҡ, бай, ҡөҙрәтле, ҡеүәтле, мәргән икәнен, шуға ла халыҡ ил ағаһы булған сәсәндәрҙең ялҡынлы тапҡыр һүҙен, яу ҡыйыр булат ҡылыс үткерлеге менән сағыштырыуы тураһында фәһемле әңгәмә ойошторолдо. Ата-бабаларыбыҙҙың изге аманаты - башҡорт телен киләһе быуынға еткереү һәр кемдең изге бурысы икәнлеген оноторға тейеш түгелбеҙ тигән ҡарарға килде уҡыусылар. Һуңынан саҡырылған ҡунаҡтар «Туған телгә 100 аҙым» проектында уҡырға тәҡдим ителгән башҡорт авторҙарының 100 китабы араһынан Фәрзәнә Аҡбулатованың "Атай икмәге" хикәйәһен ҡысҡырып уҡып, хикәйә буйынса фекер алышыу ойошторҙолар. Бындай саралар үткәреүҙең әһәмиәте,әлбиттә, ҙур. Уҡыусылар телебеҙҙең бай ҙа, күпте күргән сәсәндәй йор ҙа, зирәк тә, серле лә фән булыуына төшөнәләр.\n"Туған телгә 100 аҙым" акцияһы сиктәрендә Байғаҙы ауыл китапханаһында уҡыусылар өсөн "Алтын тирмә" уйыны үтте.Ҡатнашыусылар тарих, әҙәбиәт, сәнғәт тураһында һәр дөрөҫ яуап өсөн тәңкәләр йыйҙылар. Уйындың икенсе этабы "Дөрөҫ яуапты тап?" булһа, өсөнсө этабында уҡыусылар Рәми Ғәриповтың "Туған тел" шиғырын ятҡа һөйләнеләр. Киләсәк быуындың туған телгә, башҡорт яҙыусыларының ижадына булған һөйөүен үҫтереү беҙҙең төп маҡсатыбыҙ.\n13 декабрь, Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапхана иғлан иткән «Туған телгә 100 аҙым» акцияһына ҡушылып Ҡолғана ауыл китапханасыһы Аетбаева Г. Ғ. уҡыусыларҙа үҙ телебеҙгә ҡарата һөйөү тәрбиәләү һәм телебеҙҙең матурлығын, байлығын күрһәтеү маҡсатында "Кем? Ҡайҙа? Ҡасан" исемле интеллектуаль уйын викторина үткәрҙе. Уҡыусылар "Туған телгә 100 аҙым" тип исемләнгән китап күргәҙмә менән танышҡандан һуң, 2 команда менән уйын викторина уйнанылар.Төрлө һорауҙарға команда менән берлектә ойошоп яуаптар эҙләп, артабан уҡыуҙарына дәрт, көс алып, белемдәрен арттырып таралыштылар. Кисә тәрбиәүи яҡтан да бик әһәмиәтле, фәһемле булды.\n13 декабрь “Туған телгә 100 аҙым” акцияһына ҡушылып, Аҫҡар ауыл китапханаһында уҡыусылар өсөн “Алтын тирмә” уйын-кисәһе үткәрелде. Уҡыусылар тәүҙә үҙ командалары менән таныштырҙылар, бер-береһен сәләмләнеләр һәм кисәнең төп өлөшө - тапҡырлыҡты, зирәклекте, отҡорлоҡто һынаусы, халҡыбыҙҙың аң-белем даирәһен киңәйтеүсе уйын-кисә “Алтын тирмә” һынауҙары аша белемдәрен күрһәттеләр. Ауыр ғына һорауҙар булыуға ҡарамаҫтан, ҡатнашыусылар яуапты тиҙ таптылар. Беренсе тур” Кем сосораҡ?», икенсе тур төрлө өлкәнән һорауҙар (Тарих, әҙәбиәт ,мәҙәниәт, халыҡ ижады, төрлөһөнән) өсөнсө тур “Кем башлыраҡ?”. Мәҫәлән,әҙәбиәт өлкәһендә һорауҙар уҡырға тәҡдим ителгән 100 әҫәр араһына индерелгән яҙыусыларҙың әҫәрҙәре буйынса булһа, ҡалған өлкәләге эштәр халҡыбыҙҙың ижадына,мәҙәниәтенә,тарихына ҡағылышлы ине. Ике команда ла һынатмай барлыҡ турҙарҙы еңеп сыҡтылар.\n13 дҽкабрь "Туған тҽлгә - 100 аҙым" акцияһына ҡушылып Әбдҽлмәмбәт ауыл китапханаһында 3-сө синыф уҡыусылары мҽнән "Туған тҽлҽ - әсәм тҽлҽ" исҽмлҽ әҙәби сәғәт үткәрҽлдҽ. Әҙәби сәғәттҽң маҡсаты - туған тҽлгә һөйөү тәрбиәләү, балаларҙы нәфис әҙәбиәткә,туған тҽлгә ылыҡтырыу.\n14 декабрь Республика Башлығы тарафынан "Башҡорт теле көнө" тип иғлан ителде. Ошо уңайҙан Ҡотан ауыл китапханаһы үҙ теленә битараф булмағандар өсөн "Тел халҡым хазинаһы" исемле кисә үткәрҙе. Телдәр тураһында дөйөм мәғлүмәт биреп, айырым башҡорт теленә туҡталып фекер алышҡандан һуң, кисәгә саҡырылған ветеран укытыусы, тарихсы Урия Рәүеф ҡыҙы Мөхәмәтйәроваға һүҙ бирелде. Ул башҡорт теленең тарихына байҡау яһап, ер-һыу атамалары, "Урал батыр" эпосы буйынса йәнле һөйләшеү алып барҙы. Кисә "Башҡорт телендә һөйләшәм" йыры менән тамамланды.\n14 декабрҙә Башҡорт теле көнө билдәләнә. Был байрам башҡорт халҡының күренекле мәғрифәтсеһе, шағир Мифтахетдин Аҡмулланың тыуған көнөнә тура килә. Ошо уңайҙан үҙәк район китапханаһы китапханасыһы Ғәбиҙуллина А. Иҫке Собханғол мәктәбе уҡыусылары өсөн “Теле барҙың иле бар” тигән әҙәбиәт сәғәте үткәрҙе. Тәүҙә китапханасы Мифтахетдин Аҡмулланың тормошо, ижады хаҡында һөйләне, Башҡорт теле көнө тураһында мәғлүмәт бирҙе. Артабан уҡыусылар Рәми Ғарипов, Зәйнәп Биишева, Баязит Бикбай, Рауил Бикбаевтарҙың туған телебеҙгә арнап яҙған шиғырҙарын ҡысҡырып уҡынылар. Дәрестең икенсе өлөшөндә “Тел бәйгеһе” тигән уйын-ярыш үтте. Уҡыусылар тиҙәйткес әйтеү, мәҡәл һәм әйтемдәрҙе тәржемә итеү, уймаҡ хикәйә яҙыу, анаграммалар табыуҙа ярышты, шаян һорауҙарға яуап бирҙе.


