ҠӨРЬӘН КӘРИМ СҮРӘЛӘРЕНӘ ШИҒРИ АҢЛАТМА\nРухи даирәбеҙҙән хәбәрҙар инсандар иғтибарға алғандыр: талантлы шағир, билдәле прозаик Мәүлит Ямалетдиндың 2015 йылда “Ҡөрьән Кәрим сүрәләренә шиғри аңлатма” тигән ҡабатланғыһыҙ (уникаль) баҫмаһы донъя күрҙе. Башта уҡ шуныһын айырыуса һыҙыҡ өҫтөнә алып үтеү фарыз: был изгеләрҙән-изге башланғысҡа әҙерлекле килде әҙип. Уның тәүге художестволы әҫәрҙәре үк авторының тәҡүәле булыуын күрһәткәйне. Мәҫәлән, дан көҫәп, даһилыҡҡа дәғүә белдереүселәрҙе күҙ уңында тотоп, былай тигәйне:\nДаһилыҡ күк ихтыяры,\nТәңренең хөкөм эше.\nНиңә ҡыҫыла кеше?..\nМилләтебеҙҙең ҡатмарлы яҙмышы тураһында уйланып, мөьминдәргә хас сабырлыҡ менән, тәҡдиребеҙ шул, тип тә һыҙланды ул. Артабан Ҡөрьәндең башҡортса баҫылып сығыуына бәйле оло ғорурлыҡ менән ихлас ҡыуанысын еткерҙе. Бер шиғырын “Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһиссәләмдең бер риүәйәтенә тәфсир” тип атаны һәм ҡайһы бер сүрәләрҙе шиғыр юлына һала башланы. Ә “Еҙ ҡомған” хикәйәһендә мәшһүр Аҡмуллабыҙҙы ысын мәғәнәһендәге диндар, хаҡ юлдағы мосолман, иманлы сәсән итеп тасуирланы. Мәүлит Ямалетдин үҙе лә был йәһәттән, Аҡмулланың башланғыстарын заманыбыҙға ярашлы дауам итеүсе булараҡ, уның игеҙәгеләй уға бик яҡын: икеһе лә һоҡланғыс талантҡа эйә һүҙ оҫтаһы, икеһе лә йөрәктәрендә Илаһҡа һөйөү йөрөтә, икеһе лә халҡына мөкиббән бирелгән. Күренеүенсә, Мәүлит Ямалетдин Ҡөрьән сүрәләренә шиғри аңлатма биреү кеүек уғата яуаплы ғәмәлгә оҙайлы әҙерлек үтеп, бай тормош тәжрибәһе туплап, ижади йәһәттән тамам өлгөрөп килде.\nҠөрьән Кәримдең иһә мәңгелек китап булыуын иҫбатлап тороу кәрәкмәй. Уға арналған тикшеренеүҙәр, тәфсирҙәр, тәржемәләр бихисап. Һәр дәүер, һәр быуын был йәһәттән рухи кимәлдәренә, артылған аң-белем үрҙәренә ярашлы үҙ өлөштәрен индерә килә. Ҡөрьән Кәримде күҙаллау торған һайын киңәйә, тәрәнәйә бара. Әммә уны тулыһынса аңлап-төшөнөп бөтөү – мөмкин түгел. Был хаҡта “Әлү Ғимран” сүрәһенең етенсе аятында асыҡ әйтелгән:\nӘ ҡайһы бер аяттарҙың мәғәнәһе йәшерен,\nУндай аяттарҙың аныҡ (һәм берҙән-бер) шәрехен,\nАллаһы Тәғәләнән тыш белә алмай һис бер кем…\nӘйҙәгеҙ, ваҡиға уңайы менән авторҙың үҙенә мөрәжәғәт итәйек.\nФәнил Күзбәков (артабан – Ф. К.):\n– Мәүлит Байгилде улы, һеҙ Әҙәбиәт йылында республикабыҙ халҡына, атап әйткәндә, төрки-мосолман ҡәүемдәренә һиммәтле бүләк булырлыҡ китап нәшер иттегеҙ. Ул да булһа – “Ҡөрьән Кәрим сүрәләренә шиғри аңлатма” хеҙмәте. Шул турала һеҙҙең менән бер аҙ әңгәмәләшеп алырға ине.\nМәүлит Ямалетдин (артабан – М. Я.):\n– “Ҡөрьән Кәрим сүрәләренә шиғри аңлатма” китабы тураһында һүҙ сыҡҡас, башта бер аҙ түбәндәгеләргә туҡталғы килә. Бөгөн йәмғиәтебеҙҙең буталсыҡ, ауыр осор кисергәне һәр кемгә мәғлүм. Тормошобоҙҙоң һынылышлы дәүергә юлыҡҡанлығын шул да асыҡ төҫмөрләтә: матди ҡыйынлыҡтар менән бер рәттән, быға тиклем ихлас инанған идеалдар селпәрәмә килә, уй-хыялдар, ышаныстар ҡыйрала. Һөҙөмтәлә, кеше һуңғы ваҡыттарҙа үҙ күңелендә рухи бушлыҡты көндән-көн нығыраҡ тоя, артабан кемгә, нигә ышанырға белмәйенсә аптырап ҡалған осраҡтар күбәйә. Бына ошо ғәйәт болғауыр мәлдәр тыуғанда, тормоштоң барлыҡ өлкәләре тәрән көрсөк кисергәндә, диндең һәм дини ғөрөф-ғәҙәттәрҙең яңырыуы һис тә ғәжәп түгел. Дин, универсаль бер күренеш булараҡ, быуаттар һынауын үтеп, кешенең эске һәм тышҡы булмышына яраҡлашып, хәҙерге хәлендә беҙгә килеп еткән. Әлбиттә, һәр бәндәнең үҙенә генә хас шәхси инаныуы, табынған ҡиблаһы булыуы мөмкин, әммә шуны тулы инаныс менән әйтергә була: дин кеүек универсаль, был донъяның (хатта теге донъяның) барлыҡ өлкәләрендә берҙәй үк ҡулланырға яраҡлы булған тағы ла шундай уҡ тәғлимәтте кешелектең йәнә бер тапҡыр уйлап сығарыуы икеле. Был турала “Әл-Исра” (Төндә күсереү) сүрәһенең 88-се аятында бик ҡәтғи рәүештә әйтелә:\nӘйт: “Әгәр ҙә кешеләр һәм ендәр йыйылып бергә,\nТеләһәләр Ҡөрьән кеүек китап ижад итергә,\nБер-беренә ярҙам итеп, күпме тырышһалар ҙа,\nҠөрьәнгә тиң китап һис тә тыумаҫ ине уларҙан.\n– Әйтелгән фекерҙәр менән килешмәү мөмкин түгел. Фән дә хәҙер, ваҡыт үтә килә, диндә күҙалланған ҡайһы бер ҡараштарҙың дөрөҫлөгөн раҫлай. Ғөмүмән, донъяны танып-белеүҙә диндең дә, фәндең дә, сәнғәттең дә үҙенсәлектәрен, нескәлектәрен иҫәпкә алмайынса һис кенә лә ярамай. Был хаҡта энциклопедик ҡоласлы, атаҡлы ғалим Михайло Ломоносов бына нимә ти: “Әгәр ҙә псалтырҙы циркуль ярҙамында баһалаһаң... мәғәнәһеҙлек килеп сығыр ине...” Тимәк, Ҡөрьәнде тәржемәләү (ҡасандыр, ни сәбәптәндер был эш хупланмауына ҡарамаҫтан), шәрехләү бик кәрәкле. Мәүлит Байгилде улы, ниндәй ҙур ижади ҙа фәнни ҙә эш башҡарыуығыҙҙы самаларға ғына мөмкин. Бының өсөн ике тиҫтәнән ашыу йыл сарыфлауығыҙ уҡ күпте аңғарта. Эске инаныс, әйтергә яраһа, Хоҙай Тәғәләнең ярҙамы менән генә атҡарып сыға алырҙай ғәмәлдер ул. Ниндәйерәк уй-кисерештәр ҡамаланы эш мәлендә, ҡәләмдәш, икеләнеүҙәр-шикләнеүҙәр йонсотманымы? Кәртәләр, ҡаршылыҡтар ҙа булғандыр бит?\n– Дөйөм алғанда, үҙемдең яҡтан әллә ни икеләнеү-шикләнеүҙәр булманы. Гәрсә, минең был эш менән шөғөлләнеүемде өнәмәйенсә, еңелсә шелтәләүселәр булманы түгел. Нисек кенә сәйер тойолмаһын, был ризаһыҙлыҡтар үҙебеҙҙең яҙыусылар ауыҙынан сыҡты. Уларҙың йәшерәге: “Ҡөрьән сүрәләрен тәржемәләп ултырғансы, әллә күпме әҙәби әҫәр яҙыр инең бит, ағай”, – тине. Икенсеһе, олпатырағы иһә: “Быларҙы яҙғандан алған килемең бер тәҙрә яңағы эшләтеүгә лә етмәй бит”, – тине шаяртыу аша (ул мәлдә үҙемә шәхси йорт төҙөү менән мәшғүл инем). Мин уларға бер ни ҙә өндәшмәнем. Ә бөгөн уларҙың әруахтарына өндәшәм: бөйөк Аҡмулла шиғырҙарының тапҡыр әйтемдәр рәүешендә халыҡ күңеленә уйылып ҡалыуының сере ниҙә? Уларҙың ер йөҙөндә өндәре генә түгел, эҙҙәре лә һыуынғанға күрә, үҙем яуап бирәм: Аҡмулла ижадының халыҡ зиһененә уйылыуының сере ислам мәҙәниәтенә, уның әхлаҡи принциптарына таянып үҫешеүендә. БДУ-ның Сибай институтында “Ҡөрьән Кәрим сүрәләренә шиғри аңлатма” китабына арналған конференцияла Ишбулды Әбйәлиловтың (отставкалағы хәрби) әйткәне лә әлеге яҙыусыларға бер яуап булырлыҡ: “Авторҙың ҡалған китаптары тураһында бер ни ҙә әйтә алмайым, әммә уның был хеҙмәте мәңге онотолмаясаҡ”.\n– Ә Мәүлит Байгилде улы үҙе дингә нисегерәк, ҡасаныраҡ килде икән?\n– Иң тәүҙә дин тураһында ныҡлап уйлай башлауым Сыңғыҙ Айтматовтың “Буранлы туҡталыш” әҫәрен уҡығандан һуң тыуҙы. Моғайын, хәтерләйҙәрҙер – унда әҫәрҙә һүҙ барған мосолман өммәтендә йыназа уҡырлыҡ кеше ҡалмауы тураһында йән өшөтөрлөк итеп яҙылғайны. Уны уҡып, ысын мәғәнәһендә тетрәнгәнем хәтеремдә. Ә бит беҙҙә лә – башҡорт ауылдарында ла, 70 – 80-се йылдарҙа шул уҡ хәл ине. Илебеҙҙәге үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң, элек тыйылып килгән шәхестәребеҙҙең хеҙмәттәрен уҡыу бәхетенә ирештек. Зәки Вәлидиҙең “Башҡорт халҡына хушлашыу хат”ындағы: “Советтарҙың иң әшәке һөжүме дин менән телгә ҡарата ҡылынасаҡ”, – тигән әсенеүле рисаләте дини ғөрөф-ғәҙәттәребеҙгә ҡарата ыңғай ҡараштың нығыныуына тағы ла бер сәбәп ине.\n– Үҙегеҙҙең тәжрибәнән сығып, башҡа тәҡүәлеләрҙе күҙәтеүгә нигеҙләнеп, Аллаһҡа илтеүсе юлға сығыу тураһында ни әйтә алырһығыҙ?\n– Инаныуымса, Аллаһ юлы – хаҡ һәм тура юл. Ҡөрьәндә был турала ҡат-ҡат иҫкәртелә. Һеҙ телгә алған тәҡүәлеләр – тура юлдан барыусылар, йәғни, кешеләргә ҡулланма өсөн бирелгән Ҡөрьән менән ғәмәл ҡылыусылар. Ә аҙашыусылар – Иблис ҡотҡоһона, нәфселәренә эйәреп, үҙ йәндәренә зыян-зәүрәт ҡылыусылар. Шуға күрә, мосолман дәүләттәрендәге тәртипте, йәмғиәттәрендә хөкөм һөргән рухи камиллыҡты дәһрилек солғанышындағы илдәрҙәге тәртипһеҙлек менән сағыштырып ҡарап, һәр кем был мәсьәләлә үҙ юҫығын үҙе билдәләргә тейештер инде. Шул уҡ Ҡөрьәндә, диндә көсләмәк юҡ, тиелһә лә, “дин – уйлы заттар өсөн” тип тә әйтелә.\n– Күптәр хаҡлы ялға сыҡҡас, буш ваҡыт арта төшөп, был донъялыҡтан тыш теге донъяның да булыу мөмкинлегенә бәйле күберәк уйлана башлай түгелме?\n– Үкенескә ҡаршы, бик күптәр хаҡлы ялға сыға ла алмай тегеһенә күсә шул – статистик мәғлүмәттәр шуны күрһәтә. Ошо уңайҙан фәһемле ҡисса иҫкә төшә: алты йәшәр бер малай йүгереп мәсет тарафына китеп бара икән. Унан аҡһаҡал: “Ҡайҙа ҡабаланаһың, улым?” – тип һорай. Малай яуаплай: “Күршеләрҙең минең менән бер йәштәге малайҙары үлеп ҡалды, шуға күрә, һуң булып ҡуймаҫ борон, мәсеткә намаҙға ашығам”.\n– Эйе. Бер уйлаһаң, изге эштең мөмкин тиклем иртәрәк башҡарылыуы бик мәслихәт. Әммә, хәҙистәрҙә үк әйтелеүенсә, Аллаһ юлына баҫыу бер ҡасан да һуң түгел… Был фекерҙәр дини тәғлимәттә лә диалектик ҡапма-ҡаршылыҡ булыуын күрһәтәме, әллә бөгөнгө рациональ тормош һөрөүселәр өсөн ҡулай фәлсәфә генәме?\n– Моғайын, һуңғы фараз дөрөҫөрәктер. Әлбиттә, дингә килергә бер ҡасан да һуң түгел, ләкин был мөҙҙәттең билдәһеҙ ваҡытҡа тиклем һуҙылыуы бар бит. Ишетә-күрә йөрөйбөҙ: ошо хаҡта һүҙ ҡуҙғатылһа, күптәр йә ваҡыт юҡлыҡҡа һылтана, йә һеҙ әйткән хаҡлы ялға сығыуҙы көтә. Был бары тик әҙәм балаларының үҙ ялҡаулыҡтарын, битарафлыҡтарын аҡлау өсөн уйлап сығарылған һылтау-сәбәп кенә. Ундайҙарҙан шуны һорағы килә: бөгөн, ярай, тағы бер көнөң үтте, йоҡларға яттың. Ә иртәгә уяна алырыңа гарантия бармы?\n– Ҡөрьән Кәримдә Аллаһы Тәғәлә әҙәм балаларына туранан-тура ла өндәшә… Быны Илаһ әҙәм балаһын үҙе менән әңгәмәгә саҡыра тип тә аңлап була түгелме? Хоҙай хаҡында һөйләшеүгә ҡарағанда уның үҙенә мөрәжәғәт итеү күпкә һөҙөмтәлерәк тә һымаҡ…\n– Эйе, текста ундай урындар йыш осрай. Ә һеҙ әйткән әңгәмә – әҙәм балаһының ғибәҙәт ҡылыуы, зекерҙәр әйтеүе, дини ғилем эстәүе, йәғни, Аллаһ менән тура бәйләнешкә инеүе. Бер һүҙ менән әйткәндә, рухи камиллыҡҡа ынтылыуы.\n– Йыһандар хужаһы аңлы балаларына ҡушҡанын үтәргә, тыйғанынан тыйылырға саҡыра, бер үк мәлдә был донъяның фанилығы, шуға күрә мәңгелек тураһында уйланыу кәрәклеге хаҡында ҡат-ҡат иҫкәртә. Ошоға бәйле, изге китапта үткәрелгән байтаҡ фекерҙәрҙең ҡәҙимге тормош менән уртаҡ һыҙаттары ла асыҡлана. Уларҙың һеҙҙең тарафтан, Мәүлит Байгилде улы, һығылмалы, милли колоритҡа эйә, образлы тел менән шиғри юлдар аша бирелеүе күңелде айырыуса һиҫкәндерә.\nКешеләрҙе ымһындыра фани донъя хиресе:\nҠатын-ҡыҙҙар, бала-саға, тау-тау алтын-көмөшө,\nСаф тоҡомло арғымаҡтар, мал-тыуар һәм баҫыуҙар.\nЛәкин тик фани донъяла файҙаланыла улар…\n(“Әлү Ғимран” сүрәһе, 14-се аят)\nЙәки ошо уҡ сүрәнән 188-се аятҡа иғтибар итәйек:\nУйлама һин, хаслыҡ ҡылып, ҡыуаныс кисергәндәр,\nЭшләнмәгән эше өсөн маҡталыу көҫәгәндәр\nБер ниндәй яза-фәләнгә дусар ителмәҫтәр, тип…\nПрактик әһәмиәткә эйә кәңәштәр ҙә байтаҡ:\nИкеләнеү белмәһен күңелегеҙ,\nҠасауыр булып, (һәр эшкә) тәүәккәллек ҡылығыҙ,\nХаттин ашмай, (һәр ғәмәлдә) самаларҙы белегеҙ…\n(“Әлү Ғимран” сүрәһе, 200-сө аят)\nДини талаптарҙың милли йолаға әйләнеп китеүҙәрен билдәләргә мөмкин. Мәҫәлән:\nХәлле кеше (етемдәрҙең малына) ымһынмаһын,\nФәҡир кеше зарурлыҡтан артығын тотонмаһын…\n(“Ән-Ниса” сүрәһе, 6-сы аят).\nБындай аяттар менән эш иткәндә ижади һәләттән тыш тормош тәжрибәһе лә үҙ ролен уйнағандыр бит?\n– Әлбиттә. Ғөмүмән алғанда, ислам дине, башҡа диндәр менән сағыштырғанда, үҙенең донъяуи, тормошсан тәбиғәте менән айырылып тора. Мәҫәлән, шул уҡ Ҡөрьән Кәримдә донъя көткәндә кәрәкле һәр бер һорауға яуап табырға мөмкин. Унда хатта гинекологияға ҡағылышлы кәңәштәр ҙә булғас, ҡалған өлкәләр хаҡында әйтеп тә тораһы түгел.\n– Ҡайһы бер аяттар халыҡтың тормош фәлсәфәһенә, быуаттар һуҙымындағы күҙәтеүҙәренә нигеҙләнеп тыуған тапҡыр мәҡәл-әйтемдәр булып ҡабул ителә. Мәҫәлән:\nЯрҙам килер сабырҙарға…\n(“Әл-Бәҡара” сүрәһе, 45-се аят)\nУлар (ҡатындарығыҙ) – һеҙҙең өсөн кейем,\nҺеҙ кейем улар өсөн… (187-се аят)\nЙәғни ир менән ҡатын бер-береһен һаҡлай, йыуата, хатта биҙәй, береһенең ҡеүәте кәрәкле мәлдә икенсеһенә күсә.\nАллаһ белгәндең күбеһен әҙәм балаһы белмәй…\n“Әл-Бәҡара” сүрәһенең һуңғы аятында былай тиелә:\nАллаһ йөкмәй алғандан тыш\nһис берәүҙең дә йәненә артығын күтәртмәй.\n“Әлү Ғимран” сүрәһенең 186-сы аятына ла иғтибар итәйек:\nШик юҡ, һеҙҙең өҫтөгөҙгә һынауҙар ябырылыр,\nУлар һеҙҙең мөлкәткә һәм йәнегеҙгә ҡағылыр…\nӘммә барыһына сыҙап, уларҙы күтәрһәгеҙ,\n(Хаҡ алдында) үҙегеҙҙең бурысты үтәһәгеҙ,\nЫсынлап та, оло (рухи) ныҡлыҡ күрһәтерһегеҙ.\nБындағы һығымталар атаҡлы фәйләсуфтарҙың ҡалын-ҡалын төп хеҙмәттәрендә лә дәлилле логик фекерләү юлы менән, кире ҡаҡҡыһыҙ итеп, нигеҙләнә. Һеҙгә лә, Мәүлит Байгилде улы, билдәле теологтарҙың хеҙмәттәренән тыш, донъяуи ғалимдарҙың да эштәренә мөрәжәғәт итергә тура килгәнлеге һиҙелә. Был йәһәттән айырыуса кемдәрҙе айырыңҡырап күрһәтер инегеҙ?\n– Мәшһүр яҙыусы Әхиәр Хәким билдәләүенсә, “Ҡөрьән Кәрим Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көсөргәнешле сәйәси көрәшенә бәйле ваҡиғаларҙы, шул донъяның ижтимағи-фәлсәфәүи ҡараштарын, дини-әхлаҡи төшөнсәләрен, яҙма һәм ауыҙ-тел ижады өлгөләрен, эстетикаһын, ғәрәп теленең нескәлектәрен, образдар системаһын үҙ эсенә алған биниһая ҡатмарлы, үтә киң йөкмәткеле әҫәр. Беҙ әле уның күп урындарын аңлап та еткермәйбеҙ” (“Башҡортостан”, 1997 йыл, 6 февраль). Бына ошо ҡатмарлы ла, изге лә китапты тәржемәләргә тотонор алдынан (бигерәк тә шиғыр менән), дингә ҡағылышлы хеҙмәттәрҙе табып уҡырға, ислам дине терминдарының һүҙлеген төҙөргә, ҡасандыр киң ҡулланылышта булған, ләкин онотола төшкән төшөнсәләр һүҙлеген төҙөргә, фәлсәфә, этика, эстетика, политология, мифология һүҙлектәрен файҙаланырға тура килде. Быларҙан тыш, Ҡөрьәндең башҡа телдәрҙәге (урыҫ, татар) академик тәржемәләрен, тәфсирҙәрен өйрәнеү, уларҙың сағыштырмаса тексын төҙөү менән дә шөғөлләнелде. Ә инде донъяуи ғалимдарҙан хеҙмәттәре дини принциптарға нигеҙләнгән Ризаитдин Фәхретдинде күрһәтергә мөмкин.\n– Зыялылар менән аралашып, дингә ҡағылышлы һүҙ сыҡҡанда күптәр йыш ҡына: “Ни эшләп Хоҙай Тәғәлә әҙәм балаһын күбеһенсә тамуҡ уты менән ҡурҡыта, ожмах менән ымһындыра икән? Был, ябайлаштырып ҡарағанда, шул уҡ “перәник менән ҡамсы” түгелме ни?” тип, аптырашын белдерә…\n– Ысын зыялы ундай һүҙҙәр һөйләп, йомортҡанан йөй табырға тырышмаҫ. Минең өсөн ысын зыялы – Аллаһы Тәғәләнең барлығын фәнни тикшеренеү юлы менән раҫлаған химия фәндәре докторы, профессор, Нью-Йорк Фәндәр академияһы академигы Нәжип Хәтмулла улы Вәлитов (әйткәндәй, Зәки Вәлидиҙең әҡрәбәһе). Минең өсөн хатта ысын зыялы – француз океанологы Жак Кусто. Билдәле булыуынса, ул һыу аҫтына сираттағы сәйәхәте ваҡытында ике диңгеҙҙең бер-береһенә ҡушылмайынса, һәр береһе үҙ составын, үҙ температураһын һаҡлап, үҙ аллы берәмек рәүешендә йәшәүен асыҡлай. Һуңынан, дуҫы Морис Букайҙан был факттың 1400 йыл элек Ҡөрьәндәге “Әр-Рахман” сүрәһендә (19-20-се аяттар) теркәлеүен ишетеп, хайран ҡала һәм ислам динен ҡабул итә. Ә йәһәннәм утына килгәндә, ул һәр бер диндә гонаһлыларға теге донъялағы ҡот осҡос яза рәүешендә вәғәҙә ителә. Ҡөрьән тексынан аңлауымса, үлем – әҙәм балаһына таҙарыныу өсөн тәҡдир ителгән сираттағы бер этап һәм гонаһ ҡылыусылар ниндәйҙер мөҙҙәттә утта янып, таҙарыныу (очищение) кисерәсәк, тиелә. Ә “перәник” мәсьәләһенә килгәндә, ул был донъяның вәсүәсәһенә ымһынмайынса, биргәненә шөкөр итеп, нәфсене ауыҙлыҡлап йәшәү өсөн үҙенсәлекле стимул. Асылда, бөгөнгө экологик көрсөк һәм киләсәктә өҫтөбөҙгә ябырыласаҡ фажиғәләр ана шул ауыҙлыҡ булмауҙың, был донъяның артына тибеп йәшәп ҡалырға ынтылыуҙың аяныслы бер касафаты.\n– Һеҙҙең дәлилдәр кире ҡаҡҡыһыҙ. Йәнә бер уғата сетерекле күренешкә иғтибар итәйек әле. Һүҙ менән эштең тап килеү-килмәүе айырыуса дин мәсьәләһендә ғәжәп. Был осраҡта башҡаларҙан да бигерәк үҙеңде үҙең алдау килеп сыға түгелме? Заманында монафиҡтарҙы Аҡмулла (уның “аҡ+мулла” ҡушаматы үҙ исеменән алға сығыуы ла тикмәгә түгел бит) ниндәй ҙә художестволы сатира утында көйҙөргән. Беҙ бөгөн, әҙәм балаһын Кеше итеүҙә, Аллаһ яралғыһы булараҡ Кеше булып ҡала алыуында рухи инаныстарҙың мөһимдәрҙән-мөһим роль уйнауын тәрәндән аңлап, диндең дә бары изгелеккә генә саҡырыуын ҡайта-ҡайта тәҡрарлайбыҙ, ә диндар булып күренергә тырышыусы ике йөҙлөләр “эшмәкәрлегенә” күҙ йомабыҙ… Әллә бында ла реаль ысынбарлыҡ (мулланың да ауыҙы, ғаиләһе бар), тормоштоң аяуһыҙ талаптары үҙенекен итәме?\n– Көнитмешебеҙҙең иң үкенеслеһе – һеҙ ҡағылған әхүәлебеҙҙә. Әгәр хәтерләһәгеҙ, 90-сы йылдарҙа уҡ мин, Аҡмуллаға мөрәжәғәт иткән булып:\nБоларыш һәм янъял бара уңда, һулда,\nЯбай халыҡ аптырашҡан ярты юлда.\nӘйткәндәрең ҡабатлана, әй, Аҡмулла!\nКүрсе – тағы был донъяны баҫып ала\nМут сауҙагәр, ҡанһыҙ хаким, наҙан мулла, –\nтип яҙғайным. Һеҙ билдәләгән төшөнсәләрҙе аңлау дәрәжәһенә күтәрелгән имамдарҙы ҡайҙан алайыҡ?!. Аҡмулла, Зәйнулла Рәсүлев, Мөжәүир хәҙрәт, Ғабдулла Сәиди кеүек рухи лидерҙарыбыҙҙың яңынан ҡалҡып сығыуын көтөргә генә ҡала. Улай тиһәк тә, диндең дәүләтебеҙҙән айырымланған булыуы бәкәлгә ныҡ һуға. Шуға күрә, бөгөнгө ҡатмарлы заманда өҫтәренә имам вазифаһын йөкмәп, оло яуаплылыҡ алып, энтузиазм күрһәткән заттарыбыҙҙы ла аңларға була, сөнки мулла һауа менән туҡланып йәшәй алмай. Бары тик хаттин ашмау, Ҡөрьән билдәләгән сиктәрҙе үтмәү фарыз.\n– Мәүлит Байгилде улы, һеҙ дин менән ижадты тәбиғи рәүештә, өлгө булырлыҡ дәрәжәлә бергә үрә алдығыҙ. Был йүнәлештә ниндәй ниәттәр менән йәшәүегеҙ хаҡында ла әйтеп үтһәгеҙ ине.\n– Бөгөнгө көндә Ҡөрьән сүрәләрен артабан тәржемәләү һәм шәрехләү менән шөғөлләнәм. Әлбиттә, донъяуи әҙәбиәткә ҡағылышлы мәсьәләләр менән бер рәттән. Ниәтем – Изге Китаптың бөтә сүрәләрен дә тәржемә итеп бөтөү. Әммә, урыҫтың билдәле әйтемендәгесә, әҙәм фараз итә, Алла ҡарар итә. Ғүмер ҙә артыу яғына түгел, кәмеү яғына табан тәгәрәй. Шулай ҙа, әлегә ышаныс менән йәшәйем һәм үҙемә ҡалһа мөһим тип һанаған, күңелемә яҡын эшмәкәрлек менән шөғөлләнәм.\n– Ваҡыт табып, әңгәмәлә ихлас ҡатнашҡанығыҙ һәм изгеләрҙән-изге эштәрегеҙ өсөн Хоҙай Тәғәләнең рәхмәттәре яуһын, ниәттәрегеҙ бойомға ашһын, иншалла.\nМәүлит Ямалетдиндың шиғри аңлатмаһында аяттар башҡорт телендә аңлайышлы ла, эске моңға эйә булараҡ та яңғырай. Был уның талантына, һүҙ байлығына бәйле. Ғөмүмән, уның Ҡөрьәнде шиғри шәрехләүе был изге сүрәләрҙең көйләп уҡылыуын күҙ уңында тотоп эшләнгән. Бына тағы ла бер тыңлап ҡарағыҙ:\nМәңге тере, // мәңге бар (һәм // мәңге буласаҡ) Алла,\nУнан башҡа //илаһ итеп // тотор зат юҡ донъяла.\nМәүлит Ямалетдин башланғыстарын был йүнәлештә дауам итеүселәр ҙә булыр. Булһын! Әммә уның был китабы ундай баҫмалар араһында күренекле урын биләренә иманым камил.\nӘңгәмәне Фәнил КҮЗБӘКОВ ойошторҙо.


