Йондоҙнамә (26 ноябрь - 2 декабрь) » «Йәшлек» гәзите | Газета "Йэшлек"\nГазета "Йәшлек" » Махсус биттәр » Йондоҙнамә (26 ноябрь - 2 декабрь)\n26.11.2018 Йондоҙнамә (26 ноябрь - 2 декабрь)\nТөп эшегеҙҙә әллә ни ырата алмаҫһығыҙ кеүек. Ваҡ-төйәк эштәр күп ваҡытығыҙҙы алыр. Ниндәйҙер өҫтәмә бурыс йөкмәтеүҙәре мөмкин. Күптән өмөт иткән аҡсаның килмәүе лә ихтимал. Аҙна аҙағында элек боҙолған араларҙы яңынан ялғарһығыҙ.\nМәл тәнегеҙҙе һауыҡтырыу өсөн уңайлы. Элекке сирҙәрегеҙ ваҡытлыса онотолор. Сығымдарығыҙҙы кәметеү тураһында етди уйланырға ваҡыт етте. Икенсе эшкә күсеү тураһында әлегә уйламағыҙ, булғаны менән ҡәнәғәтлек кисерегеҙ.\nАҙна барышында ялҡауланмай, ең һыҙғанып эшләргә тура килер. Дүшәмбелә үк ике етди мәсьәлә ҡалҡып сығыр. Береһен ҡыйынлыҡ менән хәл итерһегеҙ, икенсеһен киләсәккә ҡалдырырға мәжбүр булырһығыҙ. Кем менәндер араларығыҙ өҙөлөр һымаҡ.\nТөп эшегеҙҙә ҡатмарлы ваҡыт кисерерһегеҙ. Яуаплы йөкләмәләр биреүҙәре ихтимал. Шаршамбыла килгән хәбәргә ышанмағыҙ. Ғөмүмән, кеше һүҙенә ҡолаҡ һалмағыҙ, үҙ аҡылығыҙ менән йәшәргә тырышығыҙ.\nБөтә үҙгәреште әлегә кисектереп тороғоҙ. Шишәмбелә һәйбәт яңылыҡ ишетерһегеҙ. Аҙнаның икенсе яртыһы аралашыу өсөн уңайлы түгел. Кәрәкле кешеләрҙе табыу күпкә ауырлашыр.\nӘлегә яңы эштәрҙе башламаҫҡа кәңәш ителә. Был арала киләсәккә ҡорған маҡсаттарығыҙҙың төрлө сәбәп арҡаһында боҙолоуы ихтимал. Шаршамбыла аралашыуҙа ла ҡыйынлыҡтар һиҙелер. Шулай ҙа бик тиҙҙән уларҙың ваҡытлыса ғына икәнен асыҡ күрерһегеҙ.\nАҙна барышында төп иғтибарығыҙҙы матди мәсьәләләргә йүнәлтергә тура килер. Был өлкәләге дөйөм хәл һеҙҙең файҙаға булыр. Өйрәнелгән көн һәм эш тәртибен боҙмағыҙ. Шаршамбынан һуң бер-бер артлы ике ыңғай хәбәр ишетерһегеҙ.\nҮҙ көсөгөҙгә ышанысығыҙ мотлаҡ артыр. Элек тотонорға баҙнат итмәгән ҙур һәм мөһим эштәрҙе башлап ебәрергә лә хәлегеҙҙән килер. Шишәмбелә элек боҙолған ниндәйҙер араны ялғай алырһығыҙ. Йомала арыу ғына уңышҡа өлгәшерһегеҙ.\nМатди хәлегеҙ күҙгә күренеп ыңғай яҡҡа үҙгәрергә тора һымаҡ. Бер аҙ аҡса ла йыя алырһығыҙ. Эштәгеләр менән мөнәсәбәтегеҙ һәйбәтләнер. Кесе йомала ниндәйҙер сетерекле мәсьәләне үҙ файҙағыҙға еңел генә хәл итерһегеҙ.\nВаҡиғалар һәүетемсә барыр. Һеҙҙең өсөн иң өмөтлөләре шишәмбелә һәм йомала көтөлә. Шаршамбыла әллә ни күпкә өмөт бағламағыҙ. Элек тамамланмаған эштәрегеҙ менән булышырға тура килер, бәлки. Ғөмүмән, был аҙнала әллә ни алға китә алмаҫһығыҙ.\nЕңел көндәргә өмөт итмәгеҙ. Ниндәйҙер күптәнге ваҡиғалар һаман да күңелегеҙ төбөндә һаҡлана, буғай. Хәйер, уларҙы оноторға ваҡыт етмәгәндер әле. Кесе йомала һис тә уйламаған хәл килеп сығыуы бөтә маҡсатығыҙҙы боҙор һымаҡ.\nҺуңғы ваҡытта борсоп торған мәсьәләләргә асыҡлыҡ индерерһегеҙ, моғайын. Был арала күңелегеҙ ҙә тынысланыр, кешеләр менән аралашыу ҙа өмөтлө һәм еңел булыр. Килемегеҙ күбәйер, сығымдарығыҙ ҙа ҡәҙимгенән артыр. Үҙегеҙгә һәм өй-йорт эштәренә аҡсағыҙҙы йәлләмәгеҙ.


Актер булғың киләме? "Хәйбулла"ға кил.... » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Актер булғың киләме? "Хәйбулла"ға кил....\n01.05.2019 Актер булғың киләме? "Хәйбулла"ға кил....\nРөстәм Шәйхетдиновтың яңы фильмында төшөү өсөн кастинг иғлан ителә. Ысынбарлыҡҡа таянып яҙылған сценарий буйынса эш 2020 йылдың ҡышында башлана.\nҠыҫкаметлажлы "Хәйбулла" фильмының режиссеры Рөстәм Шәйхетдинов, сценарий авторы Даниил Рази. Унда 1922 йылдағы төпкөл башҡорт ауылындағы ваҡиғалар һүрәтләнә. Тап ошо йылдарҙа илдә "Ҙур аслыҡ" мәле башлана. Башҡортостанда халыҡ бер миллионға кәмей. Сюжет буйынса Хәйбулла исемле ирҙең аты юғала. Ғаиләһен аслыҡтан ҡотҡарыу өсөн ул малын эҙләп юлға сыға һәм бер генә тапҡыр булһа ла тамаҡ ялғау өсөн һуңғы сиккә еткән кешеләргә тап була...\n"Хәйбулла" фильмы проекты ҡыҫҡаметражлы фильмдар конкурсында еңеү яуланы. Конкурс шарттарына ярашлы, "Башҡортостан" киностудияһы режиссерға 100 мең һумлыҡ ярҙам күрһәтәсәк, "Canon" компанияһы төшөрөү өсөн кинокамера һәм кинооптика менән тьәмин итә, ә "Cinemusic Ufa" студияһы музыкаль биҙәлеште үҙ өҫтөнә ала.\nЙәш режиссер Рөстәм Шәйхетдинов 2016 йылда төшөргән "Йәтим" фильмы менән танылыу яуланы. Был эше Силәбе, Бөрө, Тула ҡалаларында үткән фестивалдәрҙә призлы урындр яуланы, 40-сы Халыҡ-ара Мәскәү фестивалендә конкурстан тыш программала күрһәтелде.\n"Хәйбулла" фильмына төшөү өсөн кастингка ябыҡ кәүҙә төҙөлөшлө ир-егеттәр, ҡатын-ҡыҙҙар, 8 йәштәр тирәһендәге ҡыҙ һәм 10-14 йәштәрҙәге ике малай роленә актерҙар саҡырыла. Махсус белем мотлаҡ түгел.\nБелешмә өсөн телефон һандары: 89061070700.


Күсмә вымпел – Күсейҙә\nАуыл биләмәләре араһында иғлан ителгән төҙөкләндереү буйынса конкурсҡа сираттағы йомғаҡ яһалды. Май айындағы экологик өмәләрҙә әүҙем ҡатнашҡаны, ауылдарҙы төҙөкләндереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн район хакимиәте башлығының күсмә вымпелына Күсей ауыл биләмәһе (башлығы С.Р. Йыһаншина) лайыҡ булды.\n105-се һөнәрселек лицейында район фермерҙарының йыйылышы булды. Унда яҙғы баҫыу эштәренә йомғаҡ яһалды, хәл итәһе мәсьәләләр тикшерелде. Һөйләшеүҙә “Баймаҡ” мәғлүмәт-консультация үҙәге директоры Ю.Ю. Әминев, белгес-эксперты Ф.Ғ. Баййегетов, инженеры У.Р. Ғәйнуллин, юрисы Н.А. Филина сығыш яһаны. Кәңәшмә һуңында фермерҙар ассоциацияһының ойоштороу йыйылышын үткәреү һәм унда яңы рәйес һайлау, киләсәккә эш планын билдәләү тураһында килешелде.\nБДИ һөҙөмтәләре билдәләнде\nОшо көндәрҙә тәүге БДИ һөҙөмтәләре билдәле булды. Районда “Информатика һәм ИКТ” фәнен 37 уҡыусы тапшырып, уртаса балл 60,9% тәшкил иткән. Тарихты 48 уҡыусы һайлап (барыһы ла уңышлы тапшырған), уртаса балл 60,5% күрһәткән. Биология фәнен 160 уҡыусы тапшырған. Бында уртаса балл 46,4% тәшкил итә.\nРайоныбыҙҙа “Һаулыҡ” өҫтөнлөклө милли проекты сиктәрендә эшләп йөрөгән граждандарҙы диспансеризациялау дауам итә. Апрель-майҙа Иҫке Сибай, I Этҡол врач участкалары ҡаралған. Баймаҡ врачтары әйтеүенсә, ошо көнгә тиклем 200 кешенең һаулығы тикшерелгән, ә йыл дауамында 600 граждан ҡараласаҡ. Был медицина сараһының төп маҡсаты—йөрәк, туберкулез, шәкәр диабеты, онкологик һ.б. сирҙәрҙе алдан билдәләү һәм иҫкәртеү.\n12 июндә район китапханаһында Рәсәй көнөнә арналған сара үтәсәк. Унда 1-се мәктәп уҡыусылары өсөн ошо мөһим байрамға арналған китапхана дәресе, викторина ойоштороласаҡ. 15 июндә иһә Сыңғыҙ ауылында район китапханасылары үҙ-ара көс һынашып, һөнәре буйынса иң-иңен билдәләйәсәк.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 13:58 Комментариев нет:\nИрәндек батыры – Даян Ғүмәров\n1-2 июндә Сибай ҡалаһында үткән республика спорт фестивалендә I урын яулап, “Ирәндек батыры-2012” исеменә лайыҡ булған Даян Ғүмәров бала саҡтан физик яҡтан сынығып үҫә. Уның атаһы билдәле уҡытыусы, тренер, көрәшсе Илшат Ғүмәров улында спортҡа һөйөү уята. Ҡәҙерле кешеһе был донъяларҙы иртә ташлап китһә лә, малай атаһының аманатына тоғро ҡалып, ысын көрәшсе булып үҫә. Әсәһе Гөлсәсәк Әбдрәхим ҡыҙы улының спорт менән шөғөлләнеүенә һәр яҡлап булышлыҡ итә. Йылдан-йыл ҙурыраҡ уңыштарға өлгәшкән Даян Ғүмәров: “Мин бар еңеүҙәрем менән атайым һәм әсәйемә рәхмәтлемен”, –ти.\nНЫҠЛЫ АҘЫҠ БАЗАҺЫ БУЛДЫРЫЛАСАҠ\nЛенин исемендәге АХК бесән һәм сенаж әҙерләүҙе башланы\nБР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Ғ.Б. Сәлимов етәкләгән Ленин исемендәге АХК райондың агросәнәғәт комплексында лайыҡлы урын биләй. Был хужалыҡ төп тармаҡтарҙы, социаль инфраструктураны үҫтереү буйынса йылдың-йылы юғары күрһәткестәргә өлгәшеп, башҡаларға өлгө булып тора. Яҙғы баҫыу эштәрен дә кооператив игенселәре, районда иң тәүгеләр рәтендә һәм тейешле агротехник талаптар менән ҡулайлы ваҡытта атҡарып сығып, беренсе булып мал аҙығы әҙерләү кампанияһын башланы. Бөгөн төп көс хужалыҡта бесән һәм сенаж әҙерләүгә йүнәлтелгән.