Аҡса – иҫәпте, ә аҡыл үлсәп эшләүҙе ярата\n“Уф, ҡайһылайтып аҡса еткерергә?!”, “Был ғына аҡсаға нисек көн күрергә?”, йә булмаһа “Аҡса ғүмерҙә лә етмәҫ инде” һ.б. ошоға оҡшаш зарланыуҙарҙы йыш ҡабатлайбыҙ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күптәребеҙ ошондай негатив уйҙар уйлап, проблемалар өсөн борсолоп, үҙе лә һиҙмәҫтән аҡсаны үҙенән этәрә.\nТәбиғәт кешелеккә аҡыл тупларға, көс йыйырға, һау-сәләмәт булырға мөмкинселектәрен биреп тә, бөтә кеше лә уларға өлгәшә алмаған кеүек, аҡса ла был тормошта бөтәбеҙгә лә тигеҙ бирелмәй. Йәмғиәтебеҙҙә аҡса кешелек донъяһы өсөн йәшәү һәм энергия сығанағы булып әйләнештә йөрөй. Бөгөнгө көндә аҡсаһыҙ йәшәүҙе күҙ алдына ла килтереп булмай. Күп кенә ғаиләләрҙә иреш-талаштар шул аҡса мәсьәләһенән килеп сыға ла инде. Көшөлөгө тулы булғанда кешенең кәйефе лә көр, күңеле лә күтәренке. Берәй уңышлы ғына бизнесмен менән ябай кешенең психологияһын сағыштырып ҡараһаҡ, уларҙың аҡсаға булған мөнәсәбәттәренең, ҡылыҡт-ғәҙәттәренең ҡырҡа айырылып тороуына шаһит булырбыҙ. Сөнки бизнесмендар, ябай кешенән айырмалы рәүештә, үҙҙәренә күпме аҡса кәрәклеген, уны нимәгә сарыф итәсәген аныҡ белә. Улар менән дөрөҫ эш итә. Капиталын арттырыу өсөн күп тотоноу түгел уның маҡсаты, ә дөрөҫ тотоноу. Шуға күрә лә аҡсаға мохтажлыҡ кисермәҫ өсөн, “аҡса – иҫәпте, ә аҡыл үлсәп эшләүҙе ярата” принцибы менән йәшәп өйрәнергә кәрәк. Иң башта үҙеңдең уйҙарыңды, ҡылыҡтарыңды, ғәҙәттәреңде үҙгәртеүҙән башлау зарур. Аңлы рәүештә үҙеңде үҙгәртеү кешене профессиональ кимәлдән дә, материаль йәһәттән дә үҫтерә, камиллаштыра.\nАҡса беҙҙән үҙенә ҡарата иғтибар һәм ихтирам талап итә. Уға ҡарата һәр ваҡыт позитив мөнәсәбәт булдырырға кәрәк, хатта етмәгән осраҡта ла мәрхәмәтле булып, һәр тиндең һеҙҙең көнкүрешегеҙгә килеп инеүенә рәхмәт әйтегеҙ.\nАҡсаны беҙ күпселек ҡайҙа һаҡлайбыҙ? Кемдер – кейем шкафында, кемдер – матрац аҫтында. Белгегеҙ килһә, иң уңайлы һәм иң дөрөҫ урын аш-һыу бүлмәһендә, һыуытҡыста икән. Ни өсөн тиһегеҙме? Сөнки һыуытҡыс беҙҙең аҙыҡ-түлекте һаҡлай, шуға ла аҡса һаҡлау өсөн ҡулай энергия тап бында, баҡһаң.\nӨйөгөҙҙә унда-бында тәгәрәп йөрөгән бер, биш, ун, илле тинлектәрҙе йыйып бер урынға һалып барырға була. Йәки алғы бүлмәгә тәрилкә ултыртып ҡуйып, көн дә кеҫәгеҙҙәге тинлектәрҙе өҫтәп торорға мөмкин. Был ябай ғына күренештәр һеҙҙең өйөгөҙгә көн дә аҡса килеп тороуына булышлыҡ итер. Тинлектәр күбәйгән һайын, ғаилә бюджетындахәл яҡшырыр. Фэн-шуй белгестәре өйгә аҡса, байлыҡ йәлеп итер өсөн төрлө бетеүҙәр (талисмандар) алырға кәңәш итә. Мәҫәлән, иң популяр бетеү булып ауыҙына тәңкә ҡапҡан өс аяҡлы әрмәнде һанала. Уны күпселек эш өҫтәленә ултыртып ҡуялар.\nХәҙер янсығыбыҙҙың эсенә байҡау яһайыҡ. Ҡағыҙ аҡсалар таушалып, бөкләнеп, тәртипһеҙ рәүештә тинлектәр менән бер рәттә яталармы? Был дөрөҫ түгел! Аҡса бөхтәлекте ярата. Ҡағыҙ менән тимер аҡсаларҙың бергә ятыуы уларҙы хурлай. Ҙурыраҡ купюраларҙы дәрәжәләренә ҡарап, тәҫләп айырып һалыуҙы ғәҙәткә индерегеҙ. Шулай уҡ бүтән илдәрҙең аҡсаларына (евро, доллар һ.б.) айырым урын әҙерләгеҙ. Аҡсаның йөҙө һеҙгә ҡарап ятһын. Һәм, әлбиттә, көшөлөктәрегеҙҙе бер ваҡытта ла буш ҡалдырмағыҙ. Унда һәр ваҡыт берәй “бәхетле тәңкә” көшөлөккә аҡса йәлеп итеп, “мая төбө” рәүешендә муллыҡтың һәм етешлектең талисманы булып ҡалһын. Уны бик кәрәк булғанда ла тотонмағыҙ.\nМагазинда әйбер һатып алғанда ҡағыҙ аҡсаны асып бирмәгеҙ, үҙегеҙҙән энергияны ҡасырырһығыҙ. Аҡсаны бөкләп, бөкләнгән яғын алға ҡаратып бирер кәрәк. Ә инде һатыусы ҡайтарған сдачаны уның ҡулынан түгел, мотлаҡ махсус ултыртылған тәрилкәнән алыу кәрәк. Шул рәүешле һеҙ үҙегеҙгә кешеләрҙең кире энергияһын эләктереүҙән һәм улар менән тура бәйләнештән ҡасаһығыҙ. Әгәр ҙә аҡсалар ергә һибелеп китә икән, мотлаҡ уң ҡул менән йыйып алырға кәңәш ителә.\nШулай уҡ бурысҡа биреүҙең дә үҙ ҡағиҙәләре бар: кешегә аҡса биргәндә уң ҡул менән биреп, ул кире ҡайтарғанда һулы менән алыр кәрәк, йәғни сәғәт телдәре буйлап аҡса һеҙҙә әйләнеп йөрөһөн. Шулай уҡ яңы ай тыуған ваҡытта үтескә алып, тулған сағында бурысты ҡайтарыу ҙа кешенең матди йәһәттән байығыуына булышлыҡ итер. Һәм биргән саҡта эстән генә мин бай, һинең дә бай булыуыңды теләйем, тип әйтеп бирегеҙ.\nШишәмбе көн кешенән бурысҡа аҡса алмағыҙ, дүшәмбе үҙегеҙ бирмәгеҙ. Эш хаҡын алған көндө бер тинегеҙҙе лә тотонмаҫҡа кәңәш ителә. Килгән аҡсалар бер төн һеҙҙә йоҡлаһын. Шунан ғына кәрәкле ерҙәргә тотона башларға мөмкин.\nХалыҡта ла бит элек-электән уларға бәйле күп юрамыштар йәшәп килә. Мәҫәлән, кискеһен кешегә аҡса бирергә ярамай, биргән осраҡта иҙәнгә һалып, тапап бирәләр. Өйҙә һыҙғырырға ярамай, аҡса булмай һ.б.\nЯнсыҡты нисек дөрөҫ һайларға?\nАҡса янсыҡтарының төрлөһө була: күн, замш, яһалма. Әммә бөтәһенең дә функцияһы бер – аҡса һаҡлау. Арзанлы, ҡулдан һатылған янсыҡтарҙы алырға кәңәш ителмәй. Сөнки арзанлы көшөлөк ярлылыҡ энергияһын йәлеп итә. Эре купюраларҙың унда килеп инеү ышанысы бөтөнләй юҡ. Артыҡ ныҡ ҡиммәт булмаһа ла, яҡшы ғына, әммә эре һәм ваҡ купюраларҙы, тинлектәрҙе айырым һаҡларлыҡ кеҫәләре булған янсыҡтар һатып алыу отошло. Әгәр ҙә көшөлөк һатып алыр өсөн ҙур ғына сумма сығарҙығыҙ икән, был аҡсалар барыбер һеҙгә кире әйләнеп ҡайтасаҡ. Әйтте, тиерһегеҙ!\nКүптәр яҡын кешеһенең – иренең, балаһының һ.б. – фотоһын янсығына һалып йөрөтөүсән. Ә был күренеш фотолағы кешегә кире йоғонто яһауы бар, шул уҡ ваҡытта кешенең материаль хәле һеҙҙең көшөлөк арҡаһында (ул буш саҡта!) хөртәйеп китеүе лә ихтимал. Шулай уҡ, янсыҡтарыбыҙҙа иҫке талондар, чектар, билеттар, телефон номеры яҙылған ҡағыҙ остоҡтары ятҡан янсыҡҡа аҡса килеп инергә тырышмай. Йәки башҡа әйберҙәр һаҡлай торған ғәҙәте бар. Иң һәйбәте – көшөлөкте үҙегеҙгә һатып алыу түгел, ә берәйһенең һеҙгә бүләк итеүе. Бүләк иткән саҡта был кешенең аҡсаһы күп булһын өсөн, уны буш бирмәй, эсенә ҙур булмаған күләмдәге аҡса һалып биреү был кешегә материаль уңыштар килтерер.\nӘ көшөлөктөң төҫтәренә килгәндә, һыуҙы хәтерләткән күк, зәңгәр, йәшел төҫлө янсыҡтарҙан аҡса ағып сығып китәсәк. Ә инде асыҡ ҡыҙыл төҫлө күн янсыҡтар аҡса өҫтәлеүенә булышлыҡ итә. Лакланған ҡыҙыл күн янсыҡ һатып алыу бигерәк тә отошло булыр.\nХәҙер магазиндарҙа көшөлөк һатып алғанда һайлау мөмкинлеге ҙур. Кешенең тыуған көндәренең датаһына ҡарап, кемгә ниндәй төҫтәгеһе тап килеүен белергә була. Әгәр һеҙ тыуған көнөгөҙ 1–9 һандары арауығына тап килә икән, түбәндәге төҫтәр һайлау отошло.\n1. һары, ҡыҙғылт һары, алтын, бронза төҫтәрендәге;\n2. аҡ, йәшел;\n3. зәңгәр, зәңгәр күк;\n4. һоро, буҙ, аҡһыл күк;\n5. аҡ, һоро, һары;\n6. зәңгәр, күк, йәшел, алһыу;\n7. сирень төҫө, күк, йәшел, алһыу;\n8. ҡара, күк, ҡара йәшел;\nӘгәр тыуған көнөгөҙ 10-нан алып 31-нә тиклем тура килһә, ҙурыраҡ һандан бәләкәйерәген алабыҙ, мәҫәлән, 28 февраль икән 8-2=6 (зәңгәр, күк, йәшел, алһыу). Айҙың 11-се һәм 22-се көндәрендә тыуыусылар йәндәре теләгән аҡса йәлеп итерлек төҫтәге көшөлөктәр һайлай ала. Ә иң һәйбәте – барлыҡ йылығыҙҙы, энергияғыҙҙы биреп үҙегеҙ теккән аҡса янсыҡтары. Уларҙы бәрхәттән, барсанан, велюр туҡымаларынан эшләп, алтын, көмөш төҫөндәге ептәр менән тегеп, ялтыр стразалар менән биҙәү һеҙгә байлыҡ һәм муллыҡ йәлеп итәсәк. Шулай уҡ тағы ла бер ябай ғына сер асам: өйҙә йөрөгәндә иҫке халаттар, тубығы йыртылған джинсылар, һуҙылған футболкалар кейеп йөрөү ярлылыҡты саҡырып торор. Шуға күрә лә эстән дә, тыштан да үҙең өҫтөндә эшләү зарур. Затлы әйберҙәр, ҡыйбатлы машиналар тураһында хыял итеп, күҙ алдыңа килтереп, миллионер итеп тойоғоҙ! Йыһан да шул ваҡыт һеҙгә яраҡлашып, теләктәрегеҙҙе тормошҡа ашырыр. Әлбиттә, был теория бер кем тарафынан да иҫбатланмаған. Әммә үҙ яҙмышына битараф булмаусылар бик теләгәндә һәм тырышҡанда тормошон үҙгәртә алалыр.