Боронғо башҡорт ырыуҙары номенклатураһында көнбайыш башҡорттарынан булған йәнәй ырыуы ла бар, ул үҙенең килеп сығышы буйынса үтә ҡыҙыҡлы һәм бай тарихы менән бәғзе бер башҡа ырыуҙарҙан айырылыбыраҡ тора. Икенсе бер ырыуҙар менән сағыштырғанда уға йәнәш юрматы ырыуын ғына атап китергә булалыр. Башлыса, тап ошо ике башҡорт ырыуының килеп сығышында венгр-мадъяр эҙҙәрен юллап була.\nҒөмүмән, Европа историографияһында башҡорт-мадъяр бәйләнештәре, уларҙың иртә урта быуаттарҙа туғандаш ҡәүемдәрҙән булыу мөмкинлеге тураһында байтаҡ ҡына ғилми хеҙмәттәр яҙылыуына иғтибар итеп була. Хатта ки ҡасандыр ошо ике көслө ҡәүемдең бер үк халыҡ булыуы, Көньяҡ Уралда көн итеүе хаҡында ла фараздар күп ине. Әммә XX быуатта, башлыса, боронғо венгр һәм башҡорт бәйләнештәре бары тик айырым ҡәбиләләр берлегенә ҡайтарып ҡалдырыла башлай.\nВенгр тарихсыһы Иштван Зимони ошо хаҡта былай тип яҙа: "XX быуат башында башҡорт һәм венгр ҡәбиләләре атамалары араһындағы параллеллеккә Паулер иғтибар итә; ул ике ҡәбилә исеменең: Джармат - Юрматы, Енё - Йәнәй турагилешлеген билдәләй". Ошондай мәғлүмәттәр донъя күргәндән һуң ғалимдар башҡорттарҙың уғыр сығышлы булыуы хаҡындағы фаразды ҡалдырып тороп, уларҙың этногенезындағы юрматы-йәнәй уртаҡ компонентының ғына булыуын ысынбарлыҡҡа тап килә, тип раҫлай. Күп йыллыҡ тикшеренеүҙәрҙе йомғаҡлап, тарихсы Эрик Мольнар шундай һығымтаға килә: "Башҡорт халҡына ҡушылған венгрҙарға һәйкәл булып, Башҡортостандың һуңғы осорона тиклем һаҡланып килгән йәнәй һәм юрматы ырыуҙары атамалары тора, улар Венгрияның хәҙерге территорияһын биләгән замандарҙа бында тороп ҡалған Енё һәм Дьярмат исемле ҡәбиләләргә ҡараған ырыуҙаштарҙы берләштергән".\nӘлеге тарихи фараз нисек барлыҡҡа килгән? Тарихсылар иң элгәре Византия императоры Константин Багрянородныйҙың (X б.) Венгрия Урҙаһы составындағы ҡәбиләләр хаҡындағы яҙмаларына һылтана. Ошо яҙмаларҙа түбәндәге мадъяр ырыуҙары һанап үтелә: "Беренсеһе - алдараҡ әйтеп үтелгән, хазарҙарҙан айырылып сыҡҡан каварҙар, икенсеһе - Неки ырыуы, өсөнсөһө - Мегери, дүртенсеһе - Куртугермат, бишенсеһе - Тариана, алтынсыһы - Генах, етенсеһе - Кари, һигеҙенсеһе - Каси." Тикшеренеүселәр Мегери атамаһының мадъярға, Курту-гермат ырыу исеменең икенсе яртыһының юрматыға, Генахтың иһә башҡорт ырыуы йәнәйгә тура килеүен билдәләй.\nОшо хаҡта тарихсы-этнограф Р.Ғ. Кузеев былай тип яҙа: "... белемебеҙҙең хәҙерге кимәлендә ныҡлы рәүештә билдәләнгән ике фактты һыҙыҡ өҫтөнә алыу мөмкинлеге бар: боронғо грекса Генах, венгрса Енё һәм башҡортса Йәнәй араһындағы бәйләнеш һәм уларҙың уртаҡ тамыры булыуы".\nӘгәр ҙә башҡорттар һәм венгрҙар составында бер үк тигәндәй атамалы ҡәбиләләр теркәлгән икән (енё - йәнәй, дьярмат - юрматы), тимәк, уларҙың килеп сығышында һәм боронғо тарихында билдәле бер уртаҡ ваҡиғаларҙы юллап буласаҡ. Кемдәр булған һуң улар: венгрҙар составына килеп ингән төркиҙәрме, әллә, киреһенсә, заманында башҡорттарға ҡушылған уғырҙармы?\nЮшо юҫыҡта тикшеренеүҙәр үткәргән лингвистар енё/йәнәй һүҙенең этимологик тамырҙарын табырға тырыша. Мәҫәлән, В.Г. Егоров "енё" һүҙе төрки тамырлы булып, мәғәнәһе буйынса "һыйыр" һүҙенә тап килә, тип иҫәпләй. Венгр ғалимы Д.Немет иһә уны төрки телендәге "ина" тамыры менән бәйләп, "ышаныу" (башҡортса ла инаныу һүҙе бар) мәғәнәһен белдереүе, ә шул уҡ тамырҙан "инаг" һүҙенең "ышаныслы кеше", "министр" мәғәнәләрендә ҡулланылыуына иғтибар иткән. Р.Ғ. Кузеев, ошо венгр ғалимының фекере менән килешеп, юрматы һәм йәнәй башҡорт ырыуҙарының боронғо мадъярҙар менән тығыҙ аралашҡан ҡәүемдәрҙән булып, сығыштары менән уғырлашҡан төркиҙәр булыуын ысынбарлыҡҡа тап килә, тип иҫәпләй: "йәнәйлеләрҙең ата-бабалары беҙҙең эраның I мең йыллығы аҙағында төркисә һөйләшкән, әммә уғыр-мадъярҙар менән тығыҙ ҡатнашлыҡ кисергән була".\nТарихсы Салауат Хәмиҙуллин яҙғанса, юрматы/йәнәй башҡорттарының венгр-мадъярҙар менән туранан-тура ҡәрҙәшлеген раҫлау өсөн дәлилдәр етерлек түгел. Ул, мәҫәлән, юрматы ырыуының боронғораҡ ата-бабалары сарматтарҙан булып, тарихи процестар барышында уларҙың бер өлөшө башҡорттар составына инеүе, ҡалғандарының Венгр урҙаһы күскенселәре менән мадъярҙар (Мегери) етәкселегендә Паннонияға барып етеүе хаҡында бәйән итә. Ә йәнәй ырыуына килгәндә, уның хаҡында тағы ла бер ысынбарлыҡҡа тап килеүе мөмкин булған фараз ҡылып була: күрәһең, уларҙың ата-бабалары Көньяҡ Урал янына яҡын ерҙәрҙә көн иткән ярым күсмә ҡәүемдәрҙән булып, үҙҙәренән һуң кушнаренко-ҡараяҡуп археологик комплексына ҡараған ҡомартҡылар ҡалдырған. Шуныһы ла ҡыҙыҡлы: йәнәй этнонимы ысынлап та башҡа төрки сығышлы халыҡтарҙа осрамай. Ә бына әйтеп үтелгән енё-йәнәй турагилешлеген тап боронғо венгр-башҡорт бәйләнештәренең кире ҡаҡҡыһыҙ дәлиле итеп ҡабул итеү фарыз.\nБыны заманында тарихи ысынбарлыҡта булып, айырым сығанаҡтарҙа теркәлеп ҡалған ваҡиғалар ҙа раҫлай. VIII быуатта Һырдаръя буйы далаларында һәм Арал янындағы территорияла бәшәнәктәр союзы хасил булып, улар IX быуатта боронғо мадъярҙар йәшәгән ерҙәргә тиклем килеп етеп, һуңғыларын Хазар ҡағанатының көнбайыш тарафтарына ҡыҫырыҡлап сығара. Византия императоры Константин Багрянородный ошо хаҡта бына ниндәй мәғлүмәт ҡалдырған: "Төрөктәр (бында төрки ҡәүемдәр хаҡында һүҙ бара. - Ред. иҫк.) һәм ул саҡта ҡаңғарҙар тип аталған бәшәнәктәр араһында бәрелеш булғас, төрөк ғәскәре еңелде һәм ике өлөшкә бүленде. Уларҙың бер өлөшө көнсығышҡа китеп, Персия яҡтарында урынлашты, улар хәҙер ҙә, төрөктәрҙең боронғо ҡушаматы буйынса, саварт-асфалдар тип атала, ә икенсе өлөшө үҙҙәренең воеводаһы һәм юлбашсыһы Леведия менән көнбайыш тарафҡа барып, Ателькузу тип аталған ерҙәрҙә урынлашты". Мадъярҙарҙың бәшәнәктәр менән бәрелешенә тиклем ниндәй территорияла йәшәүе әлегә тиклем бәхәсле булып ҡала. Ул ерҙәр Арал янында, Волга йәки Дон йылғалары буйында булған, тигән фараздар бар. Был мәсьәләне ҡарағанда беҙ Волга аръяғындағы этногенез процестары һәм иртә урта быуаттарҙа (VI-IX б.б.) барған этник миграция барышын иҫәпкә алырға тейешбеҙ. Мадъярҙар, башҡа уғыр телле күсмә ҡәүемдәр кеүек, Хазар ҡағанаты менән бәйләнештә булған ҙур этник конгломератты тәшкил иткән. Константин Багрянордный иҫкә алған саварт-асфалдарҙың да уғыр телле мадъярҙар булыуы бик мөмкин.\nТикшеренеүсе Д.Моравчик был этник атаманы "еңелеү белмәҫ саварттар" мәғәнәһендә булып, савир (сувар, сабир) ҡәбиләһенә ҡарағанын белдерә. Был ҡәүемдең уғыр телле булыуына ғалимдарҙың күпселеге шик белдермәй. Ошо этникон заманында хазарҙарҙың төрки телендәге атамаһы сифатында ҡулланыла, сөнки савир компоненты хазарҙар союзы составының байтаҡ ҙур өлөшөн биләй. Ғәрәп ғалимы Әл-Масуди улар хаҡында бына ниҙәр әйткән: "Һәм улар төркисә сабирҙар, фарсыса - хазаран, тип атала. Улар - ултыраҡ төрөк тоҡомо. Ғәрәпсә уларҙы әл-хазар, тип атайҙар".\nОшо тарихи сығанаҡтар боронғо мадъярҙарҙың савир (сабир) этник сығышлы булыуын кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилләй. Грек географы һәм астрономы Клавдий Птолемей (б.э. II б.) савирҙарҙың Рипей (Урал) тауҙарынан көнсығыштараҡ тарафта йәшәүе хаҡында яҙа. Был мәғлүмәт тап савир-сабир ҡәбиләһе атамаһынан хәҙерге географик атама - Себер һүҙенең ни рәүешле барлыҡҡа килеүен дә раҫлап торғандай.\nШулай итеп, боронғо мадъяр ҡәүемдәре ҡасандыр Көнсығыш Себер территорияһында көн итеп, һуңынан, V быуатта аварҙар (жужандар) тарафынан Хазар сиктәренә тиклем ҡыҫырыҡлап сығарыла. Үҙҙәре өсөн яңы булған ерҙәргә - түбәнге Волга буйына, Төньяҡ Кавказға һәм хатта Кавказ аръяғына сығып, улар бында ярты быуатҡа яҡын ваҡыт дауамында яңы сәйәси көскә әүерелә. Тап Ателькуза исемендә аталып йөрөтөлгән ерҙәрҙә (ул Ҡара диңгеҙҙән төньяҡтараҡ, Днепр һәм Днестр йылғалары арауығында була) мадъярҙар үҙҙәрен Азия һәм Европаның боронғо халыҡтарына таныта. Ошо осорға тиклем улар хаҡында хазар, ғәрәп йә иһә Византия сығанаҡтарында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт булмай әле. Төрки ҡәүемдәре менән тығыҙ аралашып йәшәүҙәренә ҡарамаҫтан, улар үҙҙәренең этник-мәҙәни йөҙҙәрен дә юғалтмай, уғыр теленән төрки теленә лә күсмәй. Шул уҡ ваҡытта көнбайыш тарафтарына юл тотмай ҡалып, ата-бабалары төйәгендә ҡалған савир сығышлы башҡа ҡәүемдәр тулыһынса төркиләшә. Мәҫәлән, Волга Булгарияһында вассал мосолман кенәзлеге форматында йәшәүсе суварҙар этник һәм тел яғынан булгарҙарҙан айырылып тормай. Боронғо Сувар ҡалаһы янында булған, IX-X быуатҡа ҡараған Оло Тиган ҡәберлегендә табылған ҡомартҡы материалдарҙың Паннонияла табылған матди мәҙәниәт өлгөләренә оҡшаш булыуын раҫлаған ғалимдар бар. Был осраҡта шундай тарихи хәҡиҡәт дөрөҫләнә: этник төркөмдәрҙең тарихи процестар барышында һөйләш теле үҙгәргән хәлдә лә, уларҙың матди һәм рухи мәҙәниәтендә боронғолоҡ элементтары оҙағыраҡ һаҡлана.\nЯҙылған: 11.06.20 | Ҡаралған: 72