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 13:50 Комментариев нет:\n2012 – РӘСӘЙ ТАРИХЫ ЙЫЛЫ\n250 тапҡыр хәрби осош яһаған СОВЕТ ЛЕТЧИГЫ\nИке тапҡыр Советтар Союзы Геройы\nМуса Гәрәевтың тыуыуына – 90 йыл\nЛегендар осоусы Муса Гәрәевтың исеме республикабыҙҙан ситтә лә киң билдәле. Илебеҙҙең ҡаһарман улы 1922 йылдың 9 июнендә Илеш районы Иләкшиҙе ауылында ябай ғаиләлә донъяға килә. Ул Бишҡурай тулы булмаған урта мәктәбен тамамлай һәм уҡыуын Өфө тимер-юл техникумында дауам итә. Шул осорҙа авиация менән ҡыҙыҡһына башлай һәм Өфө аэроклубына йөрөй. Үҙенең осоусы булыу хыялын тормошҡа ашырыу маҡсатында Энгельс ҡалаһындағы хәрби осоусылар мәктәбенә юллана, ләкин уны тамамларға насип булмай. Ул 1942 йылдың көҙөндә Ватанды һаҡларға яу яланына китә. Хәрби осоусы Сталинград фронтына ебәрелеп, 1945 йылға тиклем Көнсығыш Пруссияғаса утлы һуғыш юлы үтә, тыуған илебеҙҙе немец илбаҫарҙарынан азат итеүҙә батырҙарса көрәшә. 250 тапҡыр хәрби осош яһап, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 13:46 Комментариев нет:\nБарлыҡ йәмен йыйып донъяның...\n“Ауылда йәшәүе күңелһеҙ... Аҡса ла юҡ, эш тә.\nКөндө нисек үткәрергә белеп булмай...”\nЙәш ҡатындарҙың ошондай зар һүҙҙәрен ишеткән һайын, матур тәбиғәт ҡосағына һыйынып ултырған Байым ауылында йәшәгән уңған апай-инәйҙәр күҙ алдыма килә. Уларҙың хужабикәләр түңәрәген ойоштороуын, унда баҡсасылыҡ, ҡул эштәре, өй эштәрен алып барыу, бала тәрбиәләү һ.б. серҙәре менән уртаҡлашыуын Таңһылыу Әхмәтхан ҡыҙы Вәлиеванан бер нисә йыл элек үк ишеткәйнем. Көндәр йылынып, тупраҡ “бешеү” менән Байым хужабикәләренең бар иғтибарын емеш-еләк, йәшелсә, гөл-сәскә үҫтереүгә йүнәлтеүен ишетеп, уларға юл алдыҡ.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 13:44 Комментариев нет:\nҒ.СӨЛӘЙМӘНОВТЫҢ ТЫУЫУЫНА – 100 ЙЫЛ\nСәнғәт тип янды\nМәшһүр ҡурайсы, йырсы һәм педагог, Башҡортостандың халыҡ һәм атҡаҙанған артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Ғата Зөлҡәфил улы Сөләймәновтың тыуыуына 14 июндә 100 йыл тула.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 13:41 Комментариев нет:


Инйәр йылғаһында һыу инергә яраймы? | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nИнйәр йылғаһында һыу инергә яраймы?\n06 июля 2016 — 15:36\nҮлгәндәрҙең ҡәберен кем белер. Архангелдәге Оҙондар ауылы халҡы аптырашта ҡалған. Урындағы зыяраттағы ҡәберҙәрҙе Инйәр йылғаһы йыуа. Ата- бабаларҙың мәңгелек йортон һаҡлау өсөн ниндәй ашығыс саралар күрергә кәрәк һуң. Оҙондар ауылы халҡы өсөн хәҙер мәрхүмдәрҙе ерләү мәсьәләһе тағы ҡатмарлаша. Ауылда ике зыярат булһа ла, күп ололар үҙ яҡындарынан уларҙы иҫке ҡәберлеккә күмеүҙе һорай. Улар, йола буйынса нәҫел-нәсәбе янындараҡ булыуҙы хуп күргән. Тик хәҙер тереләр мәрхүмдәрҙең кәүҙәләре өсөн борсола. Ташҡын мәлендә Инйәр йыл һайын кәм тигән дә лә ун метр самаһы ерҙе ашап, ҡәберҙәрҙе емерә. Оҙондар халҡы был аяныслы хәл менән егерме ике йыл самаһы көрәшә. Ярҙам һорап республика башлығына ла бара ауыл кешеләре. Килеп тыуған мәсьәләгә яуап биреү урындағы хакимиәткә йөкмәтелгәнлеге билдәле. Ауыл халҡы Инйәрҙең үҙәнен күсереүҙә ярҙам һорай. Тик әлегә был үтенестәр яуапһыҙ. Шуға күрә лә, ташҡын мәлендә йыуылған ҡәберҙәрҙән килеп сыҡҡан һөйәктәрҙе ҡайтанан икенсе урынға күсереп ерләргә генә ҡала. Тик һуғыш ветераны булғандарҙың кәүҙәләрен алып, икенсе урынға күмергә лә форсат сыҡмаған. Тағы ла бер мәсьәлә-21 йылғы аслыҡ ваҡытында был зыяратҡа тифтан үлеүселәр ҙә ерләнгән булыуы ихтимал. Мәрхүмдәрҙе ауылдың яңы зыяратына ерләү мөмкинлеге менән мөрхәтһенмәй Оҙондар халҡы. Ни тиһәң дә, ата-балаларҙың мәңгелек йортон тәрбиәләп күнеккән улар. Йылға йыуып сығарған һөйәктәрҙе хәҙер ҡайтанан йыйып, бер нисә мәрхүмде уртаҡ ҡәберҙә ерләү мөмкинлеге көнүҙәк булып. Зыярат янынан аҡҡан Инйәр ағымын үҙгәртеү район көсөнән килерлек түгел. Бының өсөн кәм тигәндә лә илле миллион һум кәрәк. Икенсенән иһә урындағы етәкселек ҡанундарҙы боҙа алмай. Сөнки, Инйәр федераль ҡарамаҡтағы һыу бассейны. Оҙондар ауылындағы иҫке зыярат яҙмышы ошо көндәрҙә хәл ителергә тейеш. Июлдең ун икеһендә, мәскәүҙәге айырым кәңәшмәлә тап инйәр үҙәнен күсереү тураһында һөйләшеү булыр , тип көтөлә.\n406 из 5717\nШаһиттар әйтеүенсә, юғары тиҙлектә барыусы еңел автомобиль ҡаршы яҡ юлға сығып Газель аҫтына инеп китә һуңынан кюветҡа оса. Һәләк булыусылар юҡ. Әммә яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, ике ҡыҙыҡай йәрәхәттәр алған. Әле авария сәбәптәрен юл хәрәкәте именлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре тикшерә....\nМәҙәни учреждение альтернатив хеҙмәт буйынса махсус исемлеккә индерелде. Тик, театрҙа ваканциялар бик аҙ буласаҡ, тип күҙаллана. Армияға саҡырыусыларҙың һирәктәре генә альтернатив хеҙмәтте һайлай. Быйыл, мәҫәлән, 4 егеттең ошондай теләге ҡәнәғәтләндерелгән. Армияға дөйөм контингенттың яртыһынан...\nУларға республика башлығы Рөстәм Хәмитов юғары наградалар тапшырҙы. Залда төрлө өлкәләрҙә хеҙмәт иткән һөнәр эйәләре йыйылған. Оҙайлы йылдар тыуған иленә хеҙмәт иткәне, егәрлелеге өсөн уларҙың һәр береһе лайыҡлы баһа алды. Рөстәм Зәки улы фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн һәр кемгә рәхмәт һүҙҙәрен...\nРәсәй коммунистар партияһы депутаттары төркөмө Дәүләт Думаһы ҡарамағына ,,Умартасылыҡ тураһында,, федераль закон проектын тәҡдим итте. Парламенттың түбәнге палатаһы документты быйыл яҙғы сессия тамамланғансы тикшерергә тейеш. Риф Ғимәлетдин улы 20 йылдан ашыу тик умартасылыҡ менән шөғөлләнә....\nУнда хоккей, баскетбол, волейбол, мини-футбол уйнау өсөн бөтә уңайлыҡтар булдырылған. Бынан тыш, тренажерҙарҙа шөғөлләнергә мөмкин. Спорт комплексы бағыусылар иҫәбенә төҙөлгән. Инвестиция күләме 8 миллион һумдан ашыу.Кешеләр күберәк спорт менән шөғөлләнһен өсөн ҡала-ауылдарҙа төрлө майҙансыҡтар...\n“Мин тормошто төшөрәм” республика рәсем бәйгеһенә йомғаҡ яһалды\nУнда мәктәпкәсә тиклемге һәм мәктәп йәшендәге балалар үҙҙәренең һүрәт төшөрөү һәләтен һынаны. Бәйге өсөнсө йыл рәттән Башҡортостандың архитекторҙар берлеге, Арихитекторҙар йорто хеҙмәткәрҙәре тарафынан ойошторола. Йәш рәссамдар һәм уларҙың етәкселәре маҡтау ҡағыҙҙары,...\nБыйыл хужалыҡтар бер мал башына 30 центнер аҙыҡ берәмеге әҙерләргә планлаштыра. Башҡортостан баҫыуҙарында тәүлек әйләнәһенә ҡыҙыу эш бара. Төндә лә эш туҡтатмай. Дүртөйлө механизаторҙары кәзә үләнен йыйып алыуҙы тамамлай. Ҡуҙаҡлы культураны ун йыл рәттән бер үк майҙанда үҫтерә улар. Был...\nАңлатыу эштәренән һуң хөкөм ителеүселәр ҡаршылыҡ акцияһын туҡтатты. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, унда 70-ләп кеше ҡатнашҡан. Хәҙер тәфтишселәргә уларҙың һәр береһе менән һөйләшеп ғәйебен асыҡларға тура киләсәк. Бирелгән язаларҙы үтәү федераль хеҙмәтенең Башҡортостандағы идаралығының матбуғат...\nҠала көнөн билдәләү сиктәрендә үтәсәк был сауҙа байрамында республиканың ҡулланыусылар йәмғиәте предприятиеларының, ауыл хужалығы тауарҙарын етештереүселәрҙең, фермерҙар һәм Шишмә, Благовар, Әлшәй, Асҡын һәм башҡа райондарҙан йүнселдәрҙең ҡатнашыуы көтөлә. Йәрминкә иртәнге сәғәт 10-да асыла....\nБөгөн башҡаланың халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәгендә эш урындары йәрминкәһе ойошторолдо. Сит илдән килгән абруйлы ҡунаҡтарҙы юғары кимәлдә ҡаршы алыу һәм хеҙмәтләндереү саммиттың эшлекле өлөшөн тейешле кимәлдә ойоштороу кеүек үк яуаплы бурыс. Был йәһәттән тәү сиратта алсаҡ администраторҙар, көләс...\nРеспублика башлығы беҙҙең телеканалға эксклюзив интервью бирҙе\nУнда һүҙ, нигеҙҙә, ШОС һәм Брикс самиттарына әҙерлек тураһында барҙы. Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, саммиттар ваҡытында ШОС ойошмаһына ингән илдәрҙең етәкселәре тарихи-документ- Өфө декларацияһына ҡул ҡуясаҡ.\nБыйыл хужалыҡтар бер мал башына 30 центнер аҙыҡ берәмеге әҙерләргә планлаштыра.Башҡортостан баҫыуҙарында тәүлек әйләнәһенә ҡыҙыу эш бара. Яҙғы сәсеү тамамланыу менән хужалыҡтар мал аҙығын әҙерләүгә тотондо. Һауа торошо тотороҡло булған осорҙа етерлек силос һалып өлгөрөргә...\nБының өсөн 93 учреждение һайлап алынған. Шулай уҡ 32 күсмә медицина бригадалары һәм 13 медицина комплекстары ла эшләйәсәк. Республиканың һаулыҡ һаҡлау министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, тәүге этапта диспансерлаштырыу үткән 320 мең кешенең 30 процентында йөрәк-ҡан тамырҙары, эндокрин...