Фән ун йыллығында – яңы мөмкинлектәр\n12 Май , 20:15\nБашҡортостандың юғары уҡыу йорттары – “Студент стартабы” Бөтә Рәсәй конкурсы финалында!\nӨфө дәүләт нефть техник университеты һәм уның филиалдары, Өфө дәүләт авиация техник университеты, Башҡортостан дәүләт медицина университеты, Башҡорт дәүләт университеты, шулай уҡ был университеттың Сибай һәм Стәрлетамаҡ филиалдары “Студент стартабы” Бөтә Рәсәй конкурсы финалына үтте.\nФиналға сыҡҡан ғаризалар һаны буйынса ӨДНТУ алдынғылыҡта килә. Юғары уҡыу йорто бөтә университеттар араһында Рәсәйҙә өсөнсө урын алды. Студенттарҙы 62 проекттың 27-һе буйынса әҙерләгәндәр.\nӨДНТУ-ның трансфер технологиялары идаралығы начальнигы Сергей Гладких һүҙҙәренә ҡарағанда, студенттар менән алып барылған эш бик тә кәрәкле һәм мөһим, айырыуса илдең иҡтисады импортҡа алмаш булдырыуға йүнәлтелгәндә.\n“Был бигерәк тә әлеге халыҡ-ара хәлдә һәм Владимир Путин Рәсәйҙә фән ун йыллығын иғлан иткәндә көнүҙәк булып тора. Студент-эшҡыуарҙар ил алдында торған саҡырыуҙарға яуап бирер тип ышанабыҙ ”, – ти С. Гладких.\nРәсәйҙә 2022 - 2031 йылдарҙы Владимир Путин фән һәм технологиялар ун йыллығы тип иғлан итте. Маҡсат – һәләтле йәштәрҙе тикшеренеү өлкәһенә ылыҡтырыу, йәмәғәт, ил үҫешенең бурыстарын үтәү.\nДәүләт йәштәргә таяна, уларға ярҙам программаларын индерә, үҫеш мөмкинлектәрен аса. Һуңғы йылдарҙа илдә фән мәнфәғәтендә күп нәмә эшләнде: инженер мәктәптәре, кванториумдар, “Сириус” филиалдары асыла, яңы кампустар барлыҡҡа килә, студенттарға бюджет урындары арта һ.б.\nРәсәй көслө ғалимдары, заманса асыштар менән танылған. Был традиция дауам итергә тейеш. Ә ҡеүәтле фәнни-техник үҫеш иҡтисади именлек өсөн мөһим шарт булып тора.


Республика етәкселеге төп дини конфессиялар эшмәкәрлеген әүҙемләштерергә саҡыра\nдүшәмбе, 25 сентябрь 2017, Казан вакыты 16:11\nБөгөн Өфөлә “Волга Урал төбәгендә Ислам цивилизацияһы” тип аталған халыҡара симпозиум асылды.\nУнда Рәсәй, Төркиә, Һиндостан, Ҡытай, Мысырҙан килгән дин әһелдәре, ғалимдар исламға ҡағылышлы фәнни тикшеренеүҙәр, исламдың ижтимағи-мәҙәни әһәмиәте, мосолман диненең үҙенсәлектәре тураһында һүҙ алып бара. Тантана “Ләлә” мәсетендә үткәрелә.\nИлдә милләт һәм конфессияара татыулыҡты нығытыу, халыҡты радикаль ҡарашлы фанатиктар һәм төрлө диструктив секталар йоғонтоһонан һаҡлап ҡалыуҙа ислам диненең дә өлөшө ҙур. Баш мөфтөй Тәлғәт Тажетдин әйтеүенсә, мосолмандар илдең ҡеүәтен арттырыуға ҙур өлөшө индерә. Выждан азатлығы төшөнсәләре рәсәйҙә тулыһынса тормошҡа ашырыла.\nБыл ил мосолмандарының эшмәкәрлегендә асыҡ сағыла, ти конференцияға саҡырылған сит ил ҡунаҡтары. Төркиә илселегенең дин эштәре атташеһы Бекир Герек әфәнде әйтеүенсә ислам дине Рәсәйҙә ныҡлы үҫеш юлында. Башҡортостанда төп дини конфессияларға, халыҡҡа рухи иғтыяждарын кәнәғәтләндереүгә тейешле шарттар тыуҙырыу йәһәтенән республика етәкселеге яғынан киләсәктә лә даими ярҙам күрһәтеләсәк.\nХөкүмәт премьер-министры был турала республиканың дини үҙәктәре етәкселәре менән осрашыуҙа белдерҙе. Осрашыуҙа халыҡты рухи-әхләки тәрбиәләүҙә төп дини конфессиялар эшмәкәрлеген әүҙемләштереү кәрәклеге билдәләнде.


Күбәләк Тарихы береһе булып тора. иң яҡшы мобиль интернет слот матур тәбиғәт темаһы һәм уның ижад емешенә нигеҙләнеп уйын. Был уйын., барлыҡ матур сәскә һәм күбәләк төҫлө. Биш уйында барабандан һәм сороки betways эшләргә, һеҙгә ярҙам итер өсөн еңеү символы комбо. Мистик фонында билдәләнгән барабан йылға, тауҙар уратҡан., үлән һәм ағас. Миләүшә төҫөндәге сағыу йондоҙҙар менән бутаған бик привлекательно төнгө күк аҫтында ағас менән һөйкөмлө күренгән. Ябай ғына музыка яңғырай фоновый режимында даими яңғырай покрывается медитация арбала.. Был уйын от ставкалағы башланы £сиктәрендә 400 0,20 максимум һәм арҡа ҡуйып фунт.\nБыл мөғжизәле тематик иң яҡшы мобиль интернет слот башҡа уйындарҙа ла кем булып эшләүенә, нисек netent. Ярҙам өсөн күңел менән популяр уйын казино онлайн исеме, шулай уҡ уйынсыларға ярҙам иткән аҡса отҡан. Был тармағында бай тәжрибә менән килгән ике тиҫтәгә яҡын улар, яһанылар, улар сәнғәт оҫталары уйын.\nБыл символы булған төҫлө. иң яҡшы мобиль интернет слот уйын, эшләй торған барабанды күренә таң ҡалдырҙы. Ҡыҙыл була, алһыу сәскәләр һәм сағыу миләүшә менән бергә күбәләй светящ, улар түләүҙең иң юғары награда-һеҙҙең ставкалары 60x. Сәскә символы-һәр 40Х, биш һыҙат барлыҡҡа әүҙем символы.. Һеҙ шулай уҡ валет тузом картаһы күрергә мөмкин тиклем символы булып игральный. Сәскә тағы ике символы булып, һеҙҙең ярҙам менән еңеү яуланы функциялы бонусный. Сәскә таждарына төҫ менән тағы ла бер төҫтә булыуы һәм уларҙың күплек лаванда.\nҠырағай Символы: Сәскә таждарына үҙ эсенә бөтә тәбиғәт менән уны төрлө төҫтәге ҡырағай һәм төп символы скаттер. Комбинация яһау, уның барлыҡҡа килеүе һәм киңәйтергә ярҙам итәсәк һезгә барлыҡ барабан.\nScatter Символы: Был сәскә лаванда скэттер символы булып тора. иң яҡшы мобиль интернет слот уйын. Тышҡы күренеше менән был өс йәки унан күберәк символдар, бәлки, һеҙ еңеү яулаған биш-ете әйләнеп бушлай. Ваҡытында был спину, кокон символы ғына барлыҡҡа һеҙҙе көтә. Һезгә светящ был эҙләргә тейеш була тора шул, ул иң барабан әйләнгән күбәләктәр оса һәм һулдан. Бөтә раунд аҙағына тиклем улар ҡала липкий, выигрыш һәм уларҙың комбинацияһы юл бирәсәк һезгә түләргә.\nТемалар графика һәм тылсымлы буяу менән, был иң яҡшы мобиль интернет слот төрлө уйындар тәҡдим мөмкинлеге, бәлки, һеҙ еңеү менән.\nJackpot Total £188104.37\nJackpot Total £87263.79\nJackpot Total £39221.11\nJackpot Total £15353.66\nJackpot Total £10867.25\nJackpot Total £9561.52\nJackpot Total £9177.68


Диктант яҙҙыҡ ултырып\n28 Апрель 2020, 13:05\nХәйбулла районы Подольск ауылынан Гүзәлиә Дәүләтбирҙина беҙгә хат яҙып шәп фотолар ебәргән. Юлиә Прозорова яҙған диктанты менән селфи ла эшләгән.\nБашҡорт теле йылы сиктәрендә республикабыҙҙа бөгөн тағы бик ҙур һәм мәртәбәле сара булып үтте! Бер аҙна дауамында сайтта теркәлеп,үеҙбеҙгә шәхси кабинеттар булдырҙыҡ.Бөтә республика менән башҡорт телендәге онлайн диктант яҙыуға мәктәбебеҙ, ауыл халҡы менән беҙ ҙә дәррәү ҡушылдыҡ!\nЫсынлап та 25 апрель көнө иртәһе бигерәк тә матур булды. Иртән иртүк йылмайып ҡояш уятты.Тәмле сәйҙәр эсеп алғандан һуң,ҡағыҙ ,ручкаларыбыҙҙы әҙерләп телевизорҙарҙы үҙебеҙҙең яратҡан Башҡорт юлдаш каналына көйләп тә ебәрҙек !Бына беҙҙең алда таныш ағай,апайҙар !Яратҡан алып барыусылар беҙҙе ихлас йылмайып сәләмләнеләр .Яшы кәйеф менән диктант яҙырға ултырҙыҡ. Мәктәбебеҙ уҡыусылары һәм уҡытыусылары был сараға үҙ өлөшөбөҙҙө берҙәй индерҙек .Диктант яҙыуҙа айырыуса 5,6,8,9 синыф уҡыусылары әүҙемлек күрһәтһә,ауылдаштарыбыҙ Люциә апай менән Рәис ағай Рәхмәтовтар,Гүзәл апай Рамазанова, Роза апай Торомтаева,Рәйлә апай Галеева,Рәмилә апай Ишемова,Әлфирә апай Ильясова ла ҙур теләк менән ҡатнаштылар. Ә Сәлимә Әпсәләмова , Динә Хәсәнова һәм Светлана Сөләймәновалар ғаиләләре менән бергәләшеп ултырып яҙҙылар. Теркәлеүселәр һаны иртәнге иҫәпләүҙәргә ҡарағанда 50 кеше булһа,аҙаҡтан һандар артып 60 яҡынайҙы.\nБөгөнгө көн барыбыҙға ла күтәренке кәйеф бүләк итте.\nХәйбулла районы Подольск ауылы


Халыҡ хәтере мәңгелек\n26 Февраль 2011, 16:28\nБөрйән районы үҙәге Иҫке Собханғол ауылындағы тау битендә ерләнгән өс шәхестең – Мәжит Малбаев, Абдулла Ғәзизов һәм Сәхиулла Дашкиндың ҡәберҙәренә мәрмәр таҡтаташ ҡуйып, ағастар ултыртып, уларҙың яҡты рухына ҡөрьән аяттары уҡытып, сәскәләр һалынды.\nАтайым Абдулла Сәләхетдин улы Ғәзизов 1914 йылда Ишембай районының Тирмәнйылға ауылында тыуған. 1939 йылда әрме хеҙмәтенән ҡайтҡас, Ишембай ҡала эске эштәр бүлегенә милиционер булып эшкә ингән. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, уны Өфөгә саҡыртып алып, Бөрйән районына эшкә ебәрәләр. Уның менән беҙ ҙә Иҫке Собханғолға күсеп килдек. Тик, үкенескә күрә, атайым яуыз кешеләр тарафынан үлтерелә – һуғыштан ҡасып йөрөгән бандиттар ҡулынан һәләк була. Яҡын кешебеҙҙе юғалтҡас, беҙ ҡабат Ишембайға ҡайтып төпләндек. Хәҙер миңә 77 йәш. Атайымдың ҡәберенә йыл да барырға тырышам.\nЭлек әлеге ҡаһармандар хаҡындағы хәтер «Слава борцам за счастье людей» тигән яҙыулы стела менән мәңгеләштерелгәйне. Әле, алтмыш туғыҙ йылдан һуң, шәхестәргә мәрмәр таҡтаташ та ҡуйылды. Сараны ойоштороусы Бөрйән районы хакимиәте башлығы И. Зариповҡа, район ветерандары советы рәйесе Р. Баязитовҡа, барлыҡ ярҙам ҡулы һуҙыусыларға, ҡатнашыусыларға сикһеҙ рәхмәтемде белдерәм.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - АНТ БИРЕҮ - ИМАН КИЛТЕРЕҮ - 2018 - Мәҡәләләр\nАНТ БИРЕҮ - ИМАН КИЛТЕРЕҮ\n"Рәсәй Федерацияһы Президенты вәкәләтен башҡарғанда, кеше һәм граждан хоҡуҡтарын һәм иркен ихтирам итергә һәм һаҡларға, РФ Конституцияһын үтәргә һәм яҡларға, дәүләт суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон, именлеген һәм бөтөнлөгөн һаҡларға, халыҡҡа тоғро хеҙмәт итергә ант бирәм".\nТәсбих мунсаҡтарына торошло ошо 33 һүҙ үткән аҙнала РФ Президенты вазифаһын башҡара башлау тантанаһында Владимир Путин тарафынан әйтелде. Ант һүҙе ҡыҫҡа, ләкин тос: тамырҙа типкән йөрәк ипкене, керешенән тартылған уҡ һымаҡ. Халыҡ-ара сәйәси аренала дуҫ һәм дошман даирәләрҙең төп иғтибар үҙәгендә ҡалып килгән Владимир Путин донъяның көслө һәм абруйлы лидеры булып танылды. Эйе, Рәсәйҙең бойондороҡһоҙ сәйәсәткә йүнәлеше, ҡасандыр ҡаҡшауға дусар булған бөйөк держава байрағын ҡабаттан күтәреп сығыуы күптәргә оҡшап етмәне: ҡыҫымға алыуҙар саманан ашты, әҙәп онотолдо. Был һынауҙарға ҡаршы тороу, үҙ йөҙөн һаҡлап ҡалыу, Феникс ҡошолай яңынан бейеклектәргә күтәрелеү өсөн Рәсәйгә эстән берҙәм һәм ҡеүәтле булыу фарыз. Ант биреү тантанаһындағы сығышында РФ Президенты В.Путин көн тәртибенә сығарған төп тезистар тап ана шул хаҡта ине лә. Иң мөһиме бөгөн - эске үҫеш мәсьәләләре: халыҡтын тормош сифатын яҡшыртыу, кеше именлеге һәм сәләмәтлеге, демография, власть кимәлдәренең асыҡлығы, эшмәкәрлек һәм эшҡыуарлыҡ ирке, ғаилә һәм сабыйҙар хәстәрлектәре, уңышҡа ихтыяр. Эйе, халыҡ та шуны теләй: илебеҙҙә социаль ғәҙеллек урынлашһын, хеҙмәт кешеһе лайыҡлы эш хаҡы алһын, пенсия мәсьәләләре хәл ителһен, коррупцияға ҡаршы эҙмә-эҙлекле көрәш алып барылһын.\nАнт итеү - иман килтереүгә бәрәбәр. В.Путиндың ант биреүен илебеҙ халҡы ғына түгел, бар донъя күҙәтте. Ғаләм алдында бирелгән ант һүҙҙәренең һөҙөмтәһенә бик тә ышанғы килә. Ил ҡеүәтен арттырыуға, ябай кеше мәнфәғәтенә йөҙ боролор, ниһайәт, тип тағы бер ышанайыҡ әле, йәмәғәт. Тормош яҡшырһын, сабыйҙар күберәк тыуһын, ишәйәйек, тамырҙарыбыҙҙы нығытайыҡ; үҙ көнөбөҙҙө үҙебеҙ күрәйек, ситтән көтөп ятмайыҡ. Үҙ ризығыбыҙҙы, үҙ тауарыбыҙҙы үҙебеҙ етештерәйек. Шул саҡ эшебеҙ ҙә, ашыбыҙ ҙа, аҡсабыҙ ҙа булыр. Дөрөҫ, ил Президентының Хөкүмәт рәйесе итеп ҡабаттан Д.Медведевты тәғәйенләүе халыҡ араһында, шулай уҡ Дәүләт Думаһының коммунистар һәм "Ғәҙел Рәсәй"ҙәр фракцияһында бер ни тиклем ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы. Ләкин был фактты эксперттар бөгөнгө ҡатмарлы тышҡы сәйәсәт торошо менән аңлата. Башҡортса әйткәндә, кисеүҙә аттарҙы алыштырмайҙар, тик бына аттары... Ә шулай ҙа төшөнкөлөккә бирелмәйек: дилбегә бит Президент ҡулында!\nЯҙылған: 15.05.18 | Ҡаралған: 297


Ер шарында Бөтә донъя яман шешкә ҡаршы көрәшеү көнө билдәләнде | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nЕр шарында Бөтә донъя яман шешкә ҡаршы көрәшеү көнө билдәләнде\n06 февраля 2017 — 16:30 ГТРК «Башкортостан»\nБыл датаны билдәләүҙең маҡсаты – онкология сирҙәре тураһында мәғлүмәт биреү һәм был ҡурҡыныс ауырыу хәүефе тураһында иҫкәртеү. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында онкология сирҙәре исемлегендә һөт биҙҙәре яман шеше беренсе урында. Ул иң аҙғын ауырыуҙар иҫәбендә. Рәсәйҙә йыл һайын 45 меңгә яҡын ҡатын-ҡыҙға мәкерле диагноз ҡуйыла. Башҡортостанда иһә йыл һайын бер меңгә яҡын гүзәл затта күкрәк яман шеше асыҡлана. Был ауырыуыға килтереүсе сәбәптәр бихисап. Хәҙерге мәшәҡәтле тормошта ғәҙәти ығы-зығы, хафаланыу ҙа сиргә юл яра. Ауырыуҙарҙың 10-20 процентына генетик факторҙар сәбәпсе. Һимереү, бауыр сирҙәре, ҡан быҫымы ауырыуы, шәкәр диабеты ла сиргә юл аса. Уларҙың береһен генә лә үҙегеҙгә ҡағылышлы тип тапһағыҙ, кисектермәйенсә, маммологка күренеү кәрәк. Ун осраҡтың туғыҙында яман шеште дауаларға мөмкин. Тик бының өсөн уны ваҡытында асыҡлау мөһим. Онкология сирҙәрен тулыһынса иҫкәртеү мөмкин түгел. Әммә уның хәүефен кәметеү юлдары бар: зарарлы ғәҙәттәрҙән баш тартыу, дөрөҫ туҡланыу, ваҡытында ял итеү , табиптарға даими күренеү.