ВЦИОМ узнал, что россияне думают о поправках в Конституцию\nВ выходные ГИБДД проведет масштабные рейды на дорогах Башкирии\nИльдар Абдразаков представил свою постановку оперы «Аттила» на сцене Большого театра\nЖесткое ДТП в Башкирии: две легковушки не поделили перекресток\nВ субботу в Башкирии прогнозируют дождь и гололедицу\nПожар в усадьбе Бухартовских в центре Уфы локализован\nО самых важных событиях за неделю расскажем в воскресенье в 8:00\nПожар в усадьбе Бухартовских в Уфе: огонь охватил весь памятник культурного наследия – видео\n350 из 4678\nРеспублика башлығы уҡыусыларҙы, студенттарҙы һәм уҡытыусыларҙы ошо байрам менән ҡотланы. Мәктәп тупһаһын тәүгә аша атлап үткән балаларға уҡыуҙарында уңыштар, студенттарға-маҡсатҡа ынтылыш, уҡытыусыларға-уҡыусыларығыҙҙың һеҙҙең хеҙмәтте баһалауын, уҡыуҙа юғары уңыштарға өлгәшеүен теләйем, тиелә...\nУҡыу йылы башланыр алдынан Юл хәрәкәте именлеге дәүләт инспекцияһы мәктәптәр, балалар баҡсалары янында иғтибарлы булырға саҡырып водителдәргә мөрәжәғәт итте. Беҙҙең хәбәрселәр инспекторҙар менән бергә мәктәп, балалар баҡсаһы алдында йәйәүлеләр киҫелеше, юл билдәләре барлығын һәм уларҙың дөрөҫ...\nАуырғазы районы Толбазы ауылында ҡортсолар форумы үтте. Форум эсендә ,,Башҡортостан республикаһындағы умартасылыҡ тармағының үҫеше, йүнәлеше һәм дәүләт ярҙамы,, Йәш умартасы, ғаилә династияһы бәйгеһе һәм башҡа бик күп конкурстар уҙҙы. Конкурста республиканың 38 районынан 130 кеше...\nӨфө моторҙар эшләү берекмәһе ил күләмендә үҙенең лайыҡлы урынын яула4анын раҫланы\nИнженер эштәре һәм технологиялары буйынса Өфө моторҙар эшләү берекмәһе ил күләмендә үҙенең лайыҡлы урынын яулай. Рәсәй оборона заказына ярашлы быйылғы йөкләмәләрен УМПО белгестәре ваҡытынан алда үтәне. Өфө моторҙар эшләү берекмәһе Рәсәйҙә авиация двигателдәрен етештереүсе иң ҙур...\nБайкал күлендә караптан Бүрәт республикаһында урман янғындарын төшөргәндәр. Был видеола төн түгел, көндөҙгө 12 сәғәт. Күреүегеҙсә, ҡара ҡуйы төтөн аша ҡояш нурҙары ла үтеп инә алмай. Урындағы халыҡ ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хеҙмәткәрҙәренең ут менән көрәшергә көсө етмәй тип белдерә. Шуға ла...\nРеспубликала коммуналь түләүҙәр өсөн компенсацтя алыу тәртибе ябайлаштырылды\nХәҙер федераль льготниктарға бар кәрәкле документтарҙы йыйыу мотлаҡ түгел. Ташламаға хоҡуҡ биргән таныҡлыҡты күрһәтеү, йә иһә инвалидлыҡ тураһындағы белешмә лә етә. Сания Латыпова күптән түгел теркәлеү урынын алмаштырған. Икенсе районға күсеүе хаҡында әйтергә халыҡты социаль яҡлау...\nРеспубликала бензинға тағы ла хаҡтар артты\nЛукойл автозаправкаларында яғыулыҡ 30 тингә ҡыйбатланды. Хәҙер 95-се маркалы бензиндың бер литры 37 һум 5 тин тора. Дизель яғыулығына хаҡтар үҙгәрмәне. Лукойл март айынан бензинға хаҡтарҙы 8-се тапҡыр күтәрә.\nИшембайҙа юлда кем дөрөҫ икәнен бысаҡ ярҙамында асыҡлағандар\nРеспублика юлдарында иҫерек водителдәргә ҡаршы көрәш дауам итә. Махсус операциялар үтеп тороуға ҡарамаҫтан, руль артына эскән килеш ултырыусылар кәмемәй.Ишембайҙа юлда кем дөрөҫ икәнен бысаҡ ярҙамында асыҡлағандар. Ленд Круизер тығында торған машиналар араһына инеп Приораға юлды ҡаплай...\nБуласаҡ инженерҙар бәләкәйҙән тәрбиәләнә\nТехник һөнәрҙәргә һөйөүҙе юғары уҡыу йорттарының балалар техник майҙансыҡтарында тәрбиәләйәсәктәр. Тәүгеһе бер нисә йыл дауамында Башҡорт дәүләр педагогия университеты нигеҙендә эшләп килә. Ошо технопарк миҫалында башҡа юғары уҡыу йорттарында ла майҙансыҡтар булдырыласаҡ. Роботтар һәм космос менән...\nРеспубликала быйыл 1 миллион 300 мең тонна “татлы тамыр” ҡаҙып алынасаҡ\nБашҡортостандағы айырым кооперативтарҙа шәкәр сөгөлдөрө гектарынан 40 тонна уңыш бирә. Республикала быйыл кәм тигәндә лә миллион өс йөҙ мең тонна “татлы тамыр” ҡаҙып алынасаҡ. Был күләм республика халҡын шәкәр менән тулыһынса тәьмин итергә етә. Ошо турала Благоварҙағы семинарҙа әйтелде. Ә төбәктең...\nРөстәм Хәмитов Рәсәй Дәүләт Думаһындағы Башҡортостан депутаттары менән осрашты\nРөстәм Хәмитов Рәсәй Дәүләт Думаһындағы Башҡортостан депутаттары менән осрашты. Фекер алышыуҙа Республика башлығы төбәк йәшәйешенә байҡау яһап, беҙҙе лә илдәге иҡтисади ҡатмарлыҡтар урап үтмәүен билдәләне. Әммә, дөйөм күрһәткестәр насар түгел, тип билдәләй Рөстәм Хәмитов. Мәҫәлән,торлаҡ төҙөү...\nӨфөлә бөгөн төндә фажиғәле аварияла ике кеше һәләк булды\nӨфөлә бөгөн төндә фажиғәле авария теркәлде. Иҫерек водитель арҡаһында ике кешенең ғүмере өҙөлгән. Юл транспорт ваҡиғаһы Сельская Богородская урамында була. Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһынан хәбәр итеүҙәренсә, унынсы модель ВАЗ машинаһы ыңғай йүнәлештә хәрәкәт итеүсе ПАЗ автобусына...\nВодителдәрҙе әҙерләү талаптары үтәләме?\nВодителдәрҙе әҙерләү талаптары үтәләме. Уҙған йыл ҡабул ителгән Рәсәй хөкүмәте ҡарарына ярашлы, уҡытыу һәм имтихан тапшырыу ҡағиҙәләренә үҙгәрештәр индерелгәйне. Мәҫәлән, быға тиклем буласаҡ водителдәр үҙҙәре юл ҡағиҙәләрен, автомобилдә йөрөргә өйрәнеп, имтихан тапшыра ала ине. Ә хәҙер уларға тик...\nЙәнә Урмандағы фажиғә тураһында...\nИглин районы Урман ауылындағы фажиғә тураһында хәбәр иткәйнек инде. Билдәһеҙ газ менән ағыуланған Александр Тепловты бөгөн ерләйҙәр. Аталы-уллы Имаевтар Өфөнөң 21-се дауаханаһында ҡала. Табиптар уларҙың хәлен уртаса ауыр, тип баһалай. Урман ауыл фельдшер пункты табибы Лариса Мәмлиева йәш егетте...\nБашҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов МАКС салоны эше менән танышты\nРеспублика башлығы Рөстәм Хәмитов Жуковский ҡалаһында үткән МАКС Халыҡ-ара авиация-космос салоны эше, унда экспозицияларын ҡуйған Башҡортостан предприятиелары стендтары менән танышты. Рөстәм Хәмитов әйтеүенсә, авиация двигатедәре һәм вертолеттар эшләү тармағының әһәмиәте ҙур. Әле...\nӨфөнөң Зәки Вәлиди урамы 4 көнгә ябыла\nӨфөнөң Зәки Вәлиди урамы 4 көнгә ябыла. Был Салауат Юлаев майҙанында үтәсәк “Һөт иле” фестивале менән бәйле. Иртәгәнән Аксаков урамы киҫелешенән алып Ғафури урамына тиклемге өлөшөндә транспорт хәрәкәте туҡтатыла. Был ваҡытҡа йәмәғәт транспорттарының да маршруты үҙгәртелә. Ҡала хакимиәте ваҡытлыса...\nКисә Америка Ҡушма штаттарында тура эфир ваҡытында ике кешене атып үлтергәндәр. ,,Дабл ю, ди би джей ете,, телеканалы журналисы 24 йәшлек Элисон Паркер һәм оператор 27 йәшлек Адам Уард Монета ҡалаһының сауҙа үҙәгенән тура эфирға сыҡҡанда уларға ҡарата ут асҡандар. Енәйәтсе ҡасырға тырышып аварияға...\nӨфөгә Донецк халыҡ республикаһынан ,,Оле Лукое,, театры килде.\nӨфөгә Донецк халыҡ республикаһынан Оле Лукое театры килде. Кисә театр милли йәштәр театрында тәүге тамашаһын ҡуйҙы. Театр актерҙары тамашалар ҡуйыуҙан килгән аҡсаны Донецк ҡалаһының ауыр хәлдә ҡалған балаларына тапшырасаҡ. Оле Лукое театры актерҙары – күптән түгел генә шартлауҙар яңғыраған...