\nАмерика Ҡушма Штаттары һәм тағы ла ете ил Рәсәйгә ҡаршы яңы санкциялар индереүе ихтимал. Был турала Американың финанстар министры Джейкоб Лью белдергән. Барак Обама һүҙҙәренә ҡарағанда, Рәсәй ҡораллы көстәре Украинаның мөстәҡиллегенә янай. Мәскәү был ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға һәм Украина биләмәһендә...\nБаш ҡала хакимиәте дәүләт һатып алыуҙары сайтына юлды ремонтлауға заказ урынлаштырған. Эштәрҙе башҡарып сығыу өсөн 334 миллион һум аҡса бүленә. Юлды һалыусы ойошма аукцион һөҙөмтәләре буйынса 16 июндә асыҡланасаҡ. Проектҡа ярашлы, подрядсы ойошма юл япмаһын яңыртырға, автобус туҡталыштарын ҡуйырға...\nШәрем әл Шәйехтәге ҡунаҡханаларҙың береһе балконынан ҡолап төшкән ир кеше тураһында хәбәр иткәйнек инде. Бәләгә тарыған юлсыны күсереү өсөн Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының айырым самолеты талап ителә. Марина Харина хәҙер икенсе аҙна дарыуҙар ярҙамында ғына йәшәй. Уның тормош иптәше, 27 йәшлек...\nУт Ағиҙел йылғаһынан алынған һыу ярҙамында һүндерелә. Был ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан буйынса баш идаралығы үткәргән күнекмә сценарийы. Конгресс холл бинаһы янына тиҙ арала янғын һүндереү машиналары ла килеп етте. Күнекмәләрҙең шарты буйынса бинаның аҫҡы ҡатында янғын сыҡҡан....\nБер тәүлектә республика биләмәләрендә туғыҙ урында ут сыҡҡан. Фажиғәләргә балалар ҙа сәбәпсе. Краснокама районындағы Яңы Ҡайынлыҡ ауылында, мәҫәлән, дүрт малай һарайҙа шырпы менән уйнаған саҡта, осҡон бесәнгә төшә. Һөҙөмтәлә, ҡураға зыян килә. Ишембай районы Иҫәкәй ауылында мәҙәниәт йортона...\nКиләһе аҙнала Санкт-Петербург ҡалаһында халыҡ-ара иҡтисади форум үҙ эшен башлай\nУнда быйыл Республика башлығы етәкселегендә Башҡортостандандан да ҙур делегация барасаҡ. Форумда ҡатнашыу донъяның эшлекле даирәләре менән туранан-тура бәйләнештәр булдырыу мөмкинлеге бирә. Унда Башҡортостандың экспозицияһы ла ҡуйыласаҡ. Ҡунаҡтар республиканың инвестиция ҡеүәте, ошо өлкәләге...


Балалар баҡсалары етешмәү проблемаһы хәл ителәсәк // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБалалар баҡсалары етешмәү проблемаһы хәл ителәсәк\n16:13, 7 октября 2010 Сәйәсәт\nРеспубликала балалар баҡсалары етешмәү проблемаһы хәл ителәсәк. Республика башлығы был турала Ишембайҙа 11-се «Гнездышко» балалар баҡсаһы төҙөлөшөн ҡарағанда хәбәр итте. Совет заманында бында балалар баҡсаһы булған, һуңынан уны эшҡыуарҙарға биргәндәр, һәм бына күптән түгел уны аяҡҡа баҫтырыу тураһында ҡарар ҡабул ителгән.\nБалалар баҡсаһы октябрҙең икенсе яртыһында асыласаҡ. «Гнездышко» 55 урынға иҫәпләнгән. Балалар бында өс төркөмгә йөрөйәсәк – ясли (15 кеше) һәм ике өлкән йәштәге балалар төркөмө (20-шәр кеше).\nБашҡортостан Президенты, ҡалала балалар баҡсаһына урын алыуға 1200 кеше сиратта торғанда был сиктән тыш аҙ, тип билдәләне. Рөстәм Хәмитов республика масштабында ҙур иғтибар бүленгән был проблеманы хәл итеүҙә ярҙам күрһәтергә вәғәҙә итте.\nБалалар баҡсаһын капиталь ремонтлау муниципаль бюджет средстволары иҫәбенә алып барылған, был маҡсатҡа һигеҙ миллион һум самаһы аҡса бүленгән.\n– Республиканың башҡа ҡалалары һәм райондары өсөн яҡшы өлгө, — тип билдәләне төбәк башлығы.


Европа берлеге - Howling Pixel\nЕвропа берлеге (рус. Европейский союз, Евросоюз) — Европа берлеге тураһында килешеү (Маастрихт килешеүе) төҙөгән, 28 Европа дәүләтен берләштергән иҡтисади һәм сәйәси берләшмә. ЕС — халыҡ-ара ойошма һәм дәүләт үҙенсәлектәрен берләштергән халыҡ-ара берәмек, тик формаль рәүештә уларҙың береһе лә түгел. Берлек халыҡ-ара хоҡуҡҡа эйә, халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә вәкәләтлеге бар һәм унда ҙур роль уйнай.\nСәйәси берләшмә булдырыу өсөн Берлек ағзалары үҙҙәренең милли мөстәҡиллегенән баш тартыуы Евросоюздың башҡа халыҡ-ара берәмектәрҙән айырмаһы булып тора.\nЕвропа берләшмәһенең 1957—2007 йылдарҙа киңәйеүе\nБельгия, Германия, Италия, Люксембург, Нидерланд, Франция 6\n1 ғинуар 1973\nБөйөк Британия, Дания, Ирландия 9\n1 ғинуар 1981\n1 ғинуар 1986\nВенгрия, Кипр Республикаһы, Латвия, Литва, Мальта, Польша, Словакия, Словения, Чехия, Эстония 25\n↑ 1,0 1,1 European Commission The EU motto — 1995.\n↑ European Commission European Commission — 1995.\nМилли байрамдар Грузия — Тамароба.\nЛиберия — Интеграция көнө.\nМалави — Камузу көнө.\nФилиппин — Конституция көнө. Һөнәри байрамдар\nАбха́зия (абх. Аԥсны, груз. აფხაზეთი ) — өлөшләтә танылған дәүләт, Оло Кавказ һыртының төньяҡ-көнбайыш итәгендә урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта Ҡара диңгеҙ йәйрәп ята. Абха́зия Республикаһы хөкүмәте тарафынан Рәсәй ғәскәрҙәре ярҙамы менән күҙәтелә. (абх. Аԥсны Аҳәынҭқарра), легитимлылығы БМО-ның дүрт ағза иле (Рәсәй, Венесуэла, Никарагуа, Науру) тарафынан танылған. Күпселек илдәр уны Грузияның бер өлөшө тип таный. Грузияның административ-территориаль бүленешендәгесә ул Абхазия Автономиялы Республикаһы булып иҫәпләнә. (абх. Аԥснытәи Автономтә Республика, груз. აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა). Грузия, АҠШ, Европа берлеге , ПАСЕ, ОБСЕ һәм G7 тарафынан Рәсәй баҫып алған Грузия биләмәһе тип йөрөтөлә .\nНидерла́нд Короллеге (Нидерла́нд, шулай уҡ Голландия; нидерл. Koninkrijk der Nederlanden) — Көнбайыш Европала урынлашҡан дәүләт. Башлығы — король (королева).\nЧехия (чех Česko ) / Че́х Республикаһы (чех Česká republika ) — Үҙәк Европала урынлашҡан дәүләт. Төньяҡтан Польша, төньяҡ-көнбайыш һәм көнбайыштан Германия, көньяҡтан Австрия, көнсығыштан Словакия менән сикләшә. Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо — 1 880 км. Баш ҡалаһы — Прага . Хәҙерге Чехия составына тарихи төбәктәр: Богемия (чех Čechy), Моравия (чех Morava) һәм Чех Силезияһы (чех české Slezsko) инә. Ил атамаһы ошо исемдәге халыҡ — чех этнонимынан алынған.\n1999 йылдан НАТО ағзаһы, 2004 йылдан Европа берләшмәһенә инә.


Көн тәртибе билдәләнде\nДепутаттар корпусы еңдәрен һыҙғанып республика парламентының яҙғы сессияһын асырға әҙерләнә. 18 ғинуарҙа Дәүләт Йыйылышы Президиумы 26 ғинуарҙа үтәсәк пленар ултырыштың көн тәртибен билдәләне.\nБашҡорт парламентаризмы тарихында беренсе тапҡыр Башҡортостандың барлыҡ ҡануниәте тикшереүгә дусар ителәсәк. Был турала аналитик доклад менән парламент спикеры Константин Толкачев сығыш яһаясаҡ.\n- Башҡортостан закондар сығарыу органының тиҫтә ярым йыл эшмәкәрлеге ваҡытында ҡеүәтле хоҡуҡи массивы барлыҡҡа килде, әлбиттә, әммә әлегә тиклем был закондарға бер кемдең\nдә комплекслы баһа биргәне юҡ, - тине Константин Борисович.\n- Был беҙҙең ҡануниәткә яҡшы анализ, шул иҫәптән Рәсәй күҙлегенән дә. Ул башҡарма власть органдарына беҙҙең закондарҙы тағы ла тулыраҡ тормошҡа ашырыу һәм уның барлыҡ х оҡуҡи потенциалын файҙаланыу буйынса эшмәкәрлеккә\nәҙерлек ролен үтәйәсәк.\nЙола буйынса беренсе пленар ултырышта республиканың Контроль - иҫәп палатаһы отчеты һәм кеше хоҡуҡтары буйынса Башҡортостан Республикаһы Вәкиленең доклады яңғыраясаҡ. Депутаттар уларҙың 2005 йылдағы эшмәкәрлек йомғаҡтары менән килешергә йәки тәнҡит белдерергә тейеш.\nПарламентарийҙар өсөнсө уҡыуҙа өс закон проекты ҡабул итергә тәҡдим итә һәм бер юлы төп һәм аҙаҡҡы уҡыуға башланған муниципаль реформаны дауам итеүсе ике законды ҡарауға сығара. Улар икеһе лә республикала муниципаль хеҙмәт\nүтәлеше тәртибенә ҡағыла.\nБеренсе уҡыуға артыҡ күп закон проекттары сығарылмай. Депутаттар төбәк компетенцияһында булған хоҡуҡи акттарҙы ҡабул итергә ашыҡмай. Улар "Башҡортостан Республикаһында ҡулланыусылар кәрзине тураһында" закон проектын, шулай уҡ "Административ йорттарҙың һәм хеҙмәт биналарының хоҡуҡи статусы тураһында", " Аҙыҡ - түлек именлеге тураһында", "Орлоҡсолоҡ тураһында", "Пестицидтар һәм агрохимикаттар\nменән эш итеүҙең хәүефһеҙлеге тураһында" закондарға\nтөҙәтмәләр индереүҙе тикшерәсәк. Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге тураһында республика кодексына үҙгәрештәр индереү ҡарала.\nДепутаттар корпусына Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһына бер нисә федераль закон проекты индереү буйынса закондар сығарыу инициативаһы менән сығыш яһарға, шулай уҡ күп кенә башҡа ҡарарҙар ҡабул\nитергә тәҡдим ителә.


