Атай ҡарашында сағыла ышаныс » Башкортостан кызы\nАтай ҡарашында сағыла ышаныс\nБөгөн илен, ғаиләһен һаҡларҙай, көслө рухлы ир уҙаманын тәрбиәләү мөһим заман талабына әйләнде. Шуға ла хәстәрлекле атай-әсәй, улына ниндәй ҙә булһа файҙалы шөғөл табып, тәү нәүбәттә, ихтыяр көсө, яуаплылыҡ, тәртип, үҙенә ышаныс тәрбиәләүҙе маҡсат итеп ҡуя. Ауырғазы районы Талбазы ауылында ғүмер итеүсе Рәйфә менән Салауат Исламғоловтарҙың тырыш, татыу ғаиләһе – тап шундайҙарҙың береһе. Уларҙың өс улы һәм Алһыу исемле ҡыҙҙары бар. 6-сы синыфта уҡыған Алмаз яңыраҡ ҡына каратэ-кекусинкай буйынса Башҡортостан чемпионы исеменә лайыҡ булған. Был спорт төрө менән 8 йәштән шөғөлләнгән малай, ике тиҫтәгә яҡын алышта ҡатнашып, бер тапҡыр ғына икенсе урын ала, ҡалғандарында тулы еңеү яулауға өлгәшә. Ошондай тырыш улдар үҫтереүҙә атай абруйы ниндәй әһәмиәткә эйә? Әллә әсәнең тәрбиәһе, һөйөүе мөһимерәкме? Салауат Әнүәр улы менән Рәйфә Хәжиәхмәт ҡыҙы ғаиләһенең бәхет сере менән уртаҡлашты.\n“Бәхет – ул холоҡ”, – тип әйтәләрме әле. Ә холоҡто хеҙмәт йәки спорт ярҙамында ғына сыныҡтырыу мөмкин. Беҙҙе ауылда атай-әсәйебеҙ нисек эшкә өйрәтеп тәрбиәләгән, үҙебеҙ ҙә уларҙы ҡабатлап, балаларҙы эшкә, ниндәйҙер шөғөлгә ҡыҙыҡтырыуҙы мөһим күрәбеҙ. Әлбиттә, баланың холоҡ үҙенсәлеген, уның фекерен дә иҫәпкә алып эш итеү зарур. Мәҫәлән, өлкән улыбыҙ Илнур өндәшмәҫерәк, тынысыраҡ холоҡло. Ул йорт-ҡура, хужалыҡ эшенә оҫта, әлеге ваҡытта Өфө районының “Алексеевка” совхозында эшләй. Киләсәктә Башҡорт дәүләт аграр университетына уҡырға инеү хаҡында хыяллана. Ир-аттың тәбиғәте шулай ҡоролған: уға киләсәккә маҡсат ҡуйыу, ҡарар ҡабул итеү, яуаплылыҡ алыу, еңеү яулау мөмкинлеге биреү кәрәк. Ә еңеүгә өлгәшеү юлында хаталанаһың да, хәүефле аҙымдар ҙа яһайһың. Шунһыҙ мөмкин түгел. Кешене көтөлмәгәнлектән ҡурсалайым, тип өҙгөләү шәхес булараҡ юҡҡа сығарыуға тиң.\nБалаға ышаныу мөһим. Улдарым бәләкәстән һыбай йөрөй, машина йөрөтә. “Атай, машинаңды биреп тор әле”, – тип һораһалар, баш тартмайым. Әлеге ауыр заманда, берәү булһа, йәлләр ине. Атайҙың ышаныуын тойоу ир балаға көс бирә. Икенсенән, яуаплылыҡ тәрбиәләй.\nЭлмир улыбыҙ әле армияла хеҙмәт итә. Уның ҡайтыуын һағынып көтәбеҙ. Үҫмер сағында һуғышҡан мәлдәре лә булғыланы. Дөрөҫөн әйткәндә, малайҙар көс һынашып үҫә инде ул. Бынан ҙур ғәйеп яһарға ярамай. Әлбиттә, хәлдең сәбәбен асыҡларға тырышабыҙ, һуғышыуҙың насар эҙемтәләргә килтереүе хаҡында аңлатабыҙ. Улдарым тәртипле, намыҫлы һәм тәү башлап бер ҡасан да кешегә ҡул күтәрмәйәсәген яҡшы беләм. Тимәк, үҙ намыҫын яҡлаған, уның менән улай ярамай икәнен күрһәткән. Донъяла төрлө кеше бар: кемгәлер аҡыл, ә кемгәлер көс менән тәьҫир итергә тура килә.\nИгеҙәктәр – Алһыу менән Алмаз – икеһе лә спорт ярата. Мәктәптә саңғыла уҙышыу, йүгереү, баскетбол ярышы булһынмы – улар оло теләк менән ҡатнаша. Алмаз бигерәк шуҡ, шаян инде – тик кенә ултырғанын күрмәҫһең. Көсөн ыңғай юҫыҡҡа йүнәлтеү маҡсаты менән башланғыс синыфта уҡ каратэ-кекусинкай түңәрәгенә яҙҙырҙыҡ. Ҡыҙыҡ күреп, туғаны менән Алһыу ҙа йөрөй башланы. Тәүҙә Алмаз быға илке-һалҡы ғына ҡарай ине – йә бара, йә бармай ҡала. Ярай, үҙ яйына йөрөһөн, артабан күҙ күрер әле, тип әллә ни талап ҡуймайбыҙ. Үҙебеҙ спорт кәрәк-яраҡтарын да хәстәрләгәнбеҙ. Саңғыла шыуыу, көрәш менән дә мауыға – ҡайһыһы еңер икән, тип шым ғына күҙәтәбеҙ. Каратэ менән ныҡлап шөғөлләнә башламаһынмы! Бер аҙ бармай торһа, һағына. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә әллә күпме еңеүҙәргә өлгәште. Спорттың файҙаһы ҙур – улыбыҙҙы йыйнаҡлыҡҡа, тәртипкә, үҙенә ышанырға өйрәтте. Әлбиттә, тренерѓа ла күп нәмә бєйле. Фәһим Салауат улы Ѓайсин балаларҙы ярата һәм дәртләндерә, йөрәктәрендә еңеү уты ҡабыҙа белә. Уның уҡыусылары гел призлы урындар яулай. Рухлы, көслө кешене балалар ҙа ихтирам итә.\nАлһыуҙы, үҙен яҡларлыҡ күнекмәләрҙе үҙләштергәс, каратэнан алдыҡ. Киләсәктә әсә булырға тейеш ҡыҙ баланы ныҡ һуғып имгәтеп ҡуйырҙар, тип ҡурҡтыҡ. Һәр хәлдә гүзәл затҡа нәфис булыу нығыраҡ килешә. Ҡыҙыбыҙ хәҙер ҡул эштәре түңәрәгенә йөрөй. Тәүге шәлен бәйләп ҡыуандырҙы ла инде. Әсәһенә аш-һыу тирәһендә ярҙамлаша. Эш белеп үҫһә, үҙенә еңел булыр. Улдарыбыҙ ҙа эшкә әрһеҙ. Олаталары менән өләсәләренә көтөү көтөшәләр, мал ҡарашалар. Уҙған йыл фатирҙы һатып, ихаталы йорт алдыҡ. Балалар менән бергәләшеп өйҙө төҙөкләндерҙек, бүлмәләр ҡорҙоҡ, һыланыҡ, буяныҡ. Ғөмүмән, ситтән кеше ялларға тура килмәне. Эш араһында балалар менән еләккә, миндек бәйләргә, дарыу үләндәре йыйырға, бәшмәккә лә сығып килергә ваҡыт табабыҙ. Күлдә бергәләшеп һыу инеү – яратҡан шөғөлөбөҙ. Тәбиғәттә тәмләп үлән сәйе эсәбеҙ, игеҙәктәр менән уйнап та алабыҙ. Тормошта файҙалы ла, күңелле лә итеп йәшәү өсөн артыҡ аҡыл кәрәкмәй. Бары тик ялҡау, бошмаҫ булыу ярамай. Егәрле, тырыш, эсмәгән кеше яйлап бар нәмәгә лә өлгәшә ала”, – тип, тормошҡа, тәрбиәгә ҡағылышлы уй-фекерҙәрен бәйән итте өлгөлө ғаилә башлығы.\nСалауат Әнүәр улы Башҡортостан “Мобиль телесистемалары (МТС)” үҙәгенең Ауырғазы бүлегендә әйҙәүсе менеджер булып эшләй. Ғаиләһе уңышлы, татыу, берҙәм булған атайҙы тырышлығы, эш һөйөүсәнлеге, кешеләргә ҡарата миһырбанлығы, ярҙамсыллығы өсөн эштә лә хөрмәт итәләр.\n“Атайҙан уңған бала һәр хәлдә юғалып ҡалмай инде ул, – тип һүҙгә ҡушыла Рәйфә Хәжиәхмәт ҡыҙы. – Үҙемдең тәүге никахым килеп сыҡманы. Ул насар кеше түгел ине, тик бына бергә йәшәү көндән-көн ауырлашты. Юҡҡа ғына әрләшә башлай, минең һәм балалар менән ҡәнәғәт түгел. Түҙҙем, сабыр иттем. Илнур менән Элмир үҫмер йәшкә етте. Үҙемдән бигерәк, уларҙы ҡотҡарыу кәрәк ине. Түҙер әмәлем ҡалмағандыр инде – бер көн килеп, балаларҙың әйберен йыйҙым да, донъяны ташлап, сығып киттем. Илдә сыпсыҡ үлмәй, тигән мәҡәл бар. Ярҙам итергә әҙер кешеләр юлыма осрап торҙо. Уйламағанда ғына бер апай менән таныштым – ул көтәсәккә фатирын һатып китте. Шулай яйлап аяҡҡа баҫтыҡ. Тормош юлымда Салауатты осратыуыма, уның менән бәхетле булыуыма ҡыуанам. Улдарыма ул яҡшы атай, ысын терәк була алды.\nАлмаз менән Алһыуҙың тыуыуы бәхетебеҙҙе тағы ла ишәйтте, бөтәйтте. Хәҙер инде бергә йәшәүебеҙгә – 14 йыл. Итәғәтле, һүҙгә ипле, ҡатынын һәм балаларын яратҡан кеше менән йәшәүе еңел. Һүҙ күтәрмәй, хәлде ҡатмарлаштырмай ғына балаларҙы тыңлата, ҡарар ҡабул итә белеүенә һоҡланам. Ә малайҙар атай тәрбиәһенә нығыраҡ мохтаждыр, тип уйлайым. Салауат, уларҙың һәр эшен телгә алып, маҡтап ҡына тора. Ир баланы атаһының ышанысы һәм йылы һүҙе ҡанатландыра. Ә әсәй былай ҙа иркәләй. Ауырлыҡтан ҡурсалайым, тип күп кенә әсәләр ата менән улы араһына ҡыҫыла, баланы ҡыҙғана. Минеңсә, был – әсәнең хатаһы. Уға, ғаиләлә абруй юғалтыуҙан ҡурҡмай, бер аҙ ситкәрәк китеп, ир балаға атай менән аралашыуға, рухи бәйләнеш булдырыуға ярҙам итеү зарур. Малайҙы мәңге итәккә тағып йөрөтөп булмай. Ул – ирекле шәхес һәм үҙ аллы ҡарар ҡабул итеп өйрәнергә хаҡлы. Атай йоғонтоһо ярҙамында көс туплаясаҡ, нығынасаҡ бит ул.\nИлнур менән Элмирға, Салауат ағайығыҙ атай урынында, уны тыңлағыҙ, хөрмәт итегеҙ, тип әйтеп кенә торам. Үҙҙәренең дә уға тартылыуын, ихтирамын яуларға тырышыуын һиҙәм. Егеттәрҙе үҙ балаһындай яҡын күреүенә, кесе туғандары алдында уларҙың абруйын һаҡлауына, төрлө яҡлап терәк булыуына тормош иптәшемә рәхмәтлемен. Ғаиләбеҙҙең татыулығы ҡаҡшамаһын, бәхетебеҙгә күҙ теймәһен, тип теләйем. Үҙәгемә үткән үткәндәрем күҙ алдына баҫа – әгәр шул ваҡытта тормошомдо ҡырҡа үҙгәртмәһәм, әлеге бәхетемде татый алмаҫ инем. Рәхмәт яҙмышыма, рәхмәт, Рәйфә, һиңә, тип ҡабатлайым”.\n“Каратэ-кекусинкай нимәһе менән ҡыҙыҡтырҙы, арытмаймы?” – тип һорайым Алмаздан һүҙ аҙағында.\nБоронғо көнсығыш спорт төрөнөң, көрәш алымдарынан тыш, фәлсәфәүи яғы ла ҡыҙыҡтыра икән уны. Күнекмәләр башлар алдынан йәш көрәшселәр кире уйҙарҙан арынып, таҙарына. Йәғни, кеше тәнен генә түгел, йәнен дә сыныҡтырырға өйрәнә. Улар фекеренсә, тулы тыныслыҡҡа ирешеп кенә үҙеңде көрәшкә, яҡты маҡсатҡа, еңеүгә көйләй алаһың. Ҡытайҙарҙың тормош саҡырыуында мосолмандарға хас боронғо тәрбиә алымдары ла төҫмөрләнә. Кеселәргә һәм өлкәндәргә ихтирамлы булыу, күңелеңде ағыулаған, сәләмәтлегеңде ҡаҡшатҡан алама ғәҙәттәрҙән арыныу, аҡыл тупларға ынтылыу, юғары үрҙәргә күтәрелгәндә итәғәтле, изгелекле булыу. Иң мөһиме – йөрәк көсөңә ышаныу, бөтә яҡлап камиллыҡҡа ирешеү.\n“Мин каратэ хаҡында фильмдар ҡарарға яратам. Бигерәк тә каратэ оҫтаһы Джет Ли уйнаған фильмдар оҡшай. Уның кеүек мин дә көслө булырға, донъя кимәлендә үткән көрәштәрҙә ҡатнашырға, билдәлелек яуларға теләйем”, – ти Алмаз, үҙе тыйнаҡ ҡына атаһының күҙҙәренә ҡарап ҡуя. Ата ҡарашында таяныс та, ышаныс та, ғорурлыҡ та сағыла.\nВ глазах отца отражается доверие\nКорреспонденция журналистки Альбины Губайдуллиной и фотокорреспондента Александра Данилова знакомит читателей с дружной семьей Исламгуловых, проживающей в селе Толбазы Аургазинского района. Прочитав ее, можно найти ответ на вопрос о том, что важнее при воспитании детей – авторитет отца или любовь матери? Райфа и Салават Исламгуловы растят трех сыновей и дочь. У них есть свои секреты воспитания детей. Их сыновья смелые, сильные, в то же время заботливые, добрые. В них развито чувство ответственности, справедливости.\n“Башҡортостан ҡыҙы”ның июль һанына күҙәтеү\nИғтибар! “Башҡортостан ҡыҙы” журналына алдан яҙылыу кампанияһы башланды!\n“Башҡортостан ҡыҙы” журналының июнь һанына күҙәтеү\nАвгуст 2018 (1)Июль 2018 (5)Июнь 2018 (21)Май 2018 (32)Апрель 2018 (19)Март 2018 (71)\nФевраль 2018 (20)Январь 2018 (18)Декабрь 2017 (30)Ноябрь 2017 (21)Октябрь 2017 (23)Сентябрь 2017 (23)Август 2017 (25)Июль 2017 (30)Июнь 2017 (34)Май 2017 (28)Апрель 2017 (30)Март 2017 (23)Февраль 2017 (17)Январь 2017 (18)Декабрь 2016 (18)Ноябрь 2016 (23)Октябрь 2016 (24)Сентябрь 2016 (24)Август 2016 (20)Июль 2016 (18)Июнь 2016 (23)Май 2016 (24)Апрель 2016 (25)Март 2016 (25)Февраль 2016 (18)Январь 2016 (21)Декабрь 2015 (17)Ноябрь 2015 (21)Октябрь 2015 (20)Сентябрь 2015 (12)Август 2015 (14)Июль 2015 (4)Июнь 2015 (4)Май 2015 (1)Апрель 2015 (1)Март 2015 (9)Январь 2015 (2)Декабрь 2014 (2)Ноябрь 2014 (22)Октябрь 2014 (2)Сентябрь 2014 (17)Август 2014 (20)Июль 2014 (17)Июнь 2014 (22)Май 2014 (18)Апрель 2014 (15)Март 2014 (17)Февраль 2014 (18)Январь 2014 (17)Декабрь 2013 (14)Ноябрь 2013 (16)Октябрь 2013 (16)Сентябрь 2013 (18)Август 2013 (15)Июль 2013 (18)Июнь 2013 (15)Май 2013 (13)Апрель 2013 (15)Март 2013 (17)Февраль 2013 (16)Январь 2013 (18)Декабрь 2012 (17)Ноябрь 2012 (17)Октябрь 2012 (21)Сентябрь 2012 (17)Август 2012 (14)Июль 2012 (17)Июнь 2012 (16)Май 2012 (15)Апрель 2012 (18)Март 2012 (27)Февраль 2012 (17)Январь 2012 (11)Декабрь 2011 (16)Ноябрь 2011 (12)Октябрь 2011 (14)Сентябрь 2011 (6)