Ураҙа | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Дин > Ураҙа\n« 28 май — пограничниктәр көнө\nУраҙаға ниәт һәм уның боҙолоу сәбәптәре »\nАллаһ Тәғәлә әйтә: «Әй, иман килтергән бәндәләрем, сәләмәт, ғәйрәтле, көслө, ҡеуәтле, аҡыллы хәлегеҙҙә Рамаҙан айына ирешһәгеҙ, ураҙа тотоғоҙ». Ошо айҙа Аллаһ Тәғәлә беҙҙең имандарыбыҙҙын ныҡлығын, күңел ихластарыбыҙҙы һәм Уға булған мөхәббәтебеҙҙе ризыҡ һәм башҡа нәмәләрҙән тыйылыу менән һынай. Ҡайһы бер бәндәләр хәрәмдән тыйыла алмаған ваҡытта, беҙ хәләл булғандан тыйылып, бер Аллаһ Тәғәләнең ризалығына өмөт итеп, ураҙа тотабыҙ, ашау-эсеүҙән ваз кисәбеҙ. Аллаһ Тәғәләнең тоғро бәндәләре икәндәребеҙҙе күрһәтәбеҙ. Элек әбей-бабайҙарыбыҙ йәйҙен иң эҫе, оҙон көндәрендә лә ураҙаларын ҡалдырмағандар. Астан үләбеҙ тип, ҡурҡмағандар, тәртипле, тәүфыҡлы, динле булғандар һәм бына ошо Ислам динен беҙгә килтереп еткергәндәр.\nУраҙа тотоу фарыз (приказ), намаҙҙан ҡала килә үтәлә торған ғәмәл. Намаҙҙы үтәмәһәң, шуның өсөн тамуҡ икәнлеген белгән кеүек, ураҙаны тотмауҙа тамуҡҡа илтә. Намаҙ уҡымаһағыҙҙа, ураҙаны үтәү – Аллаһ Тәғәләнең бер фарызын үтәү була. Тик шуны менән бутамағыҙ, әлеге үткән Рәжәп һәм Шағбан айҙарындағы кеүек айҙын башында өс көн, уртаһында өс көн, аҙағында өс көн ураҙа тотоу менән. Беҙҙен халыҡ ошонда шулай яңылыша. Был Рамаҙан айында бар көндәрҙе тулыһынса ураҙа менән үткәреү, бер көндө лә ҡалдырырға ярамай, бер көн ҡалдырһанда шуның өсөн тағы ла утыҙ көн ураҙа тотоу өҫтәлә. Ул ваҡытта 60 көн тоторға тура киләсәк. (Был хөкөм буйынса икенсе фекер бар). Хәлемдән килмәй ураҙаға — тип һылтанмағыҙ. Нисек инде ашамай-эсмәй йөрөргә көнө буйы — тип ҡайғырыу бушҡа. Әле ураҙа тотоп астан-һыуһауҙан бер кемдә үлмәгән.\nБәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: “Был донъяла ураҙа тотоусы, теге донъяла һынау ваҡыттарында һыуһамаҫ, һыу һорап интекмәҫ”- тигән. Бына әле шундай муллыҡта йәшәп тә, ураҙа тотмаһаҡ, Аллаһ Тәғәлә ҡаршында нисек яуап бирербеҙ?\nБәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйткән: «Әгәр бер кеше алдында Рамаҙан айы үтеп китеп тә, ул кешенең гөнаһлары ярлыҡанмаһа, ул бәндәгә үкенес булһын», — тине.\nБәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм бер хәҙисендә әйтте: «Рамаҙан айында ураҙа тотоусы бәндәләргә күп һөйөнөстәр бар». Береһе: көндөҙ ураҙа тотҡандан һуң — ифтар ваҡытында ризыҡҡа ирешеү һөйөнөсе. «Әлхәмдүлилләһ, ошо көндең ураҙаһын тотып, ифтарға ирештем. И, Раббым, тотҡан ураҙаларымды ҡабул итһәң ине, бәндәселек менән ҡылған гөнаһ-хаталарымды тотҡан ураҙаларым бәрәкәтендә ярлыҡаһаң ине»,— тип, был бик ҙур һөйөнөс. «Бынан да артығыраҡ һөйөнөс,— ти бәйғәмбәребеҙ, — был Ҡиәмәт көнөндә Аллаһ хозурына барған ваҡытта тотҡан ураҙаларығыҙ бәрәкәтендә йәннәттәргә ирешеүегеҙ».\nАллаһы Тәғәлә беҙҙең иманыбыҙҙы аслыҡ менән һынай. Был бик ҙур һынау, сөнки беркем күрмәһә лә, яныңда бер кем булмаһа ла, эргәлә ризыҡ бар. Ләкин Аллаһ Тәғәләнең ризалығын өмөт итеп, ризыҡтан, хәләл икмәктәрҙән, һыу эсеүҙән тыйылабыҙ. Әлхәмдүлилләһ, һынатмайбыҙ, ураҙаларыбыҙҙы тотабыҙ. Ә бит ошо ваҡытта ашау-эсеүҙән түгел, харамданда тыйылмайҙар беҙҙең кешеләр. Белһәләр ине ниндәй көслө ғазаб, ниндәй ҡаты яза көтөүен уларҙы. Аллаһ Тәғәлә Ҡөръән-Кәримендә беҙгә еңеллек теләй, ауырлыҡ теләмәй, һәр бер нәмәнең бысрағы була. Беҙ күңелебеҙҙә булған ҡайһы бер ҡара нәмәләрҙе Аллаһҡа зекер менән, тәсбих, намаҙ менән таҙартабыҙ. Тәндәребеҙҙәге кәрәкмәгән нәмәләрҙе йылдың бер айында ураҙа тотоп таҙартабыҙ. Беҙҙен ашҡаҙан төпһөҙ мискә, күпме тултырһанда тулмаясаҡ, артыҡ ашау-эсеү ана шул бар ауырыуҙарға килтерә. Тән ашаған аҙыҡтын ҡалдыҡтарынан ағыулана, хәлһеҙләнә, һимереүгә һәм башҡа һанап бөткөһеҙ ауырыуҙарға килтерә. Аллаһ Тәғәлә белептә беҙҙең хәлде ураҙа тоторға ҡуша. Ләкин беҙ фарыз, нәфел ураҙаларҙы бөйөр-бауырҙарҙы ғына таҙартыу өсөн түгел, ә Аллаһ ризалығы өсөн тигән ниәт менән тотабыҙ. Үҙебеҙҙең ниәтебеҙ менән ураҙа тотоп Аллаһ Тәғәләнең тоғро ҡолдары икәнебеҙҙе раҫлайбыҙ. Нәфсебеҙҙе еңеп Аллаһ ҡушҡанды үтәйбеҙ. Был бик ҡыуаныс ғәмәл һәм үҙебеҙҙен көслө рухлы булыуыбыҙҙы күрһәтә. Бына шуға ла кемдәр тәмәке, йә араҡы ташлай алмай ыҙалап йөрөһәләр, тәүәкәлләп ураҙа тотһондар. Намаҙ үҙенә бер фарыз, ураҙа үҙенә күрә бер фарыз. Намаҙ уҡый белмәһәң дә Рамаҙан айынын ураҙаһын тоторға кәрәк, Аллаһ Тәғәләнең бер фарызын үтәр кәрәк. Бәндә Рамаҙан айын һау-сәләмәт ҡаршылаған икән, ул тәненең зәкәтен сығарырға тейеш. Ураҙа ул тәнебеҙҙең зәкәте, сәләмәтлегебеҙҙең зәкәте. Ауырыу кешегә генә ураҙа тотоу мәжбүри түгел, һауыҡҡас ҡына тоторға була.\nАллаһ Тәғәләнең вәғәҙәһенең иң ҙурыһы: «Рамаҙан айында ураҙа тотоусының тотҡан ураҙаһы ҡабул булһа, әсәнән яңы тыуған бала шикелле гөнаһыҙ булып ҡалыр»,— тигән Рәсүлебеҙҙең хәҙис-шәрифендә. Был бик ҙур һөйөнөс. Һис-шикһеҙ ысын күңелдән Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн тотҡан ураҙаларыбыҙ ҡабул булыр иншаллаһ. Бер гонаһым юҡ бит — тип әйтеп йөрөүселәр булмаһын, Хоҙай Тәғәлә ғүмер буйы дин менән булышҡан, көнө-төнө намаҙ уҡыған, ураҙа тотҡан кешеләргә лә гонаһ ебәреп тора. Ни эшләп тип әйтһәгеҙ? Ул кеше минем гонаһым юҡ — тип маҡтанды һәм гонаһыға батты. Маҡтаныу шайтандан, мин-минлек үҙенде башҡаларҙан өҫтөн ҡуйыу, бик ҙур хатта.\nБәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм: «Күрһәгеҙ ине баш өҫтөгөҙҙә тау һымаҡ аҫылынып торған гонаһларығыҙҙы».\nУраҙа Аллаһ Тәғәләнең ҡануны (закон-бойороғо). Ул әйтә: «Әй, мөьминдәр йәмәғәте, һеҙҙән алдағы өммәтәргә фарыз булған кеүек һеҙгә лә ураҙа тотоу фарыз ҡылынды. Бәлки, ҡурҡыуҙарығыҙҙы арттырырһығыҙ». Мосолман кеше Аллаһ Тәғәләнән, әлбиттә, ҡурҡа һәм ҡушҡанын үтәй.\nБыл фарыз — Исламдың оло бер хөкөмөлөр. Ураҙа тотоу Мөхәммәд бәйғәмбәр өммәтенә фарыз булған кеүек элек йәшәгән өммәттәргә лә фарыз булған, шул уҡ еврейҙәргә лә һәм христиәндәргә лә. Шулай итеп, ураҙа тотоу бик боронғо замандарҙан бирле килгән ҡәҙиме бер ғибәҙҙәт. Аллаһ Тәғәләнең бәндәләренә ураҙаны йөкләүе бәндәләрҙең үҙҙәренең файҙалары өсөндөр. Аллаһ Тәғәлә бәндәнең ғәмәленә мохтаж түгел, ул был донъянан азат һәм өҫтөн, беҙ Уға мохтаж.\nУраҙаның иң ҙур файҙаһы — нәфсебеҙҙе тулыһынса ҡулға алыу. Кем нәфсеһенә ҡаршы тора ала? Ураҙа ярҙамында нәфсебеҙгә ҡаршы тороу, рух ҡеүәтен нығытыу. Ураҙа тотоусы үҙен яратҡан, ризыҡ биргән һәм тәрбийә иткән Аллаһының әмеренә буйһоноп, нәфсеһен теләгән нәмәләрҙән тыялыр һәм шул рәүешле уның аҡыл, күңел нәфсеһен еңә. Нәфсе, үҙенең еңелгәсен күргәс, аҡылды үҙенә эйәртеүҙән өмөт өҙә, беҙҙең тәүәккәлебеҙ арта, иманыбыҙ нығый.\nУраҙа тотоусылар ашау-эсеүҙән, үҙҙәренең хәләл ефеттәренә яҡын булыуҙан да һаҡланғас, уларҙың харам нәмәләр ашауҙарыннан һәм аҡылды ебәрә торған һәм әҙәмдең хөрмәтен бөтөрә торған харам нәмәләр эсеүҙәренән һәм нәҫелде бөтөрә торған, донъя зарарҙарынан, зинаға төшөүҙәре нәфселәрен бөтөнләйгә киҫә.\nУраҙа тотоусылар үҙҙәренең нәфселәрен шул дәрәҗә тиклем тыялар, ҡояш батҡансы ашау-эсеүҙе үҙҙәре өсөн юҡ тип беләләр. Бер тамсы һыу, бер ҡабым ризыҡ та ауыҙарына ҡапмаҫтар. Хатта уларҙы өгөтләһәндә, ялынып, ҡыҫтап, мәжбүр итеп һораһаң да ысын тәүәкәлле кеше бындай эштәрҙе бер ҡасанда да эшләмәҫ. Бына ошо кешеләр нәфселәрен ысынлап еңгән, үҙ нәфсе теләктәренә хужа булған, Аллаһының әмеренә ысынлап буйһонған кешеләр. Әммә нәфселәренә эйәреп, ураҙа тотмай, Рамаҙан шәрифенең хөрмәтен үтәмәйенсә, ашап-эсеп, нәфселәренә тотҡон булып йөрөүселәр — түбән аҡыллы ҡорһаҡ һәм шәһеүәт ҡолдарылыр. Нәфселәрен еңеп ураҙа тотҡан ҡатындар андай ирҙәрҙән өстөнерәк. Ураҙа тотҡан ҡатындың аҡылы ураҙа тотмаған ирҙең аҡылыннан ҡеуәтлерәк, аңы ла өҫтөн. Сөнки ул, ир була тороп та фани донъялағы хайуанлыҡтан айырыла алмаған һәм үҙенең ҡәҙерен донъялағы ашау-эсеүгә ҡыҫҡартҡан саҡта, ураҙа тотҡан ҡатын аҡылы белән нәфсеһен еңде һәм үҙенең йөҙөн Раббыһына ғибәҙәт ҡылыуға һәм ахирәт һауабына ирешеүгә юнәлдерҙе, донъя ләззәтенә генә алданманы.\nУраҙаның әхирәттәге һауабы һәм Аллаһы ҡаршындағы фазыйләте бик ололор. Бәйғәмбәр салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм әйтте: «Ураҙа тотоу — гонаһларҙан һаҡлай торған ҡалҡандыр».\nБәйғәмбәр салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм Аллаһ Тәғәлә әйткән һүҙҙәрен еткерә: «Ураҙа тотоусы ашын-һыуын һәм шәһеүәтен Минем өсөн ҡалдыралыр. Бының бәрәбәренә булған яуапты Мин Үҙем бирәмен: бер изгелеккә — ун сауаптыр», — тип әйтеүе, ураҙаны ололау йөҙөнәндер. Иллә мәгәр һәр ғәмәлдең һауабын Аллаһ Тәғәлә Үҙе бирәлер.\nБәйғәмбәр салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм әйтте: «Йәннәтә бер ишек бар, ул ишектең исеме “Рәййән”дер. Ҡыйәмәт көнөндә ул ишектән ураҙа тотоусылар йәннәткә инерҙәр, уларҙан башҡа һис берәү ҙә ул ишектән үтмәҫ. “Ураҙа тотоусылар ҡайҙа?!” — тип әйтелгәс, ураҙа тотоусылар ул ишеккә барырҙар. Улар ул ишектән инеп бөткәс ул ишек ябылыр. Уларҙан һуң ул ишектән һис бер кем дә инмәҫ», — тине.\nРамаҙан айы шундай айҙыр, ошо айҙа Ҡөрйән китабы инә башлады. Ул Ҡөрйән китабы Әҙәм балаларына тура юлды, хаҡ менән ялғанды белдереүсе аяттар йыйылмаһынан ғибәрәттер. Әгәр кеше Аллаһ Тәғәләне танымаһа, иман килтермәһә, әлбиттә, иманһыҙ кеше ураҙа тота алмай. Әммә иманлы кешегә ураҙа тотоу – ул ҙур бер бәхет, бер сәғәҙәт, уға Аллаһ Тәғәләнең бер бүләге. Шуға ла ул уны һөйөнөп ҡаршы ала. Аллаһ Тәғәлә беҙгә ауырлык теләмәй, ураҙаны тотоу еңел ғәмәл. Бында ошо айҙа ризыҡтан, яман һүҙҙән, яҡынлыҡ ҡылыуҙан тыйылып тороу кәрәк.\nБәйғәмбәр салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм әйтте: «Әгәр берәү ялған һүҙҙе һәм уның менән ғәмәл ҡылыуҙы ҡуймаһа — ул кешенен ашамай-эсмәй тороуы Аллаһыға һис тә кәрәк түгелдер», — тине. Ялған һөйләүҙе һәм ғәйбәт менән булышыусы кешенең ураҙаһын Аллаһы Тәғәлә ҡабул итмәҫ йәғни. Аллаһ Тәғәлә ихлас күңелдән ҡылынған ғәмәлдәрҙе генә ҡабул ҡылалыр.\nБер хәҙистә Бәйғәмбәр салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм әйтте: «Йәғни, Аллаһы һеҙҙең ҡиәфәтегеҙгә лә, малдарығыҙғала ҡарамаҫ, бәлки, һеҙҙең күңелдәрегеҙгә һәм ғәмәлдәрегеҙгә ҡарар», — тине. Шуға ла ошо донъяла мал-байлыҡ менән алданмайыҡ, күңелебеҙ сәләмәт һәм саф булһын, изге ғәмәлдәребеҙ күп булһын.\nАллаһ Тәғәлә ҡаршында иң хөрмәтлегеҙ — иң тәүәкәлле бәндәләр. Тәүәкәллек — күңелдә була. Күңелдә тәүәкәллек булһа, ҡул аҫтындағы әғъзалар харам эшләргә ынтылмаҫ: күңел уларҙы харамға ебәрмәҫ.\nБер хәҙис-шәрифтә әйтелә: «Хәбәрҙән булығыҙ, хаҡыйҡәттә тәндә бер киҫәк ит барҙыр: әгәр ул киҫәк ит төҙөк булһа, бөтөн тән төҙөк булыр, әгәр ул киҫәк ит боҙоҡ булһа, бөтөн тән дә боҙоҡ булыр. Бәндәләр, хәбәрҙән булығыҙ, ул бер киҫәк ит — йөрәктер», — тине.\nАллаһ Сүбхәнәһү үә Тәғәлә илдәребеҙгә-көндәребеҙгә иминлектәр, тыныслыҡтар бирһен, ауырыуҙарға хәйерле шифалар насыйп әйләһен. Изгелек айында изге эштәрҙе артырайыҡ. Күңелебеҙҙә булған бысраҡ, хөсөтсөлөк, асыуҙар булһа, уларҙы бөтөрәйек, бер-беребеҙҙе ғәфү итәйек. Ауырыуҙарға, зәғифтәргә, йәтимдәргә шәфкәтле һәм мәрхәмәтле булайыҡ. Үҙебеҙҙен тәүәкәллекте, сабырлыҡты, шөкөр ҡылыуҙы артырайыҡ. Ураҙаларығыҙ имен үтһен.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 04.06.2016 в 03:34, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Яуза ла, тормошта ла hынатмай ул » "Урал" гәзите\nТ ыуған кѳнѳ алдынан беҙ юбиляр менән осраштыҡ. Мәһәҙей Бикбай улының ҙур булмаған йорто Шығай ауылының уртаһында урынлашҡан. “Һеҙ килерҙе белгәс, кисәнән бирле үҙенә урын тапмай”, - тип ҡаршыланы ҡыҙы Шәүрә. Ысынлап та, Мәһәҙей Әбсәләмов һәр ваҡиғаны йѳрәгенә яҡын алған, һәр нәмәгә яуаплы ҡараған кеше булыуын туғандары ла, ауылдаштары ла яҡшы белә. Ошо сифаттарға эйә булғанғалыр, ул бѳгѳн ошо олпат йәшкә тиклем еткәндер ҙә. Уның күргәндәрен әллә күпме яҙһаң да, осона сығырлыҡ түгел. Шуға ветеран менән осрашып, уның данлы тормош юлы тураһында хәтирәләр ебен тағы ла бер һүтергә ҡарар иттек.\nМәһәҙей Бикбай улы 1925 йылдың 4 февралендә Шығай ауылында Ѳмѳкамал Ғәлиулла ҡыҙы менән Бикбай Әбсәләм улы Әбсәләмовтар ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. 1931 йылда атаһына “мулла” мѳһѳрѳ тағып, тѳрмәгә алып китәләр. Әсәһе ѳс бала менән тороп ҡала. Ѳйҙәрен конфисковать итәләр: бер яртыһында Әбсәләмовтар үҙҙәре йәшәй, икенсе яртыһын балалар баҡсаһы итәләр. Йәшәргә урын булмағас, Әбсәләмовтар ғаиләһе Ятва тигән утарға (хәҙерге Сосновка) күсеп китә. Мәһәҙей Савинов тигән урыҫтарҙа һарыҡ кѳтә.\nШығай ауылында “мулла балаһы” тип мәктәпкә алмайҙар, шуға Ятвала рус мәктәбенә уҡырға бара. 1934 йылда атаһы ҡайтып килә. Ул аръяҡта ҡул менән таш аҡтарыу эшенә урынлаша. Үҙәнбаш ауылында артель асылғас, Бикбай Әбсәләмов шунда ағас ҡырҡыусы булып эшкә китә. Балалары атаһы эргәһендә ярҙамлашып үҫә. Тѳрмәлә ултырыу үҙенекен итә: 1936 йылда Бикбай Әбсәләм улы үлеп ҡала. Аталары үлгәс, ғаилә Шығайға ҡайта. Ѳйҙәре лә булмай: уны һүтеп, ҡалаға күсергән булалар.\n“Башҡортостан 10 йыллығы” колхозы рәйесе Ғәней Әминев ярҙамында уларға Үҙәнбаштан мунса кеүек ѳйҙѳ күсереп бирәләр. Һарайҙары ҙур булғас, колхоз һарығын килтереп ҡуя, әсәләре шул һарыҡтарҙы ҡарай. Мәһәҙей Әбсәләмов ауыл мәктәбендә IV класҡа тиклем белем ала, ә инде VII класты Сермән мәктәбендә тамамлай. Ул саҡта интернат юҡ, шуға ла ул Сермәндә йәшәгән апайы Зѳләйха Аҙнабаевала (ире Аҙнабаев Искәндәр һуғышта һәләк була) ятып уҡый. Сығарылыш имтихандарын тапшырған саҡта уҡ Мәһәҙей Бикбай улы колхозда ат кѳткән була. Сермәнгә иптәше Мѳжтәбә Ғәле улы Татлыбаев менән атта имтихан бирергә йѳрѳйҙәр.\n- Үҙем уҡыйым, тѳнѳн ат ҡарайым. Имтихандарға ат менән йѳрѳйбѳҙ. Ағиҙелдең ташҡан мәле, аттарҙы йѳҙҙѳртѳп сығабыҙ. Һуғыш башланған ваҡытта колхозда ат ҡараусы булып эшләп йѳрѳй инем. Бер ваҡыт шау-шыу ҡупты: “Аттарҙы апҡайтығыҙ, һуғыш башланған!” - тиҙәр. Беҙ ни һуғыштың нимә икәнен дә белмәйбеҙ. Аттарҙың иң яҡшыһын - айырып ҡараған “РКК” тип йѳрѳтѳлгәндәрен алып киттеләр, - тип хәтерләй ул йылдарҙы Мәһәҙей Бикбай улы.\nҺуғышҡа Краковтан барып инелде, аҙаҡ Котовица һәм башҡа бик күп ауыл-ҡалаларҙы азат итеп, Бѳйѳк Еңеүҙе Польшаның баш ҡалаһы Варшавала ҡаршыланыҡ. Һуғыштан һуң хеҙмәт итеп, 1947 йылдың 1 ғинуарында тыуған ауылыма ҡайтып тѳштѳм. Күҙ ауыртып, күреү һәләтем насарайғас ҡына ҡайтарҙылар. Хеҙмәт иткән саҡта бер иҫкәртеү алманым, - ти Мәһәҙей Бикбай улы. Фронттан ҡайтҡан йәш егетте тәүҙә иҫәпсе итеп ҡуялар, аҙаҡ инде бригадир вазифаһын үтәй. Йәй колхозда эшләһә, ҡыш урман ҡырҡыуға йәлеп итәләр. “Ул саҡта норманы үтәһәң, яҡшы эш хаҡы түләнә ине. Мин 40 норманы үтәнем, шуға ла күп аҡса алып эшләнем,” - тип хәтерләй һуғыштан һуңғы йылдарҙы ветеран. Тәүҙә уны коммунистар партияһына “мулла балаһы” тип алмайҙар, аҙаҡ - 1954 йылда партия сафына ҡабул итәләр. Колхозды үҫтереү ѳсѳн күп кѳс һала Мәһәҙей Әбсәләмов. Бригадир сағында Шығайҙа быҙау, һыйыр һарайы, һѳт ҡабул итеү урыны тѳҙѳтә. Хѳсәйендә быҙау, һыйыр һарайы, Үткәлдә ат аҙбары ла уның тырышлығы менән эшләнә.\n- Бер урында иркенләп эшләп, пландарҙы тормошҡа ашыра ғына башлаһам, икенсе урынға күсерәләр ҙә ҡуялар. Миңә бер урында оҙаҡ эшләргә тура килмәне. Үткәлдә бригадир булған саҡта мәктәп тѳҙѳтѳргә йѳрѳй инем, тағы ла икенсе урынға күсерҙеләр. Йәй булһа, йәштәрҙе йыйып, Николаевкаға бесән әҙерләргә китә инем. Иң күңелле мәлдәр - Ирәмәлдең түбәһендә бесән әҙерләгән ваҡыт. Бала-сағаға ауыр ҡағылмаҫҡа тырыштым, әүрәтеп эйәртеп йѳрѳттѳм, - ти ул, йәш саҡтарын иҫләп. Эшкә шәп, үҙен бер ерҙә лә аямаған Мәһәҙей Бикбай улы БАССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 19 июлендәге Указы менән Маҡтау ҡағыҙҙарына лайыҡ була. Үҙ хеҙмәт юлында күп кенә Маҡтау грамоталарына, Рәхмәт хаттарына лайыҡ булһа ла, хеҙмәт ветеранына Бѳйѳк Ватан һуғышында ҡатнашҡан ѳсѳн миҙалдары һәм ошо БАССР Юғары Советы Президиумының Маҡтау грамотаһы иң ҡәҙерлеһе. 1985 йылда хаҡлы ялға китә, әммә йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашып йәшәй. Ата-бабалары юлын дауам итеп, дингә баҫа. 1995 йылда уның юллауы буйынса элекке китапхананы мәсет итеп үҙгәртәләр, хәҙер иһә иман йорто элекке медпункт бинаһында урынлашҡан. “Дингә баҫыуыма күп нәмә булышлыҡ итте.\n- Эйе, олғайғансы йәшәремде белдем, сѳнки тәмәке тартманым, 30 йәшкә тиклем араҡының нимә икәнен дә белмәй инем. Эсергә эштә ѳйрәттеләр, әммә 60 йәшемдә рюмканы түңкәрҙем дә: “Башҡаса ауыҙыма ла алмаясаҡмын”, - тинем. Мин әйткән һүҙемдә торам. Малайҙарымдың береһе лә тартмай. Армияла саҡта тәмәке бирәләр ине. Егеттәр шәкәргә алмаштырып һорайҙар. Мин уларға бушлай бирә инем. Армияла алама ботинка, шинелдә йѳрѳнѳк. Йәш саҡта күрмәгәнде күрелде инде, бѳгѳн шуның рәхәтен татыйым. Балалар, ейән-ейәнсәрҙәр хѳрмәт итә, бер-бер артлы килеп- китеп тора. Күршеләрем Алмабикә Ғәлиуллина, Әҡсән Ғизетдинов, Хисам Хәйруллиндарға рәхмәтлемен. Фельдшерыбыҙ Филүзә Салауат ҡыҙы Миһранованың ярҙамы ҙур. Беҙҙең эргәнән үтеп барғанда ла хәл белеп, ҡан баҫымымды үлсәп китә. Улар һәр саҡ ярҙам итергә әҙер. Хәҙер ҡартайылды. Тышҡа сығып йѳрѳүе ауыр. Кис кѳнѳ тышҡа сығыуы бигерәк ҡыйын. Йәш саҡта һаулыҡты ҡайғыртмайһың икән, әле аяҡтар ауырта. Утынды үҙем һатып алам. 1956 йылда һалынған йорт иҫкерҙе инде, яғып ѳлгѳртѳп булмай.\nАуылдаштары уны хѳрмәт итә. Шығай ауыл хакимиәтенең ветерандар советы рәйесе Фәтих Һаҙый улы Мѳхәмәтдинов уның хәле менән даими ҡыҙыҡһынып тора, мѳмкин булғанса ярҙам итә. “Әле ауылда Мәһәҙей Бикбай улының юбилейын билдәләү буйынса әҙерлек бара. Беҙ уны хѳрмәт итәбеҙ. Ул йәмәғәт тормошонда элек тә әүҙем булды, әле лә ситтә ҡалмай”, - тине Фәтих Һаҙый улы. Алтынға тиң ғүмер үткән һәр бер ветеран тик хѳрмәткә генә лайыҡ. Улар илебеҙҙе һаҡлау һәм һуғыштан һуң уны аяҡҡа баҫтырыу ѳсѳн бѳтәһен дә эшләне. Хѳрмәтле Мәһәҙей Бикбай улына ла иҫәнлек-һаулыҡ, күңел тыныслығы, бәхетле ҡартлыҡ, оҙон ғүмер теләйбеҙ.