Ҡәҙерле уҡытыусылар, мәктәп директорҙары, хөрмәтле атай-әсәйҙәр, олатай-өләсәйҙәр! » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Ҡәҙерле уҡытыусылар, мәктәп директорҙары, хөрмәтле атай-әсәйҙәр, олатай-өләсәйҙәр!\n20.05.2019 Ҡәҙерле уҡытыусылар, мәктәп директорҙары, хөрмәтле атай-әсәйҙәр, олатай-өләсәйҙәр!\nҺөйөнсө! 16 майҙан 26-һына тиклем 2019 йылдың икенсе яртыһына гәзит-журналдарға яҙылыу ун көнлөгө иғлан ителде. Был акция барышында «Йәншишмә» балалар һәм үҫмерҙәр баҫмаһына ла арзаныраҡ хаҡҡа яҙылып була. Әйҙәгеҙ, мөмкинлектән файҙаланып ҡалайыҡ.\nИзге Рамаҙан айында балаларға рухи аҙыҡ – гәзиткә подписка бүләк итһәгеҙ, үҙегеҙгә мең сауап алырһығыҙ. Туғандарығыҙға, тыуған ауылығыҙ мәктәбенә, китапханаларға яҙҙырған милли баҫмабыҙҙы тиҫтәләгән, йөҙәрләгән кеше уҡып ҡыуаныр һәм үҙегеҙгә рәхмәттәр яуҙырыр.\n«Йәншишмә»гә ярты йылға яҙылыу хаҡы – 434 һум 28 тин.\nПодписка аҙағында «Йәншишмә»гә яҙылыусылар араһында отош уйыны ла үткәреләсәк. Бына ошондай бүләктәр көтә һеҙҙе. Кемгә бәхет йылмайыр икән? Тиҙ арала гәзиткә яҙылыу квитанцияғыҙҙың күсермәһен «Йәншишмә» гәзите редакцияһына ебәрегеҙ.


«Башҡорт һылыуы мин!»\n3 Август 2010, 21:34\nИшембай ҡыҙы Гөлгөнә Атауллина – буласаҡ журналист. Әлегә БДУ-ла белем ала. «Журналистика менән етенселә уҡығанда ҡыҙыҡһынып киттем. Үҙем бик аралашыусан, асыҡ холоҡло кеше. Үҙһүҙлерәкмен дә. Бала саҡтан әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһынам, яңылыҡтарҙы ваҡытында белеп барырға тырышам. Киләсәктә спорт журналистикаһында эшләргә теләк бар. Футбол, хоккей матчтары менән бик ҡыҙыҡһынам. Мәктәп йылдарым уҙған Ә. Вәлиди исемендәге 2-се республика башҡорт гимназияһы уҡытыусыларына рәхмәтем ҙур. Тап ошонда мине илһөйәр, телһөйәр итеп тәрбиәләнеләр. Башҡорт ҡыҙы булыуым менән сикһеҙ ғорурланам», – ти тырыш студент.\nГөлгөнә Атауллина: «Башҡорт һылыуы мин!»\nИшембай ҡыҙы Гөлгөнә Атауллина – буласаҡ журналист. Әлегә БДУ-ла белем ала.\n«Журналистика менән етенселә уҡығанда ҡыҙыҡһынып киттем. Үҙем бик аралашыусан, асыҡ холоҡло кеше. Үҙһүҙлерәкмен дә. Бала саҡтан әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһынам, яңылыҡтарҙы ваҡытында белеп барырға тырышам. Киләсәктә спорт журналистикаһында эшләргә теләк бар. Футбол, хоккей матчтары менән бик ҡыҙыҡһынам.\nМәктәп йылдарым уҙған Ә. Вәлиди исемендәге 2-се республика башҡорт гимназияһы уҡытыусыларына рәхмәтем ҙур. Тап ошонда мине илһөйәр, телһөйәр итеп тәрбиәләнеләр. Башҡорт ҡыҙы булыуым менән сикһеҙ ғорурланам», – ти тырыш студент.


"БАШвестЪ" гәзитенең кисәге сығарылышында йәйге биатлон б уйынса донъя чемпионатына арналған мәҡәләләр күп булды. Бөгөн беҙ тағы ла булып үткән ваҡиғаларға әйләнеп ҡайтырға теләйбеҙ. Миҙалдарҙың һуңғы комплекттары уйнатылды, әммә\nалтын, көмөш һәм бронза балҡышынан ситтә ҡалыусылар ҙа бар,\nһәм уларҙан башҡа был ярыштарҙы үткәреү мөмкин дә булмаҫ ине. Һүҙ судьялар хаҡында, әлбиттә.\nСпортсылар араһында көрәш ҡағиҙәләренең һаҡланыуын Мәскәү, Мурманск, Ижевск, Екатеринбург, Пермь һәм башҡа ҡалаларҙың судьялары күҙәтеп барҙы. Ҡыҫҡаса булһа ла уларҙың\nҡайһы берәүҙәре менән танышып үтәйек.\nӨфөлә донъя чемпионатының үтеүе өсөн Халыҡ - ара биатлонсылар союзының техник комитеты ағзаһы, Рәсәй Биатлонсылар союзының вице - президенты Вадим Иванович Мелихов ҙур көс һалды. Ул республика өсөн иң ҡәҙерле ҡунаҡтарҙың береһе - "СССР һәм РСФСР - ҙың атҡаҙанған тренеры", "РФ атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре"\nБаш судья функцияларын халыҡ - ара категориялы судья, Рәс әй һәм СССР - ҙың атҡаҙанған тренеры Михаил Ткаченко башҡарҙ ы. Үҙе лә элекке биатлонсы, судья карьераһын ул 30 йыл самаһ ы элек "Ижевская винтовка" ярыштарынан башлаған.\nХалыҡ - ара биатлонсылар ассоциацияһының техник делегаты,\nхалыҡ - ара категориялы судья, Рәсәй һәм Удмуртияның атҡаҙанған тренеры, доцент Александр Куракиндың судьялыҡ эше менән шөғөлләнеүенә 33 йыл. Александр үҙенең тыуған ҡалаһы Ырымбурҙа ҙур булмаған ярыштарҙан башлай. Бөйөк спортсы булмаһа ла, тренер булараҡ күп нимәгә өлгәшә. 2000 - 2001 йылдарҙа, Куракин Рәсәйҙең ҡатын - ҡыҙҙар йыйылма командаһына етәкселек иткән ваҡытта, ҡыҙҙар даими рәүештә эстафета ярыштарында еңеү яулай. Бөгөн ул йәш командалар\nменән эшләй, төрлө кимәлдәге ярыштарҙа улар йыш ҡына\nберенсе урынға лайыҡ була.\nСергей Сарычев судья булып "бәләкәй калибрлы" биатлон\nваҡытынан уҡ эшләй. Ул беренсе категориялы судьянан халыҡ - ара категориялы судьяға тиклем юл үткән. Шулай уҡ Халыҡ - ар а биатлонсылар асоциацияһының техник делегаты ла. Спортсы һә м судья булараҡ донъяның төрлө мөйөштәрендә булған Сергей ( ул - атыу буйынса спорт мастеры, илебеҙ чемпионаттары призеры) Өфөлә донъя чемпионатын ойоштороусылар бик ҙур эш б ашҡарыуын билдәләй: "Хәҙер Рәсәйҙә иң ҙур донъя чемпионаттарын үткәрергә мөмкин булған тағы бер биатлон үҙәге барлыҡҡа килде".\nИжевск ҡалаһынан Өфөлә үткән чемпионатҡа халыҡ - ара категориялы судья ( 2003 йылдан башлап) Сергей Бабушкин килде. Ул "Биатлон" комплексында трассаның старт һәм финиш участкалары өсөн яуаплы булды, уларҙы көн дә уҙышҡа әҙерләне . Чемпионатты үткәреү һәм ойоштороу буйынса дөйөм һорауҙар\nөсөн Рәсәй категорияһындағы судья, "Биатлон" спорт - һауыҡтырыу комплексы директоры урынбаҫары Юрий Байрамов яуап бирҙе. Педагогия училищеһында уҡыған ваҡытынан алып ул урындағы ярыштарҙа контролер, судьялыҡ коллегияһы ярҙамсыһы булараҡ ҡатнаша. Бынан тыш Юрий саңғы уҙыштары мен ән шөғөлләнә һәм спорт мастеры нормативын үтәй.\n- Бындай ҙур кимәлдәге ярыштарҙы республикабыҙҙа уңышлы\nҡабул итә алыуыбыҙ менән ғорурланабыҙ. Был бик ҙур хөрмәт т ә, иҫ киткес яуаплылыҡ та булды, - ти Юрий Байрамов.