Рөстәм Нәбиев йыһан киңлектәрен дә яуларға теләй\n13 Декабрь 2021, 14:02\nТанылған блогер йыһанға осорға тәҡдим итеүҙәрен белдерә.\n– «Йыһанға осасаҡ 100 уникаль кеше» тип исемләнгән халыҡ-ара проект бар. Эльбрустың иң бейек нөктәһен тәүге тапҡыр яулағандан һуң был проекттың вәкилдәре шылтыратып, мине ҡатнашырға саҡырҙы. Ризалыҡ бирҙем. Ваҡыты тураһында бер ни әйтә алмайым, әҙерлек осоро ғына бара. Әлеге ваҡытта инглиз теле менән танышыу башланғыс этабындамын, репетитор менән шөғөлләнәм, – ти Рөстәм Нәбиев.\nФото: "Инстаграм" селтәренән.


Хәбәрҙәр: Португалия үҙенә-үҙе ярҙам итәсәк!\nПортугалия үҙенә-үҙе ярҙам итәсәк!\nПортугалия, Ирландиянан өлгө алып, халыҡ-ара финанс ярҙамы программыһынан сығырға ҡарар итте. Халыҡ-ара валюта фонды, Евроберләшмә һәм Европа Үҙәк банкы тәьмин иткән 78 миллиард евро күләмендәге программаның ваҡыты 17 майҙа тамамлана. Артабан Лиссабон, ситтән ярҙам алмайынса, үҙ аллы эш итергә ниәтләй. Был турала Португалияның уң үҙәк хөкүмәте премьер-министры Педру Пасуш Коэльо тантаналы рәүештә иғлан итте:\n“2014 йылдың 17 майы беҙҙең тарихыбыҙҙа Португалия халҡының көнө булып ҡаласаҡ, сөнки берҙәм тырышлыҡ булмаһа, беҙ быға ирешә алмаҫ инек. Был ниндәйҙер сәйәси фирҡәнең йәки хөкүмәттең генә көнө түгел. 17 май- һеҙҙең көнөгөҙ. Португалияның бөтә граждандарын мин шуның менән ҡотлайым.”\nЯрҙам тамамланыу мәленә Португалия, бюджет ихтыяждарын үҙаллы финанслау өсөн, капитал баҙарына инеү юлдарын тергеҙергә тейеш.\nКоэльо һүҙҙәре буйынса, бының өсөн ил ресурстары етерлек. Ҙур ҡаршылыҡ акцияларына ҡарамай, властар ҡаты ҡул менән эш урындарын ҡыҫҡартты һәм һалымдарҙы күтәрҙе, шул рәүешле дәүләт бюджеты дефициты 2013 йылда ВВП буйынса 4,9 процентҡа түбәнәйҙе- 2010 йыл менән сағыштырғанда, ул ике тапҡырға кәмерәк. Тик португаллыларға быуған билбауҙарын бушатырға иртәрәк- хөкүмәт 2015 йылда йәнә 1,5 миллиард евро экономияларға иҫәп тота.


Араҡы аңығыҙҙы томаламаһын!\nЭсеп иҫереүгә Рәсәйҙә быуаттар буйына ниндәйҙер ябай, ғәф ү итергә мөмкин булған хәл тигән ҡараш һаҡланып килә. Ваҡыт үткән һайын, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был ҡараш үҙгәрмәй. Иҫерек булыу, тимәк яуаплылыҡты арттырыу тип һаналған РСФСР - ҙың 1960 йылғы Енәйәт кодексын практикала ҡулланыу ҙа, 80 - се йылдар аҙағындағы алкоголгә ҡаршы кампания ла үҙгәртә алманы уны. Һәм шулай ҙа "йәшел йыланға" ҡаршы көрәш файҙаһыҙ тип әйтергә ярамай. Республикабыҙҙа Наркомания, эскелек һәм тәмәке тартыуҙы иҫкәртеү йылында барыһының да хәтерҙәренә эскелектең ниндәй яуызлыҡ булыуын йышыраҡ төшөрөп тороу кәрәктер. Беҙ бөгөн 3 - сө класлы юрист, БР Прокуратураһының дәүләт ғәйепләүселәре бүлеге прокуроры Ирина Бикмурзина менән әңгәмәләшәбеҙ.\n- Ирина Фәйзулла ҡыҙы, әгәр ғәйепләнеүсе иҫерек булмаһа, күпселек енәйәттәр бөтөнләй ҡылынмаҫ ине, тигән һүҙҙәр менән\n- Әлбиттә. Мәҫәлән, шунда уҡ 12 йыл элек булған хәл иҫкә т өшә. Был енәйәт үҙенең аяуһыҙлығы һәм оятһыҙлығы менән таң ҡалдыра. 1992 йылдың 24 ноябрендә иҫерек Арутюнов, Крашенинников һәм балиғ булмаған Васильев һәм Паклев "Өфө универмагы" туҡталышында шоферҙың рөхсәтенән тыш машинаға инеп ултыра һәм быға тиклем таныш булмаған ҡыҙҙарҙы ла йәшәгән урындарына Моторҙар эшләү һарайына\nтиклем алып барып ҡуйырға вәғәҙә итеп, салонға ултырта. Артабан автомобиль хужаһын да, ҡыҙҙарҙы ла бысаҡ менән ҡурҡытып, "Ручеек" коллектив баҡсаларына барырға бойора.\nБаҡсалағы йорттарҙың береһендә туҡтап, егетәр башта бик күп\nитеп араҡы эсә, һуңынан ҡыҙҙарҙы көсләй һәм йыртҡыстарса үлтерә. Арутюновты БР Юғары суды тарафынан үлем язаһына, Васильев һәм Паклевты һигеҙәр йылға, Крашенинниковты 15 йылға иркенән мәхрүм итергә тигән хөкөм сығарыла. Эскелеккә бай "сәфәр" ошолай тамамлана. Әгәр алкоголь булмаһа, был ҡот\nосҡос енәйәт, бәлки, булмаҫ та ине.\n- Күптәр үҙҙәренең енәйәт ҡылыуын аңламауы, йәки бөтөнләй бер нимә лә иҫләмәүенә һылтана...\n- Эйе, ундай осраҡтар бик йыш була. Әммә был яуаплылыҡтан азат итеү генә түгел, язаны йомшартыуға ла сәбәп була алмай. Мәҫәлән, Таһиров фамилиялы гражданин Еңеү көнөн ныҡ ҡына байрам итеп алғас, өйөнә ҡайта. Ҡатыны өйҙә булмай һәм алкоголь мейеһен томалаған ир бысаҡ менән ҡоралланып,\nИшембай районының Әхмәр ауылы буйлап уны эҙләргә тотона. Тормош иптәшенең туғандарына барып инә, уларҙы ҡатынын йәшереүҙә ғәйепләй һәм икеһенә лә бысаҡ ҡаҙай. Таһиров\nүҙенең ғәйебен таныны, әммә "йәшел йыланға" һылтана башланы, йәнәһе, ул, яуыз, уның аңын томалаған, шуға күрә ихатала нимә булғанын иҫләмәй. Ә ике бәләкәй бала етем ҡалды . БР Юғары суды хөкөмө менән Таһиров18 йылға иркенән мәхрүм ителде.\n- Хәҙер наркотиктар ҡулланыу хаҡында йышыраҡ һөйләнә. Бәлки, алкоголь бик үк ҡурҡыныс та түгелдер\n- Шулай булһа ла бит! Бына тағын бер миҫал. Үткән йылдың декабрендә Иглин районында Өфөнән килгән үҫмерҙәр Богач һәм Рождественский бейсбол таяҡтары менән ошо ауылда йәшәүсе егетте бары тик улар алдында тубыҡланырға теләмәгәне\nөсөн йыртҡыстарса туҡмай. Был кисте эселгән һыра һәм араҡы уларҙың аңын шул тииклем томалай, артабан нимә булыры тураһында улар уйлап та бирмәй. Ул ғына ла түгел, һуңынан иптәштәре эргәһенә килеп, ҡылған эштәре менән маҡтанырға ла өлгөрә әҙәм аҡтыҡтары. Ә туҡмалған малай был ваҡытта өйөндә мейеһенә ҡан һауыуҙан үлә. Суд Рождественскийҙы - ете, Богачты - һигеҙ йылға иркенән мәхрүм итте.\n- Ҡайһы ваҡыт иҫерек кеше ауырыуға тиң тигән фекерҙәр ишетергә тура килә.\n- Ауырыу һәм иҫереү бер - береһенән ҡырҡа айырыла: кеше ү ҙ теләге менән эсә. Шул иҫәптән - батырлыҡ өсөн. Һәм тағы: иҫерек кеше реаль хәл алдында тора, уның күҙенә күренмәй бит . Тәү ҡарашҡа күренгән мәғәнәһеҙлек, ҡылыҡтарҙың логикаға та п килмәүе, аяуһыҙлыҡ - былар барыһы ла кешенең аңында йәшәй\nһәм спиртлы эсемлектәр ярҙамында тышҡа сыға. Уйлап ҡарағыҙ,\nһәр беребеҙ тирә - яҡтағыларға иғтибарлыраҡ, үҙебеҙгә ҡарат а талапсаныраҡ булғанда ла күпме ғәйепһеҙ ғүмер ҡыйылмай ҡалыр ине.