Туған туғанға... дошман?! » Архив газеты "Йәшлек"\nИреккә сыҡҡас та 20 йәшлек егет үҙен донъя тотҡаһы итеп тоя башлай. Әммә уның тормошҡа ҡарашы ике туған ағаһыныҡы менән тап килмәй, һәм йәштәр гел ошо сәбәпле бәхәскә инә. Викторҙан 9 йәшкә өлкән Павел ҡустыһына кәңәштәр бирергә ярата, өгөт-нәсихәт уҡый. Был, әлбиттә, Витяға оҡшамай. Сираттағы шундай аҡыл өйрәтеүҙәр ағай кеше өсөн күңелһеҙ тамамлана.\nИке егет эш аҙнаһы һуңында өҫтәл артында шешә менән «ял итә» башлай. Уларға таныш ҡыҙҙары ла ҡушыла. Эсемлек кәмей төшкәс, «ҡыҙып алған» ағалы-ҡустылы йәнә талашҡа күсә. Бер нисә минуттан егеттәр иҙәндә көрмәкләшә башлай. Павел, кәүҙәгә эре булғанлыҡтан, тиҙ өҫкә сыға. Үҙе бер ни булмағандай тора ла, артабан шешәгә үрелә. Әммә ғәрсел Виктор ярһып аш бүлмәһенә инә һәм ҡулына эләккән тәүге нәмәне – тос ҡына уҡлауҙы алып ағаһына ташлана, артынан килеп бөтә көсөнә башына тондора. Тағы, тағы... Павел иҫһеҙ булып йығылғансы...\nӘле Витяны йәнә төрмә көтә. Ауыр йәрәхәттәр алған ағаһы иһә реанимацияла үлем менән көрәшә.\nБашҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының\n«Әсәйем эсә лә йығыла, шуға кү ...\n«Мине асыуландырһағыҙ... донъяғыҙ көлг& ...\nБаш һәм йөрәк ауырыуҙары хаҡында\n«Мин әйтмәнем, араҡы әйтте...»


Материалы за 16.08.2012 » Башҡортостан гәзите\nПРИГЛАШАЕМ МОЛОДЫХ КРЕАТИВНЫХ ЛЮДЕЙ\nЙәмғиәт // 16-08-2012, 13:10\nВ связи с началом формирования команды интернет-телевидения 102.tv на условиях постоянной занятости приглашаются молодые креативные люди. Электронный адрес для резюме info_cikt@bashkortostan.ru (в теме указать «резюме на 102.tv» и свою фамилию).\nЕр аҫтынан юлдар бар\nЙәмғиәт // 16-08-2012, 04:05\n– Һаумы, күрше. Нисек йөрөп ҡайттың? Баш ҡала гөрләйме?\n– Аллаға шөкөр, бик арыу йөрөлдө. Өфө гөрләй инде ул. Быйыл бигерәк тынғыһыҙ унда: урамдарҙы киңәйтәләр, торбаларҙы алмаштыралар, ағастарҙы ҡырҡһындармы шунда. Тик юл аша сығыр әмәл юҡ, машиналар өҫкә менеп бара.\nБелеүебеҙсә, Өфөлә миллиондан ашыу кеше йәшәй. Транспорт та ифрат күп. Шуға күрә урам аша сығыу бигүк хәүефһеҙ, тип әйтеп булмай. Йәйәүлеләрҙең машина тәгәрмәсе аҫтына эләгеү осрағы ла күбәйгәндән-күбәйә. Шуның өсөн ер аҫты үткәүелдәрен төҙөү ихтыяжы баш ҡалала йылдан-йыл арта. Сөнки ҡалала утыҙ йыл тирәһе бындай объект төҙөлмәгән. Бер-ике йылдан был проблема ла хәл ителер тигән ышаныс бар.\nКүптән түгел "Уралмостострой" йәмғиәте Октябрь проспектындағы "Үҫмерҙәр китапханаһы" һәм "Дан бульвары" туҡталыштарында ер аҫты үткәүелен төҙөүгә тотондо.\nБаш ҡалала ауыл-музей барлыҡҡа киләсәк\nМәҙәниәт һәм әҙәбиәт // 16-08-2012, 04:04\nӨфөнөң йөҙөн билдәләгән ағас йорттар һәм ҡоролмаларҙың киләсәге өсөн хәҙер борсолорға урын юҡ – улар тиҙҙән Өфөлә үҙенсәлекле музейға берләшәсәк. Был иң тәүҙә тарихи өйҙәрҙе һаҡлап ҡалыу өсөн эшләнһә, шулай уҡ республикабыҙға туристарҙы йәлеп итеү йәһәтенән дә отошло алым буласаҡ.\n2015 йылда Өфөлә Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы советы ултырышы һәм БРИКС осрашыуы үтеүе көтөлә. Ошо һәм башҡа донъя кимәлендәге мөһим сараларға баш ҡалабыҙ бөгөндән әҙерләнә башланы. Ағас ҡомартҡылар музейы ла Өфөнөң йөҙөн сағылдырған, урындағы халыҡтың һәм туристарҙың яратҡан ял урынына әйләнер тип өмөтләнә белгестәр.\nБындай асыҡ һауала урынлашҡан музейҙар сит илдәрҙә ныҡ таралған. Беҙҙеке лә уларҙан кәм булмаһын өсөн төҙөүселәр бөтөн көсөн һаласаҡ.\nҠарағайҙар һарғайҙы, Уралға һаҙағай килде\nЙәмғиәт // 16-08-2012, 03:58\nБөгөн 29 сентябрь, шәмбе. Көҙҙөң ғәҙәти бер көнө. Күк йөҙө аяҙ. Иртән ҡырау төшһә лә, йәйгесә йылы. Ағастар көҙгө күлдәген кейҙе: ҡайындар — һарыға, уҫаҡтар ҡыҙғылт төҫкә мансылды. Үләндәр ҡыуара башланы. Үҫеште, ғүмерҙе сағылдырған йәшел төҫ ярты йылға тәбиғәттән китә, тик шыршы-ҡарағайҙар ғына йәшеллеген мәңге һаҡлай. Ә ҡасандыр был ваҡытта Көньяҡ Уралда хатта ылыҫлы ағастар һарғайып, энәһен ҡойғайны.\nБыл хәл 1957 йылдың 29 сентябрендә, йәкшәмбе булды. Халыҡ көндәлек мәшәҡәт менән мәшғүл: картуф ҡаҙа, бесән ташый, ҡатын-ҡыҙ кер йыуа, бала-саға уйынға әүрәгән. Көтмәгәндә 16 сәғәт 22 минутта “Маяҡ” химия комбинатында көслө шартлау яңғыраны, һауаға ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтәге туҙан өйөрмәһе күтәрелде. Күктә һаҙағайҙағы кеүек төҫлө осҡондар сәселде. Шартлау шул тиклем көслө булды, хатта 160 тонналыҡ бетон плитә 25 метр арауыҡҡа осто. Был ни ғәләмәт һуң?\nБейә һөтө тамсылап йыйыла\nИҡтисад // 16-08-2012, 03:56\nБелорет районында ла яйлап ҡына халҡыбыҙҙың боронғо шөғөлө — ҡымыҙ етештереү тергеҙелеп килә. Ныҡлап тотонған һәм эштәрен уңышлы алып барған Әбсәләмов, Әҡсәнов, Мырҙағәлиндәр кеүек фермерҙар барлыҡҡа килде. Ә бына “Урал” хужалығы өсөн ҡымыҙ бешеү яңылыҡ түгел, сөнки колхоз гөрләп эшләп торған саҡта уҡ уны бында әҙерләнеләр.\nБөгөн дә йылҡысылыҡҡа, ҡымыҙ бешеүгә хужалыҡ ҙур иғтибар бирә. Йәйләү Аҙнағол ауылынан алыҫ булмаған Сатра яланында урынлашҡан. Беҙ барғанда бейәләр ҡолондары бикләнгән кәртә эргәһендә ине. Һауҙырырға үҙҙәре килә. Көтөүсе Ғәлип Ҡотлобаев кәртәне асыу менән ике бейә һауҙырыу урынына инеп тә торҙо. Ҡайҙа мал, шунда себен, серәкәй, күгәүен йыйыла. Шуға ла уларҙы ҡыуыу өсөн көтөүсе төтәнәк тоҡандырҙы. Бейә һауыусы Флүзә Мостафина ҙур көрөшкәһен тотоп һауа башланы.\nКом: 0 // Уҡынылар: 1034 тапҡыр // Тотош уҡырға\nЙәмғиәт // 16-08-2012, 03:55\nНиәтемде, элек ҡайҙа эшләүемде ҡыҫҡаса ғына һөйләп бирҙем. Был ваҡытта ул гәзиттең пропаганда бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта мөхәррир урынбаҫары булып эшләй ине.\n“Ирәндек” — Әбйәлилдә\nЙәмғиәт // 16-08-2012, 03:53\nӘбйәлил районында балаларҙың йәйге ялын файҙалы һәм ҡыҙыҡлы итеп үткәреү маҡсатында төплө эш алып барыла. Әммә райондың үҙендә балалар лагеры булмауы төрлө ҡыйынлыҡтар тыуҙыра ине. Күрше Магнитогорск ҡалаһына йә Баймаҡ, Белорет райондары лагерҙарына мөрәжәғәт иткән мәлдәр күп булды. Заманса балалар лагеры төҙөү, йәй көнө балаларҙы үҙ төбәгендә рәхәтләнеп ял иттереү һәм сәләмәтлектәрен нығытыу маҡсатында район етәкселеге тарафынан ғәйәт ҙур эш атҡарылды.\nҠасандыр район балалар лагеры урынлашҡан бина күрше Магнитогорск ҡалаһының “текә” хужалары тарафынан тартып алынып, ун йыл самаһы ташландыҡ хәлдә ҡала. Ҡайтанан ошо ерҙә райондың үҙ лагерын булдырыу тәҡдимен Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов хуплағас, район етәкселеге был юҫыҡта ентекле эш башлай.\nМәҙәниәт һәм әҙәбиәт // 16-08-2012, 03:51\nЗөфәр Толомғужинды күптәр яҙыусы ғына түгел, ә йәмәғәт эшмәкәре, журналист булараҡ та белә. Ул республиканың “Башҡортостан”, “Йәшлек” гәзиттәрендә көнүҙәк мәҡәләләр менән сығыш яһай. Һуңғы ваҡытта уның тарафынан яҙылған “Шәжәрә тәрбиәгә эйә” исемле өс китабы донъя күрҙе.\naЯңыраҡ “Урал” башҡорт халыҡ үҙәге Торатау янында Зөфәр Толомғужиндың 70 йәшлек юбилейын үткәрҙе. Зөфәр ағайҙың дуҫтары, туғандары, йәмәғәтселек әһелдәре яҙыусыны, кеше, шәхес булараҡ, яҡшы хеҙмәттәрен билдәләп, уға һаулыҡ, сәләмәтлек, оҙон ғүмер теләп ҡотланы.\nБына шуға күрә лә ошо юбилей айҡанлы яҙыусының ҡайһы бер әҫәрҙәре буйынса йәмәғәтселеккә уҡыусы фекерен еткерге килә.\n2010 йылда Зәйнәб Биишева исемендәге “Китап” нәшриәте Зөфәр Толомғужиндың “Олатайҙар эҙенән” исемле китабын баҫып сығарғайны.\n“Алдан алтыны” алтынға торошло\nМәҙәниәт һәм әҙәбиәт // 16-08-2012, 03:50\nОҫта яҙылған мауыҡтырғыс китапты уҡығанда, үҙем өсөн яңы автор асыуыма һәр саҡ ҡыуанам. Оло йәштә китаптан алған кинәнесте, хис-тойғоно бер аҙ йәшерә белергә лә кәрәктер, бәлки. Әхлаҡ, рух, күңел байлығы, айырыуса йәштәр араһында, кәмегән, магазин кәштәләре сирҡаныс күренештәр, ҡанһыҙлыҡ, ҡырағайлыҡ менән һуғарылған китаптарҙан һығылып торған осорҙа яҡты, саф әҫәрҙәр шатландырып ҡына ҡалмай, Рәсәйҙең киләсәгенә, рус классикаһының һәм күп милләтле совет әҙәбиәтенең иң яҡшы йолаларын дауам иткән рәссамдар тыуыуына өмөт уята.\nУҡыған китаптарымдың илебеҙҙең баш ҡалаһында түгел, ә Уралда ижад ителеүен айырып билдәләргә теләйем. “Щедрый Буге”, “Боцман”, “Маха”, “Скитники”, “Золото Алдана” тигән мауыҡтырғыс китаптарҙың авторы Камил Фәрухша улы Йыһаншин Өфөлә йәшәй.\nИке ултырғысҡа бер юлы ултырып булмай\nЙәмғиәт // 16-08-2012, 03:02\nКем икмәкле, шул хикмәтле\nАуыл хужалығының бөгөнгө хәл-торошо береһен дә битараф ҡалдырмай. Редакция почтаһы ла был тема буйынса буш торғаны юҡ: хаттар килә, шылтыраталар, мәҡәлә, һүрәтләмә яҙалар, һорауҙар бирәләр. Ауылдарҙың яҙмышы, ер-һыу мәсьәләһе буйынса, ғөмүмән, халыҡтың киләсәге, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инер алдынан булған хәлебеҙ тураһында һөйләшеү өсөн ауыл хужалығы фәндәре докторы, Башҡортостан дәүләт аграр университеты профессоры Ғарифулла ЯПАРОВҠА мөрәжәғәт иттек.\n— Ғарифулла Хәбибулла улы, бөгөн ер мәсьәләһе, ауыл хужалығы торошо күптәрҙе борсой. Ил буйлап йөрөгәндә ташландыҡ баҫыуҙарҙың артыуын, ауылдарҙың яйлап юҡҡа сығыуын, көтөүҙәрҙең бәләкәйләнә барыуын күреп йөрәк әрней. Ирекһеҙҙән, ауыл хужалығы шул тиклем дә көрсөккә терәлгәнме икән ни, тип ҡуяһың...\n— Донъя ер фонды ике төрлө ҡапма-ҡаршылыҡ кисерә. Бер яҡлап, ул кеше тарафынан үҙләштерелеп, хужалыҡ итеү, йәшәү өсөн киңәйтелә; икенсе яҡлап, ер әй


Рәсәйҙә алдағы 5-7 йылда ипотека кредиттары алыусыларҙың артыуы көтөлә\nБыл турала журналистарға «Йәшәү мөхите» форумында Ипотека торлаҡ кредитлауы агентлығының генераль директоры Александр Плутник хәбәр иткән. Агентлыҡ мәғлүмәттәре буйынса, алдағы йылдарҙа илдә торлаҡ төҙөлөшө күләме йылына 100 миллион квадрат метрҙан артасаҡ.\nКамилла Фазлыева, ипотека бюроһы директоры: «Эксперттар фекеренсә, был өлкәлә әлеге тренд һаҡланасаҡ- ипотека алыусылар арта ғына барасаҡ. Ипотека ставкалары өр-яңы һәм икенсел торлаҡҡа ла кәмей. Шуға ла яҡын арала икенсел торлаҡты ла ҙур ташлама менән һатып алырға мөмкин буласаҡ».\nШулай уҡ ипотека торлаҡ кредитлау агентлығы мәғлүмәттәре буйынса, былтыр Рәсәйҙә бирелгән ипотека кредиттары күләме 2015 йылға ҡарағанда 30 процентҡа артҡан.


Ваҡытында дауалау мөһим » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Ауыл хужалығы » Ваҡытында дауалау мөһим\n— Беҙҙең ауылда елендәренә һөйәл сыҡҡан һыйырҙар күп. Минең һыйырҙа ла, башмаҡта ла барлыҡҡа килде. Тимәк, башҡанан күскәндер. Ни генә һөртөп ҡараманыҡ: “Чистотел” ҡалманы, башҡаһы — бер ни килеп сыҡманы. Бәлки, һеҙ берәр кәңәш бирерһегеҙ.\n– Һөйәл (бородавка), ветеринарҙар теле менән әйткәндә, ҡаты папиллома — тирелә барлыҡҡа килгән зыянһыҙ шеш. Тыштан ҡарағанда, ундай шеш төҫлө кәбеҫтәне хәтерләтә.\nҺөйәл тәбиғәте буйынса вирус барлыҡҡа килтереп, теоретик яҡтан бер малдан икенсеһенә күсергә мөмкин. Ҡайһы бер белгестәр фекеренсә, уның барлыҡҡа килеүенә мал организмында микроэлементтарҙың етешмәүе лә сәбәпсе. Шуға ла тәүге кәңәшебеҙ: аҙыҡта был элементтар етерлек булырға тейеш.\nҺөйәл һыйырҙа ғына түгел, башҡа хайуандарҙа ла осрай. Мәҫәлән, кәзәлә күберәк еленендә була. Шулай уҡ башына, муйынына, аяҡтарына сығырға мөмкин. Аттарҙа, ғәҙәттә, өс йәшкә тиклем ирен, ҡолаҡ тирәһенә сыға. Эт, бесәйҙәрҙә лә булыуы мөмкин.\nҠаты папилломалар менән бер рәттән, йомшаҡтары ла барлыҡҡа килеүсән. Уларҙы “полип” тиҙәр. Күберәк лайлалы ҡатламда сығалар.\nҺөйәлде төрлөсә дауалайҙар. Иң яҡшыһы һәм һәр кем эшләй алырлығы — тейешле дарыу һөртөү. Улар ветеринар магазиндарҙа һатыла. Шулай уҡ борондан килгән халыҡ ысулын да ҡулланырға мөмкин. Әйтәйек, һөйәл сыға ғына башлағанда картуф ҡабығы ҡайнатмаһы, йод, дегет, ментол ҡатнашмаһы булған төрлө май ҡулай. Шулай уҡ йыш ҡына кәрәсин алынғандарын да һөртөргә ярай: солидол, бензин, кәрәсин, машина майы. Быларҙы ҡулланғанда тик ике ҡағиҙәне онотмаҫҡа кәрәк: беренсенән, даими буяу (кәмендә тәүлегенә бер-ике тапҡыр), икенсенән, һөйәлдең үҙенә генә һөртөргә кәрәк.\nҺөйәлдең “аяғы” нәҙек икән, уның төбөнән еп менән ҡыҫып бәйләп тә була. Ҡан йөрөмәгәс, үҙе төшә. Еп ярайһы уҡ ҡалыныраҡ, ныҡлы булырға тейеш. Үтә нәҙеге папилломаны шунда уҡ киҫеүе бар. Улай иткәндә бик ныҡ ҡан ағыусан.\nВетеринар саҡыртып, 1 процентлы новокаин да һалдыралар. Һыйыр елене венаһына 60–80 миллилитр өс-биш инъекцияны 4-5 көнгә бер яһайҙар. Нисек кенә булмаһын, иң тәү белгестәр менән кәңәшләшеп эш башҡаралар.