Аралбай ауылы тарихы — Викидәреслек\nАралбай ауылы тарихы\nБөрйән порталы бар\nАралбай ауылы тарихынан — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы ауылдарының береһе. Юҡҡа сыҡҡан ауылдарҙың береһе.\nТимерҙәрҙең Боһондо йылғаһында өс утары (УТФ, Һолайҡа, Аралбай йәйләүе) була. Кантонлыҡ осоронда, күсенеп йәшәү тыйылғас, уларҙың бер өлөшө ерҙәрен һаҡлап ҡалыу өсөн утарҙарға күсә, ауыл статусы ала.\n1753 йылдың 13 октябрендә губернатор И.Неплюев тәҡдиме менән Ырымбур губернаһында тимер юлдар һәм баҡыр рудниктар төҙөү тураһында сенат ҡабул иткән. Указда ла: “Башҡорттар үҙҙәренең ерҙәрен һәм ялан-туғайҙарын ҡәҙерләгән тиклем башҡа бер нәмәне лә ҡәҙерләмәйҙәр”, - тип әйтелә.\nБоһондо йылғаһының башындағы утар Аралбай Мөхәмәтовтың исемен йөрөткән. Ауылдың кешеләре тураһындағы тулы мәғлүмәттәр 1816, 1834 йылдарҙағы рәүиздә (Архив №231, 138-се бит, №135, 360-сы бит) Тимер ауылында теркәлгәндәр.\nПрофессор Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда 20 йортта 100 кеше йәшәй, тип күрһәтә.\n1850 йылғы рәүиздә 1-5-се ихатала команда старшинаһы Ҡунаҡбай Ҡарабаевтан алда ҡуйылған старшина Теләүғол Ялчин нәҫелдәре, 11-17-се ихатала зәүрәт есаул Иҙел Сүрәбаевтың, 23-36-сы ихатала зәүрәт есаул Аралбай Мөхәмәтовтың, ҡалған йорттарҙа Язағол Тиябирҙиндар, Сәйетйәғәфәр Зыянбаевтар, Мансур Ырыҫбаев, Буранбай Тимишевтар, Әмирхан Абыревтар, Һағынбай Ҡарашаев, Ҡотлобай Ғөбәйҙуллиндар ғаиләләре тәшкил иткән, барлығы 41 йортта 110 ир-ат, 87 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.\n1859 йылда 41 йортта 197 кеше йәшәй. 1920 йылда кеше һаны кәмей, сөнки империалистик, граждандар һуғыштары, аслыҡ йылдары сәбәпле, 33 өйҙә 162 кеше ҡала.\n1930 йылдарҙа аралбайҙар Тимер мәктәбендә белем алалар. 1936-1937 уҡыу йылдары Аралбай башланғыс мәктәбе булдырыла. Тәүге уҡытыусылары Әмирханов Межәүер Зекрия улы, Ҡонафин Хисаметдин Сиражетдин улы (Монасип) уҡыта (аҙаҡ Сәрмән педучилищеһын тамамлай).\n1942 йыл Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы үҙ тиҫтерҙәрен (сөнки 14-15 йәшлек уҡыусылар уҡый) уҡыта. Унан Әхмәтова Ғәйниямал (Байназар), Хәлитов Рәхим (Ғәлиәкбәр), Әмирханова Мөнирә (Аралбай), Вәлиева Роза (Мишәр), Бакирова Хаят (Маҡар), Әмирханова Зөһрә (Аралбай) һ.б. уҡыталар.\n1960 йылдар тирәһендә 2 йорт ҡына ҡала, ауыл тарҡала башлай.1965-1966 йылдарҙа балалар белем алыуҙы Мишәр ауылында дауам итә.\nКолхозлашыу осоронда тәүҙә Иҫке һәм Яңы Монасип, Тимер, Аралбай ауылдары 1936 йылға тиклем бер колхоз булып берләшеп эшләйҙәр. Коллектив хужалыҡта эштәр йылдан-йылға ыңғайлай бара.\nАт һабандары, тырмалар, сәскетәр, косилка, молотилка, ҡул көсө менән елгәрткес машиналары үҙ заманы өсөн ҙур техника яңылыҡтары итеп ҡабул ителә.\nТимер ауылы айырылып, айырым “Ҡыҙыл таң” колхозы ойошторола. Аралбайҙа “Маяҡ” колхозы үҙәге ойошторолоп, тәүге колхоз рәйестәре Итҡарина Әминә (Байғазы) оҙаҡ йылдар эшләй, Көмөшбаев Яңыбай, Йәғәфәров Ниғмәт (Мишәр) – рәйес, Сәғитов Әхмәт (партком секретары) булып эшләй6әр. Колхоз малдарын Этаяҡта (ҡышлау), Ҡарағошто ла (йәйләү) көткәндәр. Һуңынан ауылдар ҡайтанан “Ҡыҙыл таң”колхозына берләшә.\n1950 йылдағы “эрелетеү” сәйәсәте “перспективаһыҙ” ауылдарҙы тарҡатыуға килтерҙе.\nАуылдан күп кенә арҙаҡлы шәхестәр ҙә сыҡты. Рамаҙан Ҡондоҙбаев “Таң” гәзитендә мөхәрир булып, районда, аҙаҡ Өфөлә өлкә комитетында эшләне.\nБөрйәндең ғәжәйеп матур тәбиғәтенең, өҫкә ишелеп килгән урман-тауҙарының, саф һыулы йүгерек йылғаларының һәр береһенең үҙ тарихы, легендаһы бар.\nИҫке Собханғол-Байназар юлының ҡап урталығында Исламбай, Тимер юлдары ҡушылған аралағы битләүҙә урынлашҡан ине Аралбай ауылы.\nХөкүмәтебеҙ етәкселәренең тырышлығы менән тау-таш араларын ярып, бына тигән асфальт юл һалынғас, тимер-бетон күперҙәр төҙөлгәс, юлда йөрөү, әйтәһе түгел, ныҡ үҙгәрҙе.\nЮлдан һул яҡлап Аҡбейектау теҙмәһе, уң яҡлап Ҡараһыйыр, Ҡарағастыбейек тауҙары ята. Армыт-армыт мөһабәт тауҙар араһында көмөштәй йылтырап ятҡан кескәй генә Боһондо йылғаһы аға ла аға… “…был изге төйәктә кешеләрҙең йәшәү сығанағы инем”, тигәндәй, көмөштәй йылтырап аға ла аға ул. Йылға Бохар урманы уйһыулығынан килә. Ҡаршы тауҙы Өкө ташы тиҙәр.\nВаҡытында мәктәбе, магазины, колхоз үҙәге лә булған Аралбай ҙур ауыл ине.\nАта-бабаларыбыҙ төйәкләнеп, ғүмер баҡый донъя көткән ерҙе уҙғас, Өкөташы уяһынан юлдан алыҫ түгел әрүәхтәрҙең ҙур йорто ла күренеп ҡала.\nОшоға тиклем бер ғаилә кеүек көн иткән ауыл 1960-1970 йылдарҙа тарҡала башлай. Күбеһе Мишәр ауылына күсә. Унда 17-25-ләп йорт ине.\n1975-1980 йылдарҙа Моратша бабай нәҫеле, Наҡыя Аралбаева 2-се йортта йәшәүҙәрен дауам иттеләр. (Һыңынан инәй һыу алырға төшкәндә генә, аяҡтары батҡаҡҡа убып, тартып ала алмай донъя ҡуйҙы).\nМоратша бабай район үҙәгенә күсергә мәжбүр булды. Улы Зәки Яңы Мөсәт ауылында йәшәй. …Ә хәҙер оло быуынға иҫләп, тарихи урынға баш эйеп уҙаһы ғына ҡалды Моратша бабайҙың ағастары ла ҡороно инде. Сөнки ғүмер буйы ошо ауыл аша йөк ташығандар, үткенселәр уҙған, юлдар төҙөгәндәр, граждандар һуғышы ла ситтә ҡалмаған. Ир-егеттәрҙең күбеһе Бөйөк Ватан һуғышында ла ятып ҡалғандар.\nАралбайҙың нәҫелдәрен дауам итеүселәр бөгөнгө көндә, нигеҙҙә, Яңы Монасип, Иҫке Собханғол ауылдарында йәшәй.\nАта-бабаларыбыҙҙың рухын һәм шәхесен ҙурларға, үҙебеҙҙә көс-илһам табып, быуындар бәйләнешен, Тимер, Тәүлин, Һөйөндөк, Йәнһөйәр, Ҡыуат, Ҡалҡаман, Яманғол, Мишәр ауылында Заһит, Теләүғол, Абыр нәҫелдәрен, яҡын туғанлыҡты онотмайыҡ!\nД.Аллабирҙин, тарих уҡытыусыһы.\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Аралбай_ауылы_тарихы&oldid=18808»\nБөрйән районының бөткән ауылдары\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:14 19 декабрь 2017 үҙгәртелгән.


Урал аръяғында ,,Зарница,, хәрби-патриотик спорт уйыны үтте | Выпуск передачи ГТРК «Башкортостан»\nУрал аръяғында ,,Зарница,, хәрби-патриотик спорт уйыны үтте\n25 февраля 2019 — 13:25\nУрал аръяғында медицина тармағы хеҙмәткәрҙәре араһында „Зарница„ хәрби-патриотик спорт уйыны үтте. Сараның географияһы йылдан йыл киңәйә бара. Быйыл хәрби-патриотик ярышта ҡатнашыу өсөн Баймаҡ, Йылайыр, Әбйәлил райондары һәм Сибай ҡалаһының һаулыҡ һаҡлау тармағы хеҙмәткәрҙәре командалары килде. Бәйге сиктәрендә бауҙан эшләнгән коридор аша үтеү, йүгереү, граната ташлау, беренсе медицина ярҙамы күрһәтеү кеүек беренселектәрҙә иң маһирҙар билдәләнде. „Тау батшаһы„ уйыны ла иң мауыҡтырғысы булды. Һөҙөмтәлә Йылайырҙар дүртенсе, Әбйәлил районы командаһы – өсөнсө, Баймаҡтар – икенсе, Сибай ҡалаһы командаһы – беренсе урын яуланы. 2008-се йылдан алып үткәрелгән был сара хәҙер күркәм йолаға әйләнгән.


10 июлдә мәктәп тамамлаусылар профилле математиканан Берҙәм дәүләт имтиханы тапшыра\n10 Июль 2020, 11:47\n10 июлдә тотош илдә 392 меңдән ашыу мәктәп тамамлаусы профилле математиканан Берҙәм дәүләт имтиханы тапшыра.\n«Профиль кимәлендәге математиканан имтихан 2020 йылда Берҙәм дәүләт имтиханының төп осорон дауам итә. Ҡатнашыу өсөн 392 меңдән ашыу кеше, шул иҫәптән быйыл мәктәп тамамлаған 351 меңдән ашыу уҡыусы теркәлгән. 2020 йылда база кимәлендәге математика буйынса Берҙәм дәүләт имтиханы уҙғарылмай», — тип хәбәр итте Рособрнадзорҙың матбуғат хеҙмәте.\nПрофилле математика буйынса имтихан эше 19 эште үҙ эсенә алған ике өлөштән тора. Башҡарыу өсөн 3 сәғәт 55 минут ваҡыт бирелә. Һөҙөмтәләр 24 июлдән дә һуңға ҡалмайынса билдәле була, тиелә хәбәрҙә.\nБашҡортостанда профилле математика — һайлау буйынса иң популяр фәндәрҙең береһе. 19 мең мәктәп тамамлаусының 11 меңдән ашыуы ошо предметты һайлаған.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - МАҠСАТЛЫ ЙӘШӘҮ - БЫНА БЫЛ ҮҪЕШ СТРАТЕГИЯҺЫ - 2019 - Мәҡәләләр\nЕр йөҙөндә тереклек иткән барса йән эйәһе бер уртаҡ ҡанунға - үҫеш ҡанунына буйһона. Үҫеш булмаһа, йәшәйеш тә юҡҡа сығыр ине. Тап үҫеш процестары быуындар алышыныу, яңырыу аша тормоштоң мәңгелек әйләнешен тәьмин итә.\nТәбиғәт донъяһында хөкөм һөргән биологик ҡанундар йәнле организмдарға, автоматик рәүештә тигәндәй, йәшәү һәм үрсеү мөмкинлектәрен бирә. Әлбиттә, үҫемлектәрҙең дә, хайуани заттарҙың да тәбиғәт шарттарына яраҡлашыу механизмы аша бер ни тиклем үҙгәреүе, хатта ниндәйҙер яңы сифаттар алыуы мөмкин. Әммә улар бер нисек тә үҙҙәренең үҫеш процестары менән идара итә алмай. Беҙ, аң-зиһен ҡеүәһенә эйә булыусы кешеләр, тәбиғи үҫеш ҡанундарынан азат түгелбеҙ, әммә шәхес булараҡ үҫешебеҙ тулыһынса тиерлек йәмғиәт тарафынан хәл ителә. Ғаилә һәм мәктәп тәрбиәһе лә йәмғиәттә ҡабул ителгән ижтимағи талаптарға ярашлы башҡарыла. Йәштәрҙең физик һәм рухи, интеллектуаль һәм әхлаҡи үҫеше менән идара итеп була, хәҙерге заманда балаларҙың үҫешен тиҙләтеү, тәбиғи һәләттәрен үҫтереү маҡсатында бик күп яңы технологиялар уйлап табыла. Тимәк, йәмғиәттең ижтимағи үҫеш кимәле ни тиклем юғары булһа, айырым шәхестәрҙең шәхси үҫеше өсөн дә бығаса күрелмәгән мөмкинлектәр хасил була. Идеаль дәүләттәр ҡора алыусы идеаль шәхестәр миллионлап үҫеп етер, тигән хыялдар ҙа тормошҡа ашыр кеүек.\nБына шулай фекер йөрөтһәң, беҙ күптән инде сәскә атыусы, идеаль бер донъяла йәшәгән булыр инек. Шул уҡ ваҡытта парадоксаль һорауҙар тыуа: ни өсөн беҙ, үтә бай тәбиғи ресурстарыбыҙ, талантлы йәштәребеҙ йөҙөндәге интеллектуаль потенциалыбыҙ, етерлек кимәлдә эшсе ҡулдарыбыҙ була тороп, үҙебеҙҙә етештерелгән, йә булмаһа сит илдәрҙән һатып алып була торған ҡеүәтле техниканы файҙаланып, яңы технологик ҡоролошҡа нигеҙләнгән, донъя кимәлендәге алдынғы дәүләт була алмайбыҙ һуң? Нилектән мәктәптәрҙә, башҡа уҡыу йорттарында башҡалар менән берҙәй белем-тәрбиә алып та, шәхси тормошонда юлдан яҙған, аҙғынлыҡты, уғрылыҡты үҙ иткән, етәксе вазифалар биләп тә, коррупция тигән яман социаль сир йоҡторған, әхлаҡһыҙ һәм енәйәтсел ғәмәлдәр ҡылған граждандарыбыҙ шул тиклем күбәйеп бара? Ни өсөн әҙәм балаһы яҡтылыҡты ҡараңғылыҡҡа, изгелекте яуызлыҡҡа, дуҫлыҡты дошманлыҡҡа алыштырырға ризалашып, выждан ғазабы кисермәй, бер ни булмағандай йәшәй бирә? Был кешегә тыумыштан һалынған кешелек бурысын да, йәмғиәт ҡанундарына тап килгән үҫеш маҡсаттарын да вәхшиҙәрсә емереүгә тиң бит!\nМинеңсә, әлеге осорҙа беҙ дәүләт һәм йәмғиәт, ғаилә һәм шәхсиәт кимәлендә алға, прогресҡа алып барыусы үҫеш стратегияһын аңлай һәм билдәләй алмай аҙапланабыҙ. Әлбиттә, юғары даирәләрҙә стратегик маҡсаттар билдәләүсе, дәүләт кимәлендә үҫеш стратегияларын билдәләй алыусы ғалимдарыбыҙ етерлек, ил тормошоноң төрлө өлкәләренә ҡараған проект-программалар ҙа әленән-әле донъя күреп тора. Ни өсөн ошондай изге маҡсатлы пландар бойомға ашмай тороп ҡала ла, иҫкеһе яңыһына алыштырыла? Күрәһең, бында, марксистар терминологияһын ҡулланып әйткәндә, етештереү (планлаштырыу, ойоштороу, финанслау һ.б.) мөнәсәбәттәре етештереүсе көстәр менән ҡапма-ҡаршылыҡҡа инә. Бигерәк тә бүленгән финанс сығанаҡтарын маҡсатҡа ярашлы тотонмау, ошо өлкәлә йыш күҙәтелгән енәйәттәр, сығымдарҙы саманан тыш арттыра барыу, проекттар менән идара итеүгә квалификацияһы түбән булған вазифа биләүселәрҙе йәлеп итеү - бындай кире күренештәр бер нисек тә, бер генә өлкәлә лә уңышҡа, ысын үҫешкә алып бармай. Бәлки, иҡтисад өлкәһендәге стагнация, хатта түбәнгә тәгәрәү бары тик хосуси милекселек ҡанундарының етешһеҙлегенән түгелдер: дәүләттең ошо фундаменталь өлкәһендә лә ысын социаль-рухи үҫеш бейеклегенә күтәрелә алмаған, әммә юғары постарҙа үҙ мәнфәғәттәрен алға һөрөп, дөйөм үҫеш барышына тотҡарлыҡ итеүсе етәкселәр булыуы беҙҙең төп бәләләребеҙҙең береһелер.\nӘлеге фекерҙәрем дә шуға ишара: дәүләт, ил үҫешен билдәләүсе стратегияларҙы бойомға ашыра алыусы, идара итеү ғилемен дә, ғәмәлиәтен дә яҡшы үҙләштергән, шәхси үҫешендә йәмғиәт һәм дәүләт юғарылығындағы үҙаңға эйә булған, ҡанундар һәм әхлаҡ талаптарынан ситкә тайпылмаған яңы типтағы эшмәкәрҙәр үҫтереү зарурлығы көн кеүек асыҡ бөгөн. Тик юғары үҫешкән шәхестәр генә башҡаларҙы алға әйҙәй, бөтөн дәүләт, ил үҫешен етәкләй ала. Хатта боронғо, архаик дәүләттәрҙә лә (мәҫәлән, Боронғо Ҡытайҙа) һәләтле йәштәр һайланып алынып, дәүләттең төрлө өлкәләренә етәкселек итеү эшенә махсус әҙерләнгән. Шуның өсөн бала саҡтан уҡ лидер булырлыҡ, ойоштороу, башҡаларҙы артынан эйәртә алыу һәләте булғандарға юл асыу, йәшенә ҡарап, төрлө йәмәғәт эштәренә йәлеп итеү фарыз. Юғиһә, саманан тыш әүҙемлектәре менән айырылып торған үҫмерҙәрҙе өлкәндәр тыйып, баҫтырып тоторға әүәҫ бит беҙҙең мөхиттә.\nЙәнә шул: ил үҫеше уның граждандарының мөмкинлектәре менән бәйле. Тыумыштан барыбыҙ ҙа төрлөбөҙ, тәбиғи потенциалыбыҙ ҙа бер иш түгел, һәр кемдең үҙ йөҙө, үҙ характеры, үҙ һәләттәре бар. Әммә һәммәбеҙгә лә үҫеш мөмкинлектәре һалынған: физик яҡтан да, зиһенеңде үҫтереү йәһәтенән дә, мәҙәни һәм дә рухи сифаттарҙы үҙләштереү мөмкинлектәре лә һис бер сикләнмәгәндер. Хатта һәр кем билдәле бер юҫыҡта үҙенең ижади һәләттәрен аса ала, был сифат аҡылы камил булған һәр кешегә тәбиғәттән һалынған. Әлбиттә, бала саҡ һәм йәшлек осоро - шәхси үҫеш өсөн иң яуаплыһы ла, иң ҡулайлыһы ла. Әммә кеше заты үҫештән бер ҡасан да мәхрүм түгел, ундай мөмкинлектәр уның ғүмере буйына юғалмай. Мәктәпте лә, һөнәри уҡыу йортон да тамамланым, эшем бар, йортом, ғаиләм бар - тағы миңә ни кәрәк, тип йәшәү кешенең шәхси үҫешенә кәртә булып, уның юғарыраҡ, алдынғыраҡ, сифатлыраҡ тормошта йәшәй алыуы тураһындағы уй-фекерен томалап та ҡуя.\nШуның өсөн һәр кем үҙ йәшәйешенең шәхси стратегияһын анығыраҡ билдәләп көн итһен ине. Заман психологтары үҙеңдең уй-хыялдарыңды, ниәт-пландарыңды ҡағыҙға теркәп тә, үҙ алдыңа ҡысҡырып уҡып, ҡабатлап тороу ҙа үтә файҙалы һәм һөҙөмтәле, тиҙәр бит. Йыш ҡабатланған, ныҡышмалы рәүештә аңға һеңдерелгән идеялар, йәғни, уй-ниәттәр матдиләшә ала, тигән фекер ҙә бар бит. Ябайыраҡ әйткәндә, һәр кемдең йәшәйеш, үҫеш стратегияһы - уның тормошонда һәр ваҡыт билдәле бер маҡсаттар ҡуйылып, уларҙы бойомға ашырыу өсөн тейешле ғәмәлдәр башҡарыуында. Ялҡауҙың ғына ялы күп, тырыштың, уңғандың балы ла, малы ла күп булыр, халыҡ араһында хөрмәтле кеше булып, дан-шөһрәт тә ҡаҙаныр. Миҙалдың ике яғы булған кеүек, ижтимағи мөхиттә барған үҫеш процестарының ике яғы бар. Үҫешә барған прогрессив ил граждандары өсөн уңайлы йәшәйеш шарттары булдыра, ә төрлө яҡлап үҫешкән, алдарына яңынан-яңы маҡсаттар ҡуйып йәшәүсе әүҙем граждандар йәмғиәт һәм дәүләт үҫешенә һис бер ни менән алыштырғыһыҙ ыңғай йоғонто яһап тора. Демократик дәүләт һәм граждандар йәмғиәте гармонияһы ла тап шундай үҫеш стратегияһына ярашлы хасил булалыр ул. Беҙ әле һүрәтләгән идеал ҡасан да булһа ғәҙәти бер күренеш булып, киләсәк донъя ошондай хыялдарҙы ысынбарлыҡҡа әйләндерер, тигән өмөттә ҡалайыҡ.\nЯҙылған: 16.07.19 | Ҡаралған: 386