Песня «Гәлсәр бокалдар» исполнителя Газим Ильясов. Скачать или слушать онлайн\nПесня «Гәлсәр бокалдар»\nАҡ болотҡа ятып йөҙә аҡҡош,\nҠанаттары юлда талмаҫ та.\nКиткән ҡоштар яҙын кире ҡайта,\nЙылдар китә кире ҡайтмаҫҡа.\nҒүмер юлы тәүге мөхәббәтәй\nАлтын туйға килеп еткәнде. (2 раза)\nБерсә таныр, берсә ҡабалан.\nТиңләр инем һеҙҙең ғүмер юлын\nАлтындан да киммәт байлыҡҡа.\nКүрешәйек тағын, алла бирһә,\nҺеҙҙең менән иҫән-һаулыҡта. (2 раза)\nҺеҙҙең менән иҫән-һаулыҡта.\nАйырылып булмай яҙмыштан\nНисә тапҡыр инде талпынһам да, Ҡанатланып ҡуя аҡҡоштар. Әллә ниңә осоп китеп булмай, Айырылып булмай яҙмыштан. Болоттарға әле еткәнем юҡ, Йондоҙҙарҙы күрәм тик ерҙә. Әллә ниңә осоп китеп булмай, Айырылып булмай яҙмыштан. Хыялымда осам ҡош шикелле, Ғүмерҙәрем әле уҙмаған. Мин теләгән бәхет- шатлыҡтарым, Әллә инде миңә яҙмаған. Болоттарға әле еткәнем юҡ, Йондоҙҙарҙы күрәм тик ерҙә. Әллә ниңә осоп китеп булмай, Күтәрелеп булмай яҙмыштан. Тәҙрә асып тағам йондоҙҙарға, Береһе бейек, береһе юғары. Юғарыға ҡарап ялбарһам да, Яҙмыштарҙан яҙмыш юҡ бары. Болоттарға әле еткәнем юҡ, Йондоҙҙарҙы күрәм тик ерҙә. Әллә ниңә осоп китеп булмай, Күтәрелеп булмай яҙмыштан.\nТаң атҡанда шишмәләргә төшәм Ҡар тулғанда күңел сафлыҡҡа. Хыялдарың яҡтырғандай тула Иҫке йөрәк тулы һандыҡҡа. Припев Моң алырға төшәм шишмәләргә, Өҙөлөп тә моңға ҡыуанам. Шишмә йырынан моңлораҡ көй Был донъяға әле тыумаған. Иртәләрҙәй шишмәләргә төшәм Һандуғастар йырын тыңларға. Илһам алып шишмә һыуҙарынан Йөрәк йырҙарымды йырларға. Припев Моң алырға төшәм шишмәләргә, Өҙөлөп тә моңға ҡыуанам. Шишмә йырынан моңлораҡ көй Был донъяға әле тыумаған. Ғүмеркәйҙәр ерҙә мәңге түгел, Шишмә ҡала йырлап үҙ йырын. Йыр алырға килеп шишмәләргә Моңға һыуһағандай йәш быуын. Припев Моң алырға төшәм шишмәләргә, Өҙөлөп тә моңға ҡыуанам. Шишмә йырынан моңлораҡ көй Был донъяға әле тыумаған. (Р. Ғимрани муз., Ф.Ғәлиев һүҙ)


РӘМИ мөхәббәте - "Шоңҡар" журналы\nБашҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тыуыуына 85 йыл тулды. Рәми – күңелдәрҙә, Рәми – йөрәк тибешендә. Уға булған мөхәббәт һүнмәҫ-һүрелмәҫ, сөнки уның халҡына булған һөйөүе, ярһыу хистәре быуаттарға күскән. Шиғырҙары менән ул үҙенә үлемһеҙлек яулаған. Уға ҡағылышлы һәр бер иҫтәлек ҡәҙерле. Уның көндәлектәрен һәм шиғырҙарын шағирҙың тәүге мөхәббәте әлеге көндә хәтере яҡшы, зиһене салт Марияттың хәтирәләре менән үреп, сағыштырып, ауаздашлыҡтарын табып уҡырға булдым. Рәмиҙең көндәлектәре башҡорт әҙәбиәтендә ҡабатланмаҫ күренеш, ундағы ваҡиғаларҙың уйлап сығарылмауын, документаль нигеҙле булыуын Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев “Рәми” китабында билдәләп үткәйне.\nҮкенмәйем һине осратҡанға,\nБулмағандан яҡшы — булғаны:\nҺин минеке булып тыумаһаң да,\nҺин минеке иттең донъяны!\nЫшанысһыҙ минең һөйөү,\nМинең һөйөү ҡурҡыныс.\nЯнам, ағам – уттай, һыуҙай,\nБул һин ситтә, бул тыныс...\nБер осҡоном ҡалһа һиндә,\nМин киткәс тә янырһың.\nМин киткәс тә бер тамсымдан\nДаръя булып ағырһың...\nШиғырҙарындағы хистәре лә, тойғолары ла ҡайҙандыр хыялдан түгел Рәмиҙең. “Донъя беҙҙең шиғырҙарҙа үҙенең барлыҡ буяуҙары менән йәшәһен, көлһөн, илаһын, үҙенең бөтә серҙәрен, мәғәнәһен кешегә асып бирергә тырышһын ине. Йөрәктә заман ҡысҡырһын. Шиғриәт уйланырға ла, уйландырырға ла тейеш. Киләсәк шиғриәте ул тәрән фекер, фәнни фекер шиғриәте”, - тип тәрән фекерләгән шағирҙың мөхәббәткә, ҡатын-ҡыҙға, уның менән ҡорған мөнәсәбәткә лә ҡарашы иҫ киткес етди, яуаплы, еңел-елпе түгел.\n“Һаумыһығыҙ, хөрмәтле “Башҡортостан ҡыҙы” хеҙмәткәрҙәре! Мин – Рәми Ғариповтың тәүге мөхәббәте Марият Ғайсина булам. Уның көндәлектәрен, шиғырҙарын уҡыһағыҙ, мине беләһегеҙҙер тип уйлайым. Беҙ бер йылғыбыҙ, мин дә интернатта тәрбиәләнгән ҡыҙыҡай. Мин –1951, ә Рәми 1950 йылғы сығарылыш. 1968 йылда “Башҡортостан ҡыҙы” журналының тәүге һанын ул миңә ебәрҙе. Хәҙерге көндә Силәбе өлкәһенең Бакал ҡалаһындамын.\nҮҙем Һарытау өлкәһенең Балаково ҡалаһында йәшәйем. Бында башҡорттар күп. Әлегә, Аллаға шөкөр, мәҙәниәт һарайына йөрөйөм, сәхнәнән төшкәнем юҡ. Мандолинала уйнайым. Йырлап та ебәрәм, бер ҡыйынлыҡ бар: бер ҡалала ла мандолина һатылмай, ҡылдарын да тапмаҫһың. Элек бит улар бөтәһе лә була торғайны.\nОшондай йөкмәткеле хат алғас, тулҡынланыуымдың сиге юҡ. Күрһәтелгән телефон буйынса шылтыратам, алмайҙар. Иҫкә төшкән һайын йыш-йыш йыям һандарҙы: яуап биреүсе юҡ. Әлбиттә, ҡош телендәй сәләм дә яҙып та ебәреп була. Хатығыҙҙы алдыҡ, юл төшкәндә инеп сығырбыҙ, тип тынысландырып. Әммә күңел теге остан яуап булырын һиҙә. Бына Силәбегә саҡырыу алдыҡ. Марият хаҡында бер туҡтауһыҙ уйлайым. Тағы телефон һандарын йыям. Был юлы, ниндәй бәхет, ул үҙе яуап бирә! Эй, илаһым! Тимәк, алда тулҡынландырғыс осрашыу.\nШағирҙы төн йоҡоларынан яҙҙырған, иҫ киткес серле зат. Моғайын да, уны күңел юғарылығы менән арбағандыр йә илаһилаштырыр образ булғандыр, тием. Һорауҙар күп. Һикһәнде уҙһа ла мөләйемлеген юғалтмаған апай. Шағирҙы ғазаптарға һалған, төн йоҡоларынан яҙҙырған Марият менән бер осрашырмын, тип хыялландыммы икән? Моғайын да, шундай теләк булғандыр, сөнки донъяла бер нәмә лә осраҡлы түгел. Рәми Ғариповтың “Көндәлектәр”ен уҡығанда ошо һөйөү тәьҫире әҫәрләндерә. Һөйгәне өсөн ул утҡа ла, һыуға ла инергә әҙер. Ошо аңлайышһыҙ ҙа, татлы ла хис уны бер күктәргә ата, бер ергә сойорғота. “Мөхәббәттә Рәми барыһынан элек фекерҙәш эҙләй, тоғро рухи юлдаш тураһында хыяллана, бер һүҙеңдән генә түгел, күҙ ҡарашынан уҡ аңларлыҡ серҙәш кәрәк уға” (Рауил Бикбаев. Рәми. Шағир тураһында китап. – Өфө: Китап, 2007, 85-се бит). Һөйөүҙән ҡасырға теләп, интернаттан юғалып тора үҫмер. Әммә йәшенле йәшлек артта ҡала, Шағир Мәскәүгә, Әҙәбиәт институтына, уҡырға инә. Юғары маҡсат ҡуйып, үҙен ҙур эштәргә әҙерләй. Марият бер класҡа түбән уҡығас, икенсе йылына Өфөләге Китапханасылар техникумына юллана. Ике арала хаттар оса.\n27 октябрь, 1953 йыл.\nБәлки, миңә бөтөнләй үҙемде асмай торған, минең эске тормошомдо аңламай торған ҡатын да тура килер, кем белһен... Ә Марият минең ғүмер буйы ғазапланып уйлай торған кешем булды. Бына инде уны тәү башлап күргәнгә һигеҙенсе йыл. Дүрт йыл буйы ул минең бөтә ҡаныма һеңде. Ҡот осҡос илленсе йыл килеп етте... Кешегә үҙенең бәхет эҙләүе генә бәхет, ә ҡапыл күкрәп килгән, көтөлмәгән бәхетте ул күрмәй... Хәҙер мин үткән мөхәббәтемде генә яратам. Мин хәҙер алдағы көндәрҙең көсөнә бөгөнгө көндөң көсөнә ҡарағанда нығыраҡ ышанам. Артҡа сигенеү мөмкин түгел. Был кәрәкмәй ҙә. Алға барған тормошто күрмәйенсә, уға үҙеңдең бәләкәй генә тормошоңдо ҡаршы ҡуйыуҙан да көлкөлө көсһөҙлөк юҡ. Был ҙур юлдан килгән ҙур йөк арбаһының тәгәрмәстәре аҫтына инеп, уны хәҙер ауҙарам тип, һаҙҙан сыҡҡан баҡаның һытылыуы менән оҡшаш. Тормошто тәрәндән аңлаған кеше былай була алмай. Тормоштоң үҙ һүҙе бар: Алға! Алға! Алға! (Көндәлектәр, 2-се том, 104-се бит)\n“Һарытау өлкәһе Балаково ҡалаһында ҡырҡ йыл йәшәйем. Әле 84 йәшемдәмен. Бер кемһеҙ тороп ҡалған сирле Роза апайымды ҡарар өсөн ун йыл Балаково менән Бакал араһын тапаным. 2014 йылда, 82 йәшендә, ул мәрхүмә булды. Ике бала таптым. Радик исемле улым бар ине, үлеп ҡуйҙы”, – ти Мариат.\n– Унда ла, миндә лә тел юҡ. Мин унан оялам, ул – минән. Беҙҙең ана шул һөйләшмәү арҡаһында бер-беребеҙҙе аңлашып етмәгәнбеҙҙер, тип әйтһәм дә була.\n24 май, 1953 йыл.\nӘ мөхәббәт йоҡлай. Бик ныҡ һөйгөм һәм һөйөлгөм килә. һөйөрлөк кешем юҡ. Ата булғым килә минең. Яратҡан дуҫым ғына түгел, ныҡ яратҡан ҡатыным да булырға тейеш. Бына инде институтты тамамларға ике генә йыл ҡалды. Өйләнеү һис тә иртә түгел. Ваҡлағым килмәй үҙемде. Тулы тормош менән йәшәгем килә. Үҙемдең ҡатынымдан башҡа мин бер кемгә лә булырға тейеш түгел. Кисә Рәйес менән был турала һөйләшкәндә:\n— Эштән ҡайтыуыңа муйыныңа балаң килеп аҫылынырлыҡ булмаһа, нимәгә ул ғаилә ҡороу! — тигәс, ул көлөп ҡуйҙы. (Көндәлектәр, 2- се том, 78-се бит)\n15 декабрь, 1953йыл.