Ауыл тәртиптә - ил ниғмәттә\nРәсәйҙә күләмле статистика кампанияһы көтөлә. Ауыл хужалығын иҫәпкә алыу 1 июлдән август урталарына тиклем дауам итә.\nҺуңғы тапҡыр ауыл хужалығы иҫәбен алыуға ун йыл ваҡыт үтеп бара. Һандар ысынбарлыҡты теүәл сағылдырһын өсөн, статистика сараһы ун йылға бер үтеп торорға тейеш. Ошо ваҡыт эсендә тормош үҙгәреп өлгөрә, был һис шикһеҙ иҡтисадта ла сағыла. Әммә иҫәп алыуҙың маҡсаты табыш, йәғни һалымдарҙы арттырып ҡаҙна тулыландырыу түгел, тигән фекерҙә белгестәр. 2006 йылда үткән иҫәп алыуҙан айырмалы рәүештә, быйыл шәхси хужалыҡтар, баҡса һәм йорт янындағы ер участкалары ла иғтибар үҙәгендә буласаҡ. Иҫәп алыуҙы заман технологиялары ярҙамында башҡарыу күҙаллана.


(Фәниҙә Исхаҡованың трилогияһы хаҡында)\nФәниҙә Исхаҡова әҙәбиәткә туҡһанынсы йылдар уртаһында үҙенең «Кеше-күсермә» исемле фантастик романы менән килеп ингәйне. Әҫәр үҙ заманында уҡ китап уҡыусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы, тәнҡитселәр тарафынан ыңғай баһаланды, идея-эстетик үҙенсәлектәре, художестволы эшләнеше йәһәтенән башҡорт прозаһында яңы күренеш булараҡ билдәләнде.\nМәңгелек моң бишегендә\n(Фәниҙә Исхаҡоваға – 50 йәш)\nӘҙәбиәт – үҙенсәлекле, ғәҙәти үлсәмдәр менән үлсәп булмаған, ҡатмарлы, ҡатлаулы һәм ылыҡтырғыс донъя. Кемдер унда күңел йыуанысы табыр өсөн килһә, икенсеһе тормошто өр-яңы төҫтәрҙә сағылдырып, башҡаларға уның асылын аса, ә өсөнсөһө ижад итмәй булдыра алмай. Шуға ла һүҙ сәнғәте ваҡыт һынауҙарын үтеп, ынйыға тиң аҫылдары ғына милли әҙәбиәтте тулыландыра. Ваҡыт барыһына ла хужа. Бөгөнгө әҙәби процессты күҙаллаһаҡ, шул билдәле: элекке осорға ҡарағанда әҙәби тулҡындың һүлпәнәйеүе, ижади шәхестәрҙең бер аҙ тынып ҡалыуы ла заман күренеше кеүек. Әҙәби һуҡмаҡҡа аяҡ баҫып, тәжрибә туплап, ижади


Башҡортостан Республикаһы буйынса федераль инспектор, БР\nпрокуроры һәм республиканың эске эштәр министрын Иглин районы халҡы хакимиәт бинаһы эргәһендә митинг менән ҡаршы алды. Бында Энгельс Ҡолмөхәмәтов, Александр Коновалов һәм Рафаил Диваев граждандарҙы шәхси һорауҙар буйынса ҡабул итергә килде.\nТиҙҙән халыҡты транспаранттар тотоп сығырға районда билдәле шәхес, Оло - Теләктә йәшәүсе фермер өгөтләүе асыҡланды. Һуңынан ул үҙе лә ҡабул итеү бүлмәһенә инеп, үҙен\nборсоған проблемаһы менән уртаҡлашты. Уның ярһыу сығышынан түбәндәгеләр аңлашылды: урындағы власть уның ерҙәрен тартып алған һәм фермер үҙенең ат көтөүен ( мең баш\nтирәһе) ауылда көтөргә мәжбүр. Аттар, билдәле, халыҡтың бесәненә тейә, ҡоймаларҙы емерә, баҡсаларҙы тапай, ошо арҡала уларҙың хужаһы һәм ауыл халҡы араһында конфликттар\nбарлыҡҡа килә. Хәл фермерҙы ауылдан ҡыуыуға тиклем барып еткән. Әйткәндәй, ялыу менән килеүселәрҙең өстән бер өлөшө тап ошо аттарҙан нужа күреүселәр, йәғни ғәйепһеҙ хайуандар\nбәхәстең төп темаһы булып сыға.\nДөйөм алғанда, иглиндар үҙҙәренең үтә ҡыҙыу халыҡ булыуҙарын күрһәтте. Ҡайһы берҙәре хикәйәләү барышында ҡатыраҡ һүҙҙәр ысҡындырырға ла тартынманы, уларға етәкселәр шелтә эшләргә мәжбүр булды.\nӨс сәғәттән ашыу ваҡыт эсендә федераль инспектор, прокуро р һәм министр егермегә яҡын кешене ҡабул итте. Был һан ғәҙәттәгенән аҙыраҡ, әммә һөҙөмтәләр бар. Килеүселәр иҫәбендә йәшәү шарттарын яҡшыртыуға мохтаждар,"ҡара" эш хаҡы ҡорбандары ярҙам һорап инде. Күп кенә хеҙмәткәрҙәр "конвертҡа һалынған" эш хаҡы алыуына борсолмай, әммә һуңынан үҙе иҫәп тотҡан пенсиянан мәхрүм ҡала, кемдер предприятиеның банкротлығы сәбәпле эш хаҡын ала алмай. Үҙҙәренең хөкөм ителгән йәки ҡулға алынған улдарын ярлыҡауҙы\nһорап килгән әсәләр ҙә булды.\nҠабул итеүгә килгәндәрҙең барыһы ла үҙ проблемаһын шунда\nуҡ хәл итә алды тип әйтеп булмай, әлбиттә. Ҡайһы бер осраҡт а милиция һәм прокуратура түгел, бөтөнләй башҡа ведомство ҡыҫылышы кәрәклеге асыҡланды. Әммә һәр хәлдә килеүселәрҙең б ереһе лә кәңәшһеҙ ҡалманы.\nҠабул итеүселәр Иглин районының ярҙам һорап инеүселәре менән һөйләшкәндә бөгөн үҙ хоҡуҡтарыңды яҡлау буйынса\nәүҙемерәк урын биләргә кәрәклеген һыҙыҡ аҫтына алды - барлыҡ проблемаларҙы ла участка инспекторы башҡара ала торған ваҡыттар үтте. Әммә шул ваҡытта закондан аша атламаҫҡа ла кәрәк.\nИглин халҡы менән осрашыу федераль инспектор, прокурор\nһәм министр тарафынан даими үткәрелгән ҡабул итеүҙәрҙең дауамы булып тора. Бөгөнгө көнгә уларҙың иҫәбендә Иглиндан башҡа Благовещен, Октябрьский, Бәләбәй һәм Салауат ҡалалары бар.


25 февраль – Башҡортостандың Дәүләт флагы көнө // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n25 февраль – Башҡортостандың Дәүләт флагы көнө\n12:05, 25 февраля 2014 Сәйәсәт\n25 февраль – Башҡортостан Республикаһының Дәүләт флагы көнө, ул 2002 йылдан алып билдәләнә.\n1990 йылда республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларацияны ҡабул итеү уның яңы рәсми атрибуттары – Дәүләт флагы, гербы, гимны барлыҡҡа килеү кәрәклеген билдәләне. 22 йыл элек, 1992 йылдың 25 февралендә, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы республиканың исемен үҙгәртеү тураһында закон ҡабул итте һәм быға ярашлы ул Башҡортостан Республикаһы тип үҙгәртелде, республика дәүләтселегенең рәсми символдарының береһе — яңы флаг раҫланды. Һуңыраҡ, 1993 йылдың 12 октябрендә Башҡортостандың Дәүләт гербы һәм Дәүләт гимны ҡабул ителде.\nРеспублика Дәүләт флагын әҙерләүҙең һәм ҡабул итеүҙең үҙ тарихы бар. Уны эшләүселәр башта үткәндәргә — ХIХ быуат башында барлыҡҡа килгән флагка мөрәжәғәт итә. Уның тураһында мәғлүмәттәр аҙ, әммә һаҡланып ҡалған ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса уның нисегерек булыуын күҙ алдына килтерергә була: ике башлы бөркөт һәм бөтә туҡымаға алты мөйөшлө йондоҙҙар һибелгән фонда, Ҡөрьәндән һүҙҙәр яҙылған. Ул ваҡытта Башҡортостан Ырымбур губернияһы составына ингәс, был флаг дәүләт флагы булмаған. Ул моғайын айырым башҡорттар төркөмөнөң символы булғандыр.\nКонкурсҡа флагтың ике варианты ла тәҡдим ителә. Комиссия рәссамдар Урал Мәсәлимов менән Ольга Асабина эшләгән флаг вариантына өҫтөнлөк бирә. Башҡортостан Республикаһының флагы йәшел, аҡ һәм зәңгәр төҫтәрҙәге (аҫтан өҫкә) горизонталь тигеҙ буйлы тура мөйөшлө туҡымала ғибәрәт. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символикаһы тураһында законында флаг төҫтөренең мәғәнәһе асыла: йәшел төҫ — азатлыҡты, йәшәйештең мәңгелеген; аҡ төҫ — республика халыҡтарының тыныслыҡты һөйөүен, асыҡлығын, үҙ-ара хеҙмәттәшлеккә әҙерлеген; зәңгәр төҫ — уларҙың уй-ниәттәренең сафлығын белдерә. Шул уҡ ваҡытта йәшел төҫ Ислам төҫө лә булып һанала. Был шулай, ләкин йәшел төҫ мосолман булмаған илдәрҙең — Ирландия, Мексика, Португалия, Италия, Боливия, Бразилия, Венгрия, Болгария кеүек илдәрҙең дәүләт флагтарында ла бар. Флагтың аҡ буйы уртаһында алтын төҫөндә эмблема — ете таждан торған стилләштерелгән ҡурай сәскәһен үҙ эсенә алған түңәрәк төшөрөлгән. Ҡурай сәскәһе — дуҫлыҡ билдәһе, уның ете тажы, риүәйәт буйынса, Башҡортостан халыҡтарының берләшеүенә башланғыс һалған ете ырыуға ишара.\nУҙған йылдарҙа Дәүләт флагы республиканың дәүләт һәм ижтимағи тормошонда айырылғыһыҙ һәм ҡәҙимге атрибутҡа әйләнде. Ул Башҡортостандан ситтә лә билдәле — илдең төрлө төбәктәрендә республика вәкиллектәре биналары өҫтөндә елберҙәй, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә рәсми делегацияларыбыҙҙың юлдашы булып тора.\nТеги: иҫтәлекле даталар,дәүләт символдары


Һорау-яуап 08.05.2015 // Йәмғиәт\nГәзит уҡыусыларҙан килгән мөрәжәғәттәргә Аллергология һәм педиатрия клиникаһының баш табибы, медицина фәндәре кандидаты Айритта ХАНОВА яуап бирә.\n— Йыл һайын ошо ваҡытта тымау тейгән ише танауымдан һыу ағып, сөскөрөп-бышҡырып яфаланам. Тәүҙәрәк һыуыҡ тейгәндән дарыуҙар эсә торғайным, файҙаһы булмағас, туҡтаттым. Таныштарым, бәлки, аллергиялыр, ти. Был ваҡытта ниндәй аллергия булыуы мөмкин?\n— Поллиноздан яфаланаһығыҙҙыр, моғайын. Бындай аллергик елһенеү сирен үҫемлектәрҙең һәм ағастарҙың һеркәләре ҡуҙғыта. Һеҙгә иң башта тикшеренергә, анализдар бирергә, сәбәбен асыҡларға, һуңынан инде тейешле дауаланыу курсы үтергә кәрәк.\n— Аллергиянан ҡотолоп булмай, тиҙәр. Шул дөрөҫмө?\n— Юҡ, дөрөҫ түгел. Йөҙ йылдан ашыу инде был сирҙе шул уҡ аллергендар менән дауалау алымы (үҙенсәлекле аллерген иммунотерапияһы) ҡулланыла. Ул дарыуҙарға ихтыяжды кәметә. Аллергендар менән дауалауҙың оҙайлылығы кәмендә 3-5 йыл тәшкил итә. Һөҙөмтәлелеге иһә алынған аллерген күләменә бәйле. Ҡайһы саҡта тәүге курстан һуң хәле яҡшырыуын тойған пациенттар дауалауҙы туҡтата. Бындай осраҡта сирҙең 1-2 йылдан ҡабатланыуы ихтимал. Башлағас, ярты юлда ташлап ҡуйырға ярамай, тимәксемен. Ғөмүмән, бөгөн аллергология шул тиклем алға китте: яңы, заманса препараттар, диагностика, дауалау алымдары... Уларҙың файҙаһы ла, йоғонтоһо ла ҙур.\n— “Үҫемлек” аллергияһын булдырмау, ғөмүмән, был сирҙән ҡотолоу йәһәтенән ниндәй кәңәштәр бирер инегеҙ?\n— Тәү сиратта бигерәк тә үҫемлектәр сәскә атҡан, ағастар япраҡ ярған осорҙа урамға мөмкин тиклем сыҡмаҫҡа тырышығыҙ. Ни өсөн тигәндә, һауалағы һеркә концентрацияһы был осраҡта — төп аллерген. Хатта тәҙрәләрҙе лә ныҡлап ябырға, асҡан осраҡта ла еүеш марля ҡулланырға кәңәш итәм. Автомобилдең быялаһын да төшөрмәү хәйерле. Урамда йөрөгәндә танауығыҙҙы, ауыҙығыҙҙы ҡаплағыҙ, махсус маска, күҙлек кейегеҙ, өйгә ҡайтыу менән өҫ кейемен алыштырып, душҡа инеп сығығыҙ, ауыҙығыҙҙы, күҙегеҙҙе, танауығыҙҙы сайҡағыҙ.\nБыл, әлбиттә, иҫкәртеү саралары ғына. Симптоматик терапияға килгәндә, дарыуҙарҙы мотлаҡ белгестәр тәғәйенләргә тейеш. Ни өсөн тигәндә, аллергияға ҡаршы препараттар бик күп, йүнәлештәре лә төрлө, ә һәр кемде шәхсән тикшереү шарт.


Эш көнө бер сәғәткә ҡыҫҡара... » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Яңылыҡтар » Эш көнө бер сәғәткә ҡыҫҡара...\nЭш көнө бер сәғәткә ҡыҫҡара... 29.06.2018 // Яңылыҡтар\nБашҡортостандың эш биреүселәре эш көнөн бер сәғәткә ҡыҫҡартыуҙы һорай. Ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының рәсми сайтында эҫе көндәрҙә эш биреүселәрҙең вәкәләттәре тураһында мәғлүмәт донъя күрҙе. Атап әйткәндә, унда, һауа температураһы 28,5 градустан юғарыраҡ булғанда эш биреүселәр хеҙмәткәрҙәрен бер сәғәткә алданыраҡ ҡайтарырға тейеш, тиелә.\nТемпература норманан тайпылғанда эш сәғәтенең оҙайлылығы санитария ҡағиҙәләре менән билдәләнә. Мәҫәлән, һауа температураһы 29 градус булһа, эш көнө алты сәғәттән, 29,5 градуста – 5,5 сәғәттән, 30 градуста — 5, 30,5 градуста — 4, 31 градуста — 3, 32 градуста — 2, 32,5 градуста бер сәғәттән артмаҫҡа тейеш. Был мәғлүмәттәр хеҙмәт эшмәкәрлеге ауыр йөктө бер урындан икенсе урынға күсереүгә бәйле булмаған офис хеҙмәткәрҙәре өсөн актуаль.\nЭшмәкәрлеге даими хәрәкәт итеүгә, йөк ташыуға ҡоролған хеҙмәткәрҙәр өсөн йәйге температура нормаһы 26-27 градустан артмаҫҡа тейеш. Шул уҡ ваҡытта эҫелә эш ваҡыты бер сәғәт самаһы тәшкил итеүе шарт. Бынан тыш, ялға тәнәфес бүленергә, эсәр һыу, аптечка һәр саҡ янда булырға тейеш. Ҡағиҙәләрҙе үтәмәгән өсөн эш биреүсегә административ штраф һалына. Уның күләме вазифалы кешеләргә һәм шәхси эшҡыуарҙарға 500—1000 һум, ойошмаларға 10 000—20000 һум тәшкил итә. Өҫтәүенә ойошманың эшмәкәрлеген 90 тәүлеккә тиклем туҡтатыуҙары ла ихтимал.\nОшо санитария нормалары үтәлмәгән осраҡта Башҡортостандағы Дәүләт хеҙмәт инспекцияһына мөрәжәғәт итергә мөмкин.\nИҒТИБАР!!! 03.04.2019 // Яңылыҡтар\nХӨРМӘТЛЕ ГӘЗИТ УҠЫУСЫЛАР, ТӨРКӨМДӘШТӘР! ГӘЗИТЕБЕҘҘЕҢ ИНТЕРНЕТ-САЙТЫНЫҢ АДРЕСЫ ҮҘГӘРҘЕ. БЕҘҘЕ ХӘҘЕР...\nТотош уҡырға 448