Башҡортостанда Ағиҙел йылғаһына 26 мең киң маңлай балығы селбәрәһе ебәрелде // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда Ағиҙел йылғаһына 26 мең киң маңлай балығы селбәрәһе ебәрелде\n8:30, 24 октября 2017 Иҡтисад\nФото: Лилиә Нуретдинова\nӨФӨ, 2017 йыл, 24 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.\nБашҡортостанда Ағиҙел йылғаһына республиканың Экология министрлығы Һарытау балыҡсылыҡ хужалығынан һатып алған 26 мең киң маңлай (толстолобик) балығы селбәрәһе ебәрелде. Кушнаренко районындағы сара ағымдағы йылда һыу объекттарын балыҡтар менән яһалма байытыу программаһында һуңғыһы булды. Алдан селбәрәләрҙе Бөрө, Благовещен янында, Краснокама районында ебәрҙеләр. Һыу объекттары бөтәһе 100 меңдән ашыу уҡбалыҡ, һаҙан һәм киң маңлай селбәрәһе менән байытылды.\n«Селбәрәләрҙе һыуға ебәреү урындарын алмаштырырға кәрәк, сөнки бында бәләкәй балыҡтарҙы ашаусы йыртҡыс балыҡтар йөрөй башлай. Был партия киң маңлайҙарҙың иҫән ҡалыу мөмкинлеге – 30 процент», — тип һөйләне «Балыҡсылыҡ һәм һыу биологик ресурстарын һаҡлау буйынса баш бассейн идаралығы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһының Кама-Урал филиалы әйҙәүсе инженер-экологы Азат Закиров.\n2018 йылда Дим, Йүрүҙән, Әй йылғаларына балыҡ ебәреү күҙаллана. Был сәнәғәттең һыу биоресурстарына килтергән зыянын ҡаплау өсөн эшләнелә, тип аңлаттылар ведомствола.\nТеги: балыҡтар менән байытыу, селбәрәләр, биоресурстар


Башҡортостан балаларына Петербур юғары уҡыу йорттарында махсус урындар бүленә\nБашҡортостан мәғәриф министрлығы республика балаларына Петербур юғары уҡыу йорттарында 34 махсус урын бүлә. Был турала республика мәғариф министрлығының юғары белем биреү бүлегенән Марат Абдуллин беҙгә белдерҙе.\nМарат әфәнде, был программа нисек ғәмәлгә ашырыласаҡ?\nБыйыл апрель айындағы республика президенты Рөстәм Хәмитовтың ҡарарына ярашлы, Республика мәғәриф министрлығы Петербурҙағы биш университет менән килешеүҙәр төҙөнө. Шул килешеүҙәргә ярашлы республикаға утыҙҙан артыҡ урын бүленде. Балалар шул урындарға асыҡ конкурс нигеҙендә, йәғни теләгәндәр милләтенә-диненә ҡарамайынса, ғаризалар яҙып дәғүә итә ала. Конкурс дүртенсе июлдә башланды һәм документтарҙы ҡабул итеү ун өсөнсө июлгә тиклем дауам итәсәк. Һуңынан кешенең күплегенә һәм берҙәм дәүләт имтиханы балдарына ҡарап 18-се июль махсус әңгәмә үткәрәсәкбеҙ. Шулай итеп берҙәм дәүләт имтиханынан иң күп бал йыйыған һәм башҡа уңыштары булған балаларҙы махсус юллама биреп уҡырға ебәрәсәкбеҙ.\nБеренсенән БДИ-ға ҡарайһығыҙ, һуңынан әңгәмә була инде?\nИң беренсе БДИ-ға ҡарайбыҙ, сөнки яңы ҡанундар буйынса юғары уҡыу йорттары уның буйынса ғына ҡабул итә.\nБөгөнгө көнгә тиклем күпме бала ғариза бирҙе?\nЯҡынса 20 бала, сөнки беҙ ғаризаларҙы ҡабул итә башлауға бер генә көн. Документтарҙы йыя башланыҡ һәм балалар яңы ишетеп килә башланы.\nНиндәй университеттар менән килешеү төҙөлгән?\nПетербур дәүләт университеты, Петербур урман хужалығы университеты, Герцен исемендәге Рәсәй педагогия университеты, шулай уҡ иҡтисад һәм идара итеү университеты һәм Петербур политехнология университеты – барыһы бергә биш университет.\nРеспубликаға ниндәй өлкәләрҙә белгестәр кәрәк?\nЮриспруденция һәм медицинанан тыш, башҡа бар өлкәләрҙән дә кәрәк, урман хужалығынан башлап тарих фәндәренә, химия, физика фәндәренә тиклем.\nҺеҙ ул балалар менән килешеү төҙөйһегеҙме?\nӘлбиттә килешеү төҙөлә. Мотлаҡ рәүештә биш йыл уҡығандан һуң йәштәр республикаға ҡайтып өс йыл эшләргә тейеш, мәҫәлән үҙҙәренең райондарында, ауылдарында йәки ҡалала.\nУлар ниндәй эштә эшләйәсәктәрен алдан беләләрме?\nУныһы биш йылдан һуң хәл ителәсәк. Министрлыҡ менән килешеү төҙөлгәс, ҡайтыуҙарына эш әҙер булыр, тип уйлайым. Уларҙы беҙ республикаға файҙа булһын тип ебәрәбеҙ.\nҠайтырға теләмәгән балаларға нимә була?\nӘйтеүемсә, балаларҙы һайлағанда икенсе этапта әңгәмә буласаҡ, унда балалар менән аралашып, теләйме, теләмәйме икәнен күрәсәкбеҙ. Әммә килешеүҙә бының тураһында пункт юҡ, ҡайтыуҙары тәҡьдим рәүешендә буласаҡ. Конкурс әлеге ваҡытта асыҡ, унда барыһы ла ҡатнаша ала. Унда ҡатнашыу өсөн бер генә шарт бар – балалар Башҡортостанда теркәлгән булырға тейеш. Министрлыҡтың сайтында бөтә мәғлүмәт тә бар: ниндәй урындар асылған, бөтә телефондар, элемтәләр.\nБыл сара республикаға нимә бирә?\nБашҡортостанға яңырыу һәм инновация өсөн белемле йәштәр кәрәк. Мәскәү, Петербур, шулай уҡ Ҡазан ҡалаларында белем биреү сифаты юғарыраҡ, шуға күрә хәлдән килгәнсә һәләтле балаларҙы унда ебәреп уҡытыу республика киләсәгенә яңы һулыш индерәсәк.


Әсә һәм бала һаулығы – ил байлығы\n7 Сентябрь 2019, 12:00\nУның хаҡында «ул шулай ине» тип һөйләргә тел әйләнмәй. Ғүмере буйы кешеләр һаулығы һағында тороп, бик күптәргә ярҙам иткән, журналыбыҙҙың яҡын дуҫы, авторы булған Рәлиҙә Муса ҡыҙының Мәңгелек йортҡа күсеүенә 7 cентябрҙә ҡырҡ көн тула. Уның ҡараңғы гүрҙәре яҡты булһын! Ожмах ишектәрен асып инһен! Яҡындарының һәм туғандарының ауыр ҡайғыһын уртаҡлашабыҙ. Хәтер тере булһа, кеше үлмәй. Рәлиҙә ханымдың 2010 йылда «Башҡортостан ҡыҙы»ның 8-се һанында баҫылған әңгәмәһе бөгөн дә актуаль. Ул ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙы үҙ һаулығына иғтибарлы булырға саҡыра. Һылтанма буйынса күсеп, уны тулыһынса уҡып сыға алаһығыҙ.\nРәлиҙә Шакирова – республика һаулыҡ һаҡлау министрының әсәлек һәм балалыҡ мәсьәләләре буйынса урынбаҫары ғына түгел, журналыбыҙҙа бирелгән мәҡәләләре аша йәш әсәйҙәргә бәпестәрен «үҫтерешеүсе»лә. Рәлиҙә Муса ҡыҙы менән бергә күп ғаиләләр сабыйҙарының тәүге теше сығыуға, беренсе һүҙҙәренә, тәпәй китеүенә ҡыуанды, уларҙы дөрөҫ ашатырға, ауырыуҙарҙан ҡурсаларға, хатта гимнастика яһатырға, хатта массаж эшләргә өйрәнде.\nБашҡортостандың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы һәм атҡаҙанған табибы Рәлиҙә Шакирова менән бөгөнгө әңгәмәбеҙ ҙә – әсә һәм бала һаулығы тураһында.\n– Рәлиҙә Мусаевна, бөгөн беҙҙә ҡуш усҡа һыйырлыҡ – бер ҡаҙаҡтан саҡ ҡына ауырыраҡ булып тыуған балаларҙы ла һаҡлап ҡалыуҙары билдәле...\n– Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының хәҙерге баһаламалары буйынса, йөклөлөктөң 22 аҙнаһында донъяға килгән 500 грамлыҡ бәпес йәшәүгә һәләтле тип иҫәпләнә. Яңы технологиялар ярҙамында республика тиабиптары үтә етлекмәй, бик түбән ауырлыҡта тыуған балаларҙы ла һаҡлап ҡалыу өсөн көрәшә. Әлегә бының өсөн бөтә ерҙә лә тейешле шарттар юҡ, сабыйҙар республика һәм баш ҡаланың неоноталь үҙәктәренә килтерелә.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙә яңы тыуған сабыйҙар өсөн реанимация комплекстары етешмәй. Донъяға килгән мең балаға улар дүртәү булырға тейеш. Бер реанимация комплексының кәмендә алты миллион һум тороуын, уның бер көн эшләүенең бюджетка 10 мең һумға төшөүен иҫәпләһәң, ниндәй ҙур суммалар талап ителеүен күҙ алдына килтереп була.\nТиҙҙән, Республика балалар клиник дауаханаһындағы неонаталь үҙәк үҙгәртеп ҡоролоп бөткәс, Ғ.Ғ.Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһында акушер-гинекология корпусы төҙөлгәс, был тәңгәлдә хәлдәр күпкә яҡшырыр, тип ышанабыҙ.\nШуныһын билдәләп үтергә кәрәк: Республика балалар клиник дауаханаһы туғыҙ йүнәлеш буйынса юғары технологиялар ҡулланыуға федераль лицензияға эйә. Был дауаханаға юғарыраҡ кимәлдәге медицина ярҙамына мохтаж балалар ебәрелә.\n– Әсә һаулығына ҡарап, халыҡ һаулығы хаҡында һүҙ йөрөтөргә була...\n– Бөгөнгө әсәләрҙең сәләмәтлеген бер һүҙ менән генә билдәләү дөрөҫ түгелдер. Бәпесләүсе әсәләрҙең 26 проценты ғына еңел бушана. Ҡалғандарының йөклөлөк осоро, бәпесләү мәле төрлө кимәлдәге ҡатмарлыҡтар менән уҙа. Ауырға ҡалғансы уҡ булған, дауаланмаған йоғошло, башҡа төрлө сирҙәр арҡаһында улар йыш ҡына сабыйын да, үҙен дә ҡурҡыныс аҫтына ҡуя.\nӘсә булырға тороусыларҙың 42 проценты аҙ аҙ ҡанлылыҡтан интегә. Әлбиттә, уларға тимер препараттары, витаминдар бушлай бирелә. Ләкин ҡатын-ҡыҙҙа аҙ ҡанлылыҡ ҡапыл ғына килеп сыҡмаған бит: йә ул унан күптән яфаланған, йә организмы йөклөлөктө күтәрергә әҙер булмаған. Был әлегә йәштәребеҙҙең бала табыу кеүек үтә яуаплы аҙымға махсус әҙерләнмәүе хаҡында һөйләй. Нәҫелеңде дауам итәһе затҡа ғүмер биреү өсөн физик яҡтан ғына түгел, күңел менән дә өлгөргән булыу шарт. Бала етлегеп, сәләмәт, дүрт һаны ла теүәл булһын өсөн ул яралырҙан күптән алда ата-әсәнең үҙ һаулығын һәр яҡлап тикшереүе, сирҙәрҙән арыныуы мөһим. Бынан тыш, нәҫелдән килеүсе ауырыуҙар күсмәһен тип, беҙ уларҙы медицина-генетика кабинеттарында консультатция алырға саҡырабыҙ.\nҒөмүмән, беҙ ҡыҙҙарҙы әсә булырға бәләкәйҙән үк әҙерләргә тейешбеҙ. Беҙ улар яҡшы уҡыһын,һәйбәт һөнәр алһын, бәхетле булһын, тип тырышабыҙ. Ләкин ҡатын-ҡыҙҙың иң ҙур бәхете лә, төп тәғәйенләнеше лә әсә булыу икәнен онотоп ебәрәбеҙ. Күп халыҡтарҙа изгеләрҙән-изге һаналған ғиффәтлелек – әле лә әхлаҡи төшөнсә генә түгел, тыуасаҡ балаңды, үҙеңде сирҙәрҙән ҡурсалау ул. Бөгөн ҡыҙҙарына шуны төшөндөрөп үҫтереүсе әсәләр күпме икән? Кешенең енси тормош менән йәшәмәгән ғүмер арауығы былай ҙа бик ҡыҫҡа. Тиҙ өлкәнәйергә тырышып, саффлыҡ менән иртә хушлашыуҙың касафаты – йоғошло сирҙәр, көтмәгән-теләмәгәндә буйға уҙыу, буйындағы баланы төшөрөү һәм түлһеҙлек. Әлбиттә, телевидение көнө-төнө әхлаҡһыҙлыҡ, бәйһеҙлекте тәкрарлағанда, балаларға сафлыҡ һаҡлауҙың кәрәклеген һеңдереү еңел түгелдер. Ләкин үҙенән һуң ҡаласаҡ тоҡомдоң сәләмәт булыуын теләгән ата-әсә бының ни тиклем мөһим икәнен аңлар. Һәм был тәрбиә ҡыҙ үҫтереүсе генә түгел, уллы ғаиләләрҙә лә бирелергә тейеш – бала һаулығы өсөн яуаплылыҡ ҡап урталай бүленә.\n– Ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙға ниндәй сирҙәрҙән айырыуса һаҡ булыу кәрәк, тип әйтер инегеҙ?\n– Гүзәл заттың һаулығы борон-борондан иң элек унда ҡатын-ҡыҙ ауырыуҙарының булыу-булмауы менән билдәләнгән – сәләмәт тоҡом ҡалдырыу башлыса шуға бәйле. 2009 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың гинекология сирҙәре менән ауырыуы кәмеүе ҡыуандыра. Шул уҡ ваҡытта яман шеш ауырыуҙары, бигерәк тә түш, аналыҡ көпшәһе яман шеше менән сирләүселәрҙең табипҡа ваҡытында мөрәжәғәт итмәүе хафаға һала. Ҡатын-ҡыҙҙың үҙ һаулығына мөнәсәбәте – уның шәхси эше генә түгел. Уға ғаиләһе, балалары күҙ төбәп тора. Шуға күрә бында бошмаҫлыҡ менән сиктәш артыҡ артыҡ тыныслыҡ бөтөнләй урынһыҙ.\n– Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп ҡатын-ҡыҙ, бигерәк тә ауылда йәшәгәне, үҙ сәләмәтлеген иң һуңғы сиратҡа ҡуя. Бәлки, һәр гүзәл заттың, эшләү-эшләмәүенә ҡарамаҫтан, йыл һайын мотлаҡ медицина тикшеренеүе үтеүен тәьмин итергәлер?\n– Беҙҙең министрлыҡ был турала ҡарар ҙа әҙерләгәйне. «Кешене мәжбүр итеү уның ихтыярын, хоҡуҡтарын сикләү булараҡ баһалана», - тип, республикабыҙҙың Юстиция министрлығы уны кире ҡаҡты. Ләкин был уйыбыҙҙы ситкә ҡуйманыҡ: бала табыу йәшендәге, йәғни 15 йәштән 50 йәшкә тиклемге бар ҡатын-ҡыҙҙы (улар беҙҙә 1 миллион 112 мең) медицина тикшерелеүенә йәлеп итеү юлдарын ҡарайбыҙ.\nӘ ауыл ҡатын-ҡыҙҙарына килгәндә, улар ҡалалағы әхирәттәренән, табип күҙлегенән сығып әйтһәк, отошлораҡ тәбиғәт шарттарында: саф һауа һулап, үҙҙәре етештергән. Зарарлы ҡушымталар һалынмаған ризыҡты ашап йәшәй. Ҙур һаулыҡ сығанағы булған мунса – ихаталарында ғына. Йорт-ҡурала эштәре тауыҡ сүпләһә лә бөтмәҫлек, уның ҡарауы, улар ҡала тормошоноң ҡаҡшатҡыс көсөргәнешенән азат, башлыса көндәрен дә үҙҙәре теләгәнсә ҡора. Тик шул донъяларын ҡалдырып, дауаханаға барыу күптәре өсөн оло мәшәҡәт. Байтағы эске ҡурҡыу арҡаһында сирҙәре хаҡында бер ни белмәүҙе яҡшыраҡ күрә. Ҡатын-ҡыҙ үҙ һаулығы өсөн яуаплылыҡты табипҡа ғына ҡайтарып ҡалдырмаһын ине. Сәләмәтлегебеҙгә һаҡсыл ҡарап, уны аҡыллы файҙаланыу – үҙебеҙҙең ҡулыбыҙҙа. Үҙеңдәге үҙгәрештәрҙе бер кеше лә түгел, иң тәүҙә үҙең тояһың. Берәй ерең ғәҙәти булмағанса сәнстеме, ауырттымы – бөтә эшеңде ташла, табипҡа йүгер.\nБеҙ, әсәләр, –бар ғүмеребеҙ дауамында яҡындарыбыҙға терәк булаһы заттар. Бының өсөн һау, көслө булыуыбыҙ мөһим.\nҒөмүмән, һаулыҡ һаҡлау – ваҡытында табипҡа барып, сиреңде һуҙмай дауалау ғына түгел, тотош бер ғилем.Уға сәләмәт туҡланыу ҙа, сәләмәт йәшәү рәүеше алып барыу ҙа, һаулыҡ буйынса белемеңде киңәйтеү һәм башҡалар инә. 24 сәғәттән торған тәүлектең һигеҙ сәғәтен эштә уҙғарабыҙ икән, ҡалған ун алтыһын үҙебеҙ теләгәнсә үткәрә алабыҙ. Тейешенсә – һигеҙ сәғәт йоҡлайбыҙмы? Буш ваҡыт булып ҡалған һигеҙ сәғәттең күпмеһендер сәләмәтлек өсөн бүлә алабыҙмы?\n– Рәлиҙә Мусаевна, журналыбыҙҙы алдырыусы ҡатын-ҡыҙҙарға тағы ниндәй теләктәрегеҙ бар икән?\n– Һуңғы мәлдә психологияла «ошонда һәм хәҙер» тигән һүҙбәйләнеш барлыҡҡа килде. Кеше иртәгәһе бәхетте көтөп йәшәй икән, ғүмер уҙғанында һиҙмәүе ихтимал. Әлбиттә, беҙ иртәгәбеҙ бәхетлерәк булһын тип тырышабыҙ – бөгөнөбөҙ менән шуға нигеҙ һалабыҙ. Тик әлеге минутта бөгөнөбөҙ ҡәҙерле, ҡабатланмаҫ. «Башҡортостан ҡыҙы» уҡыусыларының барыһының да тап бөгөн һау, бәхетле булыуын, сәләмәтлектәрен ҡайғыртыуҙары иртәгәгә ҡалдырмауын теләйем. Балаларыбыҙҙың үҙ һаулығына ҡарашы ла беҙҙең беҙҙең ниндәй өлгө күрһәтеүебеҙҙән тороуон онотмаһаҡ ине.\nАльмира КИРӘЕВА әңгәмәләште.\nМихаил ПОСТНОВ фотоһы.


Башҡортостан вәкилдәре ат сабышы буйынса дөйөм команда беренселегендә Ырымбурҙа үткән Бөтә Рәсәй һабантуйында тәүге баҫҡысты биләне\nЯҡташтарыбыҙ алты уҙыштың яртыһында еңеү яуланы. Шулай итеп улар республика данын танытыу менән бер рәттән, ике автомобиль асҡысына лайыҡ булды. Һабантуй еңеүселәре менән Башҡортостандың Ауыл хужалығы министры Николай Коваленко осрашты. Ул спорт йылҡысылығын үҫтереүҙә тос өлөш индергән һыбайлыларға Рәхмәт хаттары тапшырҙы. Мең 600 метр араға уҙышта «Иҙиәтуллин» фермер-жужалығының Стивен Слю ҡушаматлы аты финиш һыҙығын беренсе булып үтте. Ул «Лада Гранта» менән бүләкләнде.


Минең өлгөр әсәкәйем » Журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nӘсәйемдең баҡыйлыҡҡа күсеүенә – бер йыл. Ҡайғыны һағыш алмаштырҙы. Күңелде йыуатырға һәм йылытырға әсәйле саҡтың матур иҫтәлектәре ҡалды.\n…Әсәйемдең был донъяға килеү тарихы мауығып уҡылған бер роман кеүек. Үткән быуаттың 30-сы йылдары. Ауылда колхозлашыу осоро, синфи көрәштең ҡыҙған мәле. Йылайыр районы Юлдыбай ауылында йәшәүсе өләсәйемде – ул ваҡытта йәп-йәш, ҡалаҡҡа һалып йотмалы һылыу ҡыҙ Ҡәбиҙәне – кейәүгә бирәләр. Кейәү кеше – урта хәлле егет, ауылдың маллы-болло ғаиләләренең береһенән. Өйләнешеүҙәренә күп тә үтмәй, уның ирен дә, ҡайны-ҡәйнәһен дә кулактар иҫәбендә Себергә оҙаталар. Ә Ҡәбиҙә тороп ҡала. Ауырлы булыуы сәбәпсе буламы быға, әллә уға күҙ атып йөрөгән Баймырҙаның ҡатнашлығымы – былар инде бер ҡасан да асылмаҫ сер. Их, өләсәйем тере булып, шул тарихты хәҙер һөйләтеп булһа икән! «Бабай мине мылтыҡ тотоп ҡарауыллап ятты, һылыу булдым бит мин», – тип һөйләгәне генә иҫтә.\nШулай итеп, әсәйемдең яҙмышы ҡарында саҡта уҡ хәл ителә һәм ул Баймырҙаның һөйөклө, наҙлы берҙән-бер ҡыҙы булып үҫә. Әгәр ҙә өләсәй теге ваҡыт бөтә ғаиләһе менән һөргөнгә оҙатылһа, ни булырын әйтеүе лә ҡыйын. Ҡайта алдымы уның тәүге ире һәм ҡайны-ҡәйнәһе Себерҙән, әллә шунда төпләндеме – былары ла мәңге сиселмәҫ йомаҡ булып ҡалды.\nЮлдыбай мәктәбен тамамлағас, әсәйем Темәс педагогия училищеһына уҡырға инә. Буласаҡ тормош иптәше менән улар шунда таныша. Училищены тамамлауҙарына бер йыл тигәндә Баймаҡ районының Ирәндек итәгендә ятҡан Иҫәнбәт ауылы егете, минең буласаҡ атайым Рәфҡәт Әхмәтзәки улы Лотфуллин ҡыҙ һоратырға килә. «Кейәү «Азамат»ты йырлап килеп инде. Ап-аҡ күлдәктән, ҡара салбарҙан ине», – тип һөйләй торғайны өләсәйем...\n…Әсәйемдең уңған хужабикә булыуы тураһында һөйләгән бер күренеште һис оноторлоҡ түгел. Ҙур сөгөнөбөҙ була торғайны. Кешенең һауыт-һабаһы бик самалы булғандыр инде, шул сөгөнөбөҙҙө күрше-тирә генә түгел, бөтә ауыл рәхәтләнеп тотондо. Берәйһе алып тора ла кире килтермәй. Унан икенсе берәү алып киткән, унан – өсөнсөһө... Мин санамды һөйрәп, өйҙән өйгә йөрөйөм, шунан арғы урамдан саҡ табып алып ҡайтам баяғы сөгөндө. Манты бешерә торған махсус кәстрүл дә ауылда иң тәүҙә беҙҙең өйҙә барлыҡҡа килде. Ул да шулай өй беренсә «сығып китә торғайны».\nБер ваҡытта ла өгөт-нәсихәт уҡыманы ул беҙгә, тыныс ҡына үҙ өлгөһөндә эшләргә өйрәтте. Унан күреп, беҙ – дүрт ҡыҙы – балсыҡ баҫтыҡ, йорт һыланыҡ, өй йыуҙыҡ, емеш-еләккә йөрөнөк, Һаҡмарға төшөп кер йыуҙыҡ. Арыным, тимәне, бер ваҡытта ла бер эштән ялҡманы. Үҙ-үҙенә ышанысы ныҡ булдымы, әллә атайыбыҙ янында үҙен шул тиклем ҡурсаулы тойҙомо, һәр хәлдә ниндәйҙер тантаналы күңел тыныслығы бар ине әсәйемдә. Өйөбөҙҙә йылы ҡот, илаһи һиллек тыуҙырырға ла ошо сифаты булышлыҡ иткәндер, моғайын…


Ете йыл элек ҡатыным менән яратышып өйләнештек. Мин уны бик ныҡ яраттым. Ул да яуап бирә кеүек ине. “Ине” генә булған шул. Улыбыҙ тыуғас ҡатыным ҡырҡа үҙгәрҙе. Буштан-бушҡа бәйләнә башланы: эш хаҡын әҙ алам, өй эштәрендә ярҙам итмәйем һ.б. Ҡунаҡҡа барған саҡтарыбыҙҙа кешеләр алдында минең биттән алды, кәмһетте. Барыбер түҙҙем. Улыма дүрт йәш тулғас ҡатыным юҡҡа сыҡты. Улымды баҡсанан алып ҡайтып инһәм, әйберҙәре лә юҡ, йыйып барған аҡсабыҙҙан да елдәр осҡан (300 мең һум тирәһе бар ине). Уның ҡарауы мине юҡҡа сығарған хат ята: “Өҙөлөп яратҡан кешемде онотор өсөн генә һиңә кейәүгә сыҡтым. Ул мине эҙләп килгән. Һаман да ярата икән. Мин уның менән китәм”.\nБалабыҙ тураһында бер һүҙ юҡ. Тәүге осор мин ныҡ ҡына эсә башланым. Аҙна буйы иҫерек йөрөнөм. Бер төн айнығып уянып киткәндә янымда улым ултыра ине. Өйҙөң бар бүлмәһендә ут яна. Баламдың ҡараңғынан ҡурҡҡаны иҫемә төштө. Бар ерҙә шешәләр туҙып ята, өй бысраҡ. Бер нөктәгә төбәлеп ултырған улымдың күҙҙәрендәге хәсрәтте күреп аҡылдан яҙыр сиккә еттем. Уны ҡосаҡлап алып, илай-илай ғәфү үтендем. Көс-хәл менән тороп улыма ашарға бешереп ашаттым да, йоҡларға һалдым. Үҙем таңға тиклем йоҡлай алмай яттым. Ярай, бисә ташлап киткән икән, ә баламдың бында ни ғәйебе бар? Әсәһеҙ ҡалған улыма меңләтә ауыр икәнлеген аңланым. Ошонан һуң икәүләшеп матур итеп йәшәп киттек. Улым үҙен әсәле балаларҙан кәм тоймаһын өсөн барыһын да эшләнем. Күптәр беҙҙең әсәйебеҙ юҡлығын белмәне лә. “Ситкә эшкә китте”,-тип тә алдар инем.\nИке йыл үткәс бер йәш ҡатын менән осраша башланыҡ. Барыһы ла яҡшы бара ине. Тик уйламағанда һәм көтмәгәндә беҙҙе ташлап киткән ҡатыным ҡайтып инде. Яратҡан кешеһе бар аҡсаһын тартып алып ҡайҙалыр алып барып ташлап киткән икән. Көскә беҙҙең яҡтарға ҡайтып еткән. Ҡыуып сығара алманым. Ғаилә яңынан ҡушылды һымаҡ бергә, тик улым да әсәһенә бармай, мин дә ҡатыныма ҡарата һыуынғанмын. Икәүләп кенә йәшәгәндә көскә йән индереп алған йортобоҙ тағы ла ҡотһоҙ булып ҡалды. Нисәмә йыл ҡайҙалыр ситтә йөрөп ҡайтҡан ҡатын миңә сит, ә ҡыуып сығарырға йәл.


Бөгөндән Учалы районында ҡара сиңерткәгә ҡаршы көрәш буйынса махсус әҙерлек режимы индерелә | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n26 июня 2015 — 15:47\nБыл ҡоротҡостарҙың таралыуына юл ҡуймау маҡсатында эшләнә. Әле район хужалыҡтары үҙ көстәре менән 40 гектарҙан ашыу майҙанда эшкәртәкән. Тәү сиратта сиңерткәләрҙең ҡарышлауыҡ һалған ерҙәре эшкәртелә. Унда баҫыуҙар ғына түгел, урман һырттары, көтөүлектәр ҙә инә.Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, был аҙнала Әбйәлил районында ҡара сиңерткәләргә бәйле Ғәҙәттән тыш хәл режимы индерелде. Белгестәр билдәләүенсә, ҡоротҡостарҙың үрсеүенә көндәрҙең эҫе тороуы булышлыҡ иткән.


Баш ҡалала урындағы тауар етештереүселәрҙең продукцияһын һатыу өсөн күмәртә-ваҡлап һатыу үҙәге ойошторола // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала урындағы тауар етештереүселәрҙең продукцияһын һатыу өсөн күмәртә-ваҡлап һатыу үҙәге ойошторола\n17:05, 20 марта 2014 Иҡтисад\nӨфөлә, әле Сельская Богородская урамында эшләп килгән сауҙа-сервис үҙәге нигеҙендә, тауар-етештереүселәрҙең продукцияһын һатыу буйынса күмәртә-ваҡлап һатыу үҙәге ойошторола.\nБында шулай уҡ күмәртәләп һәм ваҡлап һатып алыусыларҙы хеҙмәтләндергән 2,6 мең квадрат метр дөйөм майҙанда магазин-келәт асылған. Әлеге ваҡытта күмәртә-ваҡлап һатыу үҙәге етештереүселәрҙе аҙыҡ-түлек һатыу өсөн саҡыра башлаған.\nТулыраҡ мәғлүмәтте республиканың Ауыл хужалығы министрлығы сайтында алырға була.\nАлдан хәбәр итеүебеҙсә, төбәктә ауыл хужалығы продукцияһын һатыу проблемаһын хәл итеүгә күмәртә-бүлеү үҙәге төҙөлөшө буйынса эре проект саҡырылған. Әлеге ваҡытта Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығы БР Сауҙа һәм ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты менән берлектә был проектты тормошҡа ашырыу өсөн инвесторҙар эҙләй.\nУның барлыҡҡа килеүенән бөтәһе лә отасаҡ: ауыл халҡы үҙ продукцияһын һатыу проблемаһын хәл итә, ә һатып алыусылар уны ҡулайлы хаҡтар буйынса һатып ала аласаҡ.\nУрындағы тауарҙарҙы баҙарҙа алға ебәреүҙе «Башҡортостан продукты» проекты күҙ уңында тота. Әлеге ваҡытта был сатырлы бренд республиканың 80-дән ашыу тауар етештереүсеһен берләштергән.\nТеги: ауыл хужалығы,сауҙа


Беренсе көндә «Айыҡ ауыл» конкурсының ҡыҙыу элемтәһенә 50-нән ашыу шылтыратыу ҡабул ителде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n10:02, 19 сентября 2019 Йәмғиәт\nӨфөлә 17 сентябрҙә «Ғаилә» ресурс үҙәгендә «Айыҡ ауыл» конкурсы барышында махсус ҡыҙыу элемтә эшләне.\nБеренсе көндә 50-нән ашыу шылтыратыу ҡабул ителде. Шылтырауҙар республиканың төрлө мөйөштәренән: Баймаҡ, Бөрйән, Шаран, Хәйбулла райондарынан, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Сибай, Өфө ҡалаларынан яңғыраны.\nБелгестәр һүҙҙәренсә, төп тема — туғандарының эскелек менән мауығыуы. Башлыса, яҡындары хәмер һаҙлығына батҡан кешеләр мөрәжәғәт итте. Атап әйткәндә, халыҡтан мохтаждарға консультация-психологик һәм махсус ярҙам күрһәтеү буйынса мөрәжәғәттәр күп.\n«Ирем марихуана тарта, нисек дауаланырға мәжбүр итергә. Улым буйҙаҡ, эсә, дауаланырға теләмәй. Ҡыҙыу элемтәгә мөрәжәғәттәрҙең күбеһе ошондай. Ғәҙәти һорауҙар: «нимә эшләргә?», «ҡайҙа ебәрергә?», «ҡайҙа дауаларға?», «нисек ярҙам итергә?». Ярҙам күрһәтеү буйынса булдырылған мөмкинлектәр һәм үҙәктәр хаҡында бөтәһе лә белеп етмәй. Уларға белгестәр кәңәше, учреждениелар тураһында мәғлүмәттәр бирелде», — тип һөйләне проектты ойоштороусылар.\nЭлемтәлә табип-нарколог Айҙар Рәхмәтуллин; психолог Ғәлиә Сәлихова; врач-психотерапевт Илгиз Байков; Башҡортостан Республикаһы наркологтары ассоциацияһы президенты Владимир Юлдашев эшләне.\nМөрәжәғәт иткәндәрҙең 70% ашыуы башҡорт телендә консультация алды.\nТеги: ҡыҙыу элемтә, айыҡ ауыл


Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының яңы поликлиникаһын төҙөү 2,1 миллиард һумға төшә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n12:31, 26 марта 2019 Иҡтисад\nҠыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының яңы поликлиникаһын төҙөү 2,1 миллиард һумға төшә Фото: автор\nӨФӨ, 2019 йыл, 26 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.\n«Төҙөлөш сәғәте» кәңәшмәһендә Өфөлә Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы консультация поликлиникаһының яңы корпусын төҙөү проекты менән таныштырҙылар. Республиканың һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын башҡарыусы Максим Забелин әлеге бинаның 1960 йылдарҙа һалыныуын, ул саҡта унда ятаҡ булыуын билдәләне. Көн һайын 75 табип ҡабул итә, уларға 1200-ҙән ашыу пациент килә.\n«Бина ныҡ иҫкергән, заманса санитар-эпидемилогик талаптарға тап килмәй, пациенттар өсөн лифттар юҡ. Сменаһына 1500 кешене ҡабул итеүгә иҫәпләнгән яңы корпус төҙөргә кәрәк», — тине Забелин.\nБинаның проекты килешелгән. Төҙөлөш 2,1 миллиард һумға төшә. Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров ағымдағы йылда поликлиниканың яңы корпусын һала башларға ҡушты. Ләкин төҙөлөш ваҡытында пациенттар ағымын бүлеү мәсьәләһен иҫәпкә алыуҙы һораны, сөнки бында тотош республика халҡы хеҙмәтләндерелә.\nТеги: поликлиника, Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһы, Өфө, төҙөлөш сәғәте


Өфөлә ташҡындан зыян күреүселәр һаны арта - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nӨфөлә ташҡындан зыян күреүселәр һаны арта\nҺуңғы мәғлүмәттәр буйынса 6 юл һәм 230 йорт һыу аҫтында ҡалған. Шул уҡ ваҡытта Ағиҙел һәм Дим йылғаларында һыу кимәленең артыуы дауам итә.Өфөнөң Нижегородка биҫтәһендә лә Ағиҙел йылғаһына яҡын йәшәүселәр яҙғы ташҡындан күрелгән зыянды иҫәпләй. Юлдарҙы һыу ҡаплау сәбәпле бында автомобиль хәрәкәте сикләнгән. Урындағы халыҡты йорттарына илтер өсөн Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының махсус техникаһы дежурҙа тора. Башҡортостан буйынса гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхитте күҙәтеү идаралығы хәбәр итеүенсә, Ағиҙел йылғаһы 4 см-ға күтәрелеп, бөгөнгә 756 сантиметрға еткән. Ҡариҙелдә һыу кимәле 854 сантиметр, ул 1 см-ға төшкән, Дим йылғаһы 4 сантиметрға күтәрелеп 352 сантиметрҙа еткән.


Күп кенә ата-әсәләр бәләкәстәре балалар баҡсаһына ике көн йөрөй ҙә ауырый ҙа китә тип зарлана. Шундай хәл булмаһын өсөн сабыйҙы балалар баҡсаһына алдан әҙерләргә кәрәк. 2 йәшлек балалар (улар тап ошо йәштә балалар баҡсаһына йөрөй башлай) өйрәнгән ҡалыптарынан яңыһына тиҙ генә күсә алмай. Кескәйҙәр яңы шарттарға ауыр күнегә, тәрбиәселәргә, тиҫтерҙәренә ылығып китә алмай йонсой. «Ҙур ихтыяж булмағанда, бала менән был осорҙа өйҙә ултырып тороу хәйерлерәк»,—ти психологтар ҙа.\nӘммә шундай заманда йәшәйбеҙ, эшләмәйенсә булмай. Мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениеһына төрлө ғаиләләрҙән төрлө тәрбиә алған балалар йыйыла. Уларҙы яңы мөхиткә өйрәтеү, күңелдәрен көйләү өсөн тәрбиәсе бик күп көс һала. Был тәңгәлдә уға ата-әсә ярҙам итһә, балалар баҡсаһына өйрәнеү тиҙерәк үтә. Әйтәйек, балағыҙ ҡалаҡ тотоп ашай белһен, көршәккә үҙе барһын. Шулай уҡ бәләкәстең кейенә, сисенә белеүе лә үҙенә ышанысты арттыра. 25 йыл тәрбиәсе булып эшләү дәүеремдә күҙәтеүемсә, һуңғы осорҙа балаларҙың күбеһе памперста йөрөй, ашай, кейенә белмәй. Бала үҙенә кәрәкле нәмәләрҙе үҙе эшләй белгәндә генә яңы урынға, яңы мөхиткә тиҙ өйрәнә. Сабый кәрәк мәлдә ярҙам да һорай белһен. Көн тәртибен дә яйлап балалар баҡсаһындағыса итеп үҙгәртегеҙ. Витаминдар эсеү, тын алыу гимнастикаһы, күберәк саф һауала йөрөү, сыныҡтырыу тик файҙаға ғына булыр. Үҙ аллы уйнай белгән бала тиҫтерҙәре менән уртаҡ телде тиҙерәк табасаҡ. Шуға ла бәләкәсегеҙҙең ҡурсаҡ, машина менән уйнауын, һүрәт төшөрөүен, китап «уҡыуын» хуплағыҙ.Балағыҙҙы бер нисә сәғәткә туғандарығыҙ менән ҡалдырып тороғоҙ. Ул шулай башҡаларҙан тартынмаҫҡа өйрәнер. Үҙен матур тотҡаны өсөн бүләк йәки күстәнәс алып ҡайтырға онотмағыҙ.\nАта-әсәләргә иң ҙур кәңәш шул: балағыҙға ышанығыҙ. Тәрбиәсегә лә. Хафаларығыҙҙы ситкә ҡуйығыҙ. Һеҙҙең бар уй-фекерҙәрегеҙ күңел торошоҙҙа сағыла, шуға үҙегеҙҙе тыныс тотоғоҙ, эшегеҙҙе тик яҡшыға көйләгеҙ.\n«Аҡбуҙат» балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе.


Түбәнге Төкөн ауылына юл төшкәндә оло кешенең хәлен белешәйек, тип гәзитебеҙҙең әүҙем яҙылыусыһы Нәсимә Әҙеһәм ҡыҙы Мөхәмәтйәнованың ҡапҡа төбөнә машина менән килеп туҡтаныҡ. Ашҡынып килгән ҡунаҡтарҙы инәйҙең Һарығолаҡ ҡушаматлы эте ҡаршы алды. Эт тауышына йүгерә-атлай Нәсимә инәй ҙә килеп сыҡты. Үҙенең мөләйемлеге, ихласлығы менән ул беҙҙе түргә әйҙүкләне. Юлдан өшөп, асығып килгәнһегеҙҙер, тип өҫтәл түрендә ултырған еҙ самауырын шыжлатты.\n- Көҙ айы әсе һыуыҡтары менән беҙҙе ҡурҡыта алмаҫ, сөнки замана менән иш барабыҙ. Бына газ үткәреп киттеләр, өйҙә йылы, донъяма нур өҫтәлгәндәй булды. Ошо ҡыуаныстан хәл белешергә ингән һәр кемгә хәйер бирәм. Һеҙҙе лә буш сығармайым,- тип беҙгә лә ҡулъяулығы менән хуш еҫле һабынын тотторҙо. Эйе, донъяның рәхәтлеген күреп, оҙон-оҙаҡ йәшәргә яҙһын инәйгә.\nСамауыр артында оҙаҡ һөйләшеп ултырҙыҡ. Үҙенең тормош юлы хаҡында ихлас әңгәмәһен тыңлап, ваҡыттың үткәнен дә һиҙмәгәнбеҙ. Үҙ ғүмерендә донъяның әсеһен-сөсөһөн күп татыған Нәсимә инәй.\n- Эйе, ғүмер тигәнең аҡҡан һыу шикелле үтә. Ошо көнгәсә йәшәүемә бик шатмын. Тормоштоң ауырлыҡтарын да, шатлыҡтарын да күрҙем. Бирешмәгәнмен, ныҡ ҡатын булғанмын икән, тип ҡуям,- ти ул йылмайып.\nЫсынлап та, Нәсимә инәй иңенә һынауҙар күп ята. Ғаиләлә иң өлкәне булараҡ, алты туғанына атай-әсәй урынына ла, оло терәк апай ҙа, әхирәт тә, дуҫ-иш тә булырға тура килә. Бынан тыш, ун бала тәрбиәләп үҫтереп, оло тормош юлына сығарған әсәй ҙә ул.\n- Беҙҙең бала саҡ ауыр заманаларға тура килде. Уйын уйнай алмай үҫтек. Беҙ балалар тип, ауырлыҡтан, эштән ҡасманыҡ. Ауылдағы ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, ауыл фермаһына эшкә сыҡтым. Һауынсы булдым, оло апайҙар менән бер рәттән эшләнем. Сибек кенә ҡыҙ баламын. Ҡыш көндәре аяғыма резина итек кейеп, әсе һыуыҡтарҙа тәмле йоҡоларҙы ҡалдырып, таңғы биштән тороп эшкә китеүҙәрем...- тип көрһөнөп ҡуйҙы. - Быуындарым нығынып та өлгөрмәгән ҡулдарым менән һыйырҙың дүрт еленен көс-хәл менән тартам. Көнөнә өс тапҡыр унар һыйыр һауып, ике ҡулым да шешенеп китә ине. Үҙем шулай ҙа бирешмәгән булам, өндәшмәй генә тештәремде ҡыҫып эшемде эшләйем, һыйырҙарҙы һаумай ҡалдырмайым. Бигерәк тә йәй ваҡытында һөт күп була. Шул саҡ ферма мөдире ҡулдарымды күреп ҡалып, хәлемә инеп, һыйырҙарҙы һауыша торғайны. Йәйен ферма һыйырҙары йәйләүгә күсә. Беҙ инде йәйләүгә йәйәүләп барабыҙ, эштән һуң ҡараңғы төшөүгә йәйәүләп ҡайтабыҙ. Аҙаҡ велосипед һатып алып, шуның менән йөрөнөм,- тип шул йылдарҙы хәтергә төшөрөп үтте Нәсимә инәй. - Хаҡлы ялға сыҡҡансы фермала эшләнем. Бынан тыш, сөгөлдөр баҫыуында ла тир түктем. Бер мәл иртәгә Яңы йыл байрамы тигәндә баҫыуҙа сөгөлдөр сығарабыҙ.\nКөн шундай һыуыҡ ине, әсе ел електәргә үтеп инеп, тын алыуҙы ауырлаштыра. Ҡулдағы ҡатып бөткән бирсәткә менән ҡар аҫтынан сөгөлдөр соҡоп алып, машинаға тейәп оҙатып, шунан ғына өйгә таралыштыҡ. Бындай саҡта кеше өйҙә ултырыуҙы хуп күрә, етмәһә байрам алдынан.\nҮҙ эшеңде яратһаң, тырышып эшләһәң, һөҙөмтәләр оҙаҡ көттөрмәй. Нәсимә Мөхәмәтйәнова ла алдынғы һауынсылар рәтендә була. Хеҙмәт төбө - хөрмәт, тигәндәй тырыш, яҡшы уңыштар күрһәткән кешенең хеҙмәте лә күренә һәм юғары баһалана. 1974 йылда уға Үзбәкстанға путевка бирәләр.\n- Алыҫ юлға балаларҙы, донъяны нисек ташлап китәйем тип уйлағайным да, өйҙәгеләр риза булғас, тәүәккәлләнем. Февраль айы ине, поезд менән ике көн барҙыҡ, унда инде беҙҙе автобус менән ҡаршы алдылар. Февраль ҡыш мөгөҙөн һындыра, тигәндәй йылы пальтоларыбыҙҙы кейеп, дебет шәлдәребеҙҙе уранып килеп төштөк. Бында ҡояш ҡыҙҙыра, эҫе, баҫыуҙарҙа иген сәсәләр, алма ағастары ап-аҡ сәскәләргә күмелгән. Үзбәкстандың туғыҙ ҡалаһында булдыҡ: Ташкент, Ашхабад, Сәмәрҡанд һәм башҡалар. Төрлө иҫтәлекле, матур урындарҙы күреп, күңелле генә йөрөп ҡайттыҡ. Шулай, йыл һайын йыл аҙағында эшләгән ерҙән әйберләтә бүләк, концерттарға билеттар бирәләр ине. Бер мәл Өфө ҡалаһына театрға билет бирҙеләр. Сөгөлдөрсө Менәүәрә Үтәкова апай менән мине колхоз машинаһы алып барҙы. Идаралыҡ рәйесен йөрөткән шофер рус милләтенән ине. Исеме хәтерҙә түгел инде, уны Землянов тип йөрөтәләр ине. Шулай, юлда китеп барабыҙ. Машинала тынлыҡ урынлашҡас, был ағай йыр йырлап ебәрегеҙ әле, ти. Беҙ йырлай белмәйбеҙ, тигәс, был “...шәл бәйләнем, шәл бәйләнем...” тип башҡортса йыр һуҙып ебәрмәһенме,- тип көлә Нәсимә инәй.\nКейәү булаһы кешеһен, Салауатты, бер ауылдан булғас, күрә-белә йөрөй, етмәһә күршелә генә йәшәй. Шулай итеп Салауат Мөхәмәтйәнов менән сәстәрен-сәскә бәйләйҙәр. Матур итеп донъя көтә башлайҙар, тормоштарын йәмләп өс балалары тыуа. Салауат Бәҙғетдин улы колхозда механизатор була. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тормош иптәше бик иртә вафат була. Нәсимә инәй һығылып төшмәй, балаларҙы яңғыҙы күтәрә. Тик тормош бер урында тормай бит, артабан дауам итә. Нәсимә инәй биш бала менән яңғыҙ ҡалған Ҡолмөхәмәт Ишемғолов менән тормош ҡоралар. Уларҙың уртаҡ тағы ике улдары донъяға ауаз һала.\n- Ул ваҡытта Ҡолмөхәмәт ферма мөдире булып эшләй ине. Таң менән икәүләшеп бергә эшкә сығып китәбеҙ, бергәләп ҡайтып инәбеҙ. Кем мал ҡарай, кем ашарға бешерә. Балаларға ла ваҡыт таба инек. Бабайым менән татыу, матур ғүмер кисерҙек. Үкенескә күрә, ғүмере ҡыҫҡа булды. Баҡыйлыҡҡа күскәненә бына ун туғыҙ йыл булып китте,- ти инәй.\nНәсимә инәйҙең балалары инде төрлөһө төрлө тарафта үҙ тормошо менән йәшәй. Яйы сыҡҡан һайын ауылға ҡайтып, ҡулдан килгәнсә әсәләренә ярҙам итеп торалар. Уҙаман оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, һарыҡ, ҡош-ҡорт аҫрай, баҡсаһында йәшелсә-емешен дә үҫтерә. Изге күңелле инәй баҡсаһында матур-матур сәскәләр, өйөндә аллы-гөллө гөлдәр үҫтерергә лә ярата. Элегерәк шәл дә бәйләгән, олоғая килә генә был шөғөлөн ташлаған. Бөгөнгө көндә ейән-ейәнсәрҙәренә ойоҡбаштар бәйләп ҡыуандыра. Һарайындағы малын теүәлләп ингәс, рәхәтләнеп гәзит-журналдар, китап уҡып, күңеленә рухи аҙыҡ та ала.\nӘйткәндәй, Нәсимә Мөхәмәтйәнова күптән түгел 80 йәшлек юбилейын билдәләп үтте. Нәсимә Әҙеһәм ҡыҙы – 10 баланы аяҡҡа баҫтырған кеше, бөгөн уның 18 ейән-ейәнсәре, 14 бүлә-бүләсәләре бар. “Эштән ҡурҡмай, күңел тыныслығында йәшәһәң, шул ул оло бәхет”,- ти юбиляр. Киләсәктә лә ошо бәхетте татып, яҡындарығыҙҙың ихтирамын, хөрмәтен тойоп, тыныслыҡта йәшәргә яҙһын.


ӘҪӘРҘӘр ун дүрт томда том IX коммунист роман и повести Роман һәм повестәр - бет 9\nӘҪӘРҘӘр ун дүрт томда том IX коммунист роман и повести Роман һәм повестәр\nӘхмәҙи Ғүмәровты, Билал Ғабдрахмановты, Мөхәммәтйән Булатовты, Дулат-Али\nТәпәш, йөнтәҫ, теремек башҡорт аттарында дүрт һыбайлы ҡасаба осонаса командующий менән штаб башлығы һәм эйәрсендәре оҙатыуында килеп, алғы һыҙыҡ һағауылынан уҙҙылар. Тар, ҡараңғы урман юлы кескәй төркөмдө үҙенә тартып алып, ҡыҙыл әрмистәр күҙенән ышыҡланы. Комиссар ҡушарлығында булһалар ҙа, арҡалары пүлә көтөп сымырлап барған өс һыбайлы ауыр киренкелектән бераҙ арынып, тартышып ҡатҡан тәндәрен яҙлыҡтырҙылар, ярһыу дәрт менән аттарының бөйөрөн типсенеләр. Тупыр-тупыр тояҡ таҡмаҡтары сал ҡарағай баштарына һарылып, тәбиғәтте һиҫкәндереп ебәрҙе.\nТәрән уйға сумып ойоған комиссар, тирә-яғындағы йәшел хозурлыҡты, аңҡау ярып кергән әскелт-хуш сайыр аңҡыуын да абайламай, уҡтай һуҙылып елгән юрғаһының ялбыр ялына текләгән килеш, сихри хистәр ҡосағында йомолоп йөҙә бирҙе. Алдағы өс юлдаштың тиргә батып тоҙға ҡатҡан яҫы арҡаһы әленән-әле иғтибарҙы бүлә лә аттарҙың һаҡ бышҡырыуы ҡырыҫ ысынбарлығына ҡайтара. Күкрәп бесән еткән саҡ, салғы сүкер, кирелеп яҫма һалыр саҡ; әммә ошо гүзәл ерҙең хужалары, үҙенең төп вазифаһын онотоп, ҡылыс тапау, һөңгө һаплау һәм тау-таш араларына, урман шырлыҡтарына боҫоп, януарға түгел, ә үҙе һымаҡтарға әжәл яуҙырыу менән мәшғүлдәр; болоттай ҡуйырған йәшел болонлоҡтарҙы ла, туҡ башаҡлы баҫыуҙарҙы ла ҡара-ҡаршы үрәпсеп ҡарғыған дағалы аттар иҙә; шомло ауылдар тәңгәленән күккә әсе үрт ыҫы, ҡан шәүләләре күтәрелә; көмөш һыулы саф йылғалар өҫтөнән ҡанлы кәүҙәләр күпсеп-һалланып аға – шуны уйлап эстән һыҙып көрһөнә, әрнеп бара ине ер балалары, хәрби аттарға атланған дүрт уҙаман... Үркәс-үркәс тау теҙмәләре лә, бер менеп тә бер төшөп, артта ҡалды; зәңгәр күктә нурға мансылып йөҙгән бөҙрә болоттар ҙа, ҡул һуҙымы етерҙәй яҡынайып, остары менән, әйтерһең, шуларға ҡаҙалған ҡолас етмәҫ ҡарағайҙар, сағылдай көр ҡарағастар донъяһы күҙалланды. Бер сал ҡая ышығына тиңәлгәс, һыбайлылар туҡтаны; аттарынан төшөп, теҙгендәрен ботаҡҡа элеп, таштарҙы шауҙырлатып ишелдерә-ишелдерә, текәгә үрмәләнеләр. Йөрәктәре дөп-дөп типте, маңлайҙарынан тир аҡты. Балта киртеп тамға һалынған дәү ҡарағай тәңгәлендә туҡталып, баштарын салҡайттылар. Үрҙә, йыуан олондоң балауыҙ-һары күкрәгендә, билендәге яҫы ҡайыш кирәменә беркелеп, аҡ тула эшләпәле, аҡ күлдәк өҫтөнән ҡара кәзәкейле, һорғолт киндер ыштанлы, күн итекле берәү тирә-яғын сыбарлаған мыжғыу бал ҡорттары араһында солоҡ ҡарап булаша.\n-- Әссәләмәғәләйкүм, Мостафа ағай! – Башындағы төшөп барған йәмерек фуражкаһын услап тотоп Йәмил һөрәнләне. Солоҡсо етеҙ хәрәкәттәрен туҡтатып, аҫҡа салт боролоп ҡараны. Ҙур йоморо танаулы, эре сырай һыҙаттары беленеп торған оҙонса йөҙлө, ап-аҡ ялбыр ҡашлы, ап-аҡ көрәк һаҡаллы ҡарт икән дә.\n-- Вәғәләйкүмәссәләм, һинме был, Йәмил мырҙам?\n-- Эйе, мин инем, Мостафа ағай.\n-- Ҡайҙан моронланың?\n-- Үҙең белгән тарафтан.\n-- Эргәңдәге ҡунаҡ кем?\n-- Баш йорт ебәргән илсе.\nҠарт ашығып солоғон бикләне:\n-- Ярай, түбәндәрәк көтөп тороғоҙ.\nЮлаусылар аттары янына төштө. Теҙгендәрен ҡулдарына алып, һуҡмаҡ буйлап килгән ҡартты көттөләр. Ул, бер кемгә лә күтәрелеп ҡарамай, өндәшмәй, берләм юллы ағас араһына тартылғас, юлаусылар ҙа, менгеләрен етәкләп, артынан ыңғайланы.\nСелтерәп кенә шишмә урғылған тау егенә еттеләр. Һыу ситендә саталы ҡаҙыҡ аша ергә сәнселгән сей ағас-һалмауырға ҡоромло таған аҫылған, яҡындағы йыуан ерек төбөндә ҡабыҡ ҡыуыш ишеге өңшәйеп тора. Ҡартлас йәһәт усағын хәстәрләне, киҫәү аҫтынан бормасланып әскелтем-сөскөлтөм төтөн ҡойроғо һуҙылғас, ҡаҙанға шишмәнен һыу һоҫоп, йолҡоп-таҙартып әҙерләнгән ҙур һуйырҙы сумырҙы. Мәшәҡәтен теүәлләп, ҡыуыш артында Йәмил менән оҙаҡ сөңкөлдәштеләр; ҡарт ҡайҙалыр ағас араһына китеп олаҡты.\nҺертелдәп килеүҙән көллө тәне емерелгән Сәлимйән, шөңгөр шишмә ҡырыйына сүкәйеп, һалҡын һыуға кинәнеп бит-ҡулын йыуҙы. Ҡыҫтау хромдарынан арынып, янып барған аяҡтарын рәхәтләнеп батырҙы. Тәненә йүгергән ял-сихәттән иҙерәп, имеп туйып бишеккә ятҡан сабыйҙай, боғаҙынан ихлас ләззәтләнеү ауазы сығарҙы, йәшел үләнгә салҡан төшөп кирелде; хозурлыҡтың татлы дауамы булып, тыйылғыһыҙ, табандары һыуҙың көмөш көҙгөһөн сәпелдәтте. Көллө донъяһын оноторҙай ошо ләззәтле мәлендә ҡапыл тертләп һиҫкәнде: яҡындағы ҡусҡыл ылыҫ аралығынан көйҙөргөс үсле күҙ баға – Вәлиулла юлдашының ылыҫтай йәшел күҙҙәре!.. Комиссар ҙа үҙен абайлағанды һиҙеп, буғай, ялт итеп юҡҡа сыҡты, ләкин үсле ҡарашы һаман ылыҫ аҫтынан төбәлгән һымаҡ ине...\nСәлимйән, тора һалып, ҡыҫтау итектәрен тартып кейҙе. Йәшерен ҡурҡыныс һағалауын тәрән эске тойғо менән һиҙенеп, тирә-яғын барланы. Ғайса Талипов тигәндәре, бөксәйеп ултырып, йыбанып ҡына усаҡ болғата; Йәмил иһә боҡорлап ҡайнаған ҡаҙанға ағас шеш тығып, сәнескеләп, иттең бешеп өлгөрөүен самалай. Эргәлә генә сыбар арҡалы гонаһһыҙ бер ҡошсоҡ үлән орлоҡтары сүпләп маташа... Комиссар, тынысланып, кире ҡабат салҡан һуҙылды, йәшел ҡарағайҙар осондағы зәп-зәңгәр түңәрәклектә ҡара шамаланып йөҙгән бөркөт шәүләһен байҡаны. Күңелендә, дәртләндереп, мәшһүр Туҡайҙың:\nТөптәрендә ятҡаным бар хәл йыйып, күккә ҡарап, --\nтигән шиғри юлдары шөңгөрләнде. Ул көрһөнөп ҡуйҙы. Далаға Урал армыттары тоташҡан хозур тәңгәлдәге тыуған ауылында бының ише ҡарағай урмандарҙы китаптан уҡып ҡына беләләр, мәҙрәсә алдына ултыртып үҫтергән берҙән-бер төп ҡарағай иһә шуның күргәҙмә һабағы кеүек ине; дала менән тауҙы айырып йәйрәп аҡҡан йомарт Һаҡмар-һыу буйҙарын башҡа моң – һыу ситтәренә тараҡ тештәреләй теҙелеп үҫкән һуйҙан аҡтирәктәр шауы ҡойола ине һалмалы япраҡтарҙан. Йөрәкһетеп, туған ҡырҙар, туған күҙҙәр төҫөн йәнгә үткәҙеп, хәтерендә йәнә лә бер онотолмаҫ изге моң – йәшлек йыры уралды:\nҺаҡмар буйҡайҙары киртләс-киртләс,\nКиртләстәре китәр боҙ киткәс.\nГөрләп торған Һаҡмар буйҙарының\nЙәме китәр инде беҙ киткәс...\nКиткәнгә лә нисәмә йылдар уҙҙы, күпме елдәр иҫте, һыуҙар аҡты... Юлдар уны ҡайҙа ғына илтеп ташламаны ла нимәгә һуҡлыҡтырманы. Никрут булып, ҡайғылы моңға урам буйҙарын шаңғыртып йырлай-йырлай илдән сығып киткәндән һуң өс йыл буйы герман фронтының ҡанлы окоптарында ауналды, шунда беренсе тапҡыр Ленин һүҙҙәренә иреште. Ун етенсе йылдың октябрендә яҙмыш еле уны шанлы Петроградҡа килтереп, Ленин штабы урынлашҡан Смольныйҙың ҡыҫынҡы-тар коридорҙарында йөрөттө; коммунистар партияһының иң ҙур етәкселәре менән танышырға, алдағы эштәренә фатиха алырға насип итте...\nСәлимйән күҙҙәрен йома. Ҡолаҡ төбөндә генә иҫертеп селтер-селтер шишмә йырлауын, ҡырылмаһа-ҡырҡ төрлө ҡоштарҙың ботаҡтарҙа арыу-талыу белмәй сут-сут көмөш тәңкә тиреүҙәрен иҫәнгерәп кисерә. Теләр-теләмәҫ кенә күҙҙәрен асып, ҡарағайҙар осондағы түп-түңәрәк зәңгәрлеккә текләп ята. Әйтерһең, уның ҡоңғорт күҙҙәренә бейеклектән онотолмаҫ керһеҙ-алсаҡ зәңгәр күҙҙәр – Гөлсәсәгенең күҙкәйҙәре моңайып-төбәлеп баға...\nШыбырлап ҡына ел иҫә, маңлайына һалҡынса-дымғылт үлән остарын эйә. Наҙлы бер зәңгәр сәскә, бөгөлөп-һығылып, Сәлимйәндең шырау битен ҡытыҡлай...\nХәтерҙә, бик хәтерҙә -- 1918 йыл, ауыл, мөғәллимә Гөлсәсәк менән мөғәллим Сәлимйән кескәй һәм ярлы мәктәптә балалар уҡытып йөрөгән саҡ. Муйылдар күпереп сәскә атҡан бер ял көндә Әселе буйының әрәмәлегенә сығып, бына ошолай күккә ҡарап яталар, зәңгәр хыял диңгеҙҙәрендә йөҙәләр. Гөлсәсәк башын ҡалҡытып, күҙҙәренең зәңгәрлеген күңел төбөнә үткәҙеп, көтөлмәгән һорау менән алйытты:\n-- Сәлимйән, коммунист бит әле һин?\n-- Эйе, коммунист, -- тине, алйыуынан ҡапыл арынып.\n-- Коммунистарҙың да төрлөһө -- ысыны һәм ялғаны була, тиҙәр...\n-- Эйе, ләкин мин ысын коммунист! – Берҙәм тороп ултырҙылар.\n-- Сәлимйән, әйт әле... ысын коммунист ниндәй ул?\n-- Ниндәй тип ни... бына тап һинең менән минең кеүек, ит менән һөйәктән инде! – тип шаяртырға теләгәйне лә, булманы:\n-- Юҡ, ысын коммунистар – айырым, ғәҙәттән тыш була, тиҙәр бит ул... ысынмы?\nСәлимйән ни әйтергә лә белмәй уйланып алды:\n-- Ысын коммунислыҡ – ғәҙәттән тыш булыуҙа түгел, ә ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә лә ғәҙәти булып, кеше булып ҡала алыуҙалыр ул, моғайын...\n-- Сәлимйән, бәғерем... Әгәр көндәрҙән бер көндә мин һиңә ошолай тиһәм... йә -- мин, йә -- партияң, тиһәм... Ҡайһыһын һайлар инең?\n-- Һылыуым, тилекәйем минең! – Ҡыҙҙы нәҙекәй биленән һығып ҡосаҡланы. – Улай әйтерҙәй булһаң, үҙеңде ярата алыр инемме икән?!.\n-- Тимәк, яратмайһың...\n-- Тәүбә, тиең! Икегеҙ ҙә бер миңә -- икегеҙҙе лә өҙөлөп-өҙөлөп яратам! – Ләкин ошо раҫлауы Гөлсәсәккә лә, үҙенә лә һуңғы хаҡлыҡ һымаҡ тойолмай ине – тороп атлап киттеләр. Юл буйынса өндәшмәй уйланып ҡайттылар. Әле һаман ошо һорау Сәлимйәндең күңелендә урала: ысын коммунист булыуҙың асылы нимәлә?..\nШөңгөр шишмә селтерәп йәнде арбай, күҙҙәрҙе йоҡо томалай. Һағыныслы төш күрә: Гөлсәсәге һыбайланып менеп алған, уға ҡарап йылмайып килгән Ҡантураты... Туҡтале, йәҙрәләр шартлап ярылған, пүләләр жыйлаған Һайылмыш буйында ҡанһырап ятып ҡалғайны түгелме ул?..\nКем тауышы, кем тауышы -- әллә атайҙыҡымы:\n-- Ааай, Сәргәй ҡантураты! Сәргәй ҡантураты!..\nТертләп уянған Сәлимйән кинәт тороп ултырҙы; шул ыңғайҙа, һауала шыжлап килеп, әле генә уның муйыны ятҡан тәңгәлдә ергә, ҡара һағағы батып, солоҡ балғаһы ҡаҙалды... Ике күҙе атылып сығырҙай аҡайған, ауыҙынан аҡ күбеге аҡтарылған Вәлиулла ергә батҡан балғағамы, әллә комиссарғамы оҙон ҡулын һуҙып сарбайланы:\n-- Ааай!.. Сәргәй ҡантураты!.. Ааай!.. – Ергәу лтыра төшөп, һулығып-һулығып иланы. Йәмил менән Ғайса йүгереп килеп етте, диуананы торғоҙоп, ҡултыҡлап алып китте. Башын шишмәгә тыға-тыға камил иҫенә ҡайтарғас, ҡыуыш артында “аҡылға ултырттылар” ҙа атына мендереп оҙаттылар – байтаҡҡаса күренмәне артабан...\nСәйер бәндәне тетрәткән “ҡантурат” һүҙе Сәлимйәндең күңеленә балғалай батып кереп, һис тынғылыҡ бирмәне. Һуйыр һыйлы табынды уратып ултырышҡас та тынысланмай, һорай ҡуйҙы:\n-- Ниңә теге әшнәгеҙҙе ашатмай ебәрҙегеҙ?\nБер-береһенә ҡарашып, уңайһыҙлыҡ кисерҙеләр.\n-- Асыулана күрмә инде, комиссар, -- тине Йәмил. – Ул, меҫкен, ҡайғыһынан аҡыл юйыр сиккә еткән.\n-- Ваҡыт-ваҡыт алмашына, ни эшләгәнен белмәй. – Ғайса ауыр көрһөндө. – Аҡылына ҡайтарғас, әлеге яман ҡылығы өсөн үкенеп бөтә алманы – эсемә шайтан инә лә ултыра, ти...\n-- Шайтаны ла әҙәм ҡиәфәтле, буғай... – Асыҡлыҡ керетте Йәмил. – Тегендә, һинең менән бергә юлланыуҙы ишеткәс, Әһлиуллин әтрәтенән бер татар: “Иҫәүән башҡорттар, күҙегеҙҙе асыбыраҡ йөрөгөҙ: был комиссар арағыҙға һарыҡ тиреһе ябынған бүре рәүешле керә!” – тип ойҡотоп ебәргән...\nКомиссарҙы һағайтты: батальондың Әһлиуллин әтрәтендә татарҙар ҙа, башҡорттар ҙа хеҙмәт иткәнлеге, яуызлыҡта урыҫтарҙан һис тә ҡалышмауы мәғлүм – провакация өсөн иркен файҙаланыла шулар. Күтәрелеш етәкселәрен нисек тә тиҙерәк осратып, ике-ара аңлашыуға ирешеп, йәһәт әйләнеп ҡайтырға, ашығыс саралар күрергә!\n-- Ниндәй “Сергей ҡантураты”н тәкрарлай? Вәлиуллағыҙҙы әйтәм...\nБерауыҡ һыу уртлағандай ултырғас, Йәмил сер тоғон систе:\n-- Үҙенә күрә шундай бер ат инде ул... ҡантурат... Бер уйлаһаң, һөйләүе лә имәнес... Имеш, уны ҡороҡ та тотмай, пүлә лә алмай – хужаһы Сергейҙың ҡан дошманы Вәлиулланы һағалай... Торғаны менән әкиәт инде шунда...\n-- Ай, улай тип әйтмә, ҡусты... Уның менән шаярырға ярамай. Тегендә лә шуның арҡаһында ҡапҡанға ҡаптыҡ, саҡ-саҡ үлемдән ҡалдыҡ...\n-- Вәлиуллаң кинәт алмашынмаһа, шуны һөрәнләмәһә, һағауылдарынан үтеп тә китә инек.\n-- Шул хәлен белә тороп, ниңә уны сәфәрегеҙгә алдығыҙ? – тине комиссар.\n-- Йәшел бесәй күҙе ут кеүек уның: ҡаяташ артынан да күрә, йәшерен юлдарҙы белә. Ашҡыныуы ла һуңға табан һирәкләнә төшкәйне. Был юлы һаташмаҫ, тигәйнек.\n-- Барыбер кешнәр ине... Вәлиуллаға ҡаныҡҡан ул ҡантурат...\n-- Ысынлап та бармы шул йылҡы малы?.. – Сәлимйәндең йөрәге семерләне.\n-- Ҡалай тиһәң дә ярай инде... Ғайса ағайҙың раҫлауын да кире ҡаға алмайым. Мәҫәлән, эйәрле-йүгәнле килеш, юғалтҡан хужаһын эҙләп ҡыҙыра, тиҙәр.\n-- Дөрөҫ аңлаһам, Сергей буламы уныһы?\n-- Дөп-дөрөҫ. Кантондағы болғаныштар шул Сергейҙән башланған...\n-- Ҡайһы яғы әкиәт тә ҡайһы яғы хәҡиҡәт икән бының?\nЙәмил, ҡаштарын төйөлдөрөп, фекерҙәрен тупланы.\n-- Әйтһәм әйтәйем инде, комиссар, йомаҡ булып ҡалмаһын. Хабаровка тигән урыҫ ауылы бар ине беҙҙә, баяғы Вәлиулла тигән ағайыбыҙҙың Әғләм ауылы күршеһендә (икеһе лә көл-күмер инде хәҙер, барғас күрерһең)... Ут күрше булып, араларына ел-ямғыр үтмәҫ ызнакум булып Вәлиулла менән Сергей йәшәне. Вәлиулланың сысҡан һыртлы ел еткертмәҫ юрғаһы, Сергейҙың Шүлгәнкүл буйы башҡорттарынан һатып алған ҡантураты бар ине, икеһе лә бәйгеләрҙә беренселекте алмашлап алырҙар ине. Бына бер заман аҡ батша ҡолатылып, Керенский хөкүмәте лә түңкәрелеп, ҡыҙылдарҙың хөрриәте башланды ла үҙҙәрен большевик тип атаған килмешәк урыҫтар ҡоралланып, коммунистик әтрәттәргә уҡмашып, башҡорт аҫаба ерҙәрен көслөк менән баҫып алырға кереште; башҡорттар ҙа, ҡоралланып, уларға ҡаршы сыҡты. Әғләм ауылының ата-баба сабынлығында ике тараф төкәлеште: элекке ике дуҫ-ызнаком, Вәлиулла һәм Сергей, ат өҫтөндә ҡылыс айҡашып ҡапма-ҡаршы килде лә бер-береһенә йәнтәслим киҙәнде – Сергей ҡылысы Вәлиулланың ат башын ярып үтһә, Вәлиулланыҡынан Сергей башы тумарлап ергә төштө, өҙәңгелә һөйрәлеп бармыш кәүҙәһе лә ысҡынып ятып ҡалды; хужаһының мәйете янында туҡталып ҡатҡан ҡантурат, ҡапыл артҡы аяҡтарына ҡарғып, ызнакумының ҡанлы кәүҙәһе эргәһендә күҙҙәре аҡайып шашынған Вәлиулланы бәреп-ауҙарып ҡаса – ҡыҙыл ялҡындай дөрләп, ҡуйы сауҡалыҡҡа инеп юғала... Ошонан һуң Вәлиулла ағайыбыҙ телдән ҡалып, оҙаҡ һаташып ятты, ә телгә килгәс тәүге өнө шул аяныс “Сәргәй ҡантураты!..” тигән ялбарыу булды...\n-- Юлға, егеттәр, юлға! – тине Ғайса, ашыҡтырып.\nМенгеләренең ваҡыт-ваҡыт һиҫкәнеп бышҡырыуын һәм тояҡ аҫтында сыртлап сыбыҡ һыныуын иҫкә алмағанда, донъя һил, уйсан көйө. Ҡарурмандың тынлыҡ моңон тыңлап бер талай барғас, алда, алыҫта, һыҙылып ҡына сурылдаған ҡош ауазы салынды. Ат баштарын шаҡарып, һағайып ҡолаҡ һалдылар. Ауаз инде асығыраҡ ҡабатланды һәм, комиссар көтмәгәндә, ҡолаҡ төбөндә икенсе бер сәйер ҡош уға ҡушылды: быныһын, ғәжәпкә ҡаршы, юлдашы Ғайса көйләп һыҙғыра ине. Сәйер шөғөлөн ҡырт-өҙөп:\n-- Булды! – тине ул. Теҙгендәрҙе бушатып елдерҙеләр. Алда бейек, ҡалын үләнле бәләкәй аҡлан уйылып, түңәрәк ҡарт имән төбөндә өймәкләшкән унлап һыбайлы шәйләнде – көллөһө карабинлы, ҡылыслы. Береһе ҡаршы килде, алға сыҡҡан Йәмил менән мөңгөр-мөңгөр гәпләште. Һыбайлыларҙың бер өйкөмө был өсәүҙең артынан, ҡалғандары алдан төшөп, бер күлем юрттырҙылар. Ян-яҡтағы ағастар һаман алыҫлашып, юл түтәһе киңәйгәндән-киңәйә, йәйпек үҙән түбәненә иңкәйә; яҡында ғына ниндәйҙер йылҡы өйөрөнөң өркөп бышҡырышыуы, өйөр айғыры муйынындағы баҡыр бутыл доңғолдауы ишетелә. Тал-тол сытлап уратҡан кәбәнгә еткәс, аттан төшөп, теҙгендәрен кәртәгә элеп, ағас араһына йәйәүләнеләр.\nКәрлә ҡайын ботаҡтарына тотона-тона түбәнләнде. Эйәрҙән төшөп ергә баҫыу кинәнесле булһа ла, Сәлимйән тар итек яфаһын татый башланы – аяҡтары утҡа бешкәндәй янды. Сатанлауын һиҙҙертмәҫкә тырышып тештәрен ҡыҫты. Текәне төшөп, таш араларынан шарлап аҡҡан йүгерем һыуға тиңәлгәс, саҡ ҡына туҡтап хәл алдылар ҙа оҙон ерек баҫманан аҙымланылар. Арғы ярҙа биленә балта ҡыҫтырған көрәк һаҡаллы ҡаршыланы, Сәлимйән уны кемгәлер оҡшатһа ла, тәүҙә иҫенә төшөрә алмай аҙапланды. Ниһайәт, кисәге солоҡсо Мостафа ҡарт икәнен шәйләп, һүҙ ҡатып өлгөргәнсе, уныһы төркөм башлығы менән ағас артына ышыҡланып, мөңгөр-мөңгөр аңлашты ла ҡабаланып юҡҡа сыҡты.\n-- Комиссар, киттек баяғы Әғләм һәм Хабаровка ауылдарын күрергә, -- тине Йәмил. Ҡалдырған аттарҙы килтереп еткерҙеләр. Яр буйынса саңлы юлдан юрттырып бара торғас, ыҫ әсеһе танауҙарға ҡапланды, ике яҡлап бер-бер артлы көл-күмер өйөмдәре, шулар уртаһында ҡәбер таштарылай һерәйгән мейестәр, һөрөмләнгән емерек таш келәттәр, ҡоймалар теҙелеште.\n– Урам буйлап барабыҙ, шундай оҙон урамлы ауыл ине был...\nАуылды артта ҡалдырып, йылға түбәненә тағы өс-дүрт саҡрымдай киткәс, -- шундай уҡ ыҫ, көл-күмер, ҡәбер ташылай ҡатып ҡалған мейестәр, һөрөмлө таш келәттәр һәм ҡоймалар... Алдан башлап барған Ғайса ҡайырылып ҡарап аңлатты:\n-- Быныһы, комиссар ағаҡайым, Сәргәй йәшәгән ҡасаба Хабаровка була инде...\nКешеһеҙ ҡалған төйәктәргә кире боролмайынса, түбән яҡтан йылғаны кисеп сығып, үҙҙәренә генә билдәле юлдарҙан ҡайһылыр бер тәңгәлгә ирештеләр –урман ситендә йәшел бесән ябып ҡоролған ҡыуыш. Шуның алдында йор усаҡ ялҡынлана, ике әҙәмдең береһе борҡорап ҡайнаған баҡрасты өстағандан ысҡындырып маташа. Ҡараңғы төшкәйне инде, Сәлимйән усаҡ яҡтыһында был икәүҙең ҡиәфәтен байҡаны: билен йүкә бау менән һәлпәйтеп быуған сал бабай, туғыҙ-ун йәштәрҙәге теремек малай. Малай ҡыуышҡа йүгереп инеп китте, иҫке һарыҡ тиреһе апсығып, усаҡ янына түшәне – ҡунаҡҡа урын күрһәттеләр. Ҡалғандары сырт-сырт миндек һындырып, аҫтарына түшәп, кем етте ҡалай сүгәләне.\nТабын алдына бабай таҙа киндер йәйҙе, икмәк һындырып һалды. Бәләкәс ағас ҡоторсоҡта ҡомоҡҡан бал ҡуйҙы. Аҫһыҙ сынаяҡҡа сәйгүндән сәй ағыҙҙы. Бүтәндәр ҙә тейешле икмәк һыныҡтарын алдылар, ҡайһыныһы – ағас сүгәтәнән, ҡайһыныһы сүместән, тигәндәй, һемереп, йәндәрен йылыттылар.\nИкмәктең арышмы, әллә арпамы икәнен дә белеү ҡыйын – хәтһеҙ кесерткән ҡушып бешерелгәйне. Бушаған һәр соҡортайҙы олатаһы яғына елдереп йөрөүсе малайҙың күҙҙәрендә киҙеүле ялтырау күреп, Сәлимйән үҙ һынығын урталай һындырҙы, бал яғып, уның ҡулына тотторҙо. Тәүҙә алырғамы, алмаҫҡамы тип икеләнеберәк торған йән, ҡыйыуланып, комиссарҙың ҡултыҡ аҫтына уҡ һырныҡты.\n-- Кинйәғәле, ҡайт урыныңа! – тине бабай, асыуланып. Малай ҡуяндай тертләне.\n-- Ултырһын, бында урын киң, -- тине Сәлимйән, баланың ҡалаҡ һөйәктәре бүлтәйгән арҡаһынан һөйөп.\n-- Кинйәғәле, ишетһен ҡолағың! – Малай теләр-теләмәҫ кенә шылды. Янып баҡҡан ҡара күҙҙәре әленән-әле ҡунаҡ ағайҙың мөләйем күҙ ҡарашы менән осрашты.\nБилбау аҫтарында сәйҙән рәхәт йылылыҡ кисереп, янтайыша бирҙеләр, ҡарҡ-кикерешкән булдылар. Сәлимйән дә сынаяғын ҡапланы:\n-- Рәхмәт, ағай, кеше иттең. Бура төбөң мул, аяҡ-ҡулдарың һыҙлауһыҙ булһын.\nҠарт аҫтан һөҙөп ҡараны:\n-- Амин, бирһен Хоҙай.\nСәлимйән утҡа борола биреберәк ултырҙы. Итектәрен һалып, бер ярыйғараҡ ҡуйҙы, быуындарын ләззәтле яҙлыҡтырҙы. Тартылып, тубыҡтарын ҡосаҡлап, ғәмһеҙлектә иҙерәне.\nБөйөрөнә йомшаҡ ҡына ҡағылыуҙан һиҫкәнде. Усаҡ ҡуҙлы торомбаштарға ҡалған, шыйыҡ ҡына төтөн бормасландыра. Кешеләр, эйәктәрен ҡаҡ тубыҡтарына ҡатып, йоҡомһорап ултыра, бабай ҡайҙалыр олаҡҡан; Йәмил генә серем итмәй, комиссарҙың артындараҡ ауыҙ эсенән көй һуҙа.\n-- Ағай, һин һуғышта кем булдың? – Теремек малай комиссарҙың бөйөрөнә төртөлөп бышылданы.\n-- Кем тип ни, һалдат булдым.\n-- Ә был батша итеген ҡайҙан алдың, батша үҙе бирҙеме? – Һуңлап ҡабынған ялҡынға ялтыраған ҡуныс йөҙөн еңе менән һыйпаны. Йоҡомһорап ултырыусылар, ҡымшанып, иғтибар йүнәлттеләр.\n-- Батша нисек бирһен, ти, уны үҙебеҙ тәхеттән ҡолаттыҡ бит! – Малайҙы башынан һыйпаны. – Бына һинең кеүектәрҙең тамағы туҡ, өҫтө бөтөн булһын, тип.\n-- Үҙең тегеп кейҙеңме?\n-- Уны батша һарайының иң шәп итексеһе теккән. Шуны миңә бүләк итеп кейҙерҙеләр.\n-- Ни өсөн?\n-- Яуыз батшаны ҡолатышҡаным өсөн. Бөтә ярлы-ябағаға бәхетле тормош яулап көрәшкәнем өсөн.\n-- Ҙурайғас, мин дә һинең кеүек булырмын! – тине малай.\n-- Тырышып тиҙерәк ҙурай – ошо батша итектәрен үҙеңә һалып бирермен.\n-- Үҙең нимә кейерһең?\n-- Ул саҡта мин олатайың кеүек ҡыуыш ҡорормон да тула сарыҡ ҡына кейеп түр башында ултырырмын.\n-- Олатайым түр башында ғына ултыра алмай, донъялар тыныс түгел...\n-- Ултырыр. Күмәкләшеп тырышһаҡ, донъялар тынысланыр.\n-- Амин, Алаһыәкбәр! – тип доға ҡылды Йәмил...\nУлай-былай иткәнсе, йәйге ҡыҫҡа төн үтеп тә бара ине – көнсығыш яҡлап тау үркәстәрен беленер-беленмәҫ таң һарыһы ялмаған. Сәлимйән, сеременән кирелеп, Йәмилгә күҙ төбәне:\n-- Йә, мырҙам, артабан ни ҡылабыҙ?\n-- Саҡ ҡына көтәйек инде. Бына-бына Аҡмал олатай үҙе килеп етергә тейеш. Бәлки, Ил Инәһе лә юлығыр.\n-- Ил Инәһе?! Кем ул?\n-- Ҡоралланған сая ир-ҡыҙҙар әтрәтенең башлығы.\n-- Ундайҙарығыҙ ҙа бармы ни?\n-- Бар шул. Поленов әйтмәнеме ни? Амазонкалар тип атай, тиҙәр, уларҙы...\n-- Шулар ҙа һуғышамы?\n-- Ҡайһылайыраҡ һуғыша әле – ирҙәреңә биргеһеҙ! Үлһә -- үләләр, ләкин сигенмәйҙәр. Аҡмалдың ул ғәййәр гвардияһы!\n-- Бынағайыш тамаша!.. Ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ ҙа ҡоралға тотонғас...\n-- Түҙерлегебеҙ ҡалманы, тимәк.\n-- Йә Алла, Үҙең ярлыҡай күр беҙҙе, гонаһлы ҡолдарыңды! – Ғайса ҡулдарын юғары күтәреп ялбарҙы. Халыҡ берҙәм ҡуҙғалышып, болонлоҡтан төнгөлөккә тышаулы менгеләрен тота, эйәрләй ине инде. Шул арала биш-алты һыбайлы килеп етеп аттан төштө.\n-- Әссәләмәғәләйкүм, Аҡмал ҡарт буламын, -- тип күреште Ирәмәл түбәһеләй салланғаны. – Кем икәнеңде беләм – яҡшы хәбәр килтерҙеләр. Ваҡыт тар, ҡыуышҡа инеп һөйләшәйек.\nИркен генә өшәләктә буйлы балаҫ өҫтөнә урынлашҡас, турһыҡлы ҡымыҙ килтереп, ағас туҫтаҡтарға ҡойҙолар, ҡулдарға тотторҙолар.\n-- Бисмилла, әйҙәгеҙ, тамаҡтарҙы сылатайыҡ та үгеҙҙе мөгөҙөнән алайыҡ. Мәсьәләнең төп-асылын төшөнгәнһеңдер, комиссар?\n-- Бөтәһе Сергей, Вәлиулла тигән бәндәләрҙән башланды, тиҙәр ине.\n-- Их мырҙам, уларҙа ғынамы ни эш?! Бер урыҫты йәки башҡортто үлтереүҙән донъяның мөйөшө кителеп төшәме ни?! Сәбәбе тәрән ята...\n-- Йәғни ҙә?\n-- Һин, мырҙам, күреп торам, йәш булһаң да комиссар кеше, мәғрифәтле кеше. Донъяны миңә ҡарағанда ла нығыраҡ беләһеңдер. Һәм мин дә, ошо ҡара аңым менән булһа ла, уйлаштырам, ата-бабалар тарихын күп барлайым... Бик көлкө лә, илағыс та был тормош. Әҙәм балаһының ғүмере, ботона ыштан тегеп кейгәндән алып, ер өсөн даулашып-һуғышып үткән. Шулай түгелме? Ерһеҙҙәр – ер алам тип, ерлеләр – еремде бирмәйем тип ҡырталашҡан. Бер һүҙ менән әйткәндә, әҙәм балаһын яралтҡан да – ер, туйҙырған да – ер, үлтергән дә ер булып сыға түгелме?\n-- Шулай булып сыға.\n-- Шулай булмаһын өсөн, нимә кәрәк тип уйлайһың, комиссар?\n-- Аҡһаҡал, һин миңә үҙең әйтеп бир.\n-- Закон кәрәк, бына нәмә! Ата-бабалар Рәсәйгә үҙҙәре теләп ҡушылғанда уҡ аҫабалыҡ хоҡуҡтарын, йәғни үҙ еренә үҙе хужа булыуҙы, закон менән нығыттыртҡан; аҡ батшалар шул законды быуындан-быуынға үтәгән. Яҡшымы, яманмы, хатта батша закондары ла бәғзеләрҙең нәфселәрен тыя килде... Хәҙергеһен иһә нимә күрәбеҙ? Батша ҡолатылды, хөрриәт килде, тигәс тә, башҡорт ерҙәрен таларға, башҡорттарҙы үлтерергә хөрриәтме? Хәлдәр үҙеңә мәғлүмдер, комиссар ҡустым: һәр төрлө килмешәктәр, шул бәлшәүиктәр хөрриәтенә таянып, ауылы-ауылы менән үҙҙәрен ҡыҙыл большевик тип иғлан ҡыла ла, РСФСР биләмәләрендә тороп ҡалған Ырымбурҙан, Өфөнән йәки башҡа тарафтарҙан килтерелмеш мылтыҡтар менән ҡоралланып, коммунистик әтрәттәргә уҡмашып, аҫаба ерҙәребеҙҙе баҫып ала, халыҡтарыбыҙҙы ҡыра... Бына ниҙән килеп сыҡты башҡорттоң ҡуҙғалышы. Сөнки ер бирмәк – йән бирмәк, ерһеҙ башҡорт – юҡ башҡорт...\n-- Аңлау ғына аҙ – йөмһүриәт етәкселегенә туҡып аңлатырға кәрәк! Эш үтмәҫе борон мәсьәләне ҡап-уртаға һалырға, уртаҡ тел табырға кәрәк!\n-- Табыр өсөн килдем дә инде.\n-- Инш-Алла, улайһа, килешербеҙ! – Күмәкләшеп доға ҡылдылар. – Беҙ һине беләбеҙ, беҙ һиңә ышанабыҙ.\n-- Ышанабыҙ! – Бер тауыштан хупланы табындағылар.\n-- Инде ҡуҙғалышайыҡ, алда ҙур эштәр көтә: Вәлиулла ярҙамсыма иртәгә үк йыйын йыйырға ҡушып киттем – илдең тын алышын ишетерһегеҙ. Поленов ҡырғынсылары бөлдөрмөш тирә-яҡ ауылдарҙан ҡасаҡтар килеп тулған – ваҡиғаларҙы үҙ ауыҙҙарынан һөйләтеп тыңларһығыҙ.\nҠайһыһы – ҡабыҡ, ҡайһыһы – һалам, ҡайһыһы таҡта түбәле эреле-ваҡлы йорттарҙан хасил ауылға килеп керҙеләр. Һыу ағышынса бормасланып, тау араһында ике урам булып теҙелеп ултырған кирем генә башҡорт төйәге ине был. Юл йөрөп күнеккән аттар, алда оҙайлы туҡталыш һәм һоло булаһын тойоп, бышҡырып тәбрикләнеләр, йылдамыраҡ юрттылар. Сәлимйән урам буйҙарын һағайып байҡаны – халыҡтың ҡырмыҫҡа иләүенә таяҡ тығып болғатҡандай ҡайнашыуы бошондорҙо. Ҡайҙа ҡарама – туғарылған ылау, тубырсынған бала-саға, тәнтерәкләгән ҡарт-ҡоро, сарбайлаған ҡатын-ҡыҙ: ғаилә-ғаилә ишек алдарына, ҡойма буйҙарына – ҡайҙа тура килә шунда ҡыуыш ҡороп ятҡандар; бәғзеләре тәртәләре ҡайырылған арба аҫтарына кейеҙ, септә, балаҫ түшәп төпләнгән; эргәләрендә төйөнсөктәр, һандыҡтар, еҙ самауырҙар аунай, тирәһендә аҙашҡан кәзәләр, һарыҡ бәрәстәре иңрәп-баҡырып йөрөй, һулығып эттәр олой; унда-һанда усаҡ бурап ут үрләтелгән ҡаҙан тирәләрендә олпат инәйҙәр булаша...\nАрғы ос урам уртаһынан тупыр-тупыр елдереп килеүсе ун бишләп һыбай күренде – ҡылыс таҡҡан, карабин аҫҡан йәш кенә ҡатын-ҡыҙҙар... Көллө ҡәүем йәнләнеп үрә ҡатты:\n-- Ил Инәһе!\n-- Ил Инәһе килә!\nМөләйем муйыл күҙле, арҡаһына һуҙылып ятҡан беләк йыуанлыҡ ҡуш толомло Ил Инәһен, биленә ҡылыс тағып, яурынына карабин аҫҡан яугирәне, Аҡмал ҡарт һомғол беләгенән тотоп аттан төшөрҙө, комиссар ҡаршыһына етәкләп килтерҙе.\n-- Аб-ба! Кемде күрәм, Сәлимйән ағай, һинме был?! – Сая ир-ҡыҙ һис кем көтмәгәндә комиссарҙы туғандарса яратып ҡосаҡланы. Сәлимйәндең ҡылт итеп иҫенә төштө: 1918 йыл, Ырымбур, татар китапханаһы...\n-- Уф! Әҡлимә һылыуҡайым, һинме был?!\n-- Мин, ағай, мин! Исемеңде ишетеп, ашығып ҡайтып еттем. Ныҡ үҙгәргәнһең, ағай...\n-- Донъя баштан һыйпаманы... Ә һин гөлсәскәләй саф, матур көйөңсә һаман! Теге саҡта Ырымбурҙа үҙеңде урлар хәлгә еткәйнем, ике шағир араланы... – тип йылмайҙы, ҡыуаныслы күҙ йәштәрен йәшермәй һөртөп.\n-- Эй ағай, шулай ғына итһәгеҙ ни булды инде! – Ҡораллы яугирлеген онотоп, буғай, ҡыҙҙарса иҫертеп көлдө.\n-- Бешмәгәнерәк инем шул...\n-- Ай-һай! – Бармаҡ янаған булды. -- Гөлсәсәгем бар ине бит, тип әйт тә ҡуй инде!\n-- Һинең дә шағирың бар ине шул... – Икеһенең дә тамағына ҡаты төйөр тығылып, арауыҡ тыйылдылар. Ниһайәт, башына килгәнен әйтте: -- Һылыуым, әллә һаман тормошҡа сыҡмағанһың инде?..\n-- Эй ағайым, күрәһең бит... – Бите буйлап эре йәш бөртөгө тәгәрләне. – Былтыр ғына ошо ерҙә Шаһизада менән тап килешкәйнек... Уны харап иткән ҡара көстәр инде Башҡортостаныбыҙҙың башына етергә йөрөй...\n-- Ат өҫтөндә елдергән яугир ҡыҙҙарыңды күреп иҫем-аҡылым китте – ысынлап та Геродот яҙған амазонкалармы тип торам... Ҡайҙа боролдо был донъя?! Беҙгә, ир-атҡа инде ярай, ә бына һеҙгә, сәскәләй генә сағығыҙҙа...\n-- Башҡа әмәл ҡалманы... Ҡылысҡа баш эймәҫкә -- һуғып һындырырға кәрәк ҡылысты!\n-- Һынмаһа, нишләрһегеҙ?\n-- Бабаларыбыҙҙай сая һуғышып, аҫаба еребеҙҙә башты һалырбыҙ.\nҺүҙ артыҡ ҡуйырманы. Сәмләнеп тыңлаған кешеләр ауыр уфтанды. Аҡмал ҡарт, ике ҡулын икеһенең яурынбашына һалып, ҡәнәғәтлек белдерҙе:\n-- Һеҙҙең кеүек аҫылһөйәк таныштарҙың тап килеүенә ҡыуанам. Былайғас, тотҡан ниәттәребеҙ бойомға ашыр, ҡан ҡойошто туҡтатыуға ирешербеҙ, Аллаһ бирһә. Барығыҙ, ҡасаҡтарҙың хәлен белә тороғоҙ. Иртәгә йыйын икәнен онотмағыҙ – төп мәсьәлә ил алдына һалып хәл ителәсәк. Мин йыйынды ойошторорға китәм, иҫән булһаҡ, шунда осрашырбыҙ, Инш-Алла.\nИр-аттың күбеһе Ҡыҙыл Армия сафтарында Көнбайыш фронтта “аҡ пан”дарға ҡаршы һуғышып йөрөгәнлектән, ә ҡалғандары баш күтәреп тауҙарға киткәнлектән, коммунистик ҡырғын әтрәттәренән йәбер-яфа тәү сиратта ҡатын-ҡыҙ башына төштө... Инабатлы Ил Инәһе менән бергә һорашып һәм ҡағыҙға теркәп йөрөгән комиссарға улар асы күрмештәрен йәшермәйенсә һөйләне, был документ баш ҡалаға ирешергә, партия һәм хөкүмәт етәкселегенә хаҡиҡәтте асып һалырға тейеш ине:\nПротокол. 1920 йылдың яңы стиль буйынса 30 июлендә коммунистик батальондың ҡыҙыл әрмистәре тарафынан ҡылынған үлтерештәр, ҡатын-ҡыҙҙарҙы көсләүҙәр буйынса тикшереүҙәр ваҡытында С. ауылы кешеләре ошолай аңлаттылар.\n1. Рәхимә Сыуаҡаева. Ҡыҙыл әрмистәр һөжүме ваҡытында ул һәм уның килене балалары менән бергә иҙән аҫтына йәшенде, шул саҡ ыҙмаға билдәһеҙ ғәскәри бүлектең Ҡурамшин фамилиялы ҡыҙыл әрмис кавалерисы керҙе, Өммикамалды иҙән аҫтынан һөйрәп сығарҙы, башҡа ыҙмаға алып китте һәм уны көсләй башланы. Шунда уҡ ул үҙе (Рәхимә) иҙән аҫтынан сыҡты ла ихаталағы ире Лоҡман Сыуаҡаевҡа сарбайланы, ул иһә ҡустыһы Усман менән бергә ишеккә атлыҡты, сығып килеүсе ҡыҙыл әрмистең яғаһынан алдылар, артабан ни булғанын ул (Рәхимә) күрмәне, сөнки ихатанан сығып ҡасты, мылтыҡтан атыуҙарын ғына ишетте. һуңынан мәғлүм булыуынса, уның ире Лоҡман һәм ҡустыһы үлтерелгән, шулай уҡ Сыуаҡаевтың 88 йәшлек әсәһе Мәхүбъямал да ошо ваҡыт улының өйөндә сағында үлтерелгән. Мәхүбъямалдың килененең инәлегенә (оят еренә) һыныҡ ҡалаҡ тығып киткәндәр. Шунан һуң Ҡурамшин уны (Өммикамалды) үлтереү өсөн, ике тәүлек буйынса эҙләп йөрөй, ләкин таба алмай. Бөтә мөлкәт ҡыҙыл әрмистәр тарафынан таланған һәм алып кителгән. Уҡый-яҙа белмәй, уның өсөн Низамитдин Таулыбаев ҡул ҡуйҙы.\n2. Өммикамал Сыуаҡаева. Ыҙмаға кергән ҡыҙыл әрмис уны иҙән аҫтынан һөйрәп сығарҙы, айырым ыҙмаға һөйрәкләп алып китте һәм уны көсләне, шуныһын тамамлағас, ыҙманан сығып китте, шунда уны ҡайныһы Лоҡман Сыуаҡаев үҙенең ҡустыһы Усман менән теткеләргә кереште. Ул (Өммикамал) иһә ыҙманан сығып ҡасты һәм күршеләрҙә йәшеренде, артабан ни булғанын күрмәне. Уның ҡайныһы Лоҡман һәм уның ҡустыһы Усман үлтерелгән булып сыҡты, шулай уҡ уларҙың ыҙмала булған әсәһе Мәхүбъямал да үлтерелгән.\nШул уҡ көндә, бер ни тиклем ваҡыттан һуң, 8 ҡыҙыл әрмис төркөмө уны Зағанбай Әмилев өйөндә эҙләп тапты, Ғәйни Таулыбаевтың өйөнә һөйрәкләп алып киттеләр ҙә шунда бөтә 8 кеше уны көсләне. Артыҡ бер ни ҙә аңлата алмай, уҡый-яҙа белмәй, ә уның өсөн уның һорауы буйынса Низамитдин Таулыбаев ҡул ҡуйҙы.\n3. Ғәйниямал Таулыбаева. Ҡыҙылдарҙың һөжүме ваҡытында уның ихатаһына һыбайлы 10 ҡыҙыл әрмис керҙе, ыҙмаға инделәр, уға һуҡтылар һәм ихатаға ҡыуып сығарҙылар. Мейес башында ятҡан 22 йәшлек ауырыу ҡыҙы Хәҙисәне ыҙманан һөйрәп сығарҙылар ҙа башҡа ыҙмаға алып киттеләр... килене Маһитапта ҡалдырҙылар. Шул уҡ көндө алты ҡыҙыл әрмис уның өйөнә Өммикамал Сыуаҡаеваны килтерҙе, шунан йәнә ике ҡыҙыл әрмис килеп ҡушылды. Өммикамалдың “ни өсөн килтерҙегеҙ?” тигән һорауына ҡыҙыл әрмистәр, уны тәфтишләйәсәктәрен һәм атып үлтерәсәктәрен әйттеләр, ә Ғәйниямалды ихатанан урамға ҡыуып сығарҙылар, ҡыҙыл әрмистәр ыҙмала нимә ҡылғандарын ул күрмәне. Уҡый-яҙа белмәй.\n4. Мәрүәсафа Ҡускилдина. Ҡыҙыл әрмистәр унан май таптырҙылар, ул “май юҡ” тигәс, ҡыҙыл әрмис уны соланға алып сығып иҙәнгә йыҡты ла көсләргә маташты, ләкин бер ҡыҙыл әрмис, “иптәш, ташла, ҡарсыҡ бит ул” тип ҡысҡырғас, уны көсләмәнеләр. Өс көндән һуң ниндәйҙер ҡыҙыл әрмис уның аяҡ теген машинаһын һәм бер мендәрен, бер кейеҙен алып китте. Уҡый-яҙа белмәй.\n5. Фәрхиямал Мөнбәйҡолова, 18 йәшлек. Өйгә 7 ҡыҙыл әрмис килеп керҙе, был ваҡыт ул тубыҡтарында ауырыу ҡарсыҡ Йәнбикәнең, йәғни ҡәйнәһенең, башын тотоп ултыра ине. Ҡыҙыл әрмистәр уны, Фәрхиямалды, башҡа бүлмәгә алып киттеләр ҙә бөтә ете кеше уны көсләнеләр, шул уҡ көндө уның ире Ғирфан Мөнбәйҡоловты үлтерҙеләр. Уҡый-яҙа белмәй.\n6. Ишбикә Мөнбәйҡолова. Ул, ауырыу килеш, килене Фәрхиямалдың тубыҡтарында ята ине. Өйгә ҡыҙыл әрмистәр килеп керҙеләр, Фәрхиямалды башҡа бүлмәгә алып киттеләр, ә нимә ҡылғандарын күрмәне. Уның улы Ғирфан аҙаҡ ҡыҙыл әрмистәр тарафынан үлтерелгән булып сыҡты. Уның улы десятский ине, ылауҙар ебәрә ине. Уҡый-яҙа белмәй.\n7. Хәширә Сәлишева. Уның өйөнә ике ҡыҙыл әрмис килеп керҙе, уны амбарға алып киттеләр ҙә көсләнеләр. Көсләгәндән һуң, ике мендәрҙе алып киттеләр. Уҡый-яҙа белмәй.\n8. Сәғиҙә Таулыбаева. Ихатаға бер нисә ҡыҙыл әрмис килеп керҙе, “хужалар өйҙәме?!” тип ажғырҙы. Ире Нәзмитдин улар янына сыҡҡас һәм улар менән аҙыраҡ һөйләшкәс, бер ҡыҙыл әрмис уға мылтыҡтан атты ла шунда уҡ үлтерҙе. Ире үлтерелгәндән һуң, ул балаларын күрше ауылға мәрхүмдең икенсе ҡатыны Хөббөлнисаны саҡырырға ебәрҙе, балалары әйләнеп ҡайтҡас, ҡапҡа төбөндә үк ҡыҙыл әрмистәр шул ҡырандас егеүле атты тартып алып киттеләр. Өс көндән һуң, һыбайлы алты ҡыҙыл әрмис килеп етте, балаларҙы өйҙән ҡыуып сығарҙылар, ә уны, Сәғиҙәне, күмәкләп көсләнеләр. Уҡый-яҙа белмәй.\n9. Әсхәбъямал Дәүләтбирҙина. Уның улы өйҙә юҡ — ҡалала ине. Шул саҡ ҡыҙыл әрмистәр тейәлеп килделәр, уның биш баш һауын һыйырын, яңы тунын, быймаларын һәм 3 мендәрен талап алып киттеләр. Уҡый-яҙа белмәй.\n10. Шәриғә Сәлишева. Ҡыҙыл әрмистәр уның көрән айғырын тартып алдылар, шунан һуң, Муса ауылынан булһа кәрәк, ниндәйҙер башҡорт ерән ҡашҡа алаша атын, самауырын һәм башҡа төрлө әйберҙәрен алып китте. Уҡый-яҙа белмәй.\n11. Миңлеямал Мөхәммәтәминева. Ҡыҙыл әрмистәр уның 2 кейеҙен һәм 2 мендәрен тартып алдылар. Шуның өсөнсө көнөндә ҡолонло ерән бейәһен алып киттеләр. Уҡый-яҙа белмәй.\n12. Хәкимә Сәлишева, тол ҡатын. Ҡыҙыл әрмистәр уның 3 йәшлек ҡола айғырын алып киттеләр. Уҡый-яҙа белмәй.\n13. Шәрип Сәлекәйев. Ҡыҙыл әрмистәр уның әсәһе Миңлекамалды, еңгәһе Сафияны, 15 йәшлек Хәбибъямалды көсләнеләр һәм атаһы Кәримдең ҡулын ҡылыс менән өҙә саптылар. Уҡый-яҙа белмәй.\n14. Сәлимә Сәлекәйева. Ҡыҙыл әрмистәр уның 200 һумлыҡ төрлө әйберҙәрен алып киттеләр. Уҡый-яҙа белмәй.\n15. Усмана Сыуашбаева. Ҡыҙыл әрмис һарығын, кейеҙен, балаҫын тартып алған, һауыт-һабаларын ватҡан, бөтәһе 400 һумлыҡ ҡаза. Уҡый-яҙа белмәй.\n16. Талха Дәүләтбирҙин. Ҡыҙыл әрмистәр уның 300 һумлыҡ ике һарығын тартып алған. Дәүләтбирҙин.\n17. Ғилман Ғәбитов. Ҡыҙыл әрмистәр уның бөтәһе 1800 һумлыҡ быймаларын, тунын, 2 кейем тула ҡатаһын, 2 шәлен, ике ат арбаһын һәм эйәрен тартып алған.\n18. Мөхәммәтрәхимә Ҡускилдина. Ҡыҙыл әрмистәр уның бөтәһе 600 һумлыҡ 6 бот орлоҡ һолоһон, бер сирек сәйен, бер шәлен, 2 ҡаҙаҡ һабынын талап алған. Уҡый-яҙа белмәй.\n19. Ғөбәйҙулла Кинйәбаев. Балаҡлы ауылынан уҙып барыусы кавалерист ҡыҙыл әрмистәр уның 2000 һумлыҡ ерән ҡашҡа алаша атын тартып алып киткәндәр.\n20. Исҡаҡ Йәлилев. Ҡыҙыл әрмистәр уның 1000 һумлыҡ тимерләткән ҡырандасын талап алып киткәндәр. Уҡый-яҙа белмәй.\n21. Рәхимйән Мөхәммәтйәнов. Ҡыҙыл әрмистәр уның көтөүҙә йөрөгән 1500 һумлыҡ ала һыйырын талап алып киткәндәр. Уҡый-яҙа белмәй.\n22. Ауыл советы рәйесе Сыуалбаев. Коммунистик батальон өгөтсөһө Аникин тарафынан ауыл халҡынан 9 баш ат, 3 ҡырҡмыш тай, 37 һауын һыйыры, 33 башмаҡ, 70 баш һарыҡ һәм бәрәстәр, 33 йөктән артыҡ ашлыҡ, 20 һыйыр тиреһе, төрлө йорт-ҡура ҡаралтыһы һәм мөлкәте тартып алынған...\nҺөйләүселәр һәр береһе Үҙәктән килгән ғәҙәттән тыш комиссар-ревизорға ышанып һәм ҙур өмөттәр бағлап ҡарай, ҡасан бола баҫылыр, ҡан ҡойоштар туҡталыр, тыныс тормош килер икән беҙҙәргә лә, тип үтенеп һорай ине. “Бөтәһе лә булыр, һеҙҙең аһ-зарҙарығыҙҙы, изге теләктәрегеҙҙе, түкмәй-сәсмәй, юғарыға еткерермен”, тигәс, Ил Инәһе лә түҙмәне – ҡуйынынан дүрткә бөкләнгән дәфтәр алып, Сәлимйәнгә тапшырҙы:\n-- Баймаҡ заводында яуыз Поленов аттыртҡан бөйөк уҙамандарыбыҙҙың береһе Әхмәҙи Ғүмәровтың тол ҡалмыш хәләл ефете Ситдиҡа ханымдың ҡанлы күҙ йәштәре һеңгән сәхифәләр – киләсәктә ғәҙел хөкөм һәм тарих өсөн, бәлки, файҙаһы тейер:\nИремдең туғандарының береһе: “Эстәрленән хәбәр килгән – уларҙы төрмәнән сығарырға68”, -- тип мине шатландырып китте. Мин, иптәшем ҡайтыуға тип, өйҙәрҙе йыйыштыра башланым. Кискә табан мин солан баҫҡысын йыуып бөтөрөп торғанда, ҡапҡа асылып китте, ҡапҡанан Нәфисә менән Булатовтың69 һалдаттан алып ҡайтҡан ҡатыны килеп инделәр. Уларға күтәрелеп ҡараһам, төҫтәре ап-аҡ булған, бик ҡурҡышҡандар ине. “Беҙҙекеләрҙе харап иткәндәр бит, Ситдиҡа йәнем!” – тип илай башланы Нәфисә ханым. “Всех убили”, тип, ҡулы менән муйынын һыйпап күрһәтеп, Ғәләлкәрйә лә үкһене. Ә мин бит яңы ғына, иптәштәребеҙ нахаҡ бәләнән ҡотолоп ҡайтыр – тағы шатлыҡлы көндәр күрәһебеҙ бар икән, тип ҡыуанып йөрөгәндә, ҡапыл шундай фажиғәле хәбәр ишетеүемә, таш кеүек ҡатып ҡалдым, илай ҙа алманым, исмаһам...\nБераҙ ваҡыт үткәс, баламды күтәреп, Камил Мусиндарға киттек. Улар ҙа, был насар хәбәрҙе ишетеп: “Ситдиҡа ишетеү менән беҙгә килер инде, бахырҡай, уның беҙҙән башҡа бер кеме лә юҡ бит, тип, Зөләйха ханым мине көтөп кенә тора ине; ҡаршы сығып, моңло ғына итеп мине ҡаршы алды. Мин, өйгә ингәс, баланы иҙәнгә ултырттым да үҙем дә иҙәндәргә аунап, үкһеп-үкһеп, туйғансы иланым, Зөләйха ханым да ҡушылды.\nКүп тә үтмәне, Ғәләлкәрйә мине эҙләп Зөләйхаларға килеп инде. (Уны Мөхәммәтйән Булатов армияла йөрөгәнендә алып ҡайтып, ауылға ҡайтҡас Ғәләлкәрйә тип исем ҡуйҙырған икән; ул үҙе мосолман диненә инергә риза булып, эйәреп ҡайтҡан урыҫ ҡыҙы ине). Беҙ уның менән хәҙер үк Баймаҡҡа китергә70 булып, Нәфисәләргә барҙыҡ. Нәфисәнең атаһына үтенеп, беҙҙе атың менән Баймаҡҡа алып бар, күпме һораһаң да бирәбеҙ, тинек. Ул ризалашманы: “Унда барып, ҡанда йөҙәр хәлем юҡ, һеҙгә лә барырға кәңәш бирмәйем, Нәфисәгә лә барырға рөхсәт итмәйем”, -- тине. Беҙ уларҙан сығып китеп, ат эҙләргә тотондоҡ. Күн заводына ла барҙыҡ. Ахырында Әбүбәкер мулла Хөсәйеновтан башҡа өйҙә торған Мәхфи еңгәйгә индек. Ул еңгәй үҙемде байтаҡ яҡын күргән булһа кәрәк – беҙгә ҡаршы булманы. Үҙе ҡарап үҫтергән, Юныс тигән 13-14 йәшлек кенә баланы беҙгә күсер итеп бирҙе лә юлға сығарып ебәрҙе.\nУл көндә беҙ Иҫән тигән ауылда туҡтап, уҡытыусыһы өйөндә ҡундыҡ. Иртәгәһен иртәрәк сығып китеп, төш ваҡыттарында Дәүли ағайҙарҙың ҡапҡаһына барып еттек. Күсер арбанан төшөп, ҡапҡа асып, беҙҙе ҡапҡанан индереүенә, ишек алдында ҡапҡаның уң яғына өйөп ҡуйылған күп кенә оҙон ағастар өҫтөнә йәйелеп ятҡан, ҡанға батҡан Әхмәҙиҙең һарғылт төҫтәге костюмы менән жилеткаһын күрҙем. Мин ҡоропһоҙ (тирәсһеҙ) хадуҡ арбала аяҡтарымды һалындырып ултыра инем. Костюмдарҙы күргәс, алдымда бала барын да онотоп, арбанан нисек төшкәнемде лә һиҙмәй, барып костюмды ҡосаҡлап алып, иҫем китеп йығылғанмын. Ғәләлкәрйә ерҙә аунап илап ятҡан баланы күтәреп алып, өйгә йүгергән. Шәмси апайҙар йүгереп сығып, мине үлгән тип ҡурҡып, битемә һыуҙар бөркөп, өйҙәренә алып инделәр. Байтаҡ ятып хәл алғас, мин Дәүли ағайҙарҙан фажиғәле эш тураһында һораша башланым. Улар ошолай итеп һөйләне:\n“Беренсе август көндә кискә табан тотҡондар таш һарай янындағы ҡоҙоҡ янына сығып, ҡоҙоҡтан һыу алып, береһе икенсеһенә һыу ҡойоп тороп һабынлап йыуынып, аҡ һөлгөләргә һөртөнөп, һарайға инеп киттеләр. Бераҙҙан барыһы ла, аҡ күлдәктәр кейеп сығып, һарай янындағы бүрәнәгә теҙелешеп ултырҙылар. Һөйләшеп-көлөшөп бераҙ ултырғас, һаҡсылар уларҙы индереп һарайҙы бикләп алды.\nТөнгө сәғәт икеләрҙә урамда ҡаты атыш тауыштары ишетелгәс, беҙ уянып, парадный ишек ярығынан ҡараһаҡ, таш һарай янында күп кешеләр йөрөнә. Һарай алдында Ай яҡтыһында ап-аҡ нәмәләр күренә, аһ-ух килгән ыңғырашыуҙар ишетелә -- бисараҡай Әхмәҙиҙең тауышын беҙ танып торҙоҡ. Ул бик оҙаҡ ваҡыт, Алла, Алла, тип ҡысҡырып ятты, һуңынан уның да тауышы баҫылды. Шул арала Ай яҡтыһына Көн яҡтыһы ҡушылып яҡтырып китте; оҙаҡламай ҡатындар көтөүгә һыйырҙарын ҡыуа башланы. Улар һарай янында ап-аҡ күлдәктәре ҡыҙыл ҡанға буялып үлеп ятҡан кешеләрҙе күреп, ҡыҙғанышып илап торғандарын күргәс, һаҡсылар уларҙы ҡыуып ебәрҙеләр. Оҙаҡламай врач алып килеп, тотҡондарҙың үлеп етеүҙәрен әйтеп, Руденко менән Поленовты тынысландырғас, шәһиттәрҙе шахта соҡорона алып барып ташларға ҡуштылар. Кешеләр күп йыйылып киткәс, мин сыҡтым да, рөхсәт һорап, 6 (алты) кешене үҙем күмдерәм, тип, атҡа киң таҡта арбаны егеп урамға сыҡтым, 3-4 бабай менән барып, зыяраттың бирге яғындағы киң генә, күмелгән иҫке шахта соҡоро бар икән – шуны көрәктәр менән уңайлаштырып, Әхмәҙи Ғүмәровты, Билал Ғабдрахмановты, Мөхәммәтйән Булатовты, Дулат-Али тигән бер егетте шул киң соҡорға теҙеп һалып, өҫтәренә кейем-һалымдарын яптыҡ та күмеп ҡуйҙыҡ. Тарташов тигән урыҫ егете менән Кузнецовты икеһен бер соҡорға күмдек”, -- тине Дәүли ағай. Беҙ Дәүли ағайҙан шул һүҙҙәрҙе ишеткәс, Дәүли ағайҙың ҡулдарын үбеп иланыҡ. Һәм унан иптәштәребеҙҙең ҡәберен күрһәтеүҙе үтенеп һораныҡ\nУл ағай беҙҙең был теләгебеҙгә риза булманы: “Юҡ инде, мин унда бара алмайым, сөнки ул яҡта бик ҡурҡыныс, ул яҡҡа мал ҡарарға барыусыларҙы ла атып үлтерәләр”, -- тине. Беҙҙе хәҙер бер нимә лә ҡурҡытмай, атһалар атырҙар, тинек тә иптәштәребеҙҙең ҡәберҙәрен эҙләргә киттек. Ағай өйрәтеп ебәргәнгә күрә бахырҡайҙарҙың ҡәберҙәрен табып алдыҡ. Мин ҙур сабырлыҡ менән үҙемде ҡулға алып, артыҡ тауыш менән илауҙан тыйылдым. Ә Ғәләлкәрйә, үҙҙәренең ғәҙәте буйынса, ҡәберҙең өҫтөнә ятып, ҡысҡырып-ҡысҡырып көйләп иларға тотондо...\nШул арала Ирәндек тауы яғынан һыбай кешенең Баймаҡ яғына килеүе күренеп ҡалды. Мин уны күреү менән ҡайтып китергә ашыҡтым. Тик Ғәләлкәрйәне ҡәбер өҫтөнән айырып ала алмай бик аптыраным. Һис тә булдыра алмағас, баламды күтәреп ҡайтыу яғына әйләндем. Мин бераҙ киткәс, ул да көйләп-көйләп илап артымдан килеп етте. Беҙ ҡайтҡанда тау өҫтөндәге ҡалҡып-ҡалҡып торған таштар артында мылтыҡлы кешеләрҙең боҫоп ултырғандарын күрһәк тә, улар беҙгә теймәне.\nШулай итеп, беҙ өйгә ҡайтҡан булдыҡ. Ләкин әле һаман беҙҙең күңелдәр баҫылманы.\nБеҙ инде Руденко менән Поленовтың урынлашҡан кантураһына барып, иптәштәребеҙҙең кейемдәрен һорамаҡсы булдыҡ. Баймаҡта71 сиркәү бар, уны, ҙур урын биләп, ҡойма менән әйләндереп алғандар. Шул ҡойманың эсендә Баймаҡ заводының элекке хужаһы Кабановтың һалдырған ҙур-ҙур йорттары бар. Сиркәү ҡапҡаһынан инеп, аҙ ғына барғайныҡ, беҙҙе тәҙрәнән күреп ҡалдылар, ахыры: 4-5 хәрби кеше бер өйҙөнөң болдор баҫҡысынан һикерешеп төшөп, яныбыҙға килеп, әйләндереп алдылар. “Һеҙ кем, ни өсөн бында килеп йөрөйһөгөҙ?” – тип һоранылар. Үҙебеҙҙең кем икәнебеҙҙе әйттек. Мин өйгә обыск яһағанда алған нәмәләрҙе һораным, баламды күрһәтеп, атаһының пальтоһын, хром итектәрен һораным. Балаға на память булыр ине, тинем. Улар был һүҙемдән көлдөләр генә. Беҙҙең кемгә фатирға төшөүҙе һоранылар. Беҙ, Яуышев Дәүли тигән кешегә, тигәс, Поленов беҙгә: “Вы арестованы!” – тип, бер ҡыҙыл әрмисте эйәртеп, беҙҙе, бер ҡайҙа ла сығармай, ашаттыртмай, Дәүли ағайҙың өйөндә һаҡларға ҡушты.\nДәүли ағайҙар беҙҙе һаҡсылар менән күреп ҡурҡыштылар, мин бер ҙә үлемдән ҡурҡманым. Апайға әйттем: “Сәмси апай, моғайын, беҙҙе төндә алып сығып атырҙар инде, тик һеҙгә бер үтенесем шул: әгәр мине атып, Ризам тере ҡалһа, һеҙ уны Пластағы минең туғандарыма тапшырығыҙ; улар уны үҫтереп, уҡытып, кеше итһендәр. Ғалинасирға ебәрмәгеҙ, унда ебәрһәгеҙ, унда көтөүсе генә булып ҡалыр, -- тинем. -- Әгәр уны үҙемдең күкрәгемә ҡуйып бергә генә атһалар, донъяла бер үкенесем дә ҡалмаҫ ине”, -- тинем.\nКис булды, беҙгә ашатманылар. Ишек төбөндә мылтыҡлы һаҡсы ултыра. Сәмси апай төпкө йоҡо бүлмәһенә беҙгә урын һалып бирҙе лә, балаға эсер, тип, бер стакан һөт биргән булды.\nАҙыраҡ йоҡлап киткәнбеҙ. Бер ваҡыт парадный яғындағы ишекте бик ныҡ ҡаҡҡан тауышҡа йөрәгебеҙ ярыла яҙып уяндыҡ. Дәүли ағай тороп, ишеккә сығып китте, беҙ тертләп тороп ултырҙыҡ.\nБераҙ һөйләшкәс, Дәүли ағай өйгә инде. Беҙгә ул, һорамаһаҡ та, үҙе килеп әйтте: “Темәстән кантонлыҡ күсеп ята икән, шунан килгән таныш иптәштәр фатир һорап килгәндәр икән. Мин уларға һеҙҙең беҙҙә икәнде әйткәс, улар: “И бисараҡайҙар, мында килеп еткәндәр икән, беҙ уларҙы борсомайыҡ инде, башҡа кешегә барайыҡ, тип киттеләр”, -- тине. Мин шул ваҡыт йомшап китеп, беҙҙе лә ҡыҙғанған яҡшы кешеләр бар икән әле, тип, таң атҡансы иланым.\nТаң атты, Ҡояш бераҙ күтәрелгәс, өйгә тағы мылтыҡлы бер кеше килеп инде лә беҙҙе һаҡлаған һаҡсыға кеҫәһенән сығарып бер ҡағыҙ бирҙе. Уныһы, ҡағыҙҙы уҡығас, Дәүли ағайҙы саҡырып алып, беҙҙе уға тапшырып китәсәген әйтте. Әгәр быларҙы ҡасырһаң, башың менән яуап бирәсәкһең, тип, ағайҙан ҡул ҡуйҙырҙы ла үҙе теге егет менән сығып китте. Улар киткәс, Сәмси апай беҙҙе яҡшылап туйҙырып алды.\nУл көн дә үтте, беҙҙе оноттолар, ахыры. Хужалар ашаталар ҙа ул, ләкин беҙҙе алып килгән аттың хәле мөшкөлләнә башланы. Кәртә башынан ҡарайған бесән, һыныҡ-һаныҡ икмәк, аҙыраҡ он болғатып биргән һыу менән генә ат тотоп булмай бит, ә ҡырға сығарып ашатырға мөмкин түгел. Беҙҙе алып килгән бала көн буйы илауҙан бушанмай. Аптырағас, Дәүли ағайға әйттем: “Ағайым, һин Поленовҡа бар. Беҙҙең хәлде, аттың хәлен әйт, бүтән мин уларҙы туйҙырып тота алмайым; йә, пропуск биреп, Темәскә ҡайтарып ебәрегеҙ, йә үҙ ҡарамағығыҙға алығыҙ, тип әйт, тинем. Дәүли ағай хәлде барып һөйләгәс, улар беҙҙе, үҙҙәре килһен, тип ҡайтарғандар.\nБеҙ, ағайҙар, апайҙар менән хушлашып-бәхилләшеп, кәфенде муйынға урағандай булып сығып киттек.\nБеҙҙе ҡаршылап, кантураларына алып инделәр ҙә кем икәнебеҙҙе һораша башланылар: ниндәй милләт, кем булып эшләү йәки эшләмәү һ.б. Мин уҡытыусы булып эшләүем, татар икәнемде әйткәс, улар: “Ни өсөн башҡортҡа барҙың, татар тапманыңмы?” – тинеләр. Яуап бирмәнем.\nҒәләлкәрйәне һораша башланылар: ул үҙенең урыҫ милләте икәнен әйткәс, уны төкөрөнә-төкөрөнә әрләнеләр ҙә, миңә обыск ваҡытында алынған алты аршин туҡыма тауарымды ғына биреп: “Башҡаса ирҙәрегеҙҙе юллап килеп йөрөмәгеҙ, әгәр бик тә һағынһағыҙ, үҙегеҙҙе лә улар янына ебәрербеҙ!” – тинеләр ҙә Темәскә ҡайтыуға пропуск яҙып бирҙеләр. Беҙ ағайҙарға ҡайтып тамаҡ туйҙырҙыҡ та, асығып торған атты егеп, ағай менән апайға мең рәхмәттәр уҡып хушлашып, юлға сығып киттек. Баймаҡтан 2-3 саҡрым ер үткәс тә атыбыҙ арыны, уны ситкә алып сығып туғарып, туйҙырғансы утлаттыҡ...\nКомиссар-ревизор фажиғәле был яҙманы үҙе шунда, ҡанлы Баймаҡ заводында, етенсе булып атылғандай башын баҫып, йөрәге ҡанһырап уҡыны...\nИл Инәһе алып ингән бер аласыҡта үҙәк ялғарға ғына ултырғайнылар, тышта шау-шоу, ҡысҡырыш-илаш ҡупты ла урамға атлыҡтылар. Өҫ-баштары өҙгөләнгән, биттәре сыйылып ҡанаған бер йәшүҫмер, күрше ауыл йораты, хәле бөтөп ҡапҡа төбөнә ауҙы:\n-- Бәлә, ағайҙар-апайҙар, бәлә... Ауылыбыҙҙы Руденко әтрәте баҫты: “Башкир! Автономию захотел?!” – тип аҡырышып, өйберенсә атып-киҫеп йөрөйҙәр; мөғәллимәне сәсенән һөйрәп сығарҙылар ҙа урам уртаһында күмәкләшеп мәсхәрәләргә керештеләр...\n-- Ә?! Мөғәллимәне?! Уй Аллам, әхирәткәйемде!.. – Ил Инәһе атына ырғып менде, ҡулын болғап һөрәнләне: -- Ир-ҡыҙҙар, әйҙәгеҙ минең арттан!\nҠоралланған атлы төркөм тупыр-тупыр китеп күҙҙән юғалды, эҫе тымыҡ һауала саң болото борҡолоп ҡалды. Мырҙағолатов та йәһәт һыбайланып, башҡалар менән бергә, әйтелгән ауыл тарафына ашыҡты.\nУлар барып еткәндә Әҡлимә әтрәте ҡырғынсыларҙы ауылдан ҡыуып сығарған да артабан эҙәрлекләп киткән; унарлап өй дөрләп яна, ләкин һүндереүсе юҡ; ҡапҡа төптәрендә ҡанға батырып тураҡланған кәүҙәләр аунай. Мәктәп алдында урамда бер тәңгәлде халыҡ уратып алған. Сәлимйәнгә ҡот осорғос яман күренеш асылды: күлдәген ҡап-урталай ярып яланғаслатылған ҡатын кәүҙәһе ҡанға батып ята; боттары һәм ҡулдары дүрт тарафҡа – ергә ҡатылған ҡаҙыҡтарға тарттырып бәйләнгән; мәрхүмәне ҡаҙыҡтарҙан ысҡындырып маташҡан ҡарт һуҡрана:\n-- Бына һеҙгә Ленин бабай, бына һеҙгә яҡты Совет власы! Ире Ҡыҙыл Армияла Варшауҙы алырға йөрөй, Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән. Ә бында... хәләл ефетен ҡыҙылдар нишләттеләр...\nИнәлегенә имән ҡаҙыҡ ҡаҙалған, боғаҙы салынған бахырҙы бер күреүҙән үк таныны: Гөлсәсәк!..\nҠыҙылдарҙы ҡыуып киткән төркөм әйләнеп ҡайтты; Әҡлимә бер ҡыҙыл әрмисте муйынынан һарыҡ һымаҡ арҡанлап, ҡамсылап яра-яра килтерҙе:\n-- Бишеһенең башын өҙҙөк, ә быныһы тереләтә эләкте. Руденко үҙе саҡ-саҡ ҡасып ҡотолдо.\nБоғалағынан арындыртҡас, һуйылырға барған малдай башы-күҙе аларған әсир, кешеләрҙең нәфрәт ҡатыш ерәнесле баҡҡан күҙҙәренә ҡарап, комиссарҙың тәңгәлендә ергә лыпан тубыҡланып ялбарҙы:\n-- Минең бер ғәйебем дә юҡ, зинһар, харап итә күрмәгеҙ, харап итә күрмәгеҙ!\nАрҡаһына ҡамсы тартып торғоҙҙолар:\n-- Йәлләт! Башҡорт башың менән башҡорт ҡанын эсеп йөрөйһөң!\n-- Мобилизация менән алдылар, мәжбүр иттеләр... ләкин мин үлтермәнем! Юҡ, үлтермәнем!\n-- Мөғәллимәне мәсхәрәләүҙә лә ҡатнашманыңмы? – Ил Инәһе ҡылысын ҡармаланы.\n-- Юҡ-юҡ, ҡатнашманым! Күреп кенә торҙом! Бер үк...\n-- Кемдәр һәм нисек ҡатнашты, һөйләп бир! – тине Сәлимйән, алҡымына тығылған үкһеүен саҡ йотоп.\n-- Ҡурамшин тигән татар сәсенән һөйрәкләне... салҡан ятҡырып ҡаҙыҡтарға тарттырҙылар... күлдәген яра йырттылар... ун бишләбе сиратҡа торҙо... Зинһар, үлтерә күрмәгеҙ мине!\n-- Һөйлә, шаҡшы! – Йәмил ҡамсыһын жыйлатты.\n-- Башта Руденко үҙе килеп: “Сука! Вот тебе автономия!” – тип мәсхәрә ҡылды... Артынса Ҡурамшин да: “Сөйрәлтке! Автономия мона шулай була ул!” – тип оят эшен башҡарҙы...\n-- Етте! – Тештәрен ҡыҫып тыңлаған Сәлимйән йылан һымаҡ борғаланған бәндәнең йөҙөнә төкөрҙө. – Енәйәтсел төркөмөгөҙ оҙаҡламай ғәҙел Совет суды ҡаршына баҫасаҡ – Ревтрибунал язалаясаҡ һеҙҙе! Шуны ҡайтып Руденкоға доложи. -- Әҡлимә менән Йәмилгә боролдо: -- Уҙамандар, ризаһығыҙмы шуға, ебәрәбеҙме?\n-- Китһен! – Ҡул һелтәне Йәмил. Әҡлимә лә яугирҙәренә өндәште:\n-- Иҫән-аман үҙ юлына төшөрөгөҙ мөртәтте!\nМосолманда үлектәрҙе иртәгәгә ҡалдырыу гонаһ һанала: барсаһын йыйып алып, ашыҡ-бошоҡ йыуып-кәфенләп, ауыл күрке Рәсүл ишандан йыназа уҡытып, зират уртаһына дөйөм ҡәбер ҡаҙып күмделәр. Иртәгә тағы ауыр һәм яуаплы көн – ил йыйыны көтә ине.


Әсәлек капиталын индексациялау ваҡыты аталды\nАнтитеррор75 лет Победы\nТелгенәм — бергенәм\n12 Декабрь 2017, 16:24\nӘсәлек капиталы 4 процентҡа индексациялана, тик 2020 йылда. Был турала Рәсәйҙең хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Максим Топилин белдерҙе.Уның һүҙҙәренсә, ҡатмарлы иҡтисади хәл шарттарында әсәлек капиталын индексациялау туҡталып торолдо, «әммә шул уҡ бюджетта 2020 йылдың 1 ғинуарынан дүрт процентҡа индексациялау ҡаралған».Әлеге ваҡытта түләү дәүмәле 453 мең һум тәшкил итә. 2020 йылда ул 471 мең һумға етә.\nӘсәлек капиталы 4 процентҡа индексациялана, тик 2020 йылда. Был турала Рәсәйҙең хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Максим Топилин белдерҙе.\nУның һүҙҙәренсә, ҡатмарлы иҡтисади хәл шарттарында әсәлек капиталын индексациялау туҡталып торолдо, «әммә шул уҡ бюджетта 2020 йылдың 1 ғинуарынан дүрт процентҡа индексациялау ҡаралған».\nӘлеге ваҡытта түләү дәүмәле 453 мең һум тәшкил итә. 2020 йылда ул 471 мең һумға етә.\n«Известия» гәзите хәбәр итеүенсә, әсәлек капиталын 2020 йылдан һуң да индексациялау күҙаллана.\nАлдан «Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, Рәсәй Президенты Владимир Путин әсәлек капиталы программаһын оҙайтты һәм уны файҙаланыу алымдарын өҫтәне.\nӘсәлек капиталы программаһы эшләй башлағандан алып 11 йыл үтте. Был икенсе бала табыу өсөн яҡшы дәртләндергес сараға әйләнде.\n«Йыш ҡына кешеләр миңә «артабан нимә булыр?» тигән һорау менән мөрәжәғәт итә. Әсәлек капиталы программаһын 2021 йылдың 31 декабренә тиклем оҙайтырға, бынан тыш, уны файҙаланыуҙың өҫтәмә мөмкинлектәрен индерергә тәҡдим итәм, атап әйткәндә, мохтаж ғаиләләргә әсәлек капиталы аҡсаһын айлыҡ түләү рәүешендә алырға мөмкин», — тине Владимир Путин балалар мәнфәғәттәрендә Милли ғәмәлдәр стратегияһын бойомға ашырыу буйынса координация советы ултырышында.\nУның һүҙҙәренсә, бында тәүге бала тыуғандағы кеүек адреслы алым ҡулланыласаҡ. Йәғни түләүҙәр төбәктә бала өсөн йәшәү минимумы дәүмәлендә һәм килеме эшкә һәләтле халыҡтың йәшәү минимумының бер ярымлыҡ дәүмәленән артмаған ғаиләләргә билдәләнә һәм балаға йәш ярым тулғанға тиклем түләнә.\n«Хәҙер әсәлек капиталын мәктәпкәсә йәшкә белем биреү хеҙмәттәрен түләүгә, анығыраҡ әйткәндә, ике айҙан уҡ баланы ҡарау һәм тәрбиәләү өсөн ҡулланырға мөмкин. Быға ихтыяж ҙур икәнен беләм. Атап әйткәндә, әсә кеше бала тыуғандан һуң эшен йәки белем алыуын дауам итә ала», — тине Владимир Путин.


Ялым һәйбәт үтһен тиһәгеҙ... » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Йәмғиәт » Ялым һәйбәт үтһен тиһәгеҙ...\nРеспубликала көндәр эҫе тора. Күптәр йылға, күл буйҙарында ял итеүҙе хуп күрә. Был арала һыуға батыу осраҡтарының бермә-бер артыуы ла ошоға бәйле. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡорбандар араһында балалар ҙа бар. Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе Фәрит ҒҮМӘРОВ менән һыу ятҡылыҡтарында хәүефһеҙ ял хаҡында әңгәмә ҡорҙоҡ.\n– Фәрит Риф улы, һыуҙағы фажиғәләрҙең үҙенсәлеге нимәлә?\n– Төп өс үҙенсәлекте билдәләргә кәрәктер. Беренсенән, кешеләрҙең күпләп һыуҙа батыу осраҡтары тап июль айына тура килә. Был көндәрҙең эҫе тороуына, отпускыларға, каникулға бәйле. Әйткәндәй, йыл буйы теркәлгән һыуҙағы фажиғәләрҙең яртыһы тап ошо мәлдә була. Мәҫәлән, 1 июлдә генә алты кеше батып үлгән. Икенсенән, йәй транспорт сараларының һыуға ҡолау осраҡтары ла арта. Былтыр Хәйбулла районында еңел автомобилдә өс кешелек ғаилә Таналыҡ йылғаһында һәләк булды. Өсөнсөнән, балыҡ тотҡанда һыуға батыусылар бихисап. Йыл башынан алып дүрт балыҡсы һәләк булды. Улар араһында Краснокама районынан ун йәшлек малай ҙа бар. Шуға күрә ял иткәндә һыуҙа һағалаған хәүеф тураһында оноторға ярамай.\n– Һеҙҙеңсә, һыу инеү миҙгелендә фажиғәләрҙең сәбәбе нимәлә?\n– Төп сәбәптәр – махсус ҡулайлаштырылмаған урындарҙа, иҫерек килеш һыу инеү, физик мөмкинлектәрҙе баһалап еткермәү, үҙ-үҙеңде тотоу ҡағиҙәләрен үтәмәү, балаларҙы ҡарауһыҙ ҡалдырыу.\nБыйыл ғына булған фажиғәне телгә алып китәйем. Өфөләге Йылы күлдә туғыҙ йәшлек малай һәләк булды. Эргәһендә өлкәндәр булмаған. Былтыр Ауырғазы районында һигеҙ һәм туғыҙ йәшлек ҡыҙҙар батып үлде. Улар үҙҙәре генә Өршәк йылғаһында һыу инмәксе булған.\n– Фәрит Риф улы, ошондай фажиғәләрҙе иҫкәртеү йәһәтенән эш нисек ойошторолған?\n– Республикалағы йылға, күлдәрҙә махсус ҡулайлаштырылған 75 һыу инеү урыны асылды, ҡотҡарыусылар дежурҙа тора. Мәҫәлән, Өфөлә генә улар 20 кешене үлемдән ҡотҡарып ҡалды.\nКөн һайын ҡотҡарыусылар республикалағы һыу объекттары буйлап рейдҡа сыға. Ошондай саралар барышында асыҡланған “ҡырағай” пляждарға ҡотҡарыусыларҙың ваҡытлыса посы ҡуйыла. Был эшкә йәмәғәтселек вәкилдәре, Бөтә Рәсәй һыуҙа ҡотҡарыу йәмғиәте ағзалары ла йәлеп ителде.\nЙылға, күл буйында ял итеүселәр өсөн хәүефһеҙлек саралары тураһында акциялар үткәрелә, батып барғандарға ярҙам күрһәтеү тәртибе өйрәтелә. Иҫкәртеү эше йылдан-йыл әүҙемләшә. Һөҙөмтәлә һәләк булғандар һаны ла кәмей. Мәҫәлән, 2012 йылда 122 кеше батып үлһә, 2017 йылда, был күрһәткес бер аҙ кәмеп, 93 кеше тәшкил иткән.\n– Хәүефле һыу объекттарының иҫәбе алып барыламы?\n– Һыу инеү миҙгелендә Ағиҙел, Дим һәм Эйек йылғаларында йыш баталар. Быйыл Ағиҙелдә генә алты кеше һәләк булды. Фажиғәләрҙең 55 проценты йылғаларға тура килә, ҡалған осраҡтар күлдәргә, быуаларға һәм карьерҙарға бәйле. Әйткәндәй, һәләк булғандар араһында ир-егеттәр күпселекте тәшкил итә – 85 процент. Былтыр ҙа нисбәт шул сама ине – 80 ир-егет, биш ҡатын-ҡыҙ, һигеҙ бала батып үлгән.\n– Фәрит Риф улы, һыуҙа ҡазаға тарымайым тиһәң, нимә эшләргә?\n– Йылға, күл буйҙарында ялым һәйбәт үтһен тиһәгеҙ, таныш булмаған, һыу инеү тыйылған урындарҙы һайламағыҙ. Эскән килеш, шулай уҡ яңғыҙ һыуға төшмәгеҙ. Һыу төбөнөң ниндәй икәнлеген белмәһәгеҙ, суммағыҙ, ярҙан алыҫ китмәгеҙ. Сабыйҙарҙы иһә ҡарауһыҙ ҡалдырмағыҙ.\n№ 108 (27510) 19 сентябрь 2018 йыл


Коллектор йыл ярымға холоҡ төҙәтеү эштәренә йәлеп ителәсәк | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n11 ноября 2015 — 16:52\nҠара һыйыр бәләһе буйынса суд хөкөм ҡарарын иғлан итте. Быйыл август айында Ҡырмыҫҡалы районында булған осраҡ киң резонанс тыуҙырҙы. Суд процесы буйынса бер нисә тыңлауҙар үтте, ниһәйәт кисә хөкөм ҡарары иғлан ителде, быға тиклем шартлы рәүештә хөкөм ителгән Әлмир Шәрифуллин йыл ярымға холоҡ төҙәтеү эштәренә йәлеп ителәсәк. Бынан тыш ул 40 мең һум матди зыян һәм адвокатҡа түләнгән 4 мең һумды түләргә тейеш. Коллектор судта үҙенең ғәйепһеҙ булыуын аҡларға тырышты. Альмира Нурмөхөмөтованың адвокаты иһә был ҡарар менән килешмәйенсә, юғары инстанцияла ҡатыраҡ яза биреүҙе һорарға ниәтләй. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Шайморат ауылында инвалид ҡыҙын тәрбиәләүсе Альмира Нурмөхәмәтованың өйөнә коллектор килеп бер бөртөк һыйырын тейәп алып китә. Ҡатындың бөтөнләй бурысы булмаған, малды уның күптән айырым йәшәгән малайының түләнмәгән кредиты өсөн тартып алалар.


Өфөлә «Косметология-Professional» махсус күргәҙмәһе асылды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә «Косметология-Professional» махсус күргәҙмәһе асылды\n12:00, 8 июня 2010 Йәмғиәт\nБөгөн Өфөлә «Косметология-Professional» махсус күргәҙмәһе асылды.\nУны ойоштороусылар иҫәбендә – Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте, Башҡортостан күргәҙмә компанияһы, Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Башҡорт дәүләт медицина университеты.\nБөгөнгә был төбәгебеҙҙәге косметология һәм эстетик медицина өлкәһендәге берҙән-бер тар махсус күргәҙмә ваҡиғаһы. Унда ҡатнашыусылар матурлыҡ салондары өсөн ҡорамалдар һәм профессиональ косметика күрһәтә, үҙ-үҙеңде тәрбиәләү буйынса консультациялар үткәрә. Бында килеүселәр теоретик белем алыу ғына түгел, заманса beauty-индустрияның өр-яңы ҡаҙаныштарын да күрәсәк.\nЭкспозицияла Башҡортостандың төрлө ҡалаларынан һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән 40-тан ашыу компания ҡатнаша. Күргәҙмәнең төп ваҡиғаһы булып косметология буйынса ҡала конкурсы торасаҡ.\n9 июндә күргәҙмә сиктәрендә массаж технологиялары форумын асыу үткәрелә, уны ойоштороусы – Башҡортостан массаж яһаусылар ассоциацияһы. «Косметология-Professional» күргәҙмәһе үҙ эшен 10 июндә тамамлай.\nТеги: күргәҙмәләр, косметология