Азамат Илембәтов: «Башҡортостанда төҙөлөш индустрияһының ҙур перспективалары бар» // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n16:03, 11 августа 2011 Иҡтисад\n11 августа, Төҙөүселәр көнө профессиональ байрамы алдынан, Башҡортостан Хөкүмәтендә был тармаҡтың иң яҡшы эшселәре билдәләнде. Бүләкләү тантанаһында премьер-министр Азамат Илембәтов, вице-премьер Сергей Афонин, БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе Хәлит Мәхмүтов ҡатнашты.\nПремьер-министр һүҙҙәренә ҡарағанда, Төҙөүселәр көнө был һөнәр кешеләренә ҡарата оло ихтирам тойғоһон сағылдыра.\n— Граждандар төҙөлгән йорттар һәм республика үҫешенә индергән өлөшөгөҙ өсөн һеҙгә оло рәхмәтле, — тине Азамат Илембәтов, төҙөүселәргә мөрәжәғәт итеп. – Башҡортостандың төҙөлөш комплексына ҙур роль бүленә. Халыҡ именлегенә йүнәлтелгән етди бурыстар тора. Хөкүмәт, министрлыҡтар, төҙөүселәр, архитекторҙар, проектлаусылар – беҙ барыбыҙ ҙа ауыр, ләкин хәл итә алырлыҡ бурыстарҙы үтәү өсөн барыһын да эшләргә тейеш. Төҙөүсе һөнәре үҙенә башҡа характер талап итә. Улар ныҡлы рухлы һәм көслө, һәр ваҡыт төплө һәм ныҡышмал кешеләр. Бөгөн был залда һөнәрҙең нәҡ шундай вәкилдәре йыйылған да инде. Был юғары наградаларҙы мин ҙур ҡәнәғәтлек менән һеҙгә тапшырам.\nБашҡортостан Республикаһының Почет грамоталары менән төбәктәге төрлө төҙөлөш предприятиеларының бер нисә тиҫтә эшсеһе бүләкләнде. Шулай уҡ бөгөн Республиканың атҡаҙанған төҙөүсеһе һәм архитекторы исемдәре лә бирелде. Бынан тыш, Башҡортостан Президенты Указы менән БР буйынса Дәүләт торлаҡ инспекцияһы начальнигы Илдар Замалетдинов «БР хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған эшсеһе» исеменә лайыҡ булды.\nСара аҙағында Азамат Илембәтов республикала төҙөлөш индустрияһының ҙур перспективалары булыуын әйтте.\n— Ҡайһы бер ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, тармаҡ яйлап ҡына көрсөктән сыға бара, — тине ул. – Киләсәктә темптарҙың тик артыуына ғына ышанам. Беҙ үҙебеҙҙең яҡтан ҡулыбыҙҙан килгәнде эшләйәсәкбеҙ.\nРәсүл Хәмиҙуллин | фото: Андрей Старостин автор: Рәсүл Хәмиҙуллин | фото: Андрей Старостин\nТеги: БР Хөкүмәте, төҙөлөш, бүләкләүҙәр, профессиональ байрамдар


Хәбәрҙәр: Бангкок урамдарында “халыҡ революцияһы өсөн һуңғы көрәш” бара.\nБангкок урамдарында “халыҡ революцияһы өсөн һуңғы көрәш” бара.\n“Халыҡ революцияһы өсөн һуңғы көрәш”- Бангкоктағы бөгөнгө манифестацияны ойоштороусылар уны шулай баһаланы.\nБаш ҡала полицияһы мәғлүмәттәре буйынса, хөкүмәт йортона табан тыныслыҡ маршына 100 меңгә ҡәҙәр кеше сыҡҡан. Министрҙар кабинеты штаб-фатирын һаҡлаусы полиция ҡапҡаларҙы асмаясағы хаҡында белдерҙе.\nКөн элгәре Таиланд премьер-министры королгә, парламентты таратып, ваҡытынан алда һайлауҙар үткәреүҙе һорап мөрәжәғәт итһә лә, демонстрацияла ҡатнашыусылар Бангкок урамдарын ташлап китергә йыйынмай. Улар премьерҙың һәм Чинават кланының абсолют отставкаһын талап итә, сөнки ил менән хөкүмәт башлығы Йинглак түгел, ә һөргөндән ҡайтҡан ағаһы Таксин идара итә, тип уйлай.\n“Чинават ғаиләһе илдән китергә тейеш. Башҡа варианттар юҡ, беҙ уларҙы башҡаса күрергә теләмәйбеҙ!-” ти акцияла ҡатнашыусы ир.\nЙинглак Чинаваттың телевидение аша сығышында белдереүенсә, парламентты таратыу- был хәлдән сығыу өсөн иң ҡулай сара. Күҙәтеүселәрҙең билдәләүенсә, парламентты таратыу хөкүмәттең һәм Чинаваттың үҙенең дә отставкаға китеүе тигән һүҙ, әммә ул власть органдарының яңы һайлау һөҙөмтәләре иғлан ителгәнгә ҡәҙәр эшләйәсәге хаҡында белдерә.\nҠала властары мәғлүмәттәре буйынса, бөгөн, Бангкокта балаларҙың именлеген тәьмин итеү маҡсатында, 60-тан ашыу мәктәп ябылған, ҙур университеттар эшләмәй. Халыҡ-ара аэропорт администрацияһы юлға сығырға йыйыныусыларға, ҡалалағы ҡатмарлы хәлде күҙ уңында тотоп, аэропортҡа килеү ваҡытын шуға ярашлы планлаштырырға саҡырып мөрәжәғәт итте.\nБангкокта сыуалыштар башланғаны бирле 5 кеше һәләк булған, 300 самаһы кеше тән йәрәхәттәре алған.


Халыҡ-ара конкурстан – оло еңеү менән! - 10 Декабря 2018 - Отдел образования Баймакского района\nГлавная » 2018 » Декабрь » 10 » Халыҡ-ара конкурстан – оло еңеү менән!\nБаш ҡалабыҙ Өфөлә ЮНЕСКО тарафынан “Урал батыр” эпосы буйынса үткәрелгән конкурстан уҡыусыларыбыҙ оло еңеү менән ҡайттылар. Үрге Таулыҡай ауылы төп дөйөм белем биреү мәктәбенең 7-се класс уҡыусыһы Яхина Шәүрә (етәксеһе – Исхаҡова Ә.Й.), мәшһүр эпосыбыҙҙы башҡорт телендә яттан һөйләүселәр араһында беренсе урынды яулаһа, Темәс ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенән Мусина Нурия (5-се класс уҡыусыһы, етәксеһе – Яҡупова Г.Ф.) икенсе урынға лайыҡ булды.\nТемәс мәктәбенән Йосопов Й. (5-се класс,Йосопова Л.С.), Аҡбулатова А.( 5-се класс, Яхина М.М.), Шахморатова Р. (6-сы класс, Шахморатова З.Ә.) һәм Баймаҡ ҡалаһы 4-се һанлы лицейының 8-се класс уҡыусылары төркөмө (етәкселәре – Балтина И.Р., Ырыҫҡужина И.Д.) төрлө номинацияларҙа еңеүселәр тип табылды. Халыҡ-ара конкурстағы оло еңеүҙәре менән йәш сәсәндәребеҙҙе ҡотлап, киләсәктә лә яңы уңыштар, ҙур еңеүҙәр юлдаш булыуын теләйбеҙ.


10:16, 1 марта 2010 Йәмғиәт\nАуыр хәлдә ҡалдығыҙмы, уны хәл итер өсөн профессионал-юристың кәңәше кәрәкме? “Ҡыҙыу линияға” шылтыратығыҙ – һеҙгә мөхәрририәттең ҡунаҡтары ярҙам итер. Гәзит уҡыусыларыбыҙҙың һорауҙарына 2 мартта, шишәмбелә, Башҡортостан Прокуратураһының граждандар процесында прокурорҙар ҡатнашлығын тәьмин итеү бүлеге өлкән прокуроры Елена Ишбулатова һәм ошо уҡ бүлектең хеҙмәткәре Гөлфиә Торомтаева яуап бирә.\n"Версия Башкортостана" гәзитенә бик күп шылтыратыуҙар һәм хаттар килә: республика халҡын хоҡуҡи хәл итеүҙе талап иткән төрлө мәсьәләләр борсой. Гәзит бушлай хеҙмәтләндереү күрһәтә: редакцияға саҡырылған юристар һәм төрлө ведомстволар хеҙмәткәрҙәре граждандарға туранан-тура телефон аша консультация бирә. Был ике сәғәт эсендә бирелгән барлыҡ һорауҙарға яуаптар "Версия Башкортостана" гәзитенең яҡын көндәрҙәге һандарында баҫылып сыға.\n"Ҡыҙыу линия" шулай уҡ 9 һәм 23 мартта үткәрелә. Был көндәрҙә редакцияға 15 сәғәттән 17 сәғәткә тиклем (8-347) 272-79-16 телефоны аша шылтыратырға һәм борсоған һорауыңды бирергә мөмкин. Шулай уҡ үҙ һорауыңды гәзиттән ҡырҡып алынған купонға ла яҙып ебәрергә була – яуап “Һеҙҙең хоҡуҡ” рубрикаһында баҫылып сығасаҡ.


Кешеләрҙе ике категорияға айырам мин - тыныс, бер юҫыҡ та йәшәргә яратыусылар һәм яңы тойғоларға, адреналинға мохта ждар. Велосипедҡа атланып Эстонияның Палдиски ҡалаһына юл т отҡан ағалы - ҡустылы Хәйҙәр һәм Айҙар Ғабдуллиндарҙы икенсе ләр иҫәбенә индерергә мөмкиндер, моғайын. Билдәле булыуынса,\nбыл ҡалала милли геройыбыҙ Салауат Юлаевҡа һәйкәл ҡуйылған ( был турала беҙ яҙғайныҡ инде).\nӘле студент сағында уҡ Айҙар ( бөгөн ул Саҡмағош районы А блай ауыл хакимиәте башлығы) велосипед спорты менән мауыға һ әм 80 - се йылдарҙа бер үҙе сәйәхәткә сығып китеп, Ҡара диңг еҙ, Белоруссия, Литва, Латвия, Эстония, Санкт - Петербург, М әскәүҙә була. Палдискиҙа ул ваҡытта һыу аҫты кәмәләре базаһы\nурынлашҡан, йәғни сәйәхәтселәр өсөн ябыҡ зона була, шуға кү рә Айҙар был ҡалаға эләгә алмай. Әммә Салауат Юлаевтың һуңғы\nйылдары үткән ҡалаға барыу теләге кәмемәй һәм бына күп йылд ар үткәс тормошҡа аша.\nОҙаҡ ҡына уйланғандан һуң Айҙарҙың идеяһын оло ағаһы хупл ап сыға. 28 майҙа берҙәм компания - уларға тағы 15 йәшлек Ар тур ( Айҙарҙың улы), 22 йәшлек Айгиз өҫтәлә(Ғабдуллиндарҙың\nиң оло ағаһы Мөбәрәктең улы) - хыял артынан юлға сыға.\n- Барлыҡ дуҫтарыбыҙ һәм туғандарыбыҙ беҙҙең яҡлы булды, -\nтип һөйләй Хәйҙәр, - "Агрозащита" ябыҡ акционерҙар йәмғиәте\nетәксеһе Фәрит Булатов, Саҡмағош район хакимиәте башлығы Ри ф Арыҫланов һәм башҡалар ҙур ярҙам күрһәтте. "Ағиҙел" татар - башҡорт үҙәге етәксеһе Луиза Хәйруллинаға оло рәхмәтемде б елдергем килә. Ул беҙгә визалар менән ярҙам итте һәм Таллинд а бик йылы ҡаршылау ойошторҙо.\n- Эстония һеҙҙе нисек ҡаршы алды\n- Был мәҙәниәт һәм цивилизация иле. Шуныһы ҡыҙыҡ, Таллинд а ла, Палдискиҙа ла беҙ бер полицейский ҙа күрмәнек. Палдиск и - ҙур ҡала түгел, унда 6500 кеше йәшәй. Салауат Юлаевҡа ҙу р хөрмәт менән ҡарайҙар. "Был кемдең һәйкәле" - тип һораһа ң, уларҙың һәр береһе "Был беҙҙең Салауат", - тип яуаплай.\n- Шул тиклем оҙон юл үтеп ҡуйылған маҡсатығыҙға ирештегеҙ ме һуң\n- Әлбиттә. Беренсенән, беҙ Салауат Юлаев тураһында бик кү п яңы мәғлүмәт алдыҡ. Икенсенән, мин үҙемдең 45 йәшемдә лә с әйәхәткә сыға алыуымды аңланым. Икенсе йыл беҙ велосипедтарҙ а Ҡазандың мең йыллығына барырға план ҡорабыҙ.


Башҡортостанда өс мең рөхсәтһеҙ сүплектең 414-е генә юҡ ителгән // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n13:41, 18 февраля 2020 Йәмғиәт\nБашҡортостанда өс мең рөхсәтһеҙ сүплектең 414-е генә юҡ ителгән Фото: автор\nБашҡортостанда уҙған йылда муниципалитеттар көсө менән 2 918 рөхсәтһеҙ сүплектең 414-е генә юҡ ителгән, тип хәбәр итте республиканың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары Нияз Фазылов.\nРеспубликала законһыҙ сүп-сар өйөмдәренең дөйөм майҙаны – 2 301 гектар.\nВедомство вәкиле һүҙҙәренсә, сүплектәрҙе мөмкин тиклем тиҙерәк юҡ итеү темптарына аҡса етмәй.\nРөхсәтһеҙ сүплектәрҙе юҡ итеүҙең төп ысулы – уларҙы эреләтеү. Йәғни бәләкәй сүплектәрҙәге ҡалдыҡтар ҙурыраҡтарына күсерелә.\nӘле Экология министрлығы муниципалитеттарға законһыҙ сүплектәрҙе бөтөрөүгә бәйле дәүләт ярҙамы сараларын күрһәтеү буйынса күрше төбәктәрҙең тәжрибәһен өйрәнә.\nШулай уҡ республикала «Таҙа ил» төбәк проектын бойомға ашырыу барышында ҡала эсендә урынлашҡан бөтә сүплектәр юҡ ителергә тейеш. 2019 йылда Өфөлә һәм Нефтекамала 16 сүплек бөтөрөлгән, Дәүләкән, Благовещен, Сибай, Баймаҡ, Күмертау, Стәрлетамаҡ ҡалаларында алты сүплекте юҡ итеүгә проект документацияһын әҙерләү өсөн дәүләт килешеүҙәре төҙөлгән.\nРеспубликаның тәбиғәтте һаҡлау ведомствоһы мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта ҡалдыҡтарҙы урынлаштырыу объекттары дәүләт реестрында сүп-сар күмелгән 34 ҡаты коммуналь ҡалдыҡтар полигоны иҫәпләнә.\nТеги: ҡаты коммуналь ҡалдыҡтар, сүп-сар, рөхсәтһеҙ сүплектәр


Һалдат ҡатыны Хәмиҙә. Мәжит Ғафури - Wikisource\nҺалдат ҡатыны Хәмиҙә. Мәжит Ғафури\nҺалдат ҡатыны Хәмиҙә\n2 ҒАРИФ АЛЫНҒАН\n3 ҒАРИФТЫ ОҘАТТЫЛАР\n4 ҒАРИФ — ҺАЛДАТ\n4.1 ҺУҢҒЫ ЙӘШ ТЫУҒАН ЕРГӘ ТАМДЫ\n4.2 ХӘМИҘӘНЕҢ ҠАЛАҒА БАРЫУЫ\n4.4 ХАТ КИЛМӘЙ БАШЛАНЫ\n«Ҡалала 1-се разрядтарҙың ...нсе, ...нсе, ...нсе йылғыларға йәбештергәндәр» тигән хәбәрҙе кибетсе Шәйхетдин ҡарт алып ҡайтҡан ине. Эш ваҡыты булып, ауыл кешеләре ҡырҙа булыуға ҡарамайынса, был хәбәр шунда уҡ бөтә ауылға таралып, унан сығып, ҡырҙа эшләүселәр араһына ла таралып өлгөрҙө.\nШәйхетдин ҡарттың хәбәре бөтә ауылды гөж килтерҙе. Был хәбәр бигерәк тә үҙҙәре был нәүбәттә ҡараласаҡ кешеләргә тәьҫир итеп, улар был хәбәрҙең дөрөҫлөгөн тикшереп тә тормай: «Инде беҙгә сирут килеп етте»,— тип эшләй торған эштәрен ташлай башланылар. Тик бәғзе бер кешеләр генә: «Шәйхетдин ҡарт нимә белә ул... Уның һүҙенә ышанһаң, торорһоң донъяла»,— тип был хәбәргә артыҡ әһәмиәт бирмәгән булып күренделәр. Һәр хәлдә был хәбәр ауылда яҡшы уҡ ныҡ тәьҫир итте. Ҡайҙа барһаң да: «Был юлы кемдәр эләгәләр әле?»— тигән һүҙ ишетелә башланы.\nТөштән һуң был хәбәр ысынлап та тәсдиҡ ителде, «...нселәр фәләнсә көндә ҡаралырға барырға тейеш»,— тигән һүҙҙе староста үҙе иғлан итте.\nҒарифуллалар бөгөн ҡырҙа тары уралар ине. Ҡайтып йөрөргә йыраҡ булғанға, эш бик тығыҙланып барғанға күрә, эш ҡалдырып, ауылға ҡайтып йөрөмәй, төшкө сәйҙе бында ғына эсмәксе булып, арбаны йөҙтүбән ҡуйып яһаған ҡыуыштарына ҡайттылар. Ғариф арба янына етеү менән урағын арба өҫтөнә һалған көлтәгә ҡуйып, һуҙылып, хәл йыйырға ятты.\nҒарифтың ҡатыны Хәмиҙә, кескенә имсәк балаһын ҡулына алып:\n– Балаҡайым, эҫегә көйөп-янып бөткән... Бынау Ғабдулла ағаһы шуны ла ҡарай алмаған,— тип Ғабдуллаға ҡараны ла, артҡа бәйләгән яулығын рәтләп, иҙеүҙәрен ысҡындырып, балаһын имеҙә башланы. Кескенә балаһының йотлоға-йотлоға имгәнен күреп:\n– Асығып үлә яҙған, балаҡайым! Бынау Ғәлимәһе, исмаһам, шуға имеҙлек тә ҡаптыра белмәгән,— тип һөйләнә-һөйләнә балаһының арҡаһын асып, нимәлер ҡарай башланы.