Женевала үткән һабантуйҙа Швейцария пенсионерҙары башҡорт телендә йыр башҡарҙы // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nЖеневала үткән һабантуйҙа Швейцария пенсионерҙары башҡорт телендә йыр башҡарҙы\n16:11, 7 июня 2016 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2016 йыл, 7 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\nШвейцарияның Женева ҡалаһында башҡорт-татар фестиваль-һабантуйы ҙур уңыш менән үтте. «Silk Road» рестораны паркында ойошторолған халыҡ байрамында 400-гә яҡын кеше ҡатнашты. Сараға Швейцария, Италия, Франция, Германия, Бөйөк Британия, Швеция, Чили, Көньяҡ Корея илдәренән ҡунаҡтар, шулай уҡ Рәсәйҙән һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренән, Башҡортостандан һәм Татарстандан яҡташтар йыйылды. Швейцарияла йәшәгән диаспора исеменә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитетынан, Башҡортостандың Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллегенән ҡотлауҙар килде.\nҺабантуйҙы ойоштороусылар, улар араһында Швейцарияла йәшәгән яҡташыбыҙ Айһылыу Йәнтүрина-Дарлес та бар, ныҡлы әҙерләнгән. Ҡунаҡтарға ҙур концерт программаһы тәҡдим ителде, унда башҡорт һәм татар йырҙары, инструменталь музыка яңғыраны. Швейцарияла йәшәүселәр байрам өсөн махсус рәүештә башҡорт телендә «Аҡ болоттар йөҙә зәңгәр күктә» йырын ишеттерҙе. Гүзәл Усманова етәкселегендә «Нуриев кеүек бейейбеҙ» мәктәп-студияһында шөғөлләнгән балалар башҡорт бейеүен башҡарҙы. Мәскәү башҡорто, «Zaman» этно-төркөмө етәксеһе Радмир Мөфтәхин гитарала башҡорт көйҙәрен уйнаны.\n«Барыһы ла иң яҡшы милли традицияларҙа үтте. Байрамға Сибайҙан бөтә ғаиләм килде. Атайым Сәфәрғәли Йәнтүрин ҡурайҙа уйнаны, туғаным Урал көрәште, әсәйем ҡаҙылыҡ, тултырма, сәк-сәк килтерҙе», — тип хәбәр итте Айһылыу Йәнтүрина-Дарлес.\nМилли сувенирҙар һәм ҡулдан эшләнгән әйберҙәр, башҡорт һәм татар аш-һыуы күргәҙмә-йәрминкәһе, өлкәндәр һәм балалар өсөн спорт ярыштары ойошторолдо. Ҡунаҡтар башҡорт балын тәмләп ҡараны, Башҡортостан таштарынан яһалған биҙәүестәр һатып алды. Байрам һуңында башҡорт көйө аҫтында дәртле ритайым һәм бишбармаҡ-party үткәрелде.\n«Швейцариялағы һабантуй милләттәштәребеҙҙе бергә тупланы. Сит илдә йәшәһәләр ҙә, бөтә донъяны башҡорт мәҙәниәте менән таныштырырға теләктәре ҙур. Шуныһы ҡыуаныслы: улар балаларында Башҡортостанға һөйөү тәрбиәләй. Өлкәндәр һәм балалар милли кейемдә йөрөнө, йырланы һәм халыҡ бейеүҙәрен башҡарҙы. Яҡташтарыбыҙ тыуған төйәгебеҙҙең бер өлөшөн Европа үҙәгенә күсергән кеүек тойолдо», – тип билдәләне биология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй тәбиғәт белеме академияһы академигы Сәфәрғәли Йәнтүрин.\nҺабантуйҙы ойоштороусы булып «Юлдаш» Швейцария татарҙары һәм башҡорттары ассоциацияһы сығыш яһаны.