\nҠаҙанға Хәкимгә лә, Дилараға бик ҙур хат яҙаһы бар. Ә Дилараға хәҙер яҙмай торорға булдым. Ә үҙемдең уның тураһында бөтәһен дә белгем килә. Хәҙер уның ҡайҙа икәне лә билдәһеҙ. Ауылға уҡытырға киттеме икән? һаман да редакцияла эшләйме? Белмәйем. Ә Марият һаман ғазаплай. Уны уйлау ҡурҡыныс та, рәхәт тә. Рафаэль дә шулай. Йыш ҡына Риманы иҫкә төшөрә, үкенеп бөтә алмай. Рима хәҙер тормошта. Ә ни тиклем яратты ул Рафаэлде! Ә Рафаэль уны ул тормошҡа сыҡҡас ҡына яратты. Шулай уҡ та, ҡыҙҙар хаҡында хыялланып ғүмер үтер икән?— тибеҙ ҙә аптырашта ҡалабыҙ. Ярай, миңә лә төнәргә ваҡыттыр. Инде әтәстәр ҙә ҡысҡырыша башланы. (Көндәлектәр. 2-се том, 108-109-сы биттәр)\n27 декабрь, 1953.\nНиңә һуң мин хәҙер бер генә ҡыҙҙы ла тулыһы менән йөрәгемә индерә алмайым? Хатта ҡурҡыта. Ә минең шул тиклем яратҡым килә. Әйҙә, ул яратыу теләһә ниндәй ғазаплы, үкендергес булһын! Тик минең ғәҙәттән тыш янып яратҡым килә. Ләкин мин быға ышанмайым. Әйтерһең, йөрәк мәңгегә йоҡлаған! Ниңә шулай? Бынан өс йыл элек минең күкрәгемдә ут йомғағы ята ине. Әллә ниндәй ләззәт, һыҙланыу менән яна ине йөрәк! Төндәрен йоҡлай алмай яҙам да яҙам, көндәрен — уҡыйым да уҡыйым, үҙем тамсы ғына ла арымайым, атлап түгел, гел осоп ҡына йөрөй инем! Ә хәҙер, әйтерһең, туңғанмын. Күңел боҙланған. Ҡот осҡос һалҡынлыҡ! Кем һуң иретә алыр уны? Мариятмы? Юҡ, ышанмайым. Ул хәҙер мине яратһа ла, мин уны ярата алмайым. Шул ярата алмау мине ғазаплай. Мин Мариятта хәҙер үҙемдең тәүге мөхәббәтемде генә яратам, уның шул тиклем үкендергес булыуына, тойғоларымдың яуапһыҙ ҡалыуына һаман да һыҙланам. Күргем килә уны. Ләкин уны күреү һәр саҡ шул үтелгәндәрҙе хәтерләтә лә үҙемде яратмайым. Үҙемдең ғорур була алмауыма асыу килә. Ул тамсы ла үҙемдең хыялда тыуҙырған Мариятҡа оҡшамаған...\nХыялымда яңғыҙ елкән булып,\nСайҡалаһың йылдар буйына,\nйә һис юғалмайһың үҙең унан,\nИә бирмәйһең тынғы уйыма.\nӘллә һин аҙашып индең уға,\nӘллә индең мәңге ҡалырға?\nНиңә шулай онотмайым һине?\nНиңә шулай һаман янырға?\nӘрнеүле лә миңә һәм татлы ла\nТәүге хистәремде ҡуҙғатыу.\nҠурҡыныс та миңә һине уйлау,\nҠыҙғаныс та һине юғалтыу...\n(Көндәлектәр. 2-се том, 114-се бит)\n20 ғинуар, 1954 йыл.\n«Марият! Күҙ алдыңа килтерһәң ине: тирә-яҡта шундай сафлыҡ, шундай иркенлек! Ҡарағайҙарҙың, шыршыларҙың йәшел ботаҡтарына күпереп кенә торған ҡар түшәлгән. Ботаҡтарҙа ул, муйыл сәскәһе кеүек, тәлгәш-тәлгәш уҡмашып тора. Улар шундай һәлмәк кенә булып, ниндәйҙер бик матур ауырлыҡ менән түбәнгә аҫылына. Миңә тик ауырлы йәш әсә генә шулай матур булыр ине кеүек. Миңә был донъялағы иң изге матурлыҡ булып тойола. Сөнки тик әсә йөрәгенең аҫтында ғына башланған яңы ғүмерҙең йөрәге тибә. Йәш әсәгә шунан да ҙур ғорурлыҡ юҡ кеүек был саҡта. Бына иртәгә һуңға һинең тормошҡа килгән көнөң, Марият. Һинең өсөн берәү генә булған иң ҡәҙерле кешеңдең иң ныҡ шатланған көнө. Быны һин аңлайһыңмы, Марият? Мин үҙемде әле бер ҡасан да шундай яңғыҙ, шундай күңелһеҙ тойғаным юҡ ине. Их, Марият!.. Әгәр ҙа бына шул ваҡытта донъяла мине бер генә аңлай торған кеше булғанда, мин ни тиклем бәхетле булыр инем. Ниңә кешегә ҡайһы саҡта түҙә алмаҫлыҡ ауыр? Башҡа ваҡыттарҙа мин был һорауға яуап бирә алам. Ә бөгөн — юҡ. Бөгөн минең тормоштан юғалғым килә, бөтөнләйгә киткем килә. Ләкин мин иртәгә уны тағы ла нығыраҡ яратасаҡмын. Мин тормошто ғәҙәттән тыш яратыр өсөн тыуғанмын. Кәрәк булһа, тик уның өсөн генә үлергә әҙермен. Марият, бәлки, был уйҙар бик сәйер тойолор. Ләкин улар бөгөнгө уйҙар ғына түгел... Мин аҙым һайын кешеләрҙең бер төрлө һөйләп, бөтөнләй икенсе төрлө йәшәгәндәрен күрәм. Ләкин күптәр быны күрмәй... Был көндәрҙә һинең турала бик күп уйланым мин. Беҙҙең быуын да олоғая бара, Марият. Һин инде бына эшкә лә китәһең. Ә мин һинән алдараҡ эшләй башларға тейеш инем. Ә мин һинең күберәк уҡыуыңды теләйем, һиңә китапхана институтын бөтөргә кәрәк. Әгәр ҙә һин үҙеңдең был эшеңде бөтә йөрәктән яратаһың икән, көҙгә тиклем эшләп, уны ныҡ аңлап, үҙеңә нимә етмәгәнен бөтә яҡтан да белеп, көҙгә яңынан уҡый башларға кәрәк, Марият! Беләм, һинең әсәйеңә, туғандарыңа ярҙам иткең килә. Ләкин һин күберәк ярҙам итерлек бул, бөтә яҡтан да алыҫҡараҡ ҡара... Мин һиңә ошонан башҡа бер ниндәй ҙә яҡшы кәңәш бирә алмайым. Ә миңә шулай ҙа һинән алдараҡ эшләй башларға, һинең үҙеңә уҡыу өсөн ярҙам итергә кәрәк. Шуға нисек ҡарайһың, Марият? Яҙ, йәме. Әлбиттә, һин үҙ тормошоңдо минән башҡа ла хәл итергә мөмкинһең һәм хаҡлыһың да. Ләкин мин үҙ тормошомдо һинән башҡа күҙ алдыма килтерә алмайым. Һин берҙән-бер өмөтөм минең, Марият. Әгәр ҙә беҙҙең тормош мин теләгәнсә килеп сыҡмаһа, мин әҙәбиәттән башҡа үҙемә бер ниндәй ҙә йыуаныс эҙләмәйем. Үҙем өсөн аҙ ғына булһа ла йәшәүҙең ҡыҙығы ҡалмаясаҡ. Минең балаларым — яҙғандарым ғына йәшәһендәр. Әлбиттә, мин шофер, летчик булып та (хәҙер минең күҙ яҡшы күрә), заводта эшсе булып та, бер өс йыл уҡыһам, агроном булып та (был эште яратам мин) эшләй алам. Ләкин үҙемә иң ауыр, иң изге эш — әҙәбиәттән башҡа мин бер ниндәй ҙә ҡәнәғәтлек тапмаясаҡмын. Марият! Һин быны бик тәрәндән аңлаһаң ине. Был эш бит минең бер нисек тә дауалап булмай торған ауырыуым. Һине юғалтыу — минең үҙемдең шәхси тормошомдо юғалтыу, ә әҙәбиәтте юғалтыу — үҙемде бөтөнләй юғалтыу. Марият, минең башҡалар әйтмәгән бик күп фекерҙәрем бар. Малым да, даным да юҡ, ләкин кешеләргә ҡалдыра торған иң яҡты һүҙҙәрем бар. Мин һинең үҙ тормошомда иң яҡын дуҫым да, кәңәшсем дә, иң беренсе уҡыусым да, балаларға иң яҡшы әсә лә, хатта үҙемдең дә әсәм булыуыңды тойғом, күргем килә, Марият... Марият, быны уҡыйһыңдыр ҙа мине «бына бер бәлә кеше» тиһеңдер. Йә, хуш, ғәйепләмә. Бөгөн мин яңғыҙ. Ярай, алыҫта булһаң да, һин бар әле. Бына һинең менән һөйләшкәс, еңелерәк, исмаһам. Рәми». (Көндәлектәр. 121-122-се биттәр).\n22 ғинуар, 1954 йыл.\nМарияттың тыуған көнө бөгөн. Кисә уға ике шиғыр яҙҙым. Иртә менән «Йүрүҙән» шиғырын яҙа башланым. Китаптың исемен шулай атағым килә. (Көндәлектәр. 123-сө бит.)\nҒашиҡтар хатлашып тора, һуңғы курсында Рәми Марият эшләгән Арый ауылына килә. Ҡыҙ егеттең Надяһы булыуын башына ла килтермәй әле ул ваҡытта. Ауыл советы рәйесенең йортона индергән булалар, ҡатыны магазинда эшләй. Әхирәте Маруся, бергә торайыҡ, тигәненә күнеп, уларҙың янындағы йортта йәшәй башлайҙар. Йыһазы юҡ, карауат, өҫтәл бар шулай ҙа. Марият моңая, гармун тартып ултыра. Иҫкәртеп тә тормай, әллә ҡайҙа Мәскәүҙә йөрөгән һөйгәне Рәми пәйҙә була. Ҡаушаһа ла, йүгереп йөрөп самауыр ҡуя. Уныһын итек менән өрҙөрөп маташа. Бутҡа бешерә. Өҫтәл әҙерләй. Ул арала егет магазиндан йүгертеп ҡыҙыл шарап килтерә. Ҡыҙ оялышынан стаканға иренен дә тейҙермәй. Сәй эсеп алғас, Рәми менән Марият етәкләшеп Мәсетле ауылына юллана. Матур йәй көнө. Егет, еңен төрөп, аҡ күлдәк кейгән. Юлда осраған бесәнселәр: “Эх, ниндәй матур пар!” – тип һоҡланып үтә. Һул яҡта сейәлек тауы. Эй сейә иҙырап бешкән. Рәми юғалып тора ла усын тултырып ҡыҙға сейә һона.\nМарияттың “Сейәле тау, Сейәле тау, Сейәле тау итәге”, – тип таҡмаҡлап ҡуйыуын “Сейәлетау итәгендә бергә булдыҡ бит әле”, тип Рәми эләктереп ала.\nМәсетле ауылы күренә. Егет пинжәген йәйә лә икәүләшеп шунда ҡунаҡлайҙар. Рәми шиғырҙарын уҡый. Һабаҡташы Ахун Ҡылысбаевҡа төбәп киләләр. Өйләнгән, өйө, балаһы бар. Ике Ленин ордены кавалеры күренекле уҡытыусы Хөсәйен ҡарт менән әңгәмәләшә Рәми. Тышҡа әйберҙәрен сығарғандар, өйҙәрендә ремонт бара. Кис һабаҡташ өйөндә өҫтәл әҙерләнә. Марият көләкәс, һөйгәне янында йөҙө ҡояштай балҡый. Төн етә. Рәми менән Ахунға урын тыштағы арбаға һалына. Ҡорҙаштарҙың һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәй. Марият эстә, сығып ингеһе килһә лә, оялышынан түҙеп ята. Иртүк торғас, ҡыҙ тауыҡтар ашата. Сәсен тарап үрә. Рәми ипләп кенә күҙәтә, имеш. Ахундың ҡатыны самауыр ултырта. Ҡоймаҡ ҡоя һалған. Бергәләшеп иртәнге сәйҙе эскәс, Рәми Мариятты Арыйға оҙатып бара. Ҡыҙ ҡырағай, ояла, ҡурҡа. Егет ҡосаҡларға үрелә, үбергә итә. Марият яҡын ебәрмәй. Хәҙер ҡысҡырам, тип шаярта. Яҡында ғына бесән сапҡан тауыштар ишетелә. “Ярай улай булғас, тәүге кистә биш йөҙ тапҡыр һине үбермен!” тип шаярта егет. Ҡыҙ сафлығы юғары ҡуйылған ул заманда, йәштәрҙең ҡыланыштары аңлашыла. Рәми Надяһы хаҡында ләм-мим бер һүҙ өндәшмәй. Тауҙан йүгереп төшә йәштәр. Рәми ҡыр кәзәһе һымаҡ алдан йүрмәләгән ҡыҙҙы лаптыр-лоптор йүгереп килеп ҡыуып етә лә күтәреп алып, өс мәртәбә әйләндергәс, тып иттереп ергә баҫтырып ҡуя. Оялышанан ҡыҙ, артына ла әйләнеп ҡарамай, ауыл яғына саба.\nХөсәйен ҡарт менән һөйләшеп, Марияттың тамырҙарын да төпсөшөп йөрөгән, имеш, Рәми. Туғандар икән. Йыраҡ әҡрәбә булып сыға уға һөйгәне. Ошо яҙмалар буйынса тергеҙелгән шәжәрәлә Марият та, Рәми ҙә бар.\n– Әсәйемә алып ҡайтып ҡалдырып китәйем, – тип ныҡыша егет. Марият ҡауышыуҙы бит икенсе төрлө күҙ алдына килтерә. Һөйгәненең уҡыуын бөтөрөп ҡайтыуын теләй. Ә хәҙер, йылдар үткәс, был һөйләшеүҙең былай ғына әйтелеүенә инанған. Берәй ваҡыт Арыйға барып, ауыл советына тәҡдим менән инергә хыяллана. Сейәле тау итәгендә “Рәми+Мариат” тип яҙып ҡуйылһын, ауылдың берәй урамына Рәми Ғариповтың исеме бирелһен ине ул, ти. Рәми Ғарипов үҙе шул урамдарҙан үткән, тауынан йүгереп төшкән, иң татлы хистәр кисергән!\nШунан һуң Сүриәнең «Ебәрелмәгән хаттар»ын уҡып сыҡҡандан һуң, уға хат яҙырға ултырҙым. «Сүриә! Теге төндә һинең менән Өфө буйлап һөйләшеп йөрөгәндән, һинең «Ебәрелмәгән хаттарың»ды уҡып сыҡҡандан һуң да һөйләйһе һүҙҙәр күп...\n...Сүриә, һин миңә Марият тураһында күп әйтәһең. Нисек итеп мин уға элекке ҡарашта ғына тороп ҡала алам? Һүҙ ҙә юҡ — ул яҡшы күңелле, матур, аҡыллы. Ләкин миңә был ғына етәме һуң? Мин бит ҙур уртаҡлыҡ теләйем. Миңә ул тормош өсөн кәрәк. Уның мине бик ныҡ аңлауы кәрәк. Мөхәббәте кәрәк уның миңә. Ләкин, мин уны күрҙемме һуң? Ул, ысынлап та, минең ғүмерлек дуҫым була аламы һуң? Минең тик мөхәббәт өсөн генә йәшәгем килмәй. Ә инәлергә, түбәнһенергә мин булдыра алмайым. Уның ҡыҙғаныуы ла кәрәкмәй. Үҙемә үҙем баһа бирә алырлыҡмын. Ә ғорурлыҡ хатта артығыраҡ та, шикелле, миндә. Миңә уның өсөн үҙемде бөтөнләй юҡ итергә йыйыныуымдан саҡ тороп ҡалғаным да еткән. Ул көн инде артта. Минең тормошҡа, эшкә булған мөхәббәтем көслөрәк. Мин үҙемдең рухым, күңелем менән хәйерсе түгел!.. Ләкин мин әле өмөт өҙгәнем юҡ. Ул өмөт инде һигеҙ йыл буйы йәшәй. Унан айырылыу миңә бик ауыр. Һаман да уға ышанғым килә. Ә ваҡыт көтөп тормай. Етмәһә, мин оҙаҡ йәшәй ҙә алмам. Мин үҙ ғүмеремде шиғырҙарымда ғына түгел, эшләгән эшемдә генә түгел, балаларымда ла күргем килә. Мин хәҙер үҙемдә аталыҡ хисен тоям. Минең менән бөтә шатлығын, ҡайғыһын, тормошон, мөхәббәтен уртаҡлаша алған дуҫ-юлдашым уларҙың әсәһе лә булырға тейеш. Һәм мин үҙемдең тик уға ғына булыуымды теләйем. «Мариятты онотаһың» тиһең, Сүриә. Беҙ, бәлки, бергә лә булмабыҙ. Ләкин, оноторға теләгәндә лә, уны онота алмам инде. Минең иң яҡты тойғоларым, хыялдарым яуапһыҙ ҡалһа ла, ул һәр саҡ йөрәктә утлы миң булып ҡалыр, ахыры. Мин, әлбиттә, башҡаса шундай аҡылһыҙ, шундай эскерһеҙ, шундай көслө итеп ярата алмам. Тәүге тойғолар — кешегә иң ҡәҙерле тойғолор... Ғөмүмән, кешеләргә бәхет һуңлап килеүсән.\nЗәңгәр яҙҙың тәүге күкрәүендәй,\nКүкрәнең дә йәшлек күгемдә,\nЙылы ямғырҙан һуң балҡып сыҡҡан\nйәйғор булып ҡалдың күңелдә.\nТик был яҡты, иң саф йәйғор нуры\nТаянманы ике йылғаға:\nМиңә һин бер серле әкиәт тә,\nМоңло йыр ҙа кеүек йырларға.\nМин аҡылдан яҙып һөйҙөм һине,\nһөйә алмам шулай ғүмерҙә —\nКөс ташыуҙан ҡулдарыма минең\nЭш етмәҫтәй ине был ерҙә!..\nБәлки, мәңге юҡһынырмын һине,\nБәлки, башҡа берәү тиң булыр?..\nӘ шулай ҙа һинең яҡты исемең\nЙөрәгемдә утлы миң булыр. (Көндәлектәр. 138-139-сы биттәр).\nӘбей-бабайҙарға, ауырып ятҡан кешеләргә ярҙам итергә генә торған алсаҡ ҡыҙ Арыйҙа үҙ кешегә әйләнгән. 1955 йылда, һөйгәнем уҡып бөтөп ҡайтырға тейеш тип, иҫәп-хисапты өҙөп, эштән сығып, Марият Өфөгә килә. Һуңғы ваҡытта Рәмиҙең хаттары һирәгәйеүе һағайтһа ла, ныҡ ышана һөйгәненә. Яҙыусы Низам Ҡәриповтың ҡатыны Мәхүә апайҙарға туҡтай ул. Ҡыҙы Гөлдәр ҙә уға күнегеп бөткән. Мәхүә апайы ҡаршы ала, иҫәнләшеп, хәл-әхүәлдәрҙе белешкәс, Рәмиҙең Мәскәүҙән кәләш алып ҡайтҡанын хәбәр итә. Ултыра төшә ҡыҙ. Аҡылы менән ҡабул итһә лә, күңеле ышанмай. Карл Маркс урамында урынлашҡан “Совет Башҡортостаны” гәзите редакцияһына барып үҙен күрергә була. Рәмиҙе саҡыртып сығара. Янына килеп баҫҡас, иҫәнләшкәс: “Ҡотлайым мин һине. Ниңә мине туйыңа саҡырманың?” – тип өндәшә. Ни тип яуаплағандыр, хәтерләмәй. Икенсе ҡаттан йүгереп төшөп китә. Күҙ йәштәре йылға булып аға. Трамвайҙан саҡ тапалмай ҡала. Йүгерә, ҡайҙа барғанын да белмәй.\nИртәгәһен һабаҡташы Сүриә Таулыҡаева менән күрешкәс, ул Рәмиҙәргә барырға тәҡдим итә. Бәләкәй генә фатирҙа туҡталыуҙарын, ҡатыны менән йәшәп ятыуҙарын әйтә. Ниндәй урамда икәне онотолған, ти бөгөн Марият апай. Бәләкәй генә соланы бар. Карауат, өҫтәл ҡуйылған. Надя өйҙә юҡ. Ҡыҙҙар өҫтәл башына барып ултыра. Рәми альбомдарын сығара. Надя менән төшкәнен Марият ситкәрәк этәрә. Үҙҙәренең элекке фотоһүрәттәр һаҡланғанын ҡарай башлағас, быға хәтлем бар ихтыярын туплап түҙеп ултырған ҡыҙ йәштәренә төйөлә. Рәми, нишләтергә белмәй, ҡыҙҙы нисек тә әүрәтергә алдына алма ҡуйған була. Битен һыуыҡ һыу менән сайҡатып ингәс кенә Марият бер аҙ тыныслана. Сүриә менән филармонияға барырға һөйләшкәндәр. Бына айырылышырға ла ваҡыт. Рәми ҡыҙҙарҙы филармонияға тиклем оҙатып бара. Хушлашҡанда Рәми Марияттан күҙҙәрен алмай. Хистәр һүҙ менән әйтелмәй, күҙҙәр генә, серле тартылыу ғына араларында.\n17 апрель. 1954 йыл.\nМәүлиҙәнән хат алдым. Минең шиғырҙы алған икән. Тынысландым. Тик уға ғына тыныслыҡ булмаҫтыр. Сөнки ул бөтә шиғырҙарҙы ла үҙе тураһында яҙылған тип уйлай, шикелле. Мин уға арнап «Йүрүҙән кыҙы»н ғына яҙҙым. Бөтә мөхәббәт шиғырҙары ла Марият менән Дилараға арналған. (Көндәлектәр. 142-се бит).\n24 апрель, 1954 йыл.\nИнститутка бармайынса, көнө буйы күҙҙәр ауыртҡансы уҡыным. Хәҙер минең кабинет балконда, һауа саф, йылы, бер кем дә ҡамасауламай. Кисә кис поезда ҡайтҡанда Надяны осраттым. Ләкин Переделкиноға еткәнсе уның үҙенә күренмәй ултырып, «Фома Гордеев»ты уҡып килдем. Ул да уҡый ине һәм мине күрмәне. Станцияға етер алдынан ул китабын сумкаһына һалды ла тәҙрәнән ҡарап килде. Поезд туҡтағас та уйланып, үҙ-үҙен онотоп ултырғанда, мин алдына сығып: — Төштөк, Надя! — тиеүгә, ул тертләп китте һәм нисектер бик оялсан йылмайыу менән йылмайҙы ла тиҙ генә тороп, ниндәйҙер бер көслө ынтылыу менән килеп күреште. Ҡулы ныҡ һәм көслө уның. Ҡыҫып күреште. Ә ҙур ҡара күҙҙәре оҙон ҡара керпектәре аҫтынан йылы бер нур менән яҡтырып ҡарай. Ләкин был яҡтылыҡта миңә үпкәләү ҙә бар. Миңә нисектер уңайһыҙ. Нисек һүҙ башларға ла белмәйем. Яһалма килеп сығыр төҫлө. — Йә, хәлдәр нисек? — тим. — Бер көйө... — ти ул һәм һаман да шул уҡ ҡараш менән текләй, һораулы, саф, күңелһеҙ йылмайыу менән йылмая. — Ә үҙеңдең нисек? — Яҡшы! Уның ҡарашында көнсөллөк тә күренә. Миңә был бик ғәжәп тойола. Ул, бик арыған кеше кеүек, тәрән итеп көрһөнөп куйҙы. Был көрһөнөүҙә һыҙланыу тауышы ла ишетелгән кеүек. Әйтерһең, ул был тауышты минең бик яҡшы ишетеүемде теләй. Ә мин көләм, тыйыла алмайым. — Китабыңды ҡасан алаһың? — тине