Ҙур өмөттәр бағлайбыҙ // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nҘур өмөттәр бағлайбыҙ\n11:00, 12 февраля 2010 Сәйәсәт\nБөгөн Ванкуверҙа стартуют ХХI ҡышҡы Олимпия уйындары башлана. Ошо айҡанлы Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов бөтә спорт һөйөүселәргә тәбрикләү сәләме ебәрҙе. Унда шулай тиелә:\n«Хөрмәтле спорт һөйөүселәр!\nБөгөн Ванкуверҙа ХХI ҡышҡы Олимпия уйындары старт ала. Бөтә донъя дүрт йыллыҡтың төп спорт ваҡиғаһын күҙәтәсәк. Беҙ Рәсәй спортсыларының уңышлы сығышына ҙур өмөттәр бағлайбыҙ һәм был ышаныс һуңғы йылдарҙағы уларҙың реаль ҡаҙаныштары менән нығытыла. Илебеҙҙә ватан спортын үҫтереүгә, уның һоҡланғыс традицияларын тулыландырыуға иғтибар һиҙелерлек арта. Шуға күрә бөгөн күмәк спорт хәрәкәте Рәсәйҙең төп өҫтөнлөктәренең береһе булараҡ баһалана. ХХII ҡышҡы Олимпия уйындарын Сочиҙа үткәреүҙә беҙҙең заявканың еңеүе лә ошоноң һөҙөмтәһе ул. Дүрт йылдан беҙгә Рәсәйҙең хаҡлы рәүештә бөйөк спорт державаһы исемен үҙенә кире ҡайтарыуы хаҡында бөтә донъяға иҫбат итергә тура киләсәк.\nҘур еңеүҙәр — көсөргәнешле, ныҡышмалы хеҙмәт һөҙөмтәһе ул. Башҡортостанда был хәҡиҡәтте ныҡлы беләләр. Беҙ спортҡа етди иғтибар бирәбеҙ. Республика ҡала һәм райондарында заманса спорт объекттары һалына, кешеләр һәр ерҙә спорт менән шөғөлләнеү мөмкинлегенә эйә. Дәүләт кимәлендә ҡабул ителгән бөтә ҡарарҙарҙың тормошҡа ашыуына шик юҡ. Шакшала асылған “Юлаевсы” спорт комплексы — быға сағыу дәлил. Хәҙер Өфөнөң төньяҡ өлөшөндә йәшәүсе балалар һәм өлкәндәр хоккей менән шөғөлләнеү мөмкинлегенә эйә.\nБеҙ Рәсәйҙең Олимпия йыйылма командаһында Башҡортостандың лайыҡлы сағылдырылыуы менән ғорурланабыҙ. Республика халҡы ҙур ҡәнәғәтлек менән яҡташтарының сығыштарын күҙәтәсәк.\nСпорт һөйөүселәрҙең барыһы ла “Салауат Юлаев” хоккей клубы тренерҙары Вячеслав Быков менән Игорь Захаркин етәкселегендәге хоккей буйынса Олимпия йыйылма командаһынан сағыу сығыштар көтә. Олимпиадаға ебәрелгән командабыҙҙың тренерҙар штабы һәм уйынсылары төп маҡсатҡа — Ванкуверҙағы Олимпиада алтынына өлгәшеүгә ҙур өлөш индерер, тип ышанам.\nРәсәй спортсыларының барыһына ла Олимпия уйындарында Бөйөк Рәсәй данын арттырып сағыу еңеүҙәр, ә көйәрмәндәргә тамашалы спорт ярыштарынан ҡәнәғәтлек һәм шатлыҡ-ҡыуаныстар теләйем!\nТеги: ҡышҡы олимпиада


Мәләүездәр Өфөгә “Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалаһы” исемен биреү өсөн дә тауыш бирә\n1 Июль 2020, 15:20\nБөгөн Рәсәй Конституцияһына төҙәтмәләр индереү буйынса тауыш биреүҙән тыш Мәләүез ҡалаһында йәшәүселәр тағы бер мөһим сәйәси сарала ҡатнаша. Ҡала урамдарында Өфөгә “Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалаһы” исемен биреү тураһындағы ҡараштарын белдереүҙе һорап, ирекмәндәр сыҡты.\nАғымдағы йылдың 1 мартында Рәсәй Президенты “Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалаһы” маҡтаулы исеме тураһында” федераль законға ҡул ҡуйҙы. Бындай маҡтаулы исем Рәсәй Федерацияһының ҡалаһына бирелергә мөмкин. Төп шарттар - ҡала халҡы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хеҙмәт ҡаһарманлығы күрһәтергә, хәрби һәм граждан продукцияһы менән тотҡарлыҡһыҙ тәъмин итеүгә ҙур өлөш индерергә тейеш.\nМәләүез ҡалаһы һәм районында йәшәүселәр был һорауға ҡараштарын Мәләүез күп профилле һөнәри колледжы һәм Мәләүез индустриаль колледжы ҡаршыһында эшләүсе ирекмәндәр аша еткерә ала.\nӨфөгә маҡтаулы исем биреүҙе хуплаусылар ҡултамғаларын ҡуя, үҙ фекерен 14 йәше тулғандар белдерә ала.


Кроссворды для учащихся 5-9 классов\nИнфоурок › Другое ›Другие методич. материалы›Кроссворды для учащихся 1-4 классов\nДидактик материалдар йыйынтығы\nҒайсина Лилиә Ампер ҡыҙы\nӨфө ҡалаһы ҡала округының Совет районы 95-се урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.\nЗарипова Азалия Ампер ҡыҙы\nӨфө ҡалаһы ҡала округының Киров районы 119-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы.\nЙыйынтыҡта 1-4 синыфтарҙа үтелә торған 22 тематик кроссворд тәҡдим ителә. Темалар 1-4 синыфта үтелеү тәртибендә төп һүҙлек һүҙҙәренән төҙөлгән.\nКроссвордтар темалары: ғаилә, уҡыу әсбаптары, һандар, тән өлөштәре, кейем-һалым, йорт хайуандары, ҡырағай йәнлектәр, йорт ҡоштары, ҡоштар, һауыт-һаба, һөнәрҙәр, бөжәктәр, емеш-еләктәр, йәшелсәләр, аҙыҡ-түлек, ағастар, сәскәләр, дарыу үләндәре, бөртөклө культуралар, көн атамалары, тылсымлы һүҙҙәр.\nКроссворд тултырылғандан һуң төрлө өҫтәлмә эш ҡаралған. Мәҫәлән, “Уҡыу әсбаптары” темаһына арналған кроссвордты тултырғандан һуң “Тағы ниндәй уҡыу әсбаптары бар?” тигән һорауға балалар яҙма яуап бирә. “Һандар” темаһына кроссворд тултырылғас балалар ҡулланылмаған һандарҙы билдәләп сыға, уларҙы һүҙ менән яҙа. Шулай уҡ һандарҙы яҙыуы менән тоташтырға тәҡдим ителә һ.б.\nТематик кроссвордтарҙы яңы тема өйрәнеү ваҡытында инеш әңгәмә үткәреү, нығытыу дәрестәрендә һүҙлек һүҙҙәрен тикшереү, йомғаҡлау дәрестәрендә белем баһалау өсөн йәки өйгә эш итеп ҡулланырға мөмкин.\nТематик кроссвордтар балаларға белем биреүҙе уйын формаһында ойошторорға мөмкинлек бирә, тел өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу арттыра.\nҠайһы һүрәт кроссвордт тултырғанда ҡулланылманы? Кем ул? Яуабыңды яҙ.\n____________________________________________Һеҙҙең ғаиләлә нисә кеше? Кемдәр улар? ____________________________________________\n2 .Кроссвордты тултыр\nТағы ниндәй уҡыу әсбаптары бар?\nКроссворд тултырғанда ҡулланылмаған һандарҙы билдәләп сыҡ, һүҙ менән яҙ. ___________\nҺандарҙы яҙыуы менән тоташтыр:\nНиндәй тән өлөшө атамаларын беләһең? Яуабыңды яҙ.\nНиндәй кейем атамалары кроссвордта ҡулланылманы? Яуабыңды яҙ.\nКроссворд тултырғанда ниндәй һүрәт ҡулланылманы? Яуабыңды яҙ. __________________\nК россвордты тултыр\nҺүрәттәге йәнлектәрҙең ҡайһылары Башҡортостанда йәшәмәй? ____________________\nКроссворд тултырғанда ниндәй һүрәт ҡулланылманы? Яуабыңды яҙ. ________________\nКроссворд тултырғанда ниндәй ҡоштар һүрәте ҡулланылманы? Яуабыңды яҙ. __________________\nНиндәй ҡош атамаларын беләһең? _________\nкүсмә ҡоштар ________________________________\nҡышлаусы ҡоштар ____________________________\nКроссворд тултырғанда ниндәй һауыт-һаба һүрәттәре ҡулланылманы? Яуабыңды яҙ.\nТағы ниндәй һауыт-һаба атамаларын беләһең?\nКроссворд тултырғанда ниндәй һөнәр кешеләре төшөрөлгән һүрәттәр ҡулланылманы? Яуабыңды яҙ.\nНиндәй һөнәрҙәр беләһең? Яуабыңды яҙ.\nКроссворд тултырғанда ниндәй бөжәк һүрәттәре ҡулланылманы? Яуабыңды яҙ.\nНиндәй бөжәктәр беләһең? Яуабыңды яҙ.\nКроссворд тултырғанда ниндәй һүрәт ҡулланылманы? Яуабыңды яҙ.\nҺүҙҙәрҙе тәржемә итеп кроссвордты тултыр\nКроссвордта булған ниндәй сәскәнең һүрәте юҡ? Яуабыңды яҙ. ________________\nНиндәй сәскә һүрәте артыҡ? _______________\n20. Һүҙҙәрҙе тәржемә итеп кроссвордты тултыр\nҺүрәттәрҙә нимә төшөрөлгән? Яуабыңды яҙ\n21. Һүҙҙәрҙе тәржемә итеп кроссвордты тултыр\nАҙнала нисә көн? ___________\nНиндәй көн атамаһы кроссвордта юҡ? ____________\n22. Һүҙҙәрҙе тәржемә итеп кроссвордты тултыр\nАғай, атай, (мин), һеңле, әсәй.\nАпай һүрәте ҡулланылманы.\nҠәләм, ручка, юйғыс, альбом, китап, дәфтәр.\nҺигеҙ, алты, ун, дүрт, бер.\nИке, туғыҙ, биш, өс, ете һандары ҡулланылманы.\nТел, танау, ҡул, баш, теш, ирен.\nПинжәк, бейәләй, бүрек, быйма, салбар, күлдәк, яулыҡ.\nЭшләпә, итәк (юбка) һүрәттәре ҡулланылманы.\nБесәй, бәрәс, эт, һарыҡ, сусҡа, ҡолон, ат, һыйыр.\nКәзә һүрәте ҡулланылманы.\nҠуян, терпе, йылан, сысҡан, маймыл, айыу, тәлмәрйен, төлкө, тейен, дөйә, бүре.\nФил һүрәте ҡулланылманы.\nМаймыл, дөйә, фил Башҡортостанда йәшәмәй.\nӨйрәк, әтәс, ҡаҙ, себеш, күркә, тауыҡ.\nТутыйғош һүрәте ҡулланылманы.\nАҡҡош, торна, тумыртҡа, ҡарға, турғай.\nӨкө, күгәрсен һүрәттәре ҡулланылманы.\nкүсмә ҡоштар – аҡҡош, торна;\nҡышлаусы ҡоштар - тумыртҡа, ҡарға, турғай, өкө, күгәрсен.\nҠалаҡ, самауыр, кәстрүл, сынаяҡ, таба.\nСәнске, сәйнүк һүрәте ҡулланылманы.\nҺатыусы, ашнаҡсы, йырсы, төҙөүсе.\nТимерсе, уҡытыусы, табип һүрәттәре ҡулланылманы.\nКүбәләк, серәкәй, иңкеш, сиңерткә, үрмәкес, ҡырмыҫҡа.\nҠуңыҙ, ҡамҡа һүрәттәре ҡулланылманы.\nАлма, сейә, еләк, әфлисун, миләш, ҡарағат, ҡурай еләге, ҡарбуз.\nКрыжовник һүрәте ҡулланылманы.\nКәбеҫтә, кишер, редис, сөгөлдөр, борос, бәрәңге, ҡыяр.\nҺуған һүрәте ҡулланылманы.\n.“Мин һандарҙы беләм”\nАлтмыш, ике, ун, һигеҙ, туҡһан, ун бер, дүрт, алты, ҡырҡ, йөҙ, туғыҙ, биш, бер, илле, һикһән, егерме.\nБалыҡ, туңдырма, йомортҡа, һөт, бал, икмәк.\nСәй һүрәте ҡулланылманы.\nҠайын, ҡарағай, тал, саған, тирәк, уҫаҡ, шыршы.\nАҡ сәскә, ҡәнәфер, ынйы сәскә, күгәрсен күҙе, миләүшә, ләлә, зәңгәр сәскә, умырзая.\nЗәңгәр сәскә (василек) һүрәте юҡ.\nРауза (роза) һүрәте артыҡ.\nЮл япрағы, әрем, һары мәтрүшкә, мәтрүшкә, сөйәл үлән, аҡ сәскә, үгәй инә үләне, кесерткән, гөлйемеш.\nҠарабойҙай, һоло, арыш, рис, бойҙай.\nҠарабойҙай, дөгө, башаҡ (бойҙай), кукуруз, борсаҡ, көнбағыш.\nДүшәмбе 2. Шаршамбы 3. Шишәмбе 4. Йома 5. Шәмбе 6. Кесаҙна.\nАҙнала ете көн.\nҺаумыһығыҙ! 2. Хуш булығыҙ! 3. Сәләм! 4. Һаумы! 5. Рәхмәт! 6. Һау булығыҙ! 7. Тыныс йоҡо! 8. Зинһар! 9. Ғәфү итегеҙ! 10. Ҙур рәхмәт! 11. Ғәфү үтенәм! 12. Хәйерле иртә!\nНомер материала: ДБ-1147951\n1041 0 30.11\n41 0 05.12


САЛАУАТ РАЙОНЫ ҠАТЫН-ҠЫҘҘАРЫ - МИЛЛӘТ ӘСӘҺЕ!\n6 Март 2020, 17:50\nӨфөнөң «Торатау» конгресс-холында әүҙем йәмәғәт эшмәкәрҙәре араһында уҙғарылған IV «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» республика конкурсы еңеүселәрен бүләкләү тантанаһы үтте. Быйыл Башҡортостандың ҡатын-ҡыҙҙар йәмәғәт хәрәкәтенә 100 йыл тулыуға бәйле конкурс махсус юбилей датаһы менән билдәләнде.Был конкурста Салауат районынан береһенән-береһе уңған, матур, ихлас, сәләмәт һәм әүҙем тормош алып барған ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ Янғантау мәктәбе уҡытыусыһы Алия Ишбулдина һәм Янғантау балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе Алһыу Ғибәҙуллина ҡатнашты.\nӨфөнөң «Торатау» конгресс-холында әүҙем йәмәғәт эшмәкәрҙәре араһында уҙғарылған IV «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» республика конкурсы еңеүселәрен бүләкләү тантанаһы үтте. Быйыл Башҡортостандың ҡатын-ҡыҙҙар йәмәғәт хәрәкәтенә 100 йыл тулыуға бәйле конкурс махсус юбилей датаһы менән билдәләнде.\nБыл конкурста Салауат районынан береһенән-береһе уңған, матур, ихлас, сәләмәт һәм әүҙем тормош алып барған ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ Янғантау мәктәбе уҡытыусыһы Алия Ишбулдина һәм Янғантау балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе Алһыу Ғибәҙуллина ҡатнашты.