Современное состояние фольклора в Баймакском районе :: URGAZA.ru\nСовременное состояние фольклора в Баймакском районе\nИсточник: Г.В.Юлдыбаева. Баймаҡ районы халыҡ ижадының хәҙерге торошона күҙәтеү (автор яҙып алған материалдар нигеҙендә) // Краеведческие записки Сибайского музея. Вып.1: Сборник статей. Сибай: Издательство ГУП «Сибайская городская типография», 2015. 146 с. С.93-99.\n2012 йылда Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты фольклорсыларының сираттағы ғилми экспедицияһы РГҒФ-ың «Ырымбур өлкәһенә экспедиция» проекты гранты (етәксе Гөлнар Юлдыбаева) сиктәрендә Баймаҡ районында эшләне. Экспедиция ағзалары: бүлек мөдире Гөлнур Хөсәйенова, өлкән ғилми хеҙмәткәр Гөлнар Юлдыбаева (экспедиция етәксеһе) һәм аспирант Олеся Әхмәдрәхимова.\nБыл төбәктә фольклорсылар беренсе тапҡыр ғына эшләмәй. Төрлө йылдарҙа фольклорсылар А.Д.Калякин(1950), Н.Д.Шоңҡаров(1966-1970), Ҡәҙим Аралбай (1972), Н.В.Нафиҡова (1979), Ф.А.Нәҙершина(1983), Р.Ә.Солтангәрәева (1983, 1984, 1995), Б.С.Байымов(1990-2000), Г.Р.Хөсәйенова (1990, 1995) халыҡ ижады йыйыу маҡсатында Баймаҡ районы ауылдарында эшләй. Әлбиттә, үткән быуатта яҙып алынған фольклор материалдары күпкә бай һәм үҙенсәлекле. Йыйылған рухи ынйылар «Башҡорт халыҡ ижады» тупланмаларында, ғалимдарҙың тикшеренеүҙәрендә донъя күргән, ғилми әйләнешкә ингән.\nУл йылдарҙа яҙып алынған «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу», «Аҡһаҡ ҡола», «Заятүләк менән Һыуһылыу», «Йософ һәм Зөләйха» кеүек эпостар, әкиәттәр, мәҡәл-әйтемдәр, йомаҡтар, ер-һыу атамаларына бәйле легендалар хәҙерге заманда күпкә ҡайтыш. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, беҙҙең маҡсат: бөгөнгө көндә халыҡ хәтерендә һаҡланып ҡалған, уның телендә йәшәгән ижадты йыйыу, сағыштырып өйрәнеү һәм хәҙерге торошон билдәләү. Йыйылған материалдан күренеүенсә, был төбәктә халыҡ ижады йәшәүен дауам итә әле. Йолаларын һаҡлаған, йырлы-моңло, күңелсәк, йомарт халыҡ йәшәй Баймаҡ яҡтарында.\nӘлбиттә, бер мәҡәләлә генә бар материалды күрһәтеп булмай, районда йыйылған халыҡ ижады өлгөләре, Г.Р.Хөсәйенова проекты сиктәрендә донъя күрә килгән, «Экспедиция материалдары» тупланмаһының сираттағы баҫмаһында донъя күрәсәк.\nБеҙҙең тарафтан Баймаҡ районының туғыҙ ауылында (Ярат, Йәрмөхәмәт, Ғүмәр, Ишберҙе, Йылым, Йомаш, Таулыҡай, Түбәнге Таулыҡай, Буранбай, Сыңғыҙ) эш алып барылды. Халыҡ беҙҙең менән ихлас әңгәмәләште, ваҡыт юҡлығына һылтанмай, һәр өйҙә асыҡ йөҙ менән ҡаршы алды. Беҙҙең ниндәй маҡсат менән йөрөүебеҙҙе белгәс, ололар бик изге эш менән йөрөйһөгөҙ икән, эштәрегеҙ уң булһын, тип, аҡ юл теләп ҡалдылар.\nБаймаҡ районында беҙҙе иң һоҡландырғаны, халыҡ телендә таҡмаҡтарҙың күпләп йәшәүе булды. Бер нисә йыл рәттән экспедицияларға йөрөү дәүерендә, был жанр төрөнөң хәҙерге көндә яйлап халыҡ теленән юғалып барыуы һиҙелә ине. Әммә баймаҡтарҙың күңел һандығын аҡтарып әллә күпме таҡмаҡтар яҙып алырға тура килде. Йөкмәткеләре менән төрлө улар, Сталинға, Ленинға, фронтҡа арнап ижад ителгәндәре лә, хәҙерге тормошто данлап, ҡайһы берҙә төртмәләп сығарылғандары ла, шаян, мөхәббәт тураһында, араһында ҡайғылы мәлдәрен сағылдырыусы таҡмаҡтар ҙа бар. Шулай уҡ халыҡ телендә киске уйындарҙа бейеү көйҙәренә ҡушылып, йәиһә уйын-көлкөнө, ҡыҙыҡлы берәй күренеште оҙатып башҡарылғандары ла бихисап. Ололар таҡмаҡты һүҙ араһында ҡыҫтырып һөйләп тә әйтеп ебәрә, уңайына килтереп йырлап та, һамаҡлап та ебәрә.\nМәҫәлән, Баймаҡтарҙан яҙып алынған фронт таҡмаҡтарына күҙ һалайыҡ:\nТөштәреңдә мине күреп,\nЮрғаны ла юҡ бында,\nЯҫтығы ла юҡ бында.\nСнарядтар шартлап тора,\nЯныйыма хаттар яҙҙым,\nУтын бөттө ҡайтһын, тип.\nҺинең ҡайғың юҡ бында,\nӨй мөйөшөн яҡ һин, ти. (12)\nДиалогҡа ҡоролған һәм күберәген һамаҡлабыраҡ әйтелгән бындай фронт таҡмаҡтарын Башҡортостандың башҡа райондарында ла ишетергә тура килә.\nХалыҡ теле осло ҡәләмле ул. Баймаҡ ағинәйҙәре заман ағышынан ҡалмай Башҡортостан, Рәсәй тураһында таҡмаҡтар ҙа ижад иткән:\nБейек тауҙың баштарында Магазинга яулыҡ килгән,\nҠыҙарып бешә сейәләр. Парлап алып ҡалайыҡ.\nКүп балалы әсәләргә, Йәш ғүмерҙәр ике килмәй,\nСертификат бирәләр. Уйнап-көлөп ҡалайыҡ.\nҠулымдағы йөҙөгөмдөң, Яҙырға ҡара ҡәләм,\nИсемдәре Зөбәйҙә. Рәхимов менән Сәйетовҡа,\nРәсәй менән Башҡортостан, Беҙҙән ялҡынлы сәләм.\nБергә йәшәһен әйҙә.\nАуырлыҡта үтеп китте, Ел ҡапҡаны елдәр ҡаға,\nБеҙҙең йәшлек ғүмерҙәр. Таҡмаҡ күңелгә дауа.\nҺикереп төшөп бейеп йөрөй, Йәш килендәр бала таба,\nПенсионер әбейҙәр. Мортаҙа миҙал таға. (10)\nБейеү таҡмаҡтарын иһә ололар ғәҙәттә киске уйындарҙы һөйләгән мәлдә иҫкә алалар. «Борон «вечер һуға» торғайныҡ кистәрен, уйынға сығыуҙы шулай, ти инек. Вечерҙа инде төрлө таҡмаҡтар әйтеп бейей инек:\nВечер була, вечер була,\nВечерҙа ҡыҙҙар була.\nВечерҙағы ҡыҙҙар менән,\nТанышырға ла була, –\nтип егеттәр башлай, беҙ уларға ҡаршы таҡмаҡлайбыҙ:\nЙырлайым әле, йырлайым әле,\nБерҙе түгел, икене.\nЙырламаҫ инем икене,\nҺеҙ дуҫтарым һөйкөмлө» –\nтип һөйләне информант (12).\nБер-береһен дәртләндереп, бейергә өндәгән таҡмаҡтарҙы ла онотмаған баймаҡтар. Мәҫәлән:\nБейе, әйҙә, бейе, әйҙә,\nБейеп булыр тиһеңме?\nАяҡҡайың ҡыҙып китһә,\nТымып булыр, тиһеңме?\nТәпәйеңде ҡата итеп,\nЯһаған бит әтәйең (12).\nЙәнә бейеүсегә шаяртып, төртмә телләнеп әйтелгән таҡмаҡтар ҙа яҙып алынды экспедиция мәлендә:\nБейе, бейе оҫтараҡ,\nБер аяғың ҡыҫҡараҡ.\nИке аяғың тигеҙ булһа,\nБейер инең оҫтараҡ. (6)\nӘңгәмә ваҡытында, хәтирәләргә сумып, күңелдәре тулышҡан мәлдә лә яҙмыш, бәхет тураһында таҡмаҡлап ебәрә оло быуын вәкилдәре:\nҺандуғастың, ҡарлуғастың, Ултырһам уйҙарға сумам,\nТәхете булмай икән. Талъян гармун уйнатам.\nИркә үҫкән ҡыҙ баланың, Бәлки рәхәт күрермен, тип,\nБәхете булмай икән. Үҙемде үҙем йыуатам.