\nҒабдулла менән Ғәлимә биҙрәгә арҡыры ағас кейҙереп, ер башындағы шишмәгә һыу алырға киттеләр. Ғариф уларҙың арттарынан: «Һыуҙың ағып ятҡан ғына урынынан алығыҙ, болғансыҡ булмаһын!»— тип ҡысҡырып ҡалды. Хәмиҙә, балаһын имеҙеп туйҙырғас, иҫкеһен йәйҙе лә, балаһын шунда ултыртып, ҡулына имеҙлеген тоттороп, иҙеүҙәрен эләктерә-эләктерә ут яғырға кереште. Ғабдулла менән Ғәлимә абына-абына һыу алып ҡайтып, әсәләре янына килтереп ултырттылар.\nСәй ҡайнап сығыр ваҡытта Ғариф, урынынан тороп, ҡулын маңлайына ҡуйып, ҡояшҡа ҡараны ла:\n— Йә, тиҙерәк бул, сәйең ҡайнаймы? Тиҙерәк эсеп алырға ла бынау ерҙе бөтөрөп ташларға кәрәк,— тип арба алдына килеп ултырҙы.\nБылар сәй эсергә ултырғас, күршеләре Ғәйфулла килеп, сәләм биргәндән һуң:\n— Йә, күрше, ни эшләйбеҙ? Беҙгә лә ваҡыт етте, беҙҙең йылғыларға ҡалала йәбештергәндәр. Шәйхетдин ағай күреп ҡайтҡан, хәҙер староста ла волостан хәбәр алып ҡайтты, фәләнсә көнгә барырға,— тине.\nҺәр ваҡыт: «Беҙгә лә ваҡыт етер, беҙ ҙә китербеҙ, ахыры»,— тип торғанға күрә был хәбәр, ниңәлер, Ғарифҡа бик насар тәьҫир итмәне. «Шулай икән, хәйерле булһын, ни эшләмәк кәрәк, хоҙайҙың яҙғанын күрербеҙ»ҙән башҡа һүҙ әйтмәне. Тик был хәбәр Хәмиҙәгә бик ауыр тойолдо. Ул эҫеле-һыуыҡлы булып китте. Яңы ғына күршеләрен оҙатҡан ваҡыттағы манзара уның күҙ алдына килде. Әле күптән түгел генә күршеләре Сәйфулланы оҙатҡан ваҡытта уның ҡатыны иҫ киткес ҡыҙғаныс рәүештә илап ҡалған ине. Ул.шуларҙы уйлай башланы.\nҺуғыш башланған ваҡытта Ғариф: «Беҙҙе алғансы ҡыҙыл ҡар яуыр, беҙҙе алһалар ҙа, кәбеҫтә ҡарауылларға, бәрәңге әрсергә генә алалар»,— тип һөйләп йөрөй торған ине. Һуғыш оҙаҡҡа һуҙылып, үҙҙәренән элекке йылғы беренселәр алынып һуғышҡа китә башлағас, Ғариф ул һүҙҙәрен һөйләмәй башланы. Ул хәҙер уйын-көлкө һүҙҙәрҙе ташлап: «Беҙгә лә ваҡыт етә, беҙ ҙә китербеҙ, ахыры»,— тип һөйләп йөрөй башланы.\nҒариф был хәбәрҙе күптән көтә ине. «Китеп-нитеп барырға тура килер, эште белеп булмай, был һуғыштан беребеҙ ҙә ҡалмабыҙ, ҡалһа — шул ҡарт-ҡоролар ғына ҡалыр»,— тип үҙенең эшен китеү ихтималына ҡаратып, артыҡ күренгән малдарын һатып, аҡсаға әйләндерә башлаған ине.\nБылар бер аҙ һөйләшмәй торғандан һуң, Ғәйфулла, һүҙ башлап:\n— Инде китеү-китеү, ләкин әле бына эштәр бер ҙә йыйылмай ҡала, ҡатын, бала-сағаға ғына ышанып ҡалдырырға тура килә инде,— тине.\nҒариф бик тә оҙаҡ уйланғандан һуң:\n— Хәйерле булһын инде!.. Бынау башлаған ерҙе бөтөрөп ҡайтҡанда шәп булыр ине лә, ләкин был хәбәр булғас, ҡул эшкә бармай, бер рәте табылыр әле. һин әйберҙәрҙе йыйыштыр, Хәмиҙә, мин ат егәйем. Ғабдулла, ҡайҙа, йүгәнде алып бир әле бында,— тип ат егергә кереште.\nХәмиҙә, сәйнүктән ҡалған һыуҙы янған ут өҫтөнә түгеп:\n— Хәҙер, ҡайтҡас та китергә түгелдер бит?.. Беҙҙең был игендәрҙе кем йыя?— тип төрлө сөәлдәр бирә башланы.\nҒариф, үҙе лә төшөнмәгән һымаҡ:\n– Белеп булмай әле, игене — иген, уның башҡа яҡтары ла бар әле...— тип арбаның өҫтөнә ҡуйған көлтәләрҙе алып ҡуя башланы. Ғариф, тауыш-тынһыҙ ғына атын егеп, балаларын арбаға ултыртып, атты юлға табан ҡаратып, үҙе ер буйынан йәйәүләп юлға сыҡты. Арбаға ултырған ваҡытта:\n– Утыҙ аҙым ҡалған икән, әллә иртәгә килеп бөтөрөп тә китербеҙ әле,— тип атты ҡыуа башланы.\nБылар ауылға ҡайтып кергән ваҡытта бөтә ауыл гөж килеп тора ине. «Ауылдан кемдәр китә, ҡасан китергә?..» һүҙҙәре телдәрҙә туҡтауһыҙ йөрөй ине.\nҒариф туры атын юрттырып урамдан уҙып барғанда. Ғәлләм староста:\n– Ғариф энем, һеҙгә ваҡыт етте бит, ишеттеңме әле, ике-өс көндән барырға,— тине. Ғариф, бер ҙә төҫөн боҙмай:\n– Хәйерле булһын!.. Бер беҙҙән генә ҡалмаған инде, китәһебеҙ әллә ҡасан мәғлүм ине инде,— тип, башҡа бер һүҙ ҙә әйтмәй, атын һуғып, алға китте.\nСтароста, үҙендә бик ҙур тәсаррыф барлығына ныҡ ышанған һымаҡ:\n— Мин әйткән ваҡыттан бер ҙә кисерергә ярамай, беҙгә әмер шулай килгән. Ҡара һин егетте, хәҙер ниндәй йыуашайып ҡалды. Башҡа ваҡытта ҡаршы тороуҙан да тартынмай торған ине. Хәҙер ҡаршы тороп булмай шул! Батша ҡушҡас, янған утҡа ла керерһең,— тип һөйләнеп ҡалды.\nӨйгә ҡайтҡас, ҡатыны Хәмиҙәнең йөҙөнә сыҡҡан ҡайғыһын күреп, уның юҡҡа борсолғанына үҙе лә борсолһа ла, бер ни ҙә булмаған кеүек атын туғарып, өйгә кереү менән балаларын һөйә башланы. Ҡатынына ҡарап:\n— Һин ни эшләп балтаһы һыуға төшкән рус кеүек йөрөйһөң?.. Әле бит бөтөнләй китмәгән, ҡаралаһы бар, әллә ҡалдырып та ҡуйырҙар. Алһалар тағы, башҡалар кеүек беҙ ҙә йөрөп ҡайтырбыҙ! Унда барған бер кешегә ҡайтмаҫҡа тимәгән бит!..— тине.\nЛәкин Хәмиҙә, уға ҡарап, был хәбәрҙе һалҡын ҡан менән ҡаршы ала алманы. Иренең күңеленә ауыр тойолмаһын тип, үҙенең хәсрәтләнгәнен белдермәҫкә тырышһа ла, һаҡалы еткән иренең һалдаттар араһында йөрөүен, үҙенең балалары менән бында яңғыҙ ҡалыуын уйлап, күңеле нескәрҙе.\n— Һине алмайҙармы һуң?.. Зәйни ҡарттың кибеп бөткән улын да алдылар бит,— тип йомшаҡ ҡына иттереп әйтте лә, башҡа һүҙен әйтә алманы.\nОшо рәүешле күңелһеҙ генә тормош өс көн буйынса дауам итте. Дүртенсе көндә ауылдан унлап кеше ҡаралырға тип ҡалаға киттеләр, ҡатын һәм ата-әсәләр доға ҡылып ҡалдылар.\nӨс көн үткәс, Ғабдулла, йүгереп кереп: «Әсәй, атайҙар ҡайтты»,— тип хәбәр бирҙе. Хәмиҙәгә был хәбәр әллә ни төҫлө һалҡын булып ишетелде. Ул, йүгереп сығып ҡапҡа асыу менән, иренең йөҙөнә ҡараны. Ғариф нәҡ әүәлгесә асыҡ йөҙ менән атын туҡтатып, арбаға ултырырға сыҡҡан Ғәлимәне күтәреп алғанын күреп, Ғарифтың ҡалыуы менән хөкөм итте. «Әллә ҡалдырҙылармы?»— тип һорағанын белмәй ҙә ҡалды.\nУның «ҡалдырҙылармы?» тигән сөәленә ҡаршы:\n— Беҙҙе лә ҡалдырғас, һуғышҡа кем бара?.. Бына өс көнгә ҡалдырҙылар,— тип Ғарифулла яуап бирҙе.\nҒарифулланың был һүҙе Хәмиҙәгә бик ауыр булып ишетелһә лә, ул һаман ышанып етә алманы. Ғарифҡа ҡарап тәкрар:\n– Йәнем, ни булды? Әллә алдылармы?— тине. Ғариф, үҙенә етди төҫ биреп:\n– Алдылар ҙа!.. Унда бер барып керһәң, ҡалыуыңды уйларға ла ярамай. Унда алынмай ҡалыуың ғәжәп,— тине.\nБыл һүҙҙәргә ҡаршы Хәмиҙә бер һүҙ ҙә әйтә алманы. Ғариф өйгә кергәс тә, Хәмиҙә бер һүҙ ҙә әйтмәй ине. Ғарифтың балаларын һөйә башлағанын, кеҫәһенән кәнфиттәр алып балаларына биргәнен күргәс, уның күңеле тулышты. Ғарифҡа сит кешегә ҡараған һымаҡ ҡарап, бер һүҙ әйтергә теләгән кеүек, йоҡа ҡыҙыл ирендәрен тибрәтте. Илап ебәреүҙән ҡурҡып, юҡ эшен бар итеп, тышҡа сығып китте. Ни өсөн кергәнен үҙе лә белмәйенсә, келәт эсенә барып кереү менән илап ебәрҙе. Ул һаман илай ине. Тик Ғабдулланың йүгереп кереп:\n– Әсәй, ҡайт! Атай саҡыра,— тигән тауышына ғына башын күтәреп ҡараны. Уның күҙе ҡыҙарған, оҙон керпектәре сыланған, ике бите ағарған ине. Артынан яулығының осон тартып күҙен һөрттө лә өйгә керҙе. Ғариф, Хәмиҙәнең илағанын күреп:\n– Әллә илап йөрөй инде?.. Кит, юҡҡа илама!.. Тапҡан илар нәмә, әҙәм үлтереп, Себергә китеү түгел бит ул, хоҙай шундай йөҙ ҡаралығы килтерә торған эштән һаҡлаһын. Йә, һин, ҡояш байып ахшамдан сығыуға аш әҙерлә, мулланы саҡырып, ҡөръән уҡытып сығарырға кәрәк,— тине.\nХәмиҙә был һүҙҙәрҙе ишеткәс, тағы ла илай башланы. Ғарифтың: «Ниңә илайһың?»— тигән һүҙенә ҡаршы:\n— Тик, үҙем илайым, илағым килә, һине ҡыҙғанам, бына был балаларҙы ҡыҙғанам,— тине. Ул шунан артыҡ һүҙен әйтә алманы.\nҒариф, Ғабдуллаға ҡарап:\n– Бар, балам, Фәхрелислам ағайыңды саҡырып кил, атай саҡыра, тиген, үҙең тиҙ ҡайт! Юлда туҡтап, малайҙар менән уйнап йөрөмә,— тине. Ҡатынына ҡарап:\n– Инде илау менән бер эш тә булмаҫ. Унда һинең илауыңа ҡарап ҡалдырмаҫтар. Мин киткәс, кәкре уҫаҡ янындағы борсаҡты көнлөксө алып сығып йолҡорһоң. Фәхрелислам ағайға әйтермен: ул көлтәләрҙе ташып бөтөрөр, ҡара һыйырҙы һатырға кәрәк, ала һыйыр ҡалһа етер.\nХәмиҙә был һүҙҙәрҙең береһенә лә яуап бирмәһә лә, әйткән бер һүҙгә риза булып торғанлығын башын эйеп тороуы менән белдерә ине.\nҒариф, тағы һүҙ башлап:\n— Һин бит инде донъяға бөгөн килгән кеше түгел. Бик йомшаҡ булма, мин китһәм дә, игендәрҙе ҡалдырмай эшкә кертергә тырыш. Ҡара һыйыр аҡсаһы шул игендәрҙе йыйыштырырға етер әле. Ағай күҙ-ҡолаҡ булыр.\n— Кешегә ышанып булмай инде, үҙем тырышырмын.\n— Улай тип әйтмә, ағай-энеләрҙең шундай ваҡыттарҙа ла файҙалары күренмәгәс, ни эшкә ярай?\nФәхрелислам килеп кергәс, быларҙың һүҙҙәре туҡтаны. Ғарифтың китеүенә Фәхрелислам да мөәссәр кеүек күренә ине. Ул кереү менән:\n– Нихәл, Ғариф, сәләмәт ҡайттыңмы? Әле һинең дә ҡаралғаныңды юлда Ғәйнетдин малайынан ишетеп иҫем китте. Хәйерлегә булһын инде.\n– Китеү-китеү ҙә, әле бына шуны һөйләп ултыра инек: үҙем киткәс, ваҡ-төйәк булһа ла, игендәр шул көйө тороп ҡала. Әле, ағай, һине шул турала кәңәш итергә тип саҡырған инем.\n– Ни хәл итәһең инде, был эштәр бер ҙә уйламаған ваҡытта булып китте бит әле, һуң, игендәрҙе ни эшләтәһең, аҡса ла юҡтыр инде?\n– Был ваҡытта аҡса ҡайҙан булһын? Эш ҡиммәт, кергән бер аҡса бөтөп тора. ҫҙем киткәс, ҡара һыйырҙы һатмай булмаҫ. Ағай, һин шуны «...» баҙарына алып барып һатырһың инде. Быйыл мал баһаһы яҡшы...\n– Минән эш ҡалмаҫ ҡалыуын, килен нимә әйтә һуң? Ул риза буламы?\n– Бындай ваҡытта риза булмай ни эшләһен? Ни хәл итергә кәрәк... Башыңа төшкәс, һыйыр түгел, атыңды һатырһың. Баш һау булын. Йөрөп ҡайтһаң, мал табылыр. Аҙ-маҙ игенде ҡырҙа ҡалдырыр хәл юҡ бит.\n– Уныһы шулай инде, бындай ваҡытта мал күҙгә күренмәй, иген йыйырға ла байтаҡ аҡса кәрәк шул.\n– Бөтә эш бер ҡатын өҫтөнә ҡала бит, өс бала менән ҡалған ҡатындың аҡсаһы ла булмаһа, ул ни эшләй ала? Аҡса булғандың һуңында ла күҙ-ҡолаҡ булырға кеше кәрәк әле.\n– Уныһы, күҙ-ҡолаҡ булыуын булырбыҙ, инша алла, игендәр ерҙә ятып ҡалмаҫ, бар нәмә ҡулға керер. Бына әле беҙҙең күрше Зиннәт китә: ҡатыны, дүрт балаһы ҡала, исмаһам, бер көлтә лә игендәре юҡ. Был бисара ҡатын дүрт бала менән ни эшләй инде?.. Өй тулы бала, рәтле туғандары ла юҡ, үҙе лә бик хәстәрһеҙ торҙо инде, яңғыҙ ҡатын ул балаларҙы нисек аҫырарға кәрәк?\n– Ундай кешеләр күптер инде, бына әле юлда Ғабдулла ауылының бер кешеһе менән ҡайттыҡ. «Энем һуғышҡа китте,— ти. Уның ике балаһы минең ҡулымда ҡалды,— ти. ҫҙемдең ике улым һуғышта,— ти. ҫҙемдең өйҙә дүрт балам бар,— ти. Уның өҫтөнә, бөгөн таңда үлергә торған ҡарт әсәйем бар,— ти. Шулай итеп, яңғыҙ ҡатыным өҫтөнә ете йән ҡала,— ти. Ул бисара ҡатынға ни эшләргә кәрәк?» Беҙҙең әле, хоҙайға шөкөр, бер йыллыҡ иген бар, хоҙай ғүмер биреп, иҫән ҡайтырға ғына насип итһен.\nИренә моңайып ҡарап ултырған Хәмиҙә, алдындағы балаһының башын һыйпап:\n— Инша алла, ошо сабыйҙар хөрмәтенә иҫән-һау ҡайтырһың әле,— тип һүҙ ҡушып ҡуйҙы.\nХәмиҙә тыныс ваҡытында ҡайнағаһынан ҡаса торған ине. Бындай фәүҡылғадә эштәр булып киткәс, йәшеренеп торорға лазым күренмәне, ул уны бөтөнләй онотто.\nФәхрелислам һүҙ башланы:\n— Ҡайтыуын ҡайтыр ҙа, һуғыш тигәс тә, унда барған бер кеше үлә тигән һүҙ түгел. Япон һуғышында бөтә тирә-яҡҡа бары Усман ауылынан Самат ҡына үлде, башҡалары һин дә мин иҫән-һау йөрөп ҡайттылар. Тик уның бына хәҙергеһе ҡыйын.\nҒариф, тәҙрәнән ҡояшҡа ҡарап:\n— Йә, һинең ашың бешәме? Икенде етә бит, ағай, һик ҡайтма инде, ҡөръән уҡытып сығарайым тип, муллаларҙы саҡырған инем.\nИкендегә аҙан әйткән тауышты ишеткәс, былар һүҙҙән туҡталып, тәһәрәт алып, намаҙ уҡырға керештеләр.\nХәмиҙә намаҙҙан һуң иренә доға ҡылды, иҫән-һау ҡайтыуын һорап, күңеле йомшап, тағы ла иланы. Әллә ниндәй нәҙерҙәр әйтте.\nАхшамдан һуң мулла, мәзин, күршеһе Садиҡ ҡарт һәм башҡалар килделәр.\nМулла кереп ултырып, фатиха ҡылғандан һуң, һүҙ Ғарифтың китеүе һәм башҡа һуғыш эштәре хаҡында булды. Мулла бөгөн генә газета уҡыған икән: ул уларҙа бер ҙә ҡурҡыныслы нәмәләр күренмәгәнен һөйләне. Төрлө һүҙҙәр менән мәжлес тиҙ үтте. «Хәҙрәт, әрүәхтәр рухына берәй айәт рәхим итегеҙ»,— тиеү менән, ҡөръән уҡылды. «Фатихала тороғоҙ инде, хәҙрәт»,— тип саҙаҡа бирелде.\nБыл мәжлес ваҡытында Хәмиҙәнең күңеле тынысланған кеүек булып, үҙендә мәғнәүи бер рәхәтлек һиҙҙе. Ул бөгөн кис рәтле йоҡлай алманы. Йоҡоға китһә лә, әллә ниндәй сыуалсыҡ төштәр күреп уянды. Иртән торғанда, уның күңеле бер аҙ тынысланып торған һымаҡ ине.\nЙома көн булып, һауа бик матур ине. Был көн Хәмиҙә иртә үк тороп, ҡарайһы эштәрен ҡарап, Ғарифтың юлына әйберҙәр әҙерләү менән мәшғүл булды. Иртәнге сәйгә бер аҙ күршеләрҙе лә саҡырҙылар.\nЙомала мулла, китеүселәргә хәйерле сәфәр теләп, ҡайҙа булһа ла тоғролоҡ менән хеҙмәт итергә тейешле икәнен белдерҙе.