Ҡобайырҙар һөйләүсе йәш сәсәндәрҙе әҙерләү методикаһы - прочее, прочее\nҠобайырҙар һөйләүсе йәш сәсәндәрҙе әҙерләү методикаһы\nБыл хеҙмәтте студенттар курс, диплом эше яҙғанда ҡуллана алһа, уҡытыусыларға ул методик ярҙам булараҡ файҙалана ала\n«Ҡобайырҙар һөйләүсе йәш сәсәндәрҙе әҙерләү методикаһы»\nБашҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаевтың ошондай һүҙҙәре бар: “Кеше үҙ халҡының үткәненә, хәҙергеһенә һәм киләсәгенә баш эйергә тейеш. Үткән һәм киләсәк – кешелектең ике ҡанаты ул”. Үҙ халҡының үткәне һәм хәҙергеһе менән ҡыҙыҡһынған, уның традицияларын ихтирам иткән шәхес тәрбиәләүҙә төрлө ижади конкурс, фестиваль, ярыштарҙың роле баһалап бөткөһеҙ «Башҡортостан ынйылары», «Урал батыр» эпосын башҡарыусы йәш сәсәндәр бәйгеһе, «Һаумы, һаумы, Әкиәт!» кеүек конкурстар уҡыусыларҙың башҡорт теленә булған ҡарашын ҡырҡа үҙгәртте. Телде өйрәнеүгә ниндәйҙер яңы ынтылыш тыуҙы, төрлө ярыштарҙа ҡатнашырға теләүселәр араһында башҡа милләт балалары ла барлыҡҡа килде.\nЙыл һайын «Урал батыр»ҙы яттан һөйләүселәр конкурсы ойоштороуҙың матур йолаға әүерелеүен дөйөм халҡыбыҙ ҡаҙанышы тиһәк, хаҡ булыр. Башҡортостандың халыҡ сәсәне, бар булмышын халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел ижадын йыйыуға арнаған фольклорсы Мөхәмәтша Буранғолов кешелеккә оло бүләк ҡалдырҙы, беҙҙең милли ауыҙ-тел ижадын бар донъяға танытты. Бөрйән ерендә башланғысын алған эпоста һүрәтләнгән ваҡиғалар бөтә донъяны һыу баҫҡан дәүер – туфан ҡалҡҡан замандарҙан һуң ер йөҙөндә кешелек цивилизацияһының Уралдан башланыуына ишара итә. Башҡорт халҡының донъя барлыҡҡа килеүен үҙенсә күҙ алдына килтереүе, донъяуи ҡараштарының тәрәнлеге, йыһандағы һәм ерҙәге йәшәү-үлем серҙәрен аңлатыуы эпоста аныҡ сағыла.\nКонкурс Башҡортостаныбыҙҙың төрлө райондарында үткәрелеп килә. Бәйгенең маҡсаты изге – сәсәндәр башҡарыусыларҙың мәктәбен тергеҙеү һәм үҫтереү, халҡыбыҙҙың тарихи һәм мәҙәни мираҫын һаҡлап ҡалыу, конкурста ҡатнашыусыларҙың шағирлыҡ талантын үҫтереү, фекерләү һәм телмәр ҡеүәһен камиллаштырыу. Үҫеп килеүсе быуындың ҡобайырҙарыбыҙға битараф булмауы, йылдан-йыл уны тулыһынса ятлаған балаларҙың һаны артыуы ҡыуандыра. Йәш сәсәндәрҙең төрлө телдә тәржемәләрен һөйләүе лә оло һоҡланыу тойғоһо уята.\n«Урал батыр»ҙы яттан һөйләүселәрҙең сәсәнлек йолаларына яҡынайыуы, сәсән рухын яңыртыуы заманса фәнни һәм мәҙәни күренеш. Тарих тәгәрмәсе кире әйләнмәгән кеүек, боронғо сәсәндәрҙе ҡайтарыу мөмкин түгел, әммә үлемһеҙ һүҙ һәм фекер ҡала, тел һәм рух йәшәй, хис һәм дәрт илһам бирә.\nҠобайыр нигеҙендә халҡыбыҙҙың быуаттар аша әйтер һүҙе, йәшәйеш тураһындағы тәғлимәте, рухи бѳйѳклѳгѳ һәм бейеклеге һалынған. Шуның өсөн дә үҫеп килеүсе быуындың күңеленә милли рух орлоғо һалып тәрбиәләргә тейешбеҙ. Кешенең тел байлығы әҙәби әҫәр уҡып, йәнле аралашыуҙа формалаша.\nҠобайыр - милләттең конститутцияһы, бик борондан туҡылған алтын. Уны ҡыҫҡа ваҡыт эсендә өйрәнеү мөмкин түгел. Уҡыусыларға йыл буйы, йылдар буйы өйрәтеп, ятлатып, уларҙың хәтерендә бикләнергә тейеш. Был эш һәр кемдең ҡулынан да килмәй: “ундайҙарҙы Тәңре тәғәлә үҙе билдәләй”, тип яҙғайны Р.Ә.Солтангәрәева «“Урал батыр” – башҡорт халҡының донъя кимәлендәге рухи ҡомартҡыһы!» тигән мәҡәләһендә. [3;45]\nҠобайырсы булыу- эпосты ятлау, ятлатыу был майҙанда башҡорт теле статусы, милли үҙаң, балаға яҡшы тәрбиә биреү кеүек мәсьәләләр менән бермә – бер бәйле. Әммә “Урал батыр”ҙы һөйләүсенең ҡобайырсы булыуы һәм башҡорт милли аң- булмышын, фәлсәфәһен һамаҡлап һөйләп биреүсе халыҡ профессионалы булып етешеүе – әле хәл ителәһе бик ҙур мәсьәлә! Шуға ла инде күптән асылырға тейешле сәсән мәктәбе һәм уның маҡсаттары көн кеүек асыҡ. Был бик ҙур ҡатмарлы эш, әммә кәрәкле, сөнки ил аҡһаҡалы – сәсәне ҡалдырған мираҫты белеп үҫкән бала ғына милләтенә битараф булмай.\nБындай милли традицион сәнғәт мәктәбе халыҡтың күрке һәм күрһәткесе, булып ҡалһын өсөн өс принцип теүәл үтәлергә тейеш: халыҡ ижадына тоғролоҡ, этник бөтөнлөк, милли ижади уҙаллыҡҡа тоғролоҡ һаҡлау, башҡарыу, өйрәнеүҙә даимилыҡ , киләһе быуынға мотлаҡ тапшырыу. Сәсәнселек мәктәбенең нигеҙендә уҡыусыларҙың фекерләү, ижади һәләтен һәм һөйләү телмәрен үҫтереүгә иғтибар көсәйтелгән булырға тейеш. Әлбиттә, һәр сәсәнлек мәктәбенең программаһы булырға тейеш. Был программа балалар баҡсаһында тәрбиәләнеүселәр, башланғыс, урта һәм юғары төркөм уҡыусылары өсөн тәғәйенләнгәнме икәнлеген күрһәтеү мотлаҡ.\nЙәш сәсәндәрҙе әҙерләү мәктәбенең төп бурыстарын ҡарап үтәйек:\n-Башҡорт халыҡ ижады миҫалында уҡыусыларҙың фекерләү, ижад һәләтен камиллаштырыу;\nБаланың телмәре аша дөйөм кимәлен үҫтереү;\nКоммуникатив мөмкинлектәрен асыу;\nҺәр балала айырым шәхесте күрә белеү һәм үҫтереү,милли үҙаң формалаштырыу;\nТуған тел аша башҡорт мәҙәниәтен, философияһын, психологияһын үҙләштереү;\nХалҡыбыҙҙың рухи байлығы, алтын хазинаһы булған әҫәрҙәрҙе тәрәнәйтеп өйрәнеү;\n2. Көтөләсәк һөҙөмтәләр:\nҺәләтле балаларҙы төрлө яҡлап үҫтереү системаһын формалаштырыу.\nУҡыусыларҙың ижади үҙаллылыҡ һәләттәрен үҫтереү.\nБалалар баҡсаһы, башланғыс синыф, урта һәм өлкән синыфтар араһында күсәгилешлек булдырыу.\nРайон һәм республика күләмендә үткәрелгән конкурстарҙа “Урал батыр” ҡобайырын яттан һөйләү бәйгеһендә, олимпиадаларҙа, ижади эҙләнеү эштәрендә урын алыу.\nИжадҡа маһир булған уҡыусыларҙың китапсыҡтарын баҫмаға сығарыуҙа әҙерлек эштәрен ойоштороу.\nБашҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына һәләтле балаларҙы әҙерләү һәм вуздар менән хеҙмәттәшлек итеү.\nСәсәнлек традициялары нигеҙендә һәр яҡтан үҫешкән һәләтле балалар тәрбиәләү, ижади һәләтен һәм телмәрен үҫтереү өсөн сәсәнлек мәктәбе башҡа түңәрәктәр, предметтар менән тығыҙ бәйләнештә эшләргә тейеш. [3;45]\nБалалар баҡсаһы Башланғыс синыф\n“Йәш хәбәрселәр” Дәрестәр Мәктәп музейы\n“Драма” Башҡорт теле һәм “Йәш эҙәрмәндәр”\nСәсәнлек мәктәбендә ҡобайырсыларҙы әҙерләгәндә, уларҙың тасуири һөйләүҙәренә иғтибарҙы ныҡ бүлергә кәрәк.\nТасуири уҡыуҙа тауыштың яғымлы, яңғырауыҡлы, көслө һәм матур булыуы шулай уҡ ҙур урын тота. Тасуири уҡыу баларҙа туған телгә һөйөү тәрбиәләү, уларҙы әҫәрҙең эмоциональ нәфислеген тойорға, әҫәрҙең йөкмәткеһен ҡабул итергә лә ярҙам итә. Шуға ла әҙәби әҫәр өйрәнгәндә төп иғтибарҙы тасуири уҡырға йүнәлтер кәрәк. Уҡыусыларҙың бай йөкмәткеле ҡобайырҙарҙы бер ниндәй хис – тойғоһоҙ һөйләүен ишетергә мөмкин. Бала геройҙар кисерешенә битараф ҡалмаһын өсөн ни эшләргә? Уҡыусыларҙың тасуири уҡырға өйрәтеү методтары һәм алымдары бик күп төрлө. Ҡобайырҙарҙы тасуири уҡырға өйрәтеү өсөн уҡыусылар уҡығанда ебәргән етешһеҙлектәрҙе билдәләргә кәрәк:\n-әҫәрҙе интонацияһыҙ, бер тонда уҡыу;\n-диалог, тура телмәрҙе дөрөҫ уҡымау;\n-әҫәрҙе йә бик ҡабалан, йә бөтөнләй яй уҡыу;\n- пауза һәм баҫымды дөрөҫ яһамау. [4;12]\nУҡыу, тасуири уҡырға өйрәтеү – ҡатмарлы эш. Был маҡсатты тормошҡа ашырыуҙа уҡыусыларҙы дөрөҫ тын алыу, тауыш менән идара итеү, дикция серҙәрен өйрәтеү ҡарала.\nИң мөһиме – уҡытыусының тасуири уҡыу өлгөһө. Уҡыусылар күбеһенсә уҡытыусыға оҡшатып һөйләшергә тырыша. Шуға ла А. С. Макаренко уҡытыусының үҙ тауышына хужа булыуын талап иткән. “Мин “Бында кил” тигән һөйләмде ун биш төрлө әйтергә өйрәнгәс кенә, үҙемде һөйләү оҫтаһы тип һанай башланым” – ти А.С. Макаренко. Был алым иң таралған методтарҙың береһе һанала. Мөмкин булғанда фонояҙмалар тыңлатырға мөмкин.\nУҡыусыларҙы тасуири уҡырға өйрәткәндә тасуири уҡыу техникаһының өс компонентына иғтибар итмә мөмкин түгел. Улар – һулыш, тауыш, дикция. Дөрөҫ тын алыу, һауаны дөрөҫ сығарыу, тауышты дөрөҫ ҡуя белеү, телмәр мәҙәниәтенең элементы булараҡ дикцияны үҙләштереү, яйға һалыу – былар әҙәби әҫәрҙең бөтә матурлығын тыңлаусыға еткереү өсөн мөһим шарттар булып тора. Тасуири уҡыуҙа логик баҫым менән пауза әһәмиәтле роль уйнай. Баланы уҡығанда, һөйләгәндә дөрөҫ пауза яһарға өйрәтеү бик мөһим. Тейешле интонация менән дөрөҫ уҡырға өйрәтеүҙең киң таралған юлы булып имитация тора. Хор менән уҡығанда бала еңел генә оҡшатып уҡыуға өл0гәшергә мөмкин. Сөнки ул үҙен иркен тота, дөрөҫ тон таба ала.\nДөрөҫ интонация уҡыусының телмәр культураһын үҫтерә, төрлө тойғоларҙы, фекерҙәрҙе тауыш ярҙамында белдерергә мөмкин.\nУҡыусыға һәр образдың уй – кисерештәрен күңеле аша үткәреү мотлаҡ. Тасуири уҡығанда, әҫәрҙең идеяһы образдары ҡылыҡһырлау ҙур йүнәлеш бирә.\nТасуири уҡыу күнекмәләре һөйләү телмәрен дә үҫтерә. Баланың тойғоһо, фекере, аңы активлаша. Уҡыусы әҫәрҙәге геройҙарҙың кисерешен, эшен, улар тураһында үҙ фекерен, ваҡиғаларға ҡарата үҙ ҡарашын, мөнәсәбәтен асыҡ аңлап һөйләп бирә.\nШиғри телмәр музыкаль һәм ритмлы, шуға күрә лә ул һәр ваҡыт баланы үҙенә тарта. Шиғри әҫәрҙе тасуири уҡырға өйрәтеүҙе, сәсмә әҫәрҙән айырмалы, үҙенә хас итеп ойоштороу талап ителә. Уҡытыусы әҫәрҙе тасуири уҡырға өйрәтеү аша баланың аңына шиғырҙың уй – фекерен, поэтик образдарҙы, авторҙың эске донъяһын, хисен, кисерештәрен, поэзияның үҙенсәлекле формаһын, нәфислеген, яғымлы яңғырашын еткерә алһын.\nТасуири уҡыу тәртибен түбәндәгесә ойошторорға мөмкин:\n-уҡыуға әҙерлек әңгәмәһе (һүҙлек эше, әһәмиәтле һөйләмде аңлатыу);\n-уҡытыусының өлгөлө уҡыуы;\n-ҡобайырҙы строфалап уҡыу һәм тикшереү;\n-тотош тасуири уҡыу\n-йомғаҡлап уҡыу (айырым уҡыусыларҙан уҡытыу, хор менән уҡыу)\nБалаға тасуири уҡырға өйрәткәндә иптәштәренең уҡыуын тыңлап анализлау һәм баһалау өсөн һорауҙар тәҡдим итергә мөмкин. Был уның күҙәтеүсәнлеген арттыра. Мәҫәлән,\n- Уҡыусы әҫәрҙең идеяһын күрһәттеме?\n-Образдар дөрөҫ бирелдеме?\n-Уҡыусының әҫәргә ҡарашы һиҙелдеме?\n-Паузалар һәм баҫымдар дөрөҫ бирелдеме?\n-Тауыш меннән идара итә беләме?\n-Орфоэпик хаталар осранымы?\n-Тыңлаусыларға нисек тәъҫир итте?[4;13]\nУҡыусының әҫәрҙә сағылдырылған ваҡиғаларға, геройҙарға булған мөнәсәбәте уҡыуҙың интонацияһын дөрөҫ билдәләүҙә төп шарт булып тора. Ҡобайырҙы тасуири уҡырға әҙерләгәндә әҫәрҙең йөкмәткеһенә, уның характерына тура килерлек тауыш төп тонды билдәләү бик мөһим. Уҡығанда дөрөҫ тон һайлау әҫәрҙең идея йөкмәткеһен, ундағы мәғәнәүи нескәлектәрҙе дөрөҫ алып барып еткерергә ярҙам итә.Әҫәрҙе тәүге эмоциональ ҡабул итеү уны беренсе ҡат тасуири уҡыған ваҡытта барлыҡҡа килә. Икенсе ҡат аңлатмалар биреп уҡыу, айырым цитата, өҙөктәрҙе ҡайтанан уҡыу, анализ яһау тәүге ҡат уҡығанда тыуған тойғоларҙы фекерҙәр менән беркетә, әҫәрҙең йөкмәткеһен, формаһын, улар араһындағы бәйләнеште төшөнөргә мөмкинлек бирә.\nҠобайыр ятлатыр алдынан әңгәмә юлы менән уның нигеҙендә төп конфликт булып яҡшылыҡтың яуызлыҡҡа ҡаршы көрәше ятыуы аңлатылырға тейеш. Был конфликт образдарҙы төркөмләү принциптарын да билдәләгәнлеге күрһәтелә. Мәҫәлән, “Урал батыр” ҡобайырын өйрәнгәндә, Бер яҡта Урал батыр, Ҡарағаш, уларҙың улдары Иҙел, Яйыҡ, һаҡмар, Аҡбуҙат һәм халыҡ образдары торһа, икенсе яҡта яуызлыҡты кәүҙәләндергән образдар тороуы төшөндөрөлә. Урал батыр образында халыҡтың иң яҡшы идеалдары сағылыуы билдәләнә.\nОбразға ҡылыҡһырлама биргәндә, уҡыусыларҙың иғтибары Урал батырҙың ниндәй ғаиләлә тәрбиәләнеүе, атаһының һүҙенә нисек ҡарауы, атаһынан алмас ҡылыс алғанда, уға нисек яуап биреүе, дейеү менән көрәштә үҙен нисек тотоуы һ. б. деталдәргә йүнәлтелә. «Урал батырҙың еңеүе халыҡҡа нимә алып килә? Ул үлер алдынан ни өсөн Тереһыуҙан баш тарта?» кеүек һорауҙар уҡыусыларҙы ҡобайырҙа халыҡтың азатлыҡ өсөн көрәше, тәбиғәттең, тормоштоң, ерҙәге тереклектең үлемһеҙлеге идеяһы дөйөмләштерелеүен аңлауға алып килә.\nУрал батыр образын ҡылыҡһырлай торған төп сифаттарҙың береһе булып халыҡ бәхете өсөн, ерҙә тереклектең мәңгелеге өсөн үҙ бәхете, ғүмерен генә түгел, үҙ балаларының ғүмерен дә ҡорбан итеү тора. Урал батыр кеүек үҙ ғүмерен халыҡ бәхете өсөн ҡорбан иткән геройҙар образын беҙ башҡа халыҡгар фольклорында, әҙәбиәттә һәм грек мифологияһында күп осратабыҙ. Был урында уҡытыусыға грек мифологияһындағы Прометей образын иҫкә төшөрөү урынлы. Урал батыр образы Прометей һәм башҡа халыҡтар фольклорындағы ошондай образдар менән сағыштырыла, улар өсөн уртаҡ сифаттар билдәләнә, төрлө халыҡтар өсөн уртаҡ идеалдар күрһәтелә.\nУҡыусыларҙы тасуири уҡырға өйрәтеүҙең тағы ла бер алымы - ролләп уҡыу. Ҡобайырҙарҙы өйрәнгәндә ролләп уҡыу яҡшы һөҙөмтә бирә. Һәр геройҙың характерына хас итеп, ситуацияға тура килтереп матур итеп ролләп уҡыу белеү – талант.\nСит телдәрҙә ролләп уҡыу алымы күптән билдәле. Бындай алымдар дәрестә коммуникатив атмосфера тыуҙыра. Эшмәкәрлек контексын киңәйтә, диалогик аралашыу мотивын булдырыу өсөн эффиктив сара булараҡ та сығыш яһай. Ролләп уйнауҙағы аралашыу ситуациялары телмәр эшмәкәрлеген реаль коммуникацияға яҡынайта, телде аралашыу сараһы булараҡ ҡулланыу мөмкинлектәрен аса.\nШулай итеп, тасуирлыҡтың төп элементтары – тон, пауза, баҫым, темп, тойғо - һаҡланышын күҙәтеү, был элементтартарҙың береһе генә лә ситтә ҡалмай, тасуирлыҡҡа өйрәткәндә үҙ функцияһын теүәл башҡарырға тейешлеген аңлау мөһим. Йәш сәсәндәр тәрбиәләгәндә уҡытыусыға ҙур иғтибар, тырышлыҡ талап ителә. Сөнки ҡобайырсылар ҡобайырҙы матур, тасуири һөйләүҙән башҡа, әҫәрҙең идея-йөкмәткеһен яҡшы белергә, әҫәрҙе йөрәге аша үткәреп, һәр һүҙгә иғтибарын йүнәлтеп һөйләргә тейеш. Сөнки ҡобайырҙарыбыҙҙа халҡыбыҙҙың ижади ҡөҙрәте тупланған, унда ата-бабаларыбыҙҙың аҡылы, тормошобоҙҙоң асылы сағыла. Үҙ халҡының ҡобайырын белгән, уның асылын аңлаған кеше генә тормошта үҙ юлын табасаҡ, тыуған илен һәм ерен һаҡлаусы булып үҫәсәк.\nЙәш сәсәндәр мәктәбен булдырыу ваҡытлы күренеш булып ҡына ҡалырға тейеш түгел. Ул эш системалы барғанда ғына маҡсатҡа ирешә. Бындай мәктәптә тәрбиәләнеүсе уҡыусыларҙа һөйләшеү, фекерләү, ижад итеүҙе камиллаштырыу, белем-тәрбиә биреүҙә ифрат фәтеүәле алым һәм мөмкинлектәре уның бик ҙур.\nҒөмүмән, балаларҙың аҡылы, хәтере, фекере, ижади ҡомары – гениаль һәм феноменаль милли генофонд йәншишмәһе ул. Уға дөрөҫ йүнәлеш бирә белһәк, беҙ XXI быуатта ифрат кәрәкле һәм тейешле, һәм милләтте ҡотҡарғыс ҡеүәтле эш эшләй алырбыҙ. “Йәш сәсәндәр мәктәбе” үҫһен, камиллашһын өсөн асылған эксперименталь майҙансыҡты булдырыу ғына түгел уны үҫтерергә, мәктәптең курке һәм күрһәткесе итеп күрһәтергә кәрәктер.\nАвтор: Минниахметова Гульфира Раисовна\nНомер свидетельства: 461300


27 Ноябрь 2018, 13:13\nРәсәй спортында юйылмаҫ эҙ ҡалдырған гимнастка, хәҙер шоу-бизнеста танылыу яулаған Башҡортостан ҡыҙы Ләйсән Үтәшеваны бөтә донъяла беләләр. Журналыбыҙ Ләйсән ҙур спортҡа килгән мәлдән бирле уңыштары менән ҡыҙыҡһынып, үҙе һәм уның ҡәҙерле кешеләренең яҙмышы хаҡында уҡыусыларыбыҙға даими һөйләп килә.\nДанлыҡлы спортсының өләсәһе менән олатаһы Зөбәржәт Сәһәрйәр ҡыҙы һәм Солтангәрәй Әҙелгәрәй улы Кираевтар Әлшәй районының Раевка ауылында йәшәй. Күптән түгел Солтангәрәй ағай менән Зөбәржәт апай гөрләтеп гәүһәр туйҙарын уҙғарҙы. Уларҙың яҙмышы – мөхәббәт һәм бәхет кенә түгел, тиңһеҙ сабырлыҡ, алтын аҡыл һәм тәрән выждан, сикһеҙ фиҙакәрлек һәм оло ҡаһарманлыҡ та. Икеһе лә юғары вазифаларҙа эшләгән Солтангәрәй ағай менән Зөбәржәт апай бер ҡасан да донъя малы артынан ҡыумаған, халыҡ өсөн хеҙмәт иткән, ил һоҡланыр ҡыҙ һәм аҫыл ул үҫтергән, матурлығына, батырлығына бөтә донъя таң ҡалырлыҡ Ләйсәнгә илһам ҡанаттары биргән. Ап-аҡ туй күлдәге кейеп, бәхеттән балҡып ултырған Зөбәржәт апайға, егеттәрсә дәртле баҫып бейегән Солтангәрәй ағайға ҡарап, йөрәктең гел йәш ҡалыуына, мәңгелек мөхәббәт барлығына ышанаһың.\nЮбилярҙарҙы ҡотларға туғандары, оҙаҡ йылдар дауамында шатлыҡ-ҡайғыларын уртаҡлашып йәшәгән яҡын кешеләре килгәйне. Ҡунаҡтар араһында ғаилә дуҫтары – Башҡортостандың халыҡ шағирәһе Гөлфиә Юнысова-Иҙелбаева һәм уның тормош юлдашы, филология фәндәре докторы, профессор Мирас Иҙелбаев та бар ине. Ярты быуат “Башҡортостан ҡыҙы”нан айырылмаған Зөбәржәт апай менән Солтангәрәй ағайҙы ҡотлауҙарға беҙ ҙә ҡушылабыҙ һәм ныҡлы һаулыҡ, ҡояш нурына мансылған яҡты көндәр теләйбеҙ!