\nАлмағастың ботағына, Ултырҙым йылға ярына,\nЭлеп ҡуяр шәлем юҡ. Ҡараным һыуҙың төбөнә.\nАлла бирмәгән бәхетте, Һыу төпкәйҙәрендә һис ҡара юҡ,\nҺатып алыр хәлем юҡ. Алла ҡушҡан эшкә сара юҡ. (9)\nОҙон йырға ла оҫта был төбәк кешеләре. Эш алып барылған һәр ауылда тиерлек моңло итеп йырлаусы ололарҙың барлығы күренде. Халыҡ телендә «Сәлимәкәй», «Шәүрә килен», «Шаңшәриф йыры», «Сарман буйы», «Урам көйҙәре», күберәге исемһеҙ йырҙар һаҡланып ҡалған. Мәҫәлән, Ишберҙе ауылынан Сәйетбатталова Мөслимә Әхмәт ҡыҙы (1927 й.) менән Сыңғыҙ ауылында йәшәүсе Ҡыуатова Ғәйниә Әхмәҙиә ҡыҙының (1927 й.) йырлаған йырҙары хәтерҙә уйылып ҡалды:\nҮтә лә ел елән-сапанымдан,\nҠиблаларҙан да иҫкән ел менән.\nЕбәрһәнә, батша, эй, аҡ икмәкте,\nӘтлек ҡаҙып булмай ер ҡаты.\nҺауаларҙа, ай, осҡан аҡҡоштарҙың,\nТояҡҡайҙары ла, ай, уның һары икән.\nБыл донъяҡайҙарҙың ауырлығын,\nЕтем бала ғына, ай, күрә икән.\nҺандуғасҡай ала, ай, бауыры ҡара,\nНигә генә моңаялыр был бала?\nМоңаймаҫ та ине, эй, был бала,\nКүкрәк көсө менән дә, эй, мал таба. (8)\nҺандуғасҡай менән, эй, ҡарлуғас,\nОя килеп тә ҡора яҙ булғас.\nКем ғүмере менән кем йәшәһен,\nҮҙ ғүмеркәйҙәре лә аҙ булғас.\nИшеккәйем алды, эй, күк үлән,\nИртәнсәккәй тороп тапаным.\nЭскенәйем бошоуын шунан беләм,\nРизыҡтарҙың тәмен тапманым. (11)\nХалыҡ ижадының әкиәт жанры хәҙерге көндә юғалып бара. Төндәр буйы, таң атҡансы әкиәттәр һөйләүсе әбей-бабайҙар хәҙер инде осрамай тиерлек. Ололар әкиәтең ҡайһы бер эпизодтарын йәиһә геройҙарын ғына иҫтәренә төшөрә. Шулай ҙа Баймаҡ районының Йылым ауылында «Бабай менән Һайыҫҡан», «Таҙ мажаралары» (7), Йомаш ауылында «Үгәй ҡыҙ» (9), «Һаран бай» (5) әкиәттәрен яҙып алырға насип булды.\n«Үгәй ҡыҙ» әкиәтенең сюжеты таныш, үгәй әсәһе тарафынан йәберләнгән ҡыҙ, йомғағын эҙләп Мәсекәй әбейгә юлығып, байып ҡайта, ә үгәй әсәнең үҙ ҡыҙы, ялҡаулығы арҡаһында үлемгә дусар ителә. Был әкиәтте башҡа төбәктәрҙә лә ишетергә тура килә, информанттар уны ихлас һөйләй. «Һаран бай» әкиәте ҡыҫҡа ғына булыуына ҡарамаҫтан, һаран бай арҡаһында ҡырағай йәнлек-хайуандарҙың барлыҡҡа килеүен бәйәнләй. Йылым ауылында яҙып алынған «Бабай менән Һайыҫҡан», «Таҙ мажаралары» әкиәттәре иһә тулы йөкмәткеле. Информант әкиәтте ихлас, һәр һүҙен урынына еткереп һөйләне. Әлеге көндә халыҡ телендә бындай әкиәттәрҙең йәшәүе, әлбиттә, ҡыуаныслы күренеш.\nИнформант «Ел-ел, арбам» әкиәтенең йөкмәткеһен хәтеренә төшөрә алмаһа ла, һамағын көйләп әйтте:\nЕл-ел арбам ел, әйҙә,\nЕте диңгеҙ үт арбам.\nЕте урман үт арбам,\nЕте ағайға ет арбам. (9)\nБыл һамаҡтың көйө беҙҙең өсөн табыш булды.\nЛегенда, риүәйәттәргә килгәндә, һәр яҡтағыса информанттар ауыл исеменең барлыҡҡа килеүен, беренсе булып шул урынға килеп ултырыусы кеше менән бәйләй. Ярат, Йомаш, Йәрмөхәммәт ауылдары тарихы тураһында ғына тулыраҡ мәғлүмәт яҙып алырға тура килде. Мәҫәлән, Йәрмөхәммәт ауылы тураһында, «был ауылдың икенсе исеме Ҡабыҡҡош (Ҡабыҡҡыуыш). Ауылға нигеҙ һалған кешеләр ҡабыҡтан ҡыуыш яһап йәшәгәндәр борон. Шуларҙың береһенең исеме Йәрмөхәммәт, хәҙер ауыл ике исем менән йөрөй. Ауыл эргәһендә «Хазина тауы» бар. Бер Хазина исемле әбей йәшәгән ул тауҙа, «Туйбикә» тауында борон байҙар туй эшләй торған булғандар. Ауыл янында «Мағаш» йылғаһы, «Урыҫ сапҡан» йылғалары аға. «Урыҫ сапҡан» йылғаһында бер урыҫты һуғыш ваҡытында сабып үлтергәндәр», тип бәйән итте информант. (12)\nОлоларҙың хәтерен яңыртып, бала саҡта уйнаған уйындарын да һораштыҡ. Был яҡта «Гөрөлдәк», «Ширмун», «Алырымҡош», «Һәпәләк», «Наза», «Аҡ тирәк» уйнағандар. Мәҫәлән «Ширмун» уйыны тураһында информант: «Йәшенеп уйнай инек. Бер кеше ҡарауылсы булып ҡала, ул эҙләүсе кеше инде. Таш һалып, өҫтөнә таҡта ҡуябыҙ. Кәнсергә (консерва һауыты) таш тултырып алып, таҡтаның бер башына ултыртабыҙ ҙа, икенсе башына баҫабыҙ, кәнсерҙәге таштар тирә-яҡҡа һибелеп китә. Эҙләүсе кеше шул таштарҙы йыйнап, кире тултырғансы, ҡасып йәшенеп өлгөрөргә кәрәк. Ҡарауылсы йыйнап бөтә лә, йәшенгәндәрҙе эҙләргә китә, ул эҙләгән арала, берәйһе шым ғына йүгереп барып, теге таҡтағы баҫып, кәнсерҙәге таштарҙы тағы тирә-яҡҡа һибеп китә. Эҙләүсе тағы йыйнарға тейеш була. Ана шул таштарҙы түктермәй, бар йәшенеүселәрҙе табып бөтөргә кәрәк» (13), – тип һөйләне. Был уйын ҡайһы бер яҡта «Ун таяҡ» йәиһә «Ун ике таяҡ» тип тә аталып йөрөтөлә.\n«Аҡ тирәк, күк тирәк» уйынының иһә һамағы үҙенсәлекле: Балалар ике төркөмгә бүленеп ҡара-ҡаршы етәкләшеп торалар ҙа, һамаҡлайҙар:\nТама торған тамсылы.\nБеҙҙән һеҙгә кем кәрәк.\nБеҙгә Гөлсара кәрәк.\nКемде әйтәләр, шул ҡаршы яҡҡа йүгерә, унда етәкләшеп торған ҡулдарҙы өҙөп китә алһа, берәйһен үҙ яғына алып килә, өҙә алмаһа, шунда ҡала. (9)\nҺүҙҙәрҙе рифмалаштырып, көйләп ебәреү нигеҙендә тыуған, тыныс ҡына, һуҙыңҡырап, көйләп башҡарыла торған, мәғәнәле, тапҡыр, хәтерҙә еңел ҡалыусы һүҙҙәр теҙмәһе – һамаҡтар ҙа халыҡ күңелендә һаҡлана әле. Иртән йоҡонан торғас, Ҡояшты сәләмләгән һәм йоҡларға ятҡанда, кешене юлға оҙатҡанда, ай тыуғанда, ямғыр теләгәндә, балаға ҡағылышлы һ.б. һамаҡ өлгөләре яҙып алынды эш мәлендә. Мәҫәлән, бер нисә һамаҡ өлгөһө:\nБашым һалдым яҫтыҡҡа,\nКүңелем бирҙем Аллаға,\nАлла, Алла, тигәндә,\nОжмах ишеге асылһын,\nТаң гүрҙәре яҡтырһын.\nЙә илаһи иллала,\nЙә Аллаға тапшырҙым. (12)\nИген, бесән үҫһен тау, тау, тау.\nҺыйырҙарға һөт төшһөн,\nКүнәктәргә май төшһөн. (8)\nБигерәк матур бәпестә.\nКем ҡарамаҫ, кем һөймәҫ,\nШундай матур бәпесте.\nҠара нисек талпына.