\nҒариф йоманан һуң китәсәк булғанға күрә, уның йоманан ҡайтыуына байтаҡ кеше йыйылып көтөп торалар ине. Ҡатындар яғында бер аҙ ҡатындар булып, улар һәммәһе лә Хәмиҙәне әйләндереп алып, төрлө һүҙҙәр һөйләйҙәр һәм уны төрлөсә йыуатырға тырышалар ине.\nҒариф, китергә әҙерләнеп, доға ҡыла башлағас, Хәмиҙә тағы ла илай башланы.\nҒарифтың күҙе бер аҙ йәшләнһә лә, улай беленерлек түгел ине. Ул, Хәмиҙәгә ҡарап:\n— Юҡ менән илап торма инде! Бер һинең генә ирең китмәй бит. Мин киткәс, донъя көтөүеңде ҡара. Мин һуғышҡа китһәм, һин бында илап ултырһаң, эш нисек булып сыға?\nФәхрелислам уның һүҙенә ҡушып:\n— Килен бикә, бер аҙ сабырлы булырға кәрәк. Киткән кешенең күңеленә ауыр булмаһын. Беҙ бында нисек тә торорбоҙ. Хоҙай иҫәнлек кенә бирһен. Бына бөгөнгө кеүек ҡайтыр ҙа килер,— тине.\nҒариф Хәмиҙә менән күрешкәндә тағы ла:\n— Сабырлы бул, бына был балаларҙы кеше күҙенә тилмертеп ҡалдырырлыҡ булма, һеҙгә, өйҙә ҡалғандарға, бер ни ҙә түгел, бына беҙгә...— тине лә, ултырып доға ҡылып бөткәндән һуң, тағы күрешеп сығып китте. Китә торған кешеләр һәммәһе лә мәсжед янына барҙылар. Бында бик күп оҙатыусылар йыйылғандар ине. Мулла һәммәһенә лә сәләмәт йөрөп ҡайтыуҙы теләп, ҡул күтәреп доға ҡылды.\nАйырылышыу ваҡыттары еткәс, китеүселәрҙең дә, оҙатыусыларҙың да күңелдәре тулды. Тәҡбир тауыштары аралаш үкһеп-үкһеп илаусыларҙың йомшаҡ тауыштары, мөхәббәт менән күрешеү ауаздары ишетелә ине.\nКитеүселәр тәҡбир тауыштары аҫтында ауылдан сығып киттеләр. Бынан һуң ауыл тәрән бер тынлыҡта ҡалды.\nХәмиҙә был көн бик күңелһеҙ ине. Күңеле күтәрелеп бер эш тә эшләй алманы. Ул, ҡайҙа сыҡһа ла, Ғарифты юҡһына, нимәгә ҡараһа ла, бер моңлолоҡ күрә, ниндәй эшкә тотонһа ла, бер мәғәнәһеҙлек һиҙә ине.\nУл, эшен ҡайҙан башлап алып китергә белмәй, юлға һалынған матур һәм күңелле тормошон һүтелгән һәм емерелгән һымаҡ күрә, ирһеҙ донъя көтөүҙең мөмкин һәм мәғәнәле булыуына һис бер төшөнөп етә алмай ине. Бер ҡарағанда, үҙенең бер ҙә ҡайғыһы юҡ кеүек булып, еңеләйеп ҡала, икенсе ҡарағанда, үҙен бөтөнләй сыға алмаҫлыҡ ҡайғы эсендә күреп, өҫтөнә ауыр йөк күтәргән кеүек булып, ауырайып китә ине. Ул үҙенең күңеленә килгән уйҙарын, башын ауырттырған фекерҙәрҙе тәртипкә һалып, мәсьәләнең осон табырға тырыша, ләкин булдыра алмай ине. Һәммә нәмә теүәл, бар әйбере лә бынан әүәлге көндә нисек булһа, шулай урынында торғанын күргәс, ул мәғәнәһеҙгә ҡайғырған кеүек булып: «Мин ниңә ҡайғырам һуң?»— тип уйлай ҙа, уның артынан уҡ уның күҙе алдына Ғариф килеп баҫа ла, күҙ алдындағы нәмәләр мәғәнәһеҙ булып күренәләр ине.\nХәмиҙә төрлө уйҙар уйлап ултырғандан һуң, быларҙың осона сыға алмағас, ҡаралтылар араһына сыҡты. Аҙбарға барып кереү менән туры ат, башын әйләндерел, күҙҙәрен тултырып Хәмиҙәгә ҡараны. Туры аттың былай мәғәнәле ҡарауы, уның күҙҙәрендә яҡтыға ҡаршы йәш кеүек бер нәмәнең ялтырауы Хәмиҙәнең йөрәгенә килеп бәрелде. Туры ат, Ғарифтың китеүенә ҡайғырмаһа, былай ҡыҙғаныс һүрәттә моңайып ҡарамаҫ ине кеүек тойолдо. Ул, үҙен егеп йөрөгән хужаның һуғышҡа киткәнен белмәһә, былай тилмереп тормаҫ ине кеүек күренде,\nХәмиҙә туры атҡа бесән һалды. Уның башын һыйпап:\n– Ҡайғырма, туры атҡай! Ҡайғырма, һин бит әле бында, аша бынау йәшел бесәнде, аша,— тип аттың ауыҙына төртөп ҡуйҙы. Был эш Ғариф киткәндән һуң Хәмиҙәнең беренсе эше ине. Бынан һуң арт баҡсаға сығып, ундағы бәрәңге, ҡыярҙарҙы ҡарап сыҡты. Унда ул тағы бер юҡлыҡ, тынлыҡ һиҙҙе. Тик был тынлыҡты оҙон кесерткәндәр араһында аҙашып йөрөгән тауыҡ себеше генә боҙа, күңелһеҙләндерә төшә ине.\nХәмиҙәгә был көн бик оҙон тойолдо. Көн дә эшләп осона сыға алмай торған эштәр әллә ҡасан бөттө, һаман кис булманы. Көтөү ҡайтыр ваҡыт етте. Ала һыйыр менән ҡара һыйыр мөңрәп, аҡрын ғына ҡайтып керҙеләр. Хәмиҙә быларҙың мөңрәүҙәренән тағы әллә ниндәй бер мәғәнә сығарҙы. Улар ҙа был көн күңелһеҙ, хужаларын юҡһына кеүек булып күренде. Ҡара һыйырҙы һатыу тигән һүҙ иҫенә килеп төштө. «Мин киткәс, ҡара һыйырҙы һатмай булмаҫ» тигән һүҙ ҡолағы төбөндә сыңлап ките. Һыйырҙарҙың был йортто үҙ йорттары итеп йөрөүҙәре, келәт янында ятҡан шымарып бөткән ҙур киҫәк тоҙҙо ялай башлауҙары, унан һуң ҡапҡа таҡталары араһынан быҙауҙарын еҫкәп мөңрәүҙәре, һәммәһе лә үткән ваҡыттарға ҡарағанда башҡа төҫтә, башҡа мәғәнәлә кеүек булып күренде. Ул бөгөн һыйырҙарын бик иркәләп һауҙы. Уларҙың һауған ваҡытта күрһәткән тынысһыҙлыҡтарын һәммәһен ғәфү итеп: «Сеү, һыйырҡайым, сеү, бына хәҙер бөтә»,— тип йыуатты. Быҙауҙарына ла бөгөн һыйырҙарҙың һөттәрен күберәк ҡалдырҙы. Һыу буйында йыуынып, көн буйынса ситтә йөрөп, ҡысҡырышып ҡайтып кергән ҡаҙҙарға ла бер ҙә асыуланмай ғына көрпә болғап ашарға ҡуйҙы. Ғәлимәнең ҡаҙҙарҙы ҡыуып, пыр туҙҙырып, уларҙың маҙаларын алыуына, Ғабдулланың уйнаған ваҡытта күлдәк еңен йыртып ҡайтыуына ла асыулана алманы. Уларға асыуланһа, етемдәрен рәнйеткән булыр кеүек булды.\nХәмиҙә эштәрен бөтөрөп, аш һалғанда Ғабдулланы Хәсби әбейҙе ҡунырға саҡырырға ебәрҙе.\nХәсби әбей бөтә ауылға яҡшылығы менән танылған. Ул һәммә кеше тарафынан, яҡшы ҡарсыҡ, намаҙ-ныяҙлы, хәйер-доғалы әбей, тип яд ҡылына. Ул үҙенең ғүмерендә бик күп ҡайғы-хәсрәттәрҙе башынан үткәреп, һәммәһенә лә сабыр иткән. Ул беренсе кейәүенә барып бер-ике йыл торғас та, ул кейәүе вафат булған. Унан һуң Хәсән тигән кешегә барып, бик яҡшы тора башлағандар. Ләкин бында ул икенсе яҡтан хәсрәт күрә башлаған: уларҙың балалары береһе артынан икенсеһе үлеп торғанға күрә, бала үҫтереп, уның ҡыҙығын күреүҙән, кеше төҫлө, изгелекле балаларҙың хеҙмәттәренән мәхрүм булғандар.\nХәсби әбей башҡа балаларынан да бигерәк: «Инде кеше булды, эшкә ярай башланы»,— тип торған ваҡытта үлгән Ғабдрахманын онота алмай. Башынан үткән ваҡиғаларҙы һөйләй башлаһа, һүҙҙе иң элек Ғабдрахмандан башлай. Уның һыуға китер алдынан эсе бошоп йөрөгәнен, һыуға батыр көндө: «Бөгөн бер нәмәгә лә күңелем бармай, ниңәлер, эсем боша!»— тип, күңелһеҙләнеп, башына килер эште алдан һиҙенеп торған... Иптәштәре менән Иҙел буйына сығып киткәндә: «Әсәй, мин тиҙ ҡайтмаһам, асыуланма»,— тип әйткәнен, «Ғабдрахман һыуға китеп үлде» тигән хәбәрҙе ишеткәс, иҫенән яҙа һәм башҡа шундай һүҙҙәрҙең һәммәһен дә рәттән теҙеп алып китә.\nҒабдрахмандың үлгәненә егерме йыл булһа ла, уны кисә генә үлгән кеүек иттереп тасуир итә. Шундай ҙур хәсрәт ваҡыттарында ғәҙәттә була торған әхүәлде бөтөнләй күҙ алдына килтерә: «Донъяла торор өсөн тыумаған ине ул, үлере әллә ҡайҙан билгеле ине уның»,— тип һүҙен бөтөрә лә, ең осо менән күҙендәге йәштәрен һөртөп, һүҙҙән бер аҙ туҡтап тора. Бер аҙ торғандан һуң ғына: «Тәҡдир шул, балакайҙарым, тәҡдир, эш беҙ тигәнсә түгел»,— тип икенсе һүҙен башлап алып китә.\nУл бала хәсрәтен күп күргән. Уның менән генә ҡалмай, бик рәхәт торған ваҡытта ҡарты үлеп киткән. Ҡартының вафат булыуы Хәсби әбейҙең эсен бер аҙ бошорһа ла. уның үҙенең ҡулында тәрбиәләнеп, күҙ алдында түшәктә ятып, ашарын ашап, күрәһен күреп үлгәнгә күрә, уның өсөн башҡа төрлө ҡайғыра: «Ул, бисара, ваҡыты етеп, ғибәҙәтен ҡылып, намаҙлығы өҫтөндә үлде тип әйтерлек, һаман изгелек ҡылып үлде. Уға алла баҡый иман бирһен инде. Бисараның үлер ваҡытына ҡәҙәр иҫе дөрөҫ булып, үлер алдынан да һөйләшеп, үҙенең васыятын әйтеп: намаҙға кейеп йөрөй торған туны менән күк ҡола алашаны муллаға фидиә итеп бирергә, бер һарыҡты мәзингә гүр саҙаҡаһына бирергә ҡушып, аҡтыҡ һулышына саҡлы шуларҙы һөйләп, бәхилләшеп вафат булды»,— ти. Шулай булһа ла, һәр ваҡытта үҙенең ҡарты менән үткәргән ваҡыттарын һағынып һөйләй.\nХәсән ҡарт бик яҡшы кеше булған, үҙенең ғүмерендә кешенең энәһенә лә теймәгән. Ҡулында булғанға ҡәнәғәт итеп шөкранә итә торған булған. Уның яҡшылығын ауыл ҡарттары һаман һағынып һөйләйҙәр. Хәсән ҡарт Хәсби әбейгә лә бер ҙә хәтер ҡалдырырлыҡ һүҙ әйтмәгән. Асыуланған ваҡытта әйтә торған һүҙе: «Ай, алланың рәхмәте төшкөрө, иман менән киткере» кеүек матур һүҙҙәр булған. Хәсән ҡарт хаҡында әбейҙең күңелендә бик күп яҡшы хәтирәләр ҡалған. Хәсби әбей, уның кеүек яҡшы кеше булыуына ышанмағанға күрә, ҡарты үлгәндән һуң һоратыусылар булһа ла, кейәүгә бармаған. Унан ҡалып, кейәүгә барыуҙы уның рухын рәнйетеү, уға хыянат итеү булыр тип уйлаған.\nХәсби әбей, шундай ҡайғы-хәсрәттәрҙе күргән һайын, яҡшылана ғына барған. Уның шундай яҡшы сифаттары булғанға күрә ил эсендә хөрмәте ҙур, ҡайҙа барһа ла, уның килеүен тарһынған кеше булмай. Ул һәр кем тарафынан һөйөлә, ауылдың иң уҫал кешеләре лә Хәсби әбейгә ғаид әйбергә зарар итеүҙән һаҡланалар. Хатта, урыны килгәндә, ярҙам итергә әҙер торалар.\nУл хәсрәтле кешеләргә яҡшы иптәш тә була ала. ҫҙенең йылы, яғымлы һүҙҙәре менән кешенең күңеленә керә.\nХәсби әбей килеп, түргә менеп ултырыу менән Хәмиҙәнең күңеленә рәхәт булып китте. Әбейҙең бик оҙон мәкдүмәләр менән үҙенең башынан үткән хәлдәрҙе һөйләүе, уларҙы Хәмиҙәнең бөгөнгө хәсрәттәренә ҡыяс ҡылып, уны тәслиә итергә тырышыуы Хәмиҙәнең тыңлаған һайын тыңлағыһын килтерә ине.\nХәсби әбей үҙенең ҡыҙ ваҡытынан башлап башынан кискән хәлдәрен һөйләгәндән һуң, Хәмиҙәнең хәҙерге хәленә күсеп:\n– Балам, бер ҙә генә ҡайғырма, тәҡдирҙә ни яҙған булһа, шул була ул... уның өсөн бер ҙә ҡайғырып файҙа булмай. Ҡайғы-хәсрәт бер беҙҙең генә баштан үтмәгән, уны пәйғәмбәрҙәр ҙә күргән. Алла һаҡлаһа, бер ни ҙә булмаҫ, бына тып итеп ҡайтып килер. Батша хеҙмәтенә бер ул ғына китмәгән, боронғо ваҡытта егерме биш йыл хеҙмәттә йөрөй торғандар ине. Әжәл етһә, кеше түшәгендә ятҡан көйөнсә лә үлә. Бына минең Ғабдрахманым бында торғанда һап-һау көйөнсә һыуға китеп үлде.\n– Шулайын шулай ҙа бит, әбей!.. Шунда ла бик эсем боша, иҫән-һау ғына ҡайтһа ярар ине. Тәҡдиргә ҡарышып булмай, шунда ла ҡайғырмай ғына тороп булмай шул...\n– Уныһы шулай, ундай эш башта бик ауыр тойола, ләкин бәләгә риза булмай, гонаһлы булыр хәл юҡ. Мин утыҙ йыл бергә ғүмер иткән Хәсән бабаңдан айырылып ҡалдым, башта бик ҡыйын булып, көн-төн иланым. Гонаһлы булмаһам ярар ине, карттың йәне рәнйей торғандыр инде, тип ҡурҡып бөтә торған инем. Сабыр иттем, тәҡдирҙә яҙылғас, бер ни ҙә эшләп булмай шул...\n– Ундай-бындай хәл булмаһын инде, әбей, улай-былай булып ҡалһа, нисек сыҙарға кәрәк?.. Бик ҡыйын бит, бигерәк тә уның үҙен ҡыҙғанам. Киткән ваҡытында балаларҙы һөйөп: «Доға ҡылып тороғоҙ, балаларым, иҫән-һау ҡайтһам, һеҙгә бүләктәр алып ҡайтырмын»,— тип әйтте лә, күҙе йәш менән тулды. ҫҙе күрһәтмәҫкә тырышҡан була, беҙгә ауыр булмаһын ти инде ул. Әле ҡайтыр тип күңелде йыуатып тораһың, улай-былай була ҡалһа, онотоп буламы һуң?..\n– Фәрештә «амин» тимәһен, балам!.. Алла үҙе һаҡлар. Ундай хәл була ҡалһа, онотмайһың уны, ғүмергә онотоп булмай!.. Тик әле гел илап тормайһың. Унан һуң ул, бер өйрәнгәс, уның өсөн илау ҙа рәхәт була башлай.\nБыл эш бит әле һинең башыңа ғына төшмәгән. Бына баяғынаҡ Әхмәдулла ҡатыны янына кереп сыҡтым. Ире киткәнгә илап ултыра. Мин әйтәм: «Сабыр ит, балам, илап үҙ-үҙеңде бөтөрмә, юҡҡа ғына үҙ-үҙеңде бөтөрәһең»,— тим.\n«Эй, әбей!..— ти,— нисек иламайһың?.. ҫҙе китте, бында мин дүрт бала менән ҡалдым, улар бит икмәк ҡапсыҡтары ғына, уларҙы ашатырға кәрәк бит!»— ти.\nЫсынлап та, бисара бигерәк тә ҡыҙғаныс. Бер нәмәһеҙ тороп ҡалыуы ҡыйын да инде. Ни хәл итәһең, балам, михнәт ағас башынан йөрөмәй, әҙәм башынан йөрөй шул.\nБер генә кеше башына килмәгән инде, әле бына Динислам ҡыҙының да ире киткән. «Әбей, бигерәк бәхетһеҙ икәнмен, исмаһам, бер-ике йыл рәтләп торһам да үкенмәҫ инем»,— ти.\nШулай инде, балам, был һуғыш күп күҙҙәрҙән йәш түгелеүгә сәбәп булды. Бына Нәфиҡ ҡарттың күҙ тотоп торған берҙән-бер улы китте. ҫҙе, меҫкен: «Ҡарт көнөмдә бигерәк ҡыйын булды. ҫлгән улым һалдатҡа киткән ваҡытта уф та тимәгән инем. ҫҙе лә, бисара, бик ҡайғырып китте. Башына ауырлыҡ килерен һиҙмәгән булһа ярар ине, мәсжед ҡарты булып йөрөр ваҡытымда, кире донъяға керешергә тура килә инде, юғиһә уның был балаларын сығарып ташлар хәл юҡ бит...»— ти.\n– Шулай инде, әбей, кем итәгенә ут төшһә, шул яна. Туғандарын, ҡатын, бала-сағаһын ташлап китеү бер кешегә лә еңел. түгелдер инде.\n– Шулай, балам, шулай!.. Әле һин уны әйтәһең, бына үрге ос Баһау байҙың Хафизы китте. Киткән ваҡытта барған инем: «Әбей, килеүеңә рәхмәт, фатиха ҡылып тор инде»,— ти. ҫҙе йәш балаһын ҡулына алған да: «Ошо сабыйҙар хөрмәтенә хоҙай һаҡлар әле»,— ти. Ҡатыны быш-быш илап йөрөй. Гөлсирә абыстай илай... Әйтеп бөтөрөрлөк түгел. «Бына өсөнсө көн генә төшөмә кергән ине,— ти.— Төшөмдә бик ҙур бер һыуҙың янында торабыҙ, имеш, тим, янында әллә атаһы инде, шунда Хафизым килде лә һыуға һикерҙе лә төштө. Ҡурҡыуымдан ҡысҡырып ебәреүемә уянып киттем. Шунда уҡ, беҙҙең Хафиз китә инде, тинем. Төштөң был саҡлы ла тура килгәне юҡ инде, тәҡдир шул, әбей, тәҡдир»,— тип бына ошо яулыҡты бирҙе. Бай кешегә бигерәк ҡыйын инде.\n– Эй, әбей! Барыбыҙға ла ҡыйын инде. Ярлы кешегә бигерәк тә ҡыйын. Бына ул Әхмәдулла ҡатыны нисек тора инде?.. Ҡатын кеше бит ул, ирҙәрҙән башҡа бер нәмә лә зшләй алмай. Уның ҡулынан нимә килә?..\n– Шулайын шулай инде, ләкин шул саҡлы йорт-ерҙәрҙе ташлап китеүе бигерәк тә ҡыйындыр, тип әйтәм. Йәстүгә аҙан әйтәме әллә?\n– Аҙан әйтә, Хәсби әбей.\n– Аҙан әйткәндә аҡҡан һыу ҙа туҡтар, ти. Ғабдулла, балаҡайым, Ғәлимәне ҡысҡыртма.\n– Сеү, Ғабдулла, сеү, тимен!.. Аҙан әйтә бит.\n– Йәстү уҡып алырға кәрәк.\nЙәстү уҡып бөткәс, сәй эскән ваҡытта ла Хәсби әбейҙең һүҙе бөтмәне.\nУл бынан ун биш йыл элек үлгән ҡарт мулланы, уның абыстайын бик яҡшы белә. Боронғо хәҙрәттәрҙең яҡшылыҡтарын һөйләп бөтөрә алмай. Ҡарт хәҙрәткә Хәсби әбей йәш ваҡытынан башлап хеҙмәт күрһәткән. Уларҙың нескәрәк эштәрен һәр ваҡытта үҙе эшләгән. Ҡарт хәҙрәт башҡа ҡатындар теккән күлдәкте һис тә яратмай торған булған. Хәсби әбей тултырған тауыҡты яратып, ожмах ниғмәттәренә оҡшатып ашаған. Хәҙрәткә аҡ түбәтәйҙәр тегеп биргән. Шулай итеп, ҡарт хәҙрәткә бик күп хеҙмәте тейгән. Шуның өсөн ҡарт хәҙрәт үлгәнсе фатиха ҡылып йөрөгән.\nХәсби әбей хәҙерге көндә ауыл ҡарттарының аталарына саҡлы белә. Ул ваҡытта бөтә ауылды ҡулдарында тотоп торған Садиҡ, Исмәғил, Ғәлим тигән яҡшы ҡарттар булған. Былар бар ваҡытта йәш-елкенсәктәр, был көндәге кеүек, төн буйынса урам буйлап гармун уйнап, урыҫ кеүек олоп йөрөй алмағандар. Ураҙа ҡалдырыу тигән нәмәнең исеме лә ишетелмәгән. Эсеү тигән нәмәне йүнләп белмәгәндәр ҙә, тик Шакир исемле бер боҙоҡ кеше рус ауылына барып, эсеп ҡайта торған булған. Уны ла әллә нисә рәт тотоп ватҡандар. Ахырҙа ул да, был эшенән тәүбә ҡылып, мәсжед ҡарттарынан ғәфү үтенгән.\nУл саҡтарҙы һөйләгәндә Хәсби әбей бигерәк дәртләнеп китә.\nУл ваҡытта ауыл да кескенә булған. Хәҙерге баҙар урындары баҫыу булған. Ауылдың янында уҡ әҙәм керергә ҡурҡырлыҡ урман булып, яҙ етеү менән ҡош-ҡорт һайрауынан ҡолаҡ тоноп бөтә икән. Хәсби әбей был урмандарҙың бөтөүҙәренә даир әллә ни саҡлы тәфсилләттәр бирә. Шулар бөткәндән һуң, ауылда бәрәкәт тә бөттө, ти.\n— Их, ул саҡтар ҡайҙа инде? Ҡайҙа ул ваҡытта былай бөтә ауылдың һалдатҡа китеүе?.. Ул ваҡытта бөтә ауылдан яңғыҙ Вәли һалдат булған. Ул да булһа, урыҫ һымаҡ булған, үҙ ауылынан биҙгән кеше булған. Һәр ваҡыт ситтә йөрөгән. Тик үлер ваҡытында ғына ауылға ҡайтып, мыйыҡтарын ҡырҡтырып, әҙәм рәүешенә кергән. Ҡайҙа ул инде боронғо тыныслыҡтар?— ти беҙҙең Хәсби әбей.\nҒАРИФ — ҺАЛДАТ\nҺУҢҒЫ ЙӘШ ТЫУҒАН ЕРГӘ ТАМДЫ\nҒариф һуғышҡа алыныуына артыҡ ҡайғырмаған ине. Ләкин оҙатып ҡалған кешеләрҙең әрнеп әйткән һүҙҙәре Ғарифҡа бик ныҡ тәьҫир итте. Уның беренсе күҙ йәше ауылды сығып киткән ваҡытта үҙенең тыуған, бала ваҡытынан бирле йөрөгән иленең тупрағына тамды. Ни өсөндөр, был ерҙәр Ғарифҡа моңло, башҡа ваҡыттағыға ҡарағанда мәғәнәле булып күренде. Башҡа ваҡытта ул ауылдан сығып киткәндә, артына ла әйләнеп ҡарамай торған ине. Был юлы ауылдан сығып киткәс тә артына әйләнеп ҡараны. Ауыл күҙҙән юғалғансы, мәсжед манаралары йәшеренгәнсе, ул һаман артына ҡарап барҙы.\nШул ваҡытта уларҙың иптәштәренән береһе оҙон көйгә бик моңло иттереп йырлап ебәрҙе. Былар һәммәһе лә, баштарын түбән һалып, моңло көйҙө тыңлағанда, үҙҙәрен-үҙҙәре онотҡан кеүек булып киттеләр. Фәҡәт шаян Әхмәдулла ғына:\n– Ахыры, Фәхретдин, бер аҙ ҡағып сыҡҡанһыңдыр,— тип көлдө. Уға ҡаршы берәү:\n– Хәҙер бал эсмәй иҫерә торған ваҡыт, тыуған илдән айырылыу шулай иҫертә ул,— тип яуап ҡайтарҙы.\nЙырлаусы беренсе, икенсе йырҙарҙы теҙеп алып китте. Ғариф бик баҫынҡы булһа ла, был йырға ул да тәьҫирләнде:\n— Йырла әле, Фәхретдин, йырла!..— тип ҡуйҙы. Быларҙың көйҙәре байтаҡҡа һуҙылды. Тик икенсе ауылдың баҫыу ҡапҡаһы төбөнә еткәс кенә йырлауҙан туҡтанылар.\nБыл ауылдан үткәс, быларҙың күңелдәре бер аҙ баҫылған ине. Бынан һуң уларҙың сығырҙары ғади бер сығыр һымаҡ булып китте. Башҡа ваҡытта ҡалаға нисек барһалар, шул рәүешсә бара башланылар.\nҒариф ҡалаға килгәс тә, иптәштәре менән үҙҙәренә тәғәйен ҡылынған ергә урынлаштылар.\nБыларға билгеләнгән урын шәһәрҙең уртаһында ҙур бер магазиндың өҫтөндә ине.\nУнда рәттән аҫлы-өҫлө, йыш итеп таҡтанан теҙелгән, һике һымаҡ урындар, ундағы тығыҙлыҡтан хасил булған әллә ниндәй эҫе һауа Ғарифҡа башта бик күңелһеҙ булып күренде. Ундағы эштәрҙең рәтенә төшөнә, ни рәүешле мөғәмәлә итеү, нисек итеп үҙеңде-үҙең йөрөтөү — һәммәһе сыуалсыҡ һәм баш етмәҫ эштәр кеүек булып күренәләр ине.\nЛәкин ул, быларҙың һәр береһенә бик һалҡын ҡан менән ҡарап, ундағы эштәрҙең һәр береһен белергә тейешле дәрәжәһендәге эштәр кеүек итеп уйлап, һәммәһендә лә бер мәғәнә һәм һәр бер хәрәкәттә бер сер бар тип уйлаған һымаҡ йөрөй ине.\nУларҙы башта үҙ кейемдәре менән генә, дүртәр-бишәр кеше итеп, айырып-айырып өйрәтә башланылар. Нисек атларға, нисек баҫырға, ҡул һәм аяҡтарҙы нисек хәрәкәт иттерергә һәм башҡа шундай иң башта өйрәнеүе лазым булған эштәргә өйрәттеләр.\nҒариф башта быларҙың серенә, рәтенә төшөнөп етеүенә ышанмай ине. Аяғын ни саҡлы оҫта итеп баҫһа ла, честь биргәндә ҡулын ҡаты тотоп, нәҡ учитель өйрәткән кеүек итеп күтәрһә лә, һаман килешмәй сыға, һаман шул эште тәкрар эшләргә мәжбүр ителә ине. Йә ул эйәген бик юғары кутәрә, йәки терһәге юғары тора. Булмаһа, аяғының баҫыуы рәтһеҙ булып сыға ла, артҡа табан кире ебәрелеп, тәкрар килергә ҡушыла ине.\nУл быларҙы, әлбиттә, ысын күңелдән белергә тырыша. Ҡатын, бала-сағалары иҫенә төшһә, уларҙы күңелдән сығарып ташлап булһа ла, бар фекерен уйын менән мәшғүл итергә ижтиһад итә ине. Ул уйындан туҡтап торған ваҡытта ла форсатты ғәнимәт белеп һалдат формаһында атлап ҡарай, тиҙ генә артҡа боролоп китә, иптәше Әхмәдулланы учитель фараз итеп, уның алдынан честь биреп, һалдаттарса матур һәм эре-эре атлап үтә. Шулай итеп, ошо белергә тейеш булған нәмәләрҙең һәммәһен дә әҙәм рәүешле белергә тырыша ине.\nШулай күп өйрәнә, шулай иртәнән кискә саҡлы хәрәкәтләнеп йөрөй торғас, шулай учителдәрҙән әллә ни саҡлы ҡыйналғас, уның һөйәктәре яҙылып, учитель ҡушҡанса, теләһә нисек йөрөргә өйрәнде. Бара торғас, башта ауыр һәм беленмәҫлек серле күренгән нәмәләр еңел була башланы. Уның менән бергә йөрөгән әллә ҡайҙағы сит урыҫтар, бер ҙә белмәгән, күрмәгән кешеләр яҡын һәм иптәш, серҙәш булып китеп, ул үҙен яңғыҙ күрмәй башланы.\nБында килгәс, ул бигерәк тә Әхмәдулла менән серҙәш һәм моңдаш булып китте. Улар бер-береһенең эсенә керә алғанға, бер-береһенең әхүәленә төшөнгәнгә күрә, үҙҙәренә ғаид һәр бер эштә бергә һөйләшәләр, гәпләшәләр, ҡайғырһалар ҙа, шатланһалар ҙа уртаҡлашалар ине.\nӘхмәдулла, үҙе яҙыу белмәгәнгә күрә, йортона ебәрә торған хатты Ғарифтан яҙҙыра ине. Ул, хат яҙҙырырға уңайлы ваҡыт табыу менән, Ғарифты аулаҡ урынға алып килә лә берәмләп үҙенең сәләм әйтә торған кешеләренең исемдәрен әйтә, яҙҙырырға теләгән фекерҙәрен берәм-берәм әйтеп тора, инде яҙылып беттә тигәндә: «Әйтәһе һүҙем бар ине, буғай, хәтерем таралды», тип Ғарифты шөбһә аҫтында ҡалдыра ине. Ул, ауылда үҙенән сәләм өмөт итеп торған кешеләргә сәләм әйтмәй ҡалыуҙан бик ҡурҡҡанға күрә, ундай ихтималдарҙы һис бер ҡалдырмаҫҡа тырыша ине. Бының хат яҙҙырыуы бик ялҡтырғыс булһа ла, әйтәһе һүҙен тиҙ генә әйтмәй, бик оҙаҡ көттөрһә лә, Ғариф был ауырлыҡты һис ауырһынмай күтәрә, хатта Әхмәдулланың үҙенән дә һалҡын ҡан менән хәрәкәт итә ине. Шуның бәрәбәренә ул ҡайһы саҡта Ғарифҡа еңеллек итеп ташлай, бәғзе йомоштарҙа Ғарифтан элегерәк ҡуҙғалып, тейешле эште эшләп ҡуя ине.\nӘхмәдулла һалдат уйынын өйрәнеү тураһында Ғарифҡа ҡарағанда ҡәбилиәтһеҙерәк ине. Ул бик ғади хәрәкәттәрҙе еренә еткерә алмайынса бик күп ғазаплана, ҡушҡан эште мөкәммәл һүрәттә сығара алмай йонсоп бөтә ине. Уның былай булыуына бигерәк тә русса белмәүе сәбәп булды. Ул русса бер ҙә аңламай ине. Ул башта, йәнәшәһендәге кешеләргә ҡарап, улар нисек хәрәкәт итһәләр, шулай хәрәкәт итеп йөрөнө. Ләкин күп ваҡытта уларға ҡарап ҡына еңел, ашығыс хәрәкәттәрҙе эшләп булмағанға күрә, ул артҡа ҡала, тәртипте боҙорға сәбәп була ине. Уның бәхетенә ҡаршы учитель яҡшы кеше тура килде. Ул Әхмәдулланың русса белмәгәнен белгәс, ҡайһы саҡта «һул аяҡ» һәм башҡа шундай һүҙҙәрҙе татарса ла әйтеп ебәрә ине.\nШула й итә торғас, Әхмәдулла ла, башҡалар кеүек, рәтләп йөрөй башланы.\nБерәр айҙан һуң быларҙың партияһын кейендерҙеләр, мылтыҡ та бирҙеләр. Хәҙер инде уларҙы, теге таш кибеттәр араһында бүлем-бүлем итеп йөрөтмәй, күпләп, рәттән теҙеп, ҡаланың ситенә алып сыға башланылар.\nХәҙер былар урамдан барғанда дер һелкетеп атлайҙар. Хәҙер быларҙы күргәндә, бер ҙә теге ауылдағы киң сәкмәнле, сабаталы Ғариф менән Әхмәдулла тип уйларлыҡ түгел. Һалдатса кейенгәс, былар ыҡсымланып, йәшәреп киткән кеүек булдылар. Кейемдәре лә ауылдағы кеүек эленке-һалынҡы булып тормай, быларҙың кәүҙәләрен йыйнаҡ һәм килешле күрһәтеп тора.\nБылар атларға ла, йөрөргә лә, атырға ла, башҡа һәммә нәмәләргә өйрәнеп бөттөләр. Былар инде аяҡты нисек баҫыу, нисек йөрөүҙе уйлап та ҡарамайҙар. Былар һәммәһе лә тәбиғи булып киткән.\nХӘМИҘӘНЕҢ ҠАЛАҒА БАРЫУЫ\nКөндәр үтте. Быларға ла китергә ваҡыт етте. Ғариф Хәмиҙәгә яҙған һуңғы хатында ошо һүҙҙәрҙе яҙҙы: «Беҙҙе һораған һәммә кешеләргә сәләм һуңында һүҙ шул: беҙҙе фәлән көндө һуғышҡа ебәрәләр, күрешергә кил, Фәхрелислам ағай үҙе алып килһен. Ғабдулла менән Ғәлимәне, Фәхерйыһанды ла алып кил. Уларҙы бик күрәһем килде. Киткән саҡта мулла менән мәзингә саҙаҡа биреп кит, фатиха ҡылып торһондар. Һүҙ күп ине, мөхтәсәр ҡылдыҡ. Яҙыусы батша хеҙмәтендә йөрөүсе Ғариф Иһраһимов» тигән ине.\nҒарифтың саҡырып яҙған хатын алғас, бер яҡтан, Хәмиҙә бик шатланды. Ул Ғарифты күреүен, уға һуңғы әйтәсәк һүҙҙәрен әйтеп ҡалыуын, уны күҙҙән оҙатыуын уйлап һөйөндө. Уның уйы шулай күреү, оҙатыу тирәһенән үтә алмай һәм унан арғы яғын уйларға теләмәй ине. Ул шунан артыҡ уйлай башлаһа, әллә ниндәй осһоҙ-ҡырыйһыҙ нәмәләр тураһындағы уйҙарға төшә, ике арала тәрән соҡорҙар күренә башлай ине.\nОҙатырға китер ваҡыт еткәс, бәрәмәстәр, күкәйҙәр бешерҙе. Таҫтамалға урап, еләк ҡаҡтары ҡуйҙы. Хәмиҙә ҡалаға Фәхрелисламдың улы Нурислам менән бармаҡсы булды. Нурисламдың тарантас алып килеп майлап йөрөүҙәре, туры атты сығарып ҡамытлауҙары, күрше ҡарсығын алып кереп, өйҙә ҡалдырырға йөрөүҙәре, һәммәһе лә боронғо ваҡытта ире менән үҙҙәренең ауылдарына аталарына ҡунаҡҡа барғанын иҫенә төшөрөп шатланһа ла, хәҙер инде Ғарифты оҙатырға, унан айырылып ҡалырға барыуы иҫенә төшөп, йөрәге елкенә, был әҙерлек, был матурлыҡтар араһына әллә ниндәй бер тап килтереп төшөрә ине.\nУл: «Аталарын күреп ҡалһындар, бынан һуң әллә күрәләр, әллә юҡ»,— тип Ғабдулла менән Ғәлимәне һәм Фәхерйыһанды ла алып бармаҡсы булды. Ғабдулланың өҫтөнә ҡыҙыл бәс бишмәтен, атаһы үткән йыл ҡалаға арыш һатырға барған ваҡытта алып ҡайтҡан ҡара бүркен кейҙерҙе. ҫҙе аталарына ҡунаҡҡа барған саҡта һәм дә байрамдарҙа ғына кейә торған күлдәктәрен кейҙе. Алтынға манып һарғайтҡан көмөш тәңкәләр теҙеп яһаған ҡалпағын янына алды. Башына өсөнсө йыл ғына алған ҡыҙғылт ҡатыш һары биҙәк төшкән шәлен ябынып, аяғына быйыл йыйын осоронда ғына алған өр-яңы калошын кейҙе. Ул был кейемдәрҙе кейеп барған ваҡытта, ҡайҙа ғына булһа ла, кәм-хур булмауын, башҡаларҙан түбән күренмәүен бик яҡшы белә ине. Ул, эш кейемдәрен ташлап, үҙенең ярата торған матур кейемдәрен кейгәс, үҙендә бер нәүеғ еңеллек хис итте. Ғариф киткәндән бирле булған ҡайғы-хәсрәттәре шул иҫке эш кейемдәре менән һалынып ташланған һымаҡ булды... ҫҙе ҡайтҡансы йортто идара ҡылыуҙы, мал-тыуарҙарҙы ҡарауҙы күрше ҡарсығына тапшырҙы. Ул ҡунаҡҡа барған ваҡытта ла һәммә эштәрен шулай тапшырып китә торған ине.\nҠалаға бөгөн барып керергә тейеш булғанға күрә, былар иртәрәк ҡуҙғалдылар. Былар сығып киткән ваҡытта эшкә барыусылар яңы китәләр ине. Нурислам да атты йәһәтерәк ҡыуҙы. Әхтәри ҡатыны менән Ғәйфулла ҡатыны быларҙан иртәрәк ҡуҙғалған булһалар ҙа, Хәмиҙәләрҙең аты шәберәк булғанға күрә, уларҙы уҙып киттеләр.\nХәмиҙә, был көнгә саҡлы ҡалаға барғаны булмағанға күрә, ҡаланы ни рәүешле итеп тә тасуир итә алмай ине. Ул, бары ҡалала ҡалас күп була, кейемлектәр шунда яһала, кәнфиттәр-маҙарҙар, керәндилдәр шунда бешерелә, тип белә ине.\nУларға әллә ниндәй рус, сыуаш ауылдарын үтергә тура килде. Ләкин ул уларҙың һәммәһендә лә бер йәмһеҙлек хис итте.\nБыл сит илдәрҙе күргәс, «теге меҫкен дә шулай ситтә йөрөй инде», тип Ғарифын иҫенә төшөрҙө.\nҠалаға етер алдынан ундағы тау-тау кеүек рус йорттарының йәшелле-ҡыҙыллы булып күренеүҙәрен, сиркәүҙәрҙең, завод торбаларының күккә күтәрелеп тороуҙарын күргәс, тағы ла яҡынлаша төшөп, төрлө тауыштар ишеткәс, Хәмиҙә үҙен әллә ниндәй бер упҡынға, кеше кереп юғала торған урынға, барған һымаҡ итеп хис итә башланы. Ҡалаға кергәс, ундағы йорттарҙың ҙурлыҡтарына, урамдарҙың оҙонлоҡтарына, кешеләрҙең бик күп булып, быларҙың бер ҙә ауыл кешеләренә оҡшамағанлыҡтарына, ҡолаҡ тондора торған төрлө тауыштарҙың, өҙлөкһөҙ сығып тороуына иҫе китте.\nҒариф һәр ваҡытта: «Алла ҡушһа, һине бер ҡала күрергә алып барырмын әле, ҡала күрһәтмәй ҡалдырмам»,— ти торған ине. Уның ауыҙ һыуы ҡороп һөйләй торған ҡалаһы ошо икән...\nХәмиҙә бындағы кешеләрҙең был саҡлы ашығып йөрөүҙәренә, быларҙың бер-береһенә бәрелмәүҙәренә, кейемдәре матур, аттары ен кеүек булыуына хайран ҡалды.\nАуылда саҡта быларҙың туры аттары шәп ине. Эштән ҡайтҡан ваҡытта Гәрәйҙәрҙе, түбән ос Хәкимдәрҙе теттереп уҙып китә торғандар ине. Ләкин ҡалаға килеп кергәс, туры ат бик бәләкәйләнде, меҫкенләнде, уның аҙымдары вағайҙы. Арбалары ен ояһы кеүек булып ҡалды. Хәмиҙәгә бындағы кешеләр һәммәһе лә байҙар, һәммәһенең дә кеҫәләре тулы аҡсалыр кеүек булып күренде.\nБарған һайын тығыҙлыҡ артҡанға, барған һайын күк ситен күрһәтмәй торған йорттар араһына керелә барғанға, Хәмиҙәнең башы әйләнгән һымаҡ булып китте. Ул был ҡәҙәр халыҡ араһынан, был саҡлы буталсыҡ ерҙән Ғарифты табыуына ышанмай башланы. Таҡ-туҡ итеп баҫып, эре аҙымдары менән алға ынтылып барған аттарҙың эләктереп алып китеүҙәренән ҡурҡып, имсәк балаһын ҡосағына ҡыҫты. Тирә-яғына ҡарап, иҫе китеп барған Ғабдуллаһын янынараҡ тартып ултыртты. Һыҙғыртып барған автомобилдең выжлап үтеп киткәнен күргәс, ни эшләргә белмәй, Нурисламдың билбауынан тотоп: «Был нимә һуң былай атһыҙ килә?»— тип һорағанын һиҙмәй ҙә ҡалды. Нурислам электән ҡалаға бик күп килгәнгә, ул үҙенсә был нәмәләрҙең һәммәһенең дә серен беләм тип фараз иткәнгә, еңгәһенең иҫе китеүенә ҡаршы мәғәнәһеҙ генә көлөп: «Шул инде ана атһыҙ йөрөй торған арба, ул ут менән йөрөй, күрәһең бит ана, һарғылт эшләпәле бер рус машинаһын тартып бара. ҫткән йыл беҙҙең ала ат шунан өркөп, йөгө-ние менән тулап китеп, тәртәһен һындырҙы»,—- тип кенә яуап бирҙе.\nХәмиҙәгә ҡаланың эсенән барыу бик оҙаҡ кеүек булып күренде. Ниһайәт:\n— Нурулла ағайҙарға етәбеҙме? Ағайыңдарҙың торған урындары ҡайҙа?— тип һораны.\nНурисламдың был һүҙҙәргә иҫе китмәй, ҡаланың эсен баштан-аяҡ белгән кеүек:\n— Ҡайҙа әле барып етеү!.. Нурулла ағайҙар ҡаланың теге ситендәрәк торалар, уларға әле әллә ни саҡлы бараһы бар. Ана теге ҡыҙыл ҙур таш йорттарҙы күрәһеңме? Ғариф ағайҙар ана шунда торалар инде. Еңгәй, был ауыл түгел, бының бер башынан бер башына сығырға үҙенә ярты көн кәрәк. Бында шәт йөҙ сиркәү, ун биш-егерме мәсжед барҙыр. Бында йөрөй белмәгән кеше аҙашып китә. Былтыр мин шулай бер рәт аҙашып китеп, фатирҙы саҡ таптым. Ҡарап бара торғас, әллә ниндәй урамдарға кергәнмен дә киткәнмен,— тине лә атын шәп ҡыуа башланы.\nХәмиҙә урамда осраған һалдаттарҙы күргәс:\n– Ағайың шулар араһында булмаҫмы икән?— тине. Нурислам уға ҡаршы:\n– Былар араһында буламы һуң, бындағы һалдаттарҙың хисабы ла юҡ, былай эҙләүгә ҡалһа, үлһәң дә таба алмаҫһың,— тине.\nАҡрынлап бара торғас, ҡаланың был яҡ ситендә йорттар вағая төшөп, шулар араһында бик мөһабәт таш мәсжед ултыра ине. Мосолманлыҡ ғәләмәте булған мәсжедте күргәс, Хәмиҙәнең күңеленә рәхәт булып китте. Шул мәсжедкә яҡын ғына ерҙә Нуруллаларҙың йорттарына барып төштөләр.\nНуруллаларҙың тормоштары ҡаласараҡ булып, уларҙың йорт-йыһаздарында, әйберҙәрҙең йыйыштырылыуҙарында ауылдағыға ҡарағанда башҡалыҡ күренеп тора ине. Хәмиҙәгә быларҙың тормоштары матур һәм күңелле булып күренде. Бында килеп, Нурулланың ҡатыны Хәҙисә менән һөйләшкәс, күңеле бер аҙ тынысланған кеүек булды.\n– Беҙҙеке бында килеп йөрөй торғандыр, бисара, бигерәк шуның өсөн йәнем әрней,— тип Ғариф хаҡында һүҙ китте. Хәҙисә:\n– Һәр ваҡыт килә, кисә лә килгән ине. «Килеп кенә етһәләр ярар ине, иртәнән һуңға ебәрәләр инде»,— тип ҡайғырып ултырҙы,— тине.\nСәғәт туғыҙҙан һуң Ғариф та килде. Ул инде баштан-аяҡ һалдат кейеме кейгән ине. Башына кейгән фуражкаһы, Ғарифтың ҙур башына бер аҙ кескенәрәк булып, өҫтөнә кейгән шинеле, бының киреһенсә, кәүҙәһенә ҡарағанда иркенерәк булғанға, яурын баштары бер аҙ төшөнкө булып, итәктәре бер аҙ һалпыраҡ булып тора ине. Уның йөҙөндә бер ҙә ҡайғы-хәсрәт ғәләмәте күренмәй, хатта өйгә кереп, ҡатыны менән күрешкән ваҡытта көлөмһөрәп күреште. «Ағайың ниндәй шәп һалдат булды, шулай бит, Хәҙисә апа?»— тип көлөп тә ҡуйҙы.\nХәмиҙә, һәр йыл көҙ көнөндә хеҙмәттән ҡайтҡан йәш һалдаттарҙың кейеп ҡайта торған кейемдәрен үҙенең ире өҫтөндә күргәс, күңеленең әллә ҡайһы урыны әрнеп китте. Ләкин был эш оҙаҡҡа барманы, Ғариф тышҡы кейемдәрен һалып, өҫтөнә бында ҡалдырған кәзәкейен кейгәс, йәнә боронғо үҙенең Ғарифына оҡшаны. Ул арала Ғабдулла менән Ғәлимә һәм Фәхерйыһан аталары янына барып ултырғас, Ғариф кескенә балаһын алып һөйә башлағас, һүҙ башланып китте. Хәмиҙә:\n— Йыһан, бына инде атайың янына килдең. Өйҙә саҡта, атай ҡайҙа, ул ниңә ҡайтмай, тип йонсота торған инең,— тине.\nБылар төән буйынса рәтле йоҡлай алманылар. Һүҙҙән һүҙ сығып китеп, таң алдында ғына йоҡоға киттеләр...\nҒарифтарҙы бөгөн оҙаталар ине. Шуның өсөн Хәмиҙә менән Хәҙисә, иртәнге сәйҙе эсеп бөтөү менән, Ғарифтың алып китә торған әйберҙәрен ҡапсыҡҡа тултырып, рәтләп ҡуйҙылар.\nҒариф сәй әсеп бөткәс, балаларын берәм-берәм һөйҙө лә аҡрынлап кейенә башланы. Был кейенеү ғәҙәттәге кейенеү түгел ине. Ниңәлер, уның кейенгәнен тирә-яғындағы һәммә кеше ҡарап, кәрәк нәмәләрен ҡулына алып биреп торалар, бының кейенеүенә һәммәһе лә диҡҡәт итәләр ине.\nУл иң һуңынан ҡамыт кеүек төрөп бәйләгән шинелен елкәһенә арҡыры һалып, бик күп әйбер һалынған ҡапсығын арҡаһына аҫты. Шунан һуң ул үҙенең төҫөнә етдилек биреп, көләс йөҙ менән:\n— Бына беҙҙең һалдат халҡы шулай була инде. Бер өйрәнгәс, был нәмәләрҙе күтәреп йөрөү бер ҙә ауыр булмай, ҡарап торған кешеләргә генә ауыр һымаҡ булып күренә торғандыр. Башта үҙ кәүҙәң үҙеңә ауыр була, хәҙер улай түгел,— тине. Ул был һүҙҙәре менән Хәмиҙәнең йөрәк әрнеүен бөтөрмәксе булды. Уның был һүҙенә Хәмиҙә менән Хәҙисә яуап бирмәнеләр. Тик Нурулла ғына:\n— Алла үҙе ярҙам бирһен инде. Беҙгә ул саҡлы әйберҙе баҙарҙан күтәреп алып ҡайтыуы ла ауыр тойола. Бер өйрәнгәс, еңел була торғандыр инде,— тип яуап ҡайтарҙы.\nҒариф, балаларын тағы бер мәртәбә һөйөп:\n— Ҡапылға хуш булығыҙ инде.— тине. Ҡатындарға ҡарап:— Һеҙ арттан барырһығыҙ, беҙгә ун берҙәргә төшөргә тигәндәр ине. Миңә күптән барырға ваҡыт. Әле тик китер көн булғанға былай иркен йөрөтәләр. Башҡа ваҡытта беҙҙең ҡыҫынҡылыҡты алла күрһәтмәһен, ҡайҙа ул былай ситтә ҡунырға китә алыу!.. Урамға ла рөхсәт менән сығырға кәрәк.\n– Һин балаларҙы ҡалдырма, күреп ҡалһындар, Нурулла ағай, һин дә бара торғанһыңдыр бит?..\n– Барам, барам, ниңә бармаҫҡа, ти. Башҡа нәмәләрҙе беҙ алып төшөрбөҙ.\nОҙатыусыларҙың күңелдәре йомшарып, күҙҙәре йәшләнгәнгә күрә башҡа артыҡ һүҙ ҡуша алманылар. Хәҙисә:\n— Шул кеше оҙатыу кеүек ҡыйын нәмә юҡ, бигерәк күңелгә ауыр була,— тип ҡалды. Был ваҡытта Хәмиҙәнең күҙҙәрендә йәш бөрсөктәре күренә ине.\nТөш алдынан казарма янындағы урам халыҡ менән шығырым тулған, китәсәк һалдаттар урам уртаһында бик оҙон булып сафҡа теҙелгәндәр ине. Бында мәхшәр көнө кеүек булып, әллә ниндәй матур көйҙәр йырлайҙар, моңланып йырлайҙар, китеүселәр менән оҙатыусылар һуңғы айырылышыу һүҙҙәрен һөйләшәләр, бер-береһен эҙләйҙәр ине. Бында һәр кемдеи, үҙ яҡыны, үҙ туғаны, үҙ балаһы, үҙенең ире булғанға күрә, оҙатыусылар араһында ҡатын-ҡыҙ, бала-саға, ҡарт-ҡоро, йәш-елкенсәк, бай-ярлыларҙан һәр синыф бар ине. Быларҙың һәммәһе лә үҙҙәренең һуғышҡа китә торған туғандарын солғап алып нимәлер һөйләйҙәр, сафтан сығарып алып күрешәләр, бер-береһен йыуаталар ине.\nБына бер һалдат тора: ул үҙенең һәммә кәрәк-ярағын арҡаһына аҫҡан көйөнсә, айырым түҙемлелек менән нимәлер һөйләй. Ул бик етди хәрәкәт итә, уға ҡаршы берәү тәклифһеҙ яуап ҡайтара. Улар тиҙҙән тағы ла күрешәсәк кеүек шат торалар.\nУның янында икенсе бер һалдаттың ҡатыны үҙенең иренә күҙҙәрен тултырып ҡараған да, ул шул серле күҙ ҡарауы менән күңелендә булған хисиәтен аңлатмаҡсы була, йәшле күҙен һөртә-һөртә нимәлер әйтмәксе була ла, ләкин, тотлоғоп, әйтә алмай.\nӨсөнсө бер һалдаттың янында йәш бер ҡатын тора: ул үҙенең иренә биреп ебәрергә әҙерләгән нәмәләрен бик ҡәҙерләп иренә бирә, ҡатын ҡулындағы балаһының йомшаҡ ҡулдарын атаһы, ҡулына тотоп, һуңғы мәртәбә бик яратып үбә. Ул үҙенең тәбиғи хәлен бер ҙә үҙгәртмәҫкә тырышып, ҡатынына донъя көтөү юлдарын өйрәтә. Ҡатыны уға ҡаршы тотлоғоп-тотлоғоп яуап бирә, һирәкләп кенә айырылышыу ваҡытында тама торған күҙ йәштәрен күлдәк еңе менән һөртөп ҡуя ла, тағы ла иренең ауыҙына ҡарап, бик моңло һүрәттә уның һүҙҙәрен тыңлай. Башҡа кешеләрҙең тауыштарында, уларҙың да үҙҙәре кеүек һөйләшеүҙәрендә быларҙың эштәре юҡ.\nБына быларҙан йыраҡ түгел бер һалдатты бер ҡарт менән ҡарсыҡ өгөтләп торалар: «Балам, яҡшы бул, ипле йөрөп ҡайт, беҙ бында фатиха ҡылып торорбоҙ, насар кешеләргә ҡатышма»,— тиҙәр. Ҡарт һәр бер һүҙендә етди һәм сыҙам күренә. Шулай ҙа һаман күңеленә килгән һүҙҙәрен әйтмәй ҡалдырмай, ике һүҙҙең береһендә улына хәйер-доға ҡылып, уға оҙон ғүмер һорай.\nБында һәр урында китә торған кешеләр үҙҙәрен етди ҡиәфәттә күрһәтергә тырышалар, оҙатыусылар ғына күберәк йомшаҡлыҡ күрһәтәләр. Уларҙың күҙҙәрендә йәш бөрсөктәре ялтырай.\nШул мәхшәр кеүек урында Хәмиҙәләр ҙә Ғарифты солғап алғандар. Улар ҙа әйтәһе һүҙҙәрен әйтәләр. Һуңғы минуттарын һүҙ менән теләктә үткәрәләр.\nХәмиҙә хәҙер артыҡ иламай. Уның йомшаҡ күңелен ниндәйҙер бер дәһшәт ҡаплап алған да гүйә шул дәһшәт уға иларға ирек бирмәйенсә тора.\nШулай берәй сәғәт самаһы торғас, әллә кемдең бик шәп итеп ҡысҡырыуына һәммә һалдаттар ашыға-ашыға теҙелделәр. Теҙелеп, аҙ ғына торғандан һуң, был халыҡ йыйыны әкрен генә алға ҡуҙғалды. Музыка һәм моңло йыр тауышы аҫтында халыҡ урам буйлап ағыла башланы. Күп кешенең күҙҙәренә йәш тулды, оҙатыусылар араһында интизам боҙолдо. Былар һәммәһе лә ашығып, китеүселәр артынан вокзалға төшөп киттеләр.\nВокзалға барып етеп, китеүселәр сафҡа теҙелеп бер аҙ торғандан һуң, вагондарға керҙеләр. Улар унда нәмәләрен урынлаштырып ҡуйғас, китеүселәр менән оҙатыусылар араһында күрешеүҙәр, ашығып бер-береһен эҙләүҙәр, бүләк бирешеүҙәр китте.\nБында оҙатыусыларҙың күңелдәре тағы ла нескәрә төштө. Йырлауҙар, ҡысҡырып һөйләшеүҙәр, илауҙар тағы ла артты.\nХәмиҙә был саҡлы, мәхшәр кеүек күп халыҡты күргәс, ғәжәпкә ҡалды. Башы әйләнгән кеүек булып китте. ҫҙен-үҙе юғалтҡан һымаҡ булды. Ғариф тағы ла ҡыҙғанысыраҡ булып күренде.\nУл башҡаларҙы күрмәй башланы, алдында баҫып торған көйөнсә, бик матур һүҙҙәр һөйләгән, алмаш-тилмәш балаларын һөйгән Ғарифты ғына күрә, уның ғына һүҙҙәрен ишетә ине. Ул үҙе һүҙ таба алмай, Ғарифтың, һүҙенә яуап ҡайтармай, әлли ниндәй бик тәрән, шуның менән бергә, билдәһеҙ уйға батҡан ине.\nУл бик тәрән был уйынан бик асы тауышҡа уянып китте. Алдында теҙелеп торған вагондарҙың һелкенә башлағанын күргәс, урынынан ҡуҙғалды. «Хуш инде, Хәмиҙә, беҙ китәбеҙ!»— тип Ғариф уның ҡулын ҡыҫҡан ваҡытта, ул ҡалтырап китте, ағарҙы, әллә нәмә әйтергә теләне лә, тағы туҡтаны. Ул балаларын да онотто, үҙен дә онотто.\nШул ваҡыт Хәҙисә килеп, уның ҡулынан тотоп: «Сабыр ит, Хәмиҙә, сабыр ит»,— тип әйтеүенә ҡаршы:\n— Китәләр бит... китәләр...— тип ҡысҡырҙы.\nВагондар шәберәк китә башланылар. Илаған тауыштар арта төштө, ысынлап та киттеләр!..\nХәмиҙә лә: «Киттеләр бит!.. Ғариф китте!..»— тип, ҡулындағы балаһын күкрәгенә ҡыҫып, Хәҙисә ҡосағына йығылды.\nХАТ КИЛМӘЙ БАШЛАНЫ\nХәмиҙәнең Ғарифты оҙатҡан ваҡыттағы тәьҫирәте ҡалала саҡта ла, ауылға ҡайтҡас та тиҙ генә бөтмәне.\nУндағы ғәләбәлектәр, бер-береһенә мөнәсәбәте булмаған күренештәр, үҙе лә төшөнмәй торған төрлө хәләттәр, Ғарифтың иң һуңғы әйткән һүҙҙәре — һәммәһе-һәммәһе, бер-береһе артынан теҙелеп, Хәмиҙәнең күҙ алдынан үтәләр ине. Был хыялдар, ауылға ҡайтҡас та, бер аҙ ваҡытҡа саҡлы дауам итте. Фәҡәт үҙенең өҫтөнә йөкләнеп ҡалған эштәрҙе ысынлап эшләй башлағас ҡына, был манзаралар юғалып, был тәьҫирәттәр бөтә башланылар. Был ваҡытта ауылда Хәмиҙә кеүек ирһеҙ ҡалып, үҙ көндәрен үҙҙәре күргән ҡатындар күп булғанға, уларҙың ҡайһыһы булһа ла Хәмиҙә кеүек тәьҫирәт аҫтында йәшәгәнгә күрә, улар Хәмиҙәгә серҙәш була алалар ине. Уның өҫтөнә һәр кемдең тип әйтерлек балаһы, атаһы, ире йәки берәй ҡәрҙәше, береһе артынан береһе алынып китеп торғанға күрә, айырылыуҙар, оҙатыуҙар ғади эшкә әүерелеп китте. Хәмиҙә, үҙенең тирәһендә һаман шундай кешеләрҙе күреп торғанға, үҙенең яңғыҙлығын, иренән айырылып ҡалыуын онота башланы.\nҺәр бер эшендә Ғарифты иҫкә төшөрөрлөк берәй етешһеҙлек, һәр бер эштә ир затынан бер ярҙамсыға ихтыяж һиҙелһә лә, бара торғас, ул быларҙың һәммәһенә лә өйрәнде. Ул ирҙәр генә эшләй торған эштәрҙе лә үҙе эшләй башланы. Ул хәҙер һәммә эштәргә ысын күҙ менән ҡарай, һәммәһен еренә еткерергә тырыша, һәммәһенән үҙенә күрә бер ләззәт һәм тәм таба ине. Донъя көтөү юлында осраған ауырлыҡтар ҙа артыҡ һиҙелмәй башланы. Ул, үҙендәге ҡатынлыҡ нәфислеген юғалтып, мәүкут ирҙәр кеүек булып, һәр эшен ирҙәрсә эшләй башланы.\nИртә һәм кис Ғариф иҫенә төшөп, һәр көн Ғарифтан хат көтөп торһа ла, ул уйҙар барыһы ла ғади һәм сабырлыҡ менән генә дауам итәләр ине.\nҒарифты оҙатып егерме көндәр үткәндән һуң, уның беренсе хаты килде.\nУл был хатында үҙенең һуғышҡа керәсәген яҙғандан һуң, фатиха ҡылып торорға үтенгән, тормошто нисек булһа ла емермәй алып барырға ҡушҡан ине.\nБыл хат бик һалҡын ҡан менән етди яҙылып, Хәмиҙәгә донъя көтөү эштәренә көс һәм ҡеүәт кенә бирҙе. Хәмиҙә был хатты алгас, ҡайғырыу урынына әллә ни эшләп шатланып киткән кеүек булды. Ғариф һуғышҡа керһә лә, бер ни ҙә булмаҫ кеүек тойолдо. Ул хәҙер үҙенең әүәлге кеүек ҡайғырмағанына, ниндәй ауыр хәлдәргә лә сынығып, һалҡын ҡан менән ҡарай алыуына ғәжәпкә ҡалды.\nҺуғыштан сыҡҡас, Ғариф хат яҙырға тейеш ине. Ун биш көн, бер ай булды. Ләкин Ғарифтан һаман хат килмәй ине.\nБыл хат килмәү Хәмиҙәне тағы ла борсой башланы. Ул төрлөсә итеп, үҙенең күңелен баҫырға тырышһа ла, хат килмәүҙең сәбәбен төрлөсә итеп юраһа ла, ләкин нимәнәндер күңеле шөбһәләнә, хат килмәгәнгә ҡайғыра ине.\nҒарифтан ике ай ҡәҙәре хат килмәгәс, Хәмиҙә бөтөнләй ҡайғыра башланы. Күршеләре: «Ул плен төшкәндер, Насип ҡарт улының хаты өс-дүрт ай буйынса килмәй торҙо ла, һуңынан килде»,— тип әйтһәләр ҙә, Хәмиҙәнең күңеле һаман ҡарарланмай ине.\nУл был ваҡытта Ғарифты төшөндә лә бик йыш күрә башланы. Ғариф аҡ кейемле, имеш, Хәмиҙәгә күренде лә, шунда уҡ юғалды, имеш. Ғариф әллә ниндәй батҡаҡлыҡ, бысраҡ урындарҙа йөрөй, имеш. Икенсе күргәнендә, ул бик шат, имеш, бына нәҡ боронғоса өйҙә балаларын һөйөп ултыра, имеш...\nИке айҙан да артыҡ хат килмәй торғанға, Хәмиҙә күп ҡайғыра, бара торғас, был эшкә лә күнегеп китте. «Ни булһа ла тәҡдирҙә яҙған булыр»,— тип боронғоса тора башланы.\nХаты килмәгән кеше бер уның ғына ире булмағанға, башҡа әллә кемдәрҙән әллә ҡасандан бирле хат-хәбәре килмәгәнгә, Хәмиҙә үҙен шулар менән тиңләп йөрөй башланы. Ул, ҡыштың оҙон, һалҡын төндәрен төрлө уйҙар менән үткәрһә лә, һәр көн Ғарифтан хат-хәбәр көтһә лә, был уйҙар файҙаһыҙ булып, был көтөүҙәр бушҡа сыға бара ине.\nБыл көтөүҙәрҙең иге-сиге булмаҫ кеүек күренһә лә, ниһайәт, бының да бер сиге булды.\nҒариф менән бергә һуғышта йөрөгән Әхмәдулланан үҙенең ҡатынына хат килеп, ул хатта Ғариф хаҡында ошо һүҙҙәр яҙылған ине: «Ғариф менән бергә һуғышҡа кергән инек. Бер урман араһында торған ваҡытта беҙҙең өҫкә яуҙыра башланылар. Шунда, беҙҙе тирә-яҡтан әстриҙәр ҡамай башлағас, бергә ҡастыҡ. Шул ваҡытта Ғариф ағай әллә ҡайҙа китеп юғалды. Беҙҙең полкка ҡайтманы. Шунан бирле Ғарифтан бер хәбәр ҙә юҡ. Ул хәбәрһеҙ юғалды. Әллә ҡасып килгәндә үлде, әллә әстриҙәргә плен төштө — бер ҙә мәғлүм түгел. Нисек булһа ла, хәйерле булһын, Ғариф ағай бик йәл булды». Хатта Ғариф хаҡында башҡа һүҙ юҡ ине.\nХәмиҙә был хәбәрҙе ишеткәс, ни эшләргә лә белмәне. Ғариф үлмәгәндер, плен төшкәндер кеүек булып та күренде. Икенсе яҡтан, Ғариф шул һуғышта үлгәндер, бисараны бер кеше лә күрмәгәндер, ул зарығып, бер йотом һыуға зар булып ятҡандыр, ул шунда сереп бөткәндер, күмелмәй ҡалғандыр кеүек булып күренде.\nБыл шикле хәбәр Хәмиҙәне ҡайғыртһа ла, ул Ғарифтың рухына хәйер-саҙаҡалар бирергә теләһә лә, мулла менән Фәхрелислам ағай ашыҡмай торорға, сабыр итергә ҡуштылар:\n— Асыҡ хәбәр булмағас, бер эш тә эшләр хәл юҡ, ул плен төшкәндер. Бына, инша алла, хаты килер. Вафат булһа, хәбәре килер ине,— тинеләр. Был һүҙҙәр Хәмиҙәне йыуатты. Ул тағы боронғоса эшенә кереште. Ул көн һайын Ғарифтан хәбәр көтә ине. Биш-алты ай үтһә лә, Ғарифтан хат килмәне, һаман был шөбһәле хәбәрҙең төбө асылманы, ҡараңғы пәрҙә күтәрелмәне. Хәмиҙә һаман шул ҡараңғы пәрҙәнең асылғанын, шуның аҫтынан Ғарифтың килеп сығыуын көтә ине...\nRetrieved from "https://wikisource.org/w/index.php?title=Һалдат_ҡатыны_Хәмиҙә._Мәжит_Ғафури&oldid=644753"\nThis page was last edited on 26 November 2018, at 10:14.


Тигермән ауыл Советы (Ҡариҙел районы) — Башҡорт Википедияһы\nТигермән ауыл Советы (Ҡариҙел районы)\nТигермән ауыл Советы — Ҡариҙел районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452386. ОКАТО коды — 80234876000. Иҫке Аҡбүләк ауыл Советы менән берләштерелә.\nСоставына инә. Байҡыбаш районында 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлгән тиклем уның.\nТигермән ауылы — административ үҙәге\nСССР тарҡалыу менән Тигермән ауыл Советынын яңы ауыл Советы — Байҡы-Юныс ауыл Советы бүленеп сыға. Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумының 1991 йылдың 1 июлендәге 6-2/273 һанлы «Ҡариҙел районында Байҡы-Юныс ауыл Советын ойоштороу тураһында» указы хәбәр итә:\n1. Ҡариҙел районының Байҡы-Юныс ауылында административ үҙәген урынлаштырып, Байҡы-Юныс ауыл Советын ойошторорға. 2. Тигермән ауыл Советынан Асҡыш һәм Байҡы-Юныс ауылдарын сығарып, Байҡы-Юныс ауыл Советы составына индерергә. 3. Тигермән ауыл Советының административ үҙәген Байҡы-Юныс ауылынан Тигермән ауылына күсерергә.\n4. Байҡы-Юныс ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.\n17 йылдан һуң Тигермән ауыл Советы юҡҡа сығарыла.\nв) Иҫке Аҡбүләк ауылында административ үҙәге менән, «Иҫке Аҡбүләк» атамаһын һаҡлап, Иҫке Аҡбүләк һәм Тигермән ауыл Советтарын берләштерергә.\nТигермән ауыл Советының Тигермән ауылын Иҫке Аҡбүләк ауыл Советы составына индерергә.\nИҫке Аҡбүләк ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.\nИҫәп мәғлүмәттәренән Тигермән ауыл Советын алып ташларға.\n2008 йылға Асҡын районы, Иҫке Аҡбүләк ауыл Советы, Байҡы-Юныс ауыл Советы муниципаль берәмектәр менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Тигермән_ауыл_Советы_(Ҡариҙел_районы)&oldid=842875 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:08 26 октябрь 2018 үҙгәртелгән.


Дарыу үләндәрен йыйыу\n12 Май , 09:43\nҠайын бөрөләре төнәтмәһен тын алыу юлдары, үт ҡыуығы һәм үт юлдары, бөйөр һәм бәүел ҡыуығы шешкәндә, ашҡаҙандың гастрит, сей яра (язва) ауырыуы булғанда, дөйөм шешенгәндә, ревматизм, подагра кеүек сирҙәр, экзема, нейродермит һымаҡ тире ауырыуы башланғанда ҡулланырға кәңәш ителә. * * * Үгәй инә үләне япрағынан әҙерләнгән төнәтмәне (йәки ҡайнатманы) тын алыу юлдары, үпкә шешкәндә, тын ҡурылғанда, ашҡаҙан-эсәк, бәүел юлдары сирләгәндә ҡулланырға кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған үлән япрағын 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 30-40 минут тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 3-4 тапҡыр, ашар алдынан, 1 аш ҡалағы эсергә.\n- Дауаланғанда сирле кешенең йәше, дөйөм һаулығы, ауырыуҙың төрө, барышы, уның осоро (яңы башланғанмы, аҙып киткәнме һ.б.), ҡулланған дауа килешәме, юҡмы — барыһы ла иҫәпкә алынырға тейеш. Әлбиттә, бөтә был нескәлектәрҙе дауалаусы врач ҡына билдәләй ала. Ул шифалы дауаны ҡулланыу миҡдарын да, нисә көн дауаланыу кәрәклеген дә билдәләй.\nШуға күрә ниндәй генә шифалы үҫемлек дауаһы булмаһын, иң яҡшыһы уны медик-белгес билдәләүе буйынса ҡулланыу хәйерле.\n- Һары умырзая үләненән әҙерләнгән төнәтмә, нигеҙҙә, йөрәк ауырыуҙары (йөрәк порогы, йөрәк неврозы һ. б.) булғанда, йөрәк ауыртыуҙы, тын ҡурылыуҙы баҫыу, йөрәк эшсәнлеген яйға һалыу, йөрәктең һүлпән эшләүенән килгән шешенеүҙе юҡ итеү өсөн ҡулланыла. Был төнәтмә шулай уҡ нервылар ҡаҡшағанда ла, бөйөр һәм бәүел ҡыуығы, тын алыу юлдары һәм үпкә шешкәндә лә файҙалы\n- Андыҙ тамыры һәм тамырһабағынан әҙерләнгән ҡайнатманы тын алыу юлдары, үпкә, ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарынан, диабеттан, үт ҡыуығы шешеүҙән, бәүел ҡыуығының цистит сиренән, дөйөм шешенеүҙән, экзема, кесерткән биҙгәге, дерматит кеүек тире ауырыуҙарынан, өҙлөкһөҙ сиҡан-шеш сығып йонсотҡанда ҡулланырға кәңәш ителә\n- Борон-борондан һоло ярмаһы яҡшы диетик аҙыҡ тип һанала. Унан әҙерләнгән ашамлыҡ ашҡаҙан-эсәктәр, бауыр һәм үт ҡыуығы, бөйөрҙәр сирләгәндә, дөйөм һаулыҡ ҡаҡшағанда бик файҙалы.\nҺоло бөртөктәренән әҙерләнгән төнәтмәне йөрәк һәм ҡан тамырҙары сирләгәндә, нервы системаһы ҡаҡшағанда, матдәләр алмашыныу процесын яҡшыртыу маҡсатында ҡулланырға кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 2 аш ҡалағы һоло бөртөктәрен 2 стакан һалҡын һыуға һалып, 1 тәүлек ябыҡ килеш өй шарттарында тоторға кәрәк.\n- Һуҡыр кесерткән сәскәһенән әҙерләнгән төнәтмәне халыҡ медицинаһында тын алыу юлдары шешкәндә (бронхит, трахеит һ.б.), берәй эске ағзанан (ашҡаҙан, үпкә, аналыҡтан һ.б.) ҡан килгәндә, бауыр, бөйөр, бәүел ҡыуығы сирләгәндә, ҡайһы бер гинекологик ауырыуҙарҙан, нервылар ҡаҡшағанда, йоҡоһоҙлоҡ йонсотҡанда, ҡан аҙайғанда ҡулланырға кәңәш ителә. Экзема, экссудатив диатез, сиҡан кеүек тире сирҙәре йонсотҡанда ла был төнәтмәне эсеү файҙалы.\nДарыуханаларҙа һуғандан алынған «аллилчеп» исемле препарат һатыла. Ул атеросклероздан, эс китеүҙән тәғәйенләнә. Сей һуған иҙмәһе ярҙамында тәндең туңған ерен, эренле яра-йәрәхәтте дауаларға мөмкин. Иҙмәне һалып, бәйләп ҡуйырға кәрәк. Һипкелле биткә кистәрен һөртөргә. Бешкән һуған өлөшөн сиҡанға һалып, бәйләп һалыу шешектең һытылыуын тиҙләтә. Уны һыҙлап йонсотҡан геморрой шешектәренә төнгә ҡаршы һалыу ҙа шифалы...\nҠайын бөрөләре төнәтмәһен тын алыу юлдары, үт ҡыуығы һәм үт юлдары, бөйөр һәм бәүел ҡыуығы шешкәндә, ашҡаҙандың гастрит, сей яра (язва) ауырыуы булғанда, дөйөм шешенгәндә, ревматизм, подагра кеүек сирҙәр, экзема, нейродермит һымаҡ тире ауырыуы башланғанда ҡулланырға кәңәш ителә.\nДауалау өсөн уҫаҡтың ҡайыры, бөрөләре, япрағы һәм үҫентеләре ҡулланыла. Ҡайыры составында глюкоза, фруктоза, сахароза исемле углеводтар, хуш еҫ биреүсе кислоталар, фенол- гликозидтар һ.б. биологик актив матдәләр бар. Үҫемлектең япрағында С витамины, каротин, флавоноидтар, фенолглико- зидтар һ.б. биологик актив матдәләр табылған. Бөрөләрендә лә төрлө шифалы матдәләр күп ...\nБӘПЕМБӘ. Дауалау өсөн, нигеҙҙә, тамыры ҡулланыла. Япрағын да файҙаланып була. Бәпембә тамыры составында инулин, гликозид, алма кислотаһы, минераль тоҙҙар һ.б. биологик актив матдәләр бар. Бәпембә тамыры август — сентябрҙә йә апрель — май айҙарында ҡаҙып алына. Һалҡын һыуҙа йыуғандан һуң ҡоро урында һәм күләгәлә киптерелә. Бәпембә тамырынан әҙерләнгән төнәтмәне аппетит юғалғанда, бауыр һәм үт ҡыуығы шешкәндә, нервылар ҡаҡшағанда...\nИМӘН . Имән ҡайырыһынан әҙерләнгән ҡайнатманы эс киткәндә, ашҡаҙан-эсәктәрҙең эшмәкәрлеге боҙолғанда, бәүел ҡыуығы шешкәндә ҡулланырға кәңәш ителә. Ҡайнатманы әҙерләү: 5-6 аш ҡалағы киптереп ваҡланған имән ҡайырыһын 1 литр һыуға һалып, 30 минут талғын утта ҡайнатырға кәрәк. Ҡайнатманы көнөнә 2—3 тапҡыр, ас ҡарынға, ярты стакан эсергә.\nХалыҡ медицинаһында сирень сәскәһенән (йәки япрағынан) әҙерләнгән төнәтмәне бөйөр шешкәндә, бөйөр һәм бөйөр лаҡаны ташы барлыҡҡа килгәндә ҡулланыла. Дауаны әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған сәскәне (япраҡты) 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 4 сәғәт тоторға кәрәк.\nТал ҡайырынан әҙерләнгән ҡайнатманы ревматизм, подагра сирҙәренән, берәй эске ағзанан (ашҡаҙандан, аналыҡтан һ.б.) ҡан килгәндә, биҙгәк тотҡанда эсергә кәңәш ителә. Ҡайнатманы әҙерләү: 2 аш ҡалағы киптереп ваҡланған тал ҡайырын 1 стакан һыуға һалып, 10-15 минут ҡайнатып алырға кәрәк. Дауаны көнөнә өс тапҡыр, ашар алдынан, 1 аш ҡалағы эсергә.\n("ЯРАТҠАНЫМ ТОРМОШ" ТӨРКӨМӨНӘН)