ул. — Хәҙер, — тинем мин. — Ә хәҙер ул үҙем менән бергә түгел бит, өйҙә, Рәми. — Киттек, әйҙә! — тинем мин. Ә үҙем эстән генә был китаптың мине уңайһыҙ хәлдән сығарыуына шатландым. Ҡышҡы юл менән китмәйенсә, кешеләр йөрөмәгән юл менән киттек. — Ниңә шулай һәр ваҡыт шәп атлайһың, әкрен генә барайыҡ, — тине ул. Яғымлы итеп һәр саҡ әйтә торған һүҙҙәрен әйтте. — Ниңә, Рәми, шулай һәр саҡ йылмаяһың икән? Әйт әле, нимә уйлайһың? — Бер ни ҙә уйламайым, Надя. — Дөрөҫ түгел — уйлайһың. — Уйлаһам да, яҡшы уй уйламайым. — Сәйер кеше һин, Рәми. Өндәшмәй, тын ғына киләбеҙ. — Ниңә өндәшмәйһең? Һөйлә, ниндәй яңылыҡтарың бар? — Яңылыҡтарым юҡ. Булһа ла башҡорт телендә генә. — Шиғырҙар яҙҙыңмы? — Яҙҙым. — Русса тәржемә итһәң ине. — Белмәйем бит, Надя. — Беләһең һин!.. Тел тураһында һөйләшеү китә. Миңә ысынлап та ҡыйын. Уға уҡығым килә. Ләкин ул бер һүҙемде лә аңламай. Уға ҡыйын. Ә шиғырҙың эстәлеген аңлатыу миңә бөтөнләй мәғәнәһеҙ кеүек. Шулай ҙа аңлатам. Ул уйға ҡала. Мин көләм. Өйҙәренә юлды юғалттым. — Их һин! — тип көлдө Надя. Туҡтап торҙоҡ. Ҡояш ҡыҙарып байып бара. Талғын ғына ел иҫә. Йылы. Тирә-яҡта яҙғы еҫ аңҡый. — Беләһеңме, Рәми, минең шул тиклем уҡығым килә. —Уҡырға кәрәк! — тим мин. Ләкин ул, уҡырға мөмкинселек юҡ, ти. Унан Шолоховтың «Тымыҡ Дон»ын һөйләй. Ә мин уны һаман уҡымағанмын. Аҙаҡ ул тағы минең сәйер булыуымды әйтә. Минең асыҡ булмауыма үпкәләй. Өйҙәренә еткәс, мин кермәҫкә ҡарышам. Миңә уңайһыҙ. Әсәһенән бигерәк, телһеҙ апаһы Любанан уңайһыҙ. О, ул телһеҙҙәрҙең ҡарашы! Шулай ҙа Надя мине инергә күндерҙе. Әсәһе бөтәһен дә белгән, ахыры. Люба уға аңлатҡан булһа кәрәк. Ул башын күтәреп, йылмайып иҫәнләште лә миңә ҡараманы. Әсә!.. Мин әсә йөрәген аңлайым. Был өйҙә мин ғүмеремдә беренсе ҡабат ҡыҙ кеше менән ҡосаҡлашып ғазаплы бер төндө үткәрҙем... Беҙ айырыла алманыҡ. Әгәр ҙә мин шиғырҙар яҙмаған кеше булһам, бөтә маҡсатым әҙәбиәт булмаһа, шул иртәнән үк Надя минең ҡатыным булыр ине. Ләкин үкенмәйем! Мин тормоштоң миңә бер ҙур сер булып тойолған яғын күрҙем. Ҡатын-ҡыҙҙың көсөн тойҙом. Шул төн Надя менән күрешкән һайын күҙ алдымдан китмәй. Уға иң ҙур яҡшылыҡ эшләгем килә. Ләкин уға йөрәгемде биргем килмәй. Ә уға минең йөрәгем кәрәк. Ә йөрәгем минең берәү генә һәм ул үҙенең һуңғы тибешен бирергә лә әҙер булып тик берәүҙе генә һаҡлап янды. Марият, Марият, Марият! Хәҙер мин уны ул саҡтарҙағы кеүек ярата алмайым. Ләкин ҡатын-ҡыҙҙы мин яратам. Тик өмөтһөҙ һәм өнһөҙ яратам. Ә Надя миңә: — Ниңә өндәшмәйһең? — ти. — Ниңә уйҙарыңды әйтмәйһең? Ләкин кеше бер ҡабат ауыҙы бешкәс, һалҡын һыуҙы ла өрөп эсә. Ә эсмәйенсә булдыра алмай. Тик хәҙер миңә: — Яратам! — тип әйтеү үлем менән бер һымаҡ. Уны бер ҡабат әйтеп алданғанға күрә, хәҙер бер кемгә лә әйтә алмайым. (Көндәлектәр. 143-145-се биттәр).\n14 декабрь, 1954.\nНадяны күптәнән бирле күргәнем юҡ. Бик күрге килә. Беҙҙең арала бик сәйер мөнәсәбәт. Ул ярата мине. Мин уның был тойғоһон бик хөрмәтләгән кеүекмен. Яратҡан кеүекмен уны. Тик мин уны ла, үҙемде лә бер ни менән дә өмөтләндермәйем. Әммә ул булмаһа, мин үҙемде һаҡлай алмаҫ инем кеүек. Ул йылытты мине. Яҡтылыҡ бирҙе миңә, һәм иң ауыр мәлдәрҙә уның менән йыуандым, шатландым. Бәлки, мин уны үҙемдең ҡорбаным итәмдер. Ләкин мин уның менән үҙемде һәр саҡ сафланған кеүек тоям. Яңырам, көсәйәм. Ғәжәп! Ләкин был ҙур яратыумы? Белмәйем. Шулай ҙа ул яҡын, ҡәҙерле бик. Бына ул үҙе лә килеп етте. Уның «һағындым» тиеүе мине шатландыра.\n— Ниңә шулай һин миңә ғәзиз икән?— ти Надя. Ә мин көләм... Надяларҙа сәй эстек, һүҙҙәр осраҡлы һәм мәғәнәһеҙ. Ләкин беҙгә яҡты, күңелле. Ҡайтҡанда һуң ине. Йырлай-йырлай атлайым. Бөтә донъяны ҡосаҡлап алғым, ҡарға ятып аунағым, йүгергем килә. Ярты төн уртаһында бер үҙем башҡа килгән шиғырҙарҙы уҡыйым, йырлайым. Ғәжәп! Ниңә һуң ул бер башҡорт ҡыҙы түгел? Уға әле мәктәп тамамларға, институтта уҡырға, ә миңә тулы тормош менән йәшәй башларға кәрәк. Мин уға үҙемдә булған нәмәнең тамсыһын да бирә алмайым. Беҙҙең арала бик бейек, бик ҡалын китаптар ҡәлғәһе тора. Был ҡәлғәне мин бөтә ғүмерем буйы тырышып һалдым, уны емереү мөмкин түгел — был минең тормошом. Мин уны үҙем торған баҫҡысҡа күтәрә лә, үҙем ул торған баҫҡысҡа төшә лә алмайым. Ә уның иң ҘУР маҡсаты — минең менән бәхетле булыу ғына. Ләкин был минең өсөн бик аҙ, мин ҡомһоҙ. (Көндәлектәр. 169-170-се биттәр).\n13 ғинуар, 1955 йыл.\n«Тымыҡ Дон»ды уҡыйым. Элек уҡымаған өсөн үкенмәйем. Миңә хәҙер уҡыу яҡшы. Тик ваҡыт ҡына тар. Имтихандар... Институттағы һуңғы көндәр. Ә унан һуң?.. Күҙ күрер. Хәҙергә эштәр хөрт. Стипендия юҡ. Ә бурыстар ике меңдән ашып китте. Шулар йөрәкте өйкәп тора. Ҡайҙа эшкә ҡайтырға? «Совет Башҡортостаны»на ҡайтһам, хәбәрсе партия ағзаһы булырға тейеш. «Ленинсы» газетаһында бик күңелһеҙ буласаҡ. Ниндәйҙер ҡыҫыр газета был. Ә миңә тормош кәрәк! Кисә Надяны Киев вокзалына барып ҡаршы алдым да электричкала бергә ҡайттыҡ. Вокзалда уға ниндәйҙер бер иҫерек егет бәйләнеп маташа ине. Надя, мине күреп, ҡысҡырып ебәрҙе. Мин тыныс ҡына барҙым да, бер һүҙ ҙә өндәшмәйенсә, уның ҡулынан тотоп, етәкләп алдым. Надя ҡурҡҡан. Минең килеп сығыуға шатланды. Поселок осонда ғына аҫты йолҡонған бесән кәбәнен табып алып, уның аҫтында бик оҙаҡ ҡосаҡлашып торҙоҡ. Төн йылы һәм тын. Ваҡыт-ваҡыт эттәр өргән тауыш ишетелә, төнгө самолеттар геүләп уҙып китә. Кәбәндән хуш еҫ аңҡый. Надянын ҙур ҡара күҙҙәрендәге ялҡын томалана һәм оҙон ҡара керпектәре аша ҡомһоҙ ҡараған был күҙҙәрҙе мин ирендәрем менән ябам...\n14 ғинуар, 1955.\nӘҙәбиәт. Ләкин хәҙер беҙ әҙәбиәтте лә икебеҙ ике төрлө аңлайбыҙ, шикелле. Ҡайһы саҡта мин үҙемде әҙәбиәт кешеһе итеп тоймайым. Быға ниндәйҙер ғәҙәттән тыш кешеләр кәрәк кеүек. Ә мин?.. Ҡыйын миңә үҙ-үҙем менән көрәшеү. Үҙемә үҙем ауыр мин. Институттағы был һуңғы йыл ниндәйҙер буталсыҡ, аңлайышһыҙ йыл булды. Ә китабымдың сығыуы шиктәремде көсәйтә төштө. Яҙа алырмынмы мин? Әллә был тәүге китап һуңғыһы ла буласаҡмы? Белмәйем. Зары ҡайҙалыр йөрәктең иң төбөндә ниндәйҙер өмөт яҡтыһы бар. Шул ғына мине йылыта. Төрлө яҡтан да ҡурҡыныс бер ҡамау эсендә ҡалдым. Иң ауыры — яңғыҙлык. Буш, мәғәнәһеҙ, һалҡын яңғыҙлыҡ! Тик мин уны бөтәһенән дә йәшерәм. Бөтәһе лә әҙәбиәт өсөн башланды, бөтәһе лә әҙәбиәт өсөн бөтә... Бүтән бер ниндәй эш тә шул тиклем кешенең иң ғазаплы, иң ауыр, иң нескә тормошона әйләнмәйҙер... Был — ҡот осҡос ауырыу!.. (Көндәлектәр. 173-174-се биттәр).\n24 ғинуар, 1955.\n«Тымыҡ Дон»ды уҡып бөтөрҙөм, һоҡланып бөтә алмайым. Ярай әле, элек уҡымағанмын. Ҙур мәктәп! Көткәндән күберәк алдым. Көнө-төнө Шолохов геройҙары менән йәшәнем һәм бына бөгөн уларҙан айырылыу моңһоу ҙа, шатлыҡлы ла. Миңә хәҙер 23 йәш. Ә Шолохов 23 йәшендә «Тымыҡ Дон»дың ике китабын сығарған! Китаптың һәр юлында поэзия һәм кешелеклелек! Тик тәбиғәтте һүрәтләгән биттәрҙе бергә йыйып, айырым бер китап итеп сығарғанда ғына ла ғәжәп бер поэма булыр ине. Тәбиғәт Үҙе генә лә китаптың үлемһеҙ бер геройы. Ярты ай буйы мин бөйөк һәм ҡот осҡос тормошта йәшәп сыҡҡан кеше кеүек булдым. Һуңғы главаны тағы бер ҡабат уҡып сыҡтым, яҡшылап ҡырындым да Надяға йүгерҙем. Өйҙә юҡ ине. Станцияға йүгерҙем. Поезға ултырып киттем. Надя вагонда юҡ. Ә минең уның менән китаптан алған тәьҫораттарымды уртаҡлаша һалғы килә. Надя Переделкинола поездан төшкәс тә күренмәне. Икенсе поезды көттөм. Ул юҡ. Тағы өйҙәренә йүгерҙем. Тәҙрәләренән генә ҡараным да тағы станцияға төштөм. Поездар үтеп торҙо, ләкин ул күренмәне. Бәлки, икенсе юлдан ҡайтҡандыр тип, тағы уларға йүгерҙем. Ләкин ул һаман да юҡ. Кире станцияға киттем, һуңғы поезд менән килгән кешеләр араһында ла күренмәне. Кире йүгерҙем. Буран ҡотора. Надяны өйҙәренә етер саҡта ғына ҡыуып еттем. Өйгә инеп сәй эскәндә мин