\nТалпынып та, алҡынып та,\nҺөймәҫ ерҙән һөйҙөрә,\nКөймәҫ ерҙән көйҙөрә. (9)\nБаланың бармаҡтары менән уйнап:\nӘбей бутҡа бешергән,\nУға сысҡан төшөргән,\nШул сысҡанды алам, тип,\nБаш бармаҡ балан үрер,\nУрта бармаҡ ҡымыҙ итер,\nБәләкәс бармаҡ бутыр-бутыр. (9)\nЫрымдар, ышаныуҙар, тыйыуҙар хәҙерге көндә экспедицияларҙа күпләп яҙып алына. Ололар менән һөйләшеп ултырғанда, улар үҙҙәре лә һиҙмәҫтән һүҙ араһында тыйыуҙарҙы йә иһә һынамыштарҙы әйтеп ебәрә. Мәҫәлән, Баймаҡ районында яҙып алынғандарҙан: “тыуған бер бала үлеп торһа, ата-инәһе баланы инәмдән (кендек инәһе) тәҙрә аша һатып ала. Һатып алғас ҡырҡ ҡорама күлдәк тегеп кейҙерә. Ҡырҡ ҡорама күлдәк – ул төрлө ҡалдыҡ тауарҙарҙан тегелгән күлдәк (13); «картуф ҡаҙа башлағас, иҫән-имен ашарға яҙһын, тип, күршегә бер биҙрә картуфты хәйер итеп бирергә кәрәк (13); «төштө кешегә һөйләргә ярамай. Төш ул – Мәсекәй була, ҡалай юраһаң, шулай китә. Төштөң муйыны ҡыл кеүек кенә булыр. Һөйләһәң дә яҡшы кешегә генә һөйләргә кәрәк, насар уйлыға һөйләһәң, ул кеше насарға юрар, ти (1)»; «баланың йүргәк исеме була. Кендек инәйе баланы ҡулына алғас, баланы урынға берәй исем әйтеп һала, ул исемде берәү ҙә белергә тейеш түгел. Был исем баланы һәр ваҡыт һаҡлап торор, ти» (13); «Ҡояш байығас һыу алырға ярамай, кисен бөтә рәнйеү һыуға төшөр, рәнйеүле һыу алырһың. Иртәнге һыу – таң һыуы, шифалы булыр» (1); «Аллаһы Тәғәлә ете ҡат күктең аҫтында тора. Төндә теләгән теләк ҡабул булыр. Төндә ул ергә яҡыная, шул ваҡытта һорағандарыңды бирермен, тигән Алла, шуға төндә теләк теләргә кәрәк (8)»; «зыярат янынан үткәндә уҡынып, «Лә илаһи иллалаһ» тип уҙырға кәрәк, әрүахтар «мосолман бар икән» тип һөйөнөп ятыр (8)»; «кәкүк беренсе тапҡыр ҡысҡырғанда «бөтә ауырыуҙарым бөтһөн, ғүмерҙәребеҙгә бәрәкәт бир», тип, ергә ятып аунарға кәрәк, бар ауырыуҙарың ергә китер» (7) һ.б.\nИнформанттар ахыры заман тураһында ла ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр һөйләне: «Ахыры заман етһә, кеше ер ҡыртышы ашар, ти. Бына шуға хәҙер ташты ҡутаралар бит. Бөтә тауҙарҙың ташын емереп алып бөттөләр хәҙер», – тип уфтанды бер информант (2). «Ахыры заман еткәндә йәйе-ҡышы бер булыр, кешегә көн етмәҫ, мөйөштәге һүрәткә ҡарап ултырырҙар, береһенең хәлен береһе белмәҫ, атһыҙ арбалар күп булыр, кешенең өҫтө сәскә кеүек булыр, ерҙә сәскә бөтөр, тигәндәр боронғолар. Ана бит хәҙер кеше телевизорҙан айырыла алмай, машина менән донъя тулды, кешенең өҫтө кейемгә туйҙы, ә ер ҡороғандан ҡорой», – тип һөйләне икенсеһе (3). Билдәле «Саҡ-Суҡ» бәйетен дә бер инәй (8) хәҙерге тормошҡа бәйләп: «Уларҙың береһе Һаҡ булған, береһе Сүп булған. Бына хәҙер Һағы үлгән, ҡысҡырғаны ишетелмәй, Сүбе генә ҡалған. Бына беҙҙең быуын да сүплектә ҡалды, һаҡлылыҡ бөттө. Һаҡ-Сүп бына шул инде», – тине.\nБыл төбәктә халыҡ хәтерендә йолалар, ғөрөф-ғәҙәттәр ҙә ныҡлы һаҡлана әле. Ололарҙан «Ҡарға бутҡаһы», «Кәкүк сәйе», «Муйыл сәйе», «Япраҡ сәйе», ҡоролоҡ мәлдәрендә ямғыр теләүгә сығыуҙар, «Һабан һыуына һалышыу», «Ҡар һыуына барыу», «Ойотҡан тәмләшеү», «Төрткөс ҡыуыу», тыуым, үлем, туй йолалары үрнәктәре яҙып алынды. Мәҫәлән, «Ойотҡан тәмләшеү» йолаһын ҡарап үтәйек: «Ойотҡандарҙы туҡып-туҡып сеүәтәгә һалып алабыҙ ҙа ауыл осона сығып китә инек. Шунда һинекен ашап ҡарайым, минекен ашап ҡара, тип бер-беребеҙҙе ҡыҫтай-ҡыҫтай, ойотҡан тәмләтә инек. Күмәк булып йыйылып китәбеҙ. Сеүәтә төбөндә әҙ генә ҡалһа, ҡул менән ҡаплайбыҙ ҙа: «Минең сеүәтә аймы, ҡояшмы?» тип һорашабыҙ. Ай булһа, ярты ярыҡ ҡына була, ҡояш булһа, түңәрәк инде. Шунан «сеүәтә йәшерешеү» уйнай торғайныҡ. Бер-беребеҙҙең сеүәтәләрен ҡайҙа етте шунда йәшереп бөтәбеҙ ҙә, «әйҙә, кем тиҙерәк таба» тип, эҙләшә инек. Кем таба алмай, иң аҙаҡҡа ҡала, шуға наказ бирә торған инек» (1), – тип һөйләнеләр Буранбай ауылында(1). Йомаш ауылында иһә ҡатыҡ тәмләшкәндә әйтелгән таҡмаҡтарҙы ла әйтеп ишеттерҙеләр. Миҫалға бер нисә таҡмаҡ өлгөһө:\nАрғы яҡтан килдеңме, Балдый апай, беҙгә бар\nБирге яҡтан килдеңме? Балаң артын йыуып бар,\nҠатыҡ тәмләшеүҙе белеп, Кейәүең менән ҡушлап бар,\nИшберҙенән килдеңме? Күстәнәсеңде алып бар.\nҮҙ-ара шулай йөрөшөп, Һинең ситегең бармы әле,\nТатыу йәшәйек әле. Алъяпҡысың бармы әле?\nБорондан ҡалған йола бит, Ҡатыҡ тәмләшәбеҙ тиҙәр,\nҠатыҡ тәмләйек әле. Ойотмосоң бармы әле?\nЯҙ көндәре матур була, Сәйеңде ҡуй, ашыңды һал,\nТөрлө сәскәләр атҡас. Ҡунаҡ һыйлайыҡ әле.\nҠатығыбыҙ тәмле була, Бер туҫтаҡ ҡатыҡ ҡойоп бир,\nҠуйы һөттән ойотҡас. Эсеп алайым әле (9).\nЭкспедицияла халыҡ медицинаһы буйынса ла күп кенә материал яҙып алынды. Райондың һәр ауылында тиерлек ҡулы, тыны, име килешкән имселәр, кендек әбейҙәре осраны. Әлбиттә, улар үҙҙәренең дауалау серҙәрен беренсе күргән кешегә һөйләп бармайҙар, ярамай, ҡулдың, тындың шифаһы китә, тиҙәр. Быуындан-быуынға күсә килеүсе һәләтте улар үҙҙәре ышанған кешегә генә ҡалдыра. Йылым ауылында беҙгә йылан арбау серҙәрен белеүсе лә осраны, тик һәләтенең серен беҙгә асманы, кешегә һөйләргә ярамай, арбауҙың ҡото китә, тип аңлатты.\n«Тел-теш ҡырҡыу», «Баш ҡағыу», «Ҡот ҡойоу», күҙгә арпа сыҡҡанда дауалау ысулдары яҙып алынды. Мәҫәлән, «Тел-теш ҡырҡыу»ға килгәндә, «тышҡы ишектең башынан тупһаға тиклем үлсәп еп алына. Шул епте, уҡынып, илле бер төйөн төйнәйһең. Шул төйнәлгән епте ҡайсы менән ҡырҡҡылайһың. Ҡырҡҡан ваҡытта берәү:\nНи ҡырҡаһың? – һорарға тейеш.\nТел-теш ҡырҡам, – тип яуап бирә ҡырҡыусы.\nЕпте ҡырҡҡылап бөткәс, шыптырға (мешок) төрөп, тупһа аҫтына йәки инеп килгән ҡапҡа аҫтына һалырға кәрәк. Кешенең тел-теше (ғәйбәт һүҙе) кешегә уҙмай, шунда эләгеп ҡалыр» (4).\nКешенең күҙенә арпа сыҡһа:\nАрпа мәлек, ни мәлек,\nКүҙемә сыҡҡан төймәлек.\nЕлдән килһәң, елгә кит,\nЕндән килһәң, ендән кит, –\nтип әйтәһең дә, өс арпаның берәүен алып төртөп, арпаны ҡояш байышына, икенсе арпа менән төртөп, ҡояш балҡышына, өсөнсө арпа менән төртөп көньяҡҡа ташлайһың икән. «Арпаны беленгән ыңғайына ғына өшкөрөргә кәрәк, аҙһа, ярылмайынса ҡуймай ул», тип иҫкәртте информант (8).\nБуранбай ауылында халыҡ ветеринарияһы буйынса ла мәғлүмәт, малды төрткө ауырыуынан (сибирская язва) ҡотолдороу ысулы яҙып алынды: «Яҙ сыҡты ниһә, малға ауырыу төшә, мал ята ла үлә, ята ла үлә. Әсәйҙәр беҙгә: «Йә, балалар, төрткө ҡыуырға кәрәк», – тиҙәр ине. Беҙ, балалар, бөтәбеҙ бергә йыйылып, ауылдың бер осонан икенсе осона, ҡулға нимә эләгә шуны тотоп, ҡысҡырышып, тауыш сығарып, юлда осраған бар нәмәне һуғып, шарт та шорт тауыш сығарып, урам буйлап сығып китәбеҙ. Ауылдың осона барып еткәнсе, ҡулға нәмә генә йыйылмай ине: һоҫҡо, күнәк, сипсыҡ, әллә нимәләр. Ауылдың осона еткәс, ҡулға килеп эләккән нәмәләрҙе бәреп ебәрәбеҙ. Үҙебеҙсә «Мәсекәй әбей»ҙе шулай туҡмай, ҡыуабыҙ инде. Төн сыҡҡансы йөрөп, тотоп килгән нәмәләрҙе ауыл осонда ҡалдырып, ҡайта ла киләбеҙ. Иртән торғас әсәйҙәр, беҙҙе әрләй-әрләй, һәр береһе үҙенең әйберен шунан барып ала инде» (1).\nШулай итеп, Баймаҡ районына сәфәребеҙ уңышлы булды, тип уйларға ерлек бар. Беҙ үҙ маҡсатыбыҙға ирештек, халыҡтың хәтерен яңыртып, башҡорт халыҡ ижадының матур өлгөләрен яҙып алдыҡ. Экспедицияла, ҡайһы бер ауылдарҙа музейҙа урын биләрлек экспонаттар барлығын белдереп, беҙҙән, уны ла йыймайһығыҙмы, тип һораусылар булды. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул әйберҙәрҙе алып китә алманыҡ, сөнки беҙ ауыл араларында бары тик изге күңелле кешеләрҙең бар һәм күп булыуҙарына ышанып, «Хызыр-Илъяс юлдаш бул», тип, үҙ йүнебеҙҙе үҙебеҙ күреп йөрөйбөҙ. Баймаҡ районында ла хәлебеҙҙе аңлап, ярҙам ҡулы һуҙыусы ағай-апайҙар күп булды. Техника менән ярҙам итеүсе Ярат ауыл биләмәһе рәйесе Әхмәтов Фуат Абдулхай улына, уның тормош иптәше, беҙҙе экспедиция буйына ҡурсалап, тәмле аш-һыуын, йылы сәйҙәрен әҙерләп көтөп тороусы, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Люция Авзал ҡыҙына, Йомаш ауыл биләмәһе рәйесе Байегетов Мәжит Мөхәммәт улына, Ишберҙе ауыл совета биләмәһе рәйесе Вәлишин Мансур Салават улына, Гайсина Мөнирә Әхмәтсафа ҡыҙына, Таулыҡай ауыл советы биләмәһенән Сәғәҙәтов Рамазан Ибраһим улына һәм ингән һәр өйҙә беҙҙең менән ихлас күңелдән әңгәмәләшкән оло быуын вәкилдәренә рәхмәтебеҙҙе еткерәбеҙ.\n1) Ғөбәйҙуллина Зәйнәп Сәлих ҡыҙы, 1936 йылғы, 6 класс белемле, 1 бала әсәһе, Буранбай ауылы.\n2) Заманова Фәниә Лотфрахман ҡыҙы, 1928 йылғы, 4 класс белемле, 10 бала әсәһе, төрлө эштәрҙә эшләгән, Ғүмәр ауылы.\n3) Имелбаева Маһинур Дауыт ҡыҙы, 1930 йылғы, 4 класс белемле, 7 бала әсәһе, колхозда эшләгән, Таулыҡай ауылы.\n4) Йосопова Нәғимә Бәғәҙәт ҡыҙы, 1958 йылғы, 3 бала әсәһе, клубта йыйыштырыусы булып эшләй, Ярат ауылы.\n5) Истәкова Мәрхәбә Сәғит ҡыҙы, 1934 йылғы, 7 класс белемле, 5 бала әсәһе, колхозда эшләгән, Йәрмөхәмәт ауылы.\n6) Йәндәүләтова Мәзүмә Лоҡман ҡыҙы, 1936 йылғы, белеме юҡ, 1 бала, һауынсы булып эшләгән, Ғүмәр ауылы.\n7) Кейекбирҙина Фирҙәүес Зекерейә ҡыҙы, 1939 йылғы, 7 класс белемле, 7 бала әсәһе, мәктәптә йыйыштырыусы булып эшләй, Йылым ауылы.\n8) Ҡыуатова Ғәйниә Әхмәҙиә ҡыҙы, 1927 йылғы, 5 класс белемле, Сыңғыҙ ауылы.\n9) Райманова Гөлсира Әбүзәр ҡыҙы, 1936 йылғы, 7 класс белемле, 3 бала әсәһе, колхозда эшләгән, Йомаш ауылы.\n10) Сәғәҙәтова Фәрзәнә Әхмәҙиә ҡыҙы, 1938 йылғы, 7 лкасс белемле, 8 бала, колхозда эшләгән, Түбәнге Таулыҡай ауылы.\n11) Сәйетбатталова Мөслимә Әхмәт ҡыҙы, 1927 йылғы, 5 класс белемле, 7 бала әсәһе, колхозда эшләгән, Ишберҙе ауылы.\n12) Сәлимханова Хәтифә Сабирйән ҡыҙы, 1929 йылғы, 3 класс белемле, колхозда эшләгән, Йәрмөхәмәт ауылы.\n13) Уйылданова Мәрзиә Ҡотлогилде ҡыҙы, 1929 йылғы, 5 класс белемле, 8 бала әсәһе, колхозда эшләгән, һуңынан мәктәптә йыйыштырыусы булып эшләгән, Ярат ауылы.


ДОНЪЯ ЯҢЫЛЫҠТАРЫ - 28.02.2017\nРәсәйҙең Кант хәрби авиабазаһы Ҡырғыҙстан өсөн кәрәк булғанса эшләйәсәк. Был турала бөгөн Владимир Путин Ҡырғыҙстан етәксеһе Алмазбәк Атамбаев менән осрашыуҙа белдерҙе. Республика үҙенең ҡораллы көстәрен нығыттым тип тулы ышаныс менән әйткән осраҡта, беҙҙең ил үҙенең аваиабазаһын шул уҡ көндө аласаҡ, тине Рәсәй башлығы. Хәрби база 21-се быуат башында Ҡырғыҙстандың террорсылар һөжүменән зыян күргәндән һуң асылғайны.\nҺиндостан штаттарының береһендә күперҙән автобус ҡолап төшкән. Юл-транспорт фажиғәһендә кәмендә 11 кешенең ғүмере өҙөлгән, тағы ла дүрт тиҫтә самаһы пассажир төрлө тән йәрәхәттәре алған. Ҡазаға тарыусыларҙы салондан сығарыу өсөн ҡотҡарыусыларға махсус ҡорамалдар ҡулланырға тура килгән. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, аварияға автобус водителенең руль артында йоҡлап китеүе сәбәпсе булған.\nБөгөн иртән Әрмәнстандың Сюникс өлкәһендә магнитудаһы 5 балға еткән ер тетрәгән. Был турала илдең Ғәҙәттән тыш хәл министрлығы белдерә. Ведомство мәғлүмәттәре буйынса, ер тетрәүен шулай уҡ эргә-тирәләге төбәктәрҙә йәшәүселәр ҙә һиҙгән. Бәхеткә күрә, һәләк булыусылар һәм емереклектәр тураһында хәбәр ителмәй. Һуңғы тапҡыр Әрмәнстанда көслө тәбиғәт ғәрәсәте 29 йыл элек теркәлгәйне. Ул ваҡытта Спитак ҡалаһы һәм 300-ләп ауыл юҡҡа сыҡты, 25 мең самаһы кешенең ғүмере өҙөлдө.\nКалифорнияла ике моторлы еңел самолет торлаҡ йорт өҫтөнә ҡолап төшкән. Был ваҡытта һауа судноһы пассажирҙары "Disneyland" күңел асыу паркынан ҡайтып килгән булған. Бинаға килеп һуғылғандан һуң көслө янғын сыға. Һәләкәттә кәмендә 4 кеше үлемесле яра алған. Ике үҫмер дауаханаға оҙатылған. Йортта йәшәүселәрҙең береһенә медицина ярҙамы талап ителгән.\n«Водник» һәм «Байкал-Энергия» командалары баш тренерҙары икешәр йыл ярымға дисквалифиция алды. Рәсәйҙең туплы хоккей федерацияһы бөгөн шундай ҡарар ҡабул итте. Ҡаты язаға улар ике көн элек Архангельскиҙа уҙған уйын һөҙөмтәһе буйынса тарттырылды. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, яҡтар араһындағы осрашыу ҡунаҡтар файҙаһына 11:9 иҫәбенә тамамланды. Әммә был осрашыуҙа барлыҡ туптарҙы ла хоккейсылар үҙ ҡапҡаларына индергән. Шулай итеп һәр команда плей-оффтың тәүге этабында ғәмәлдәге Рәсәй чемпиондарына ҡаршы уйнауҙан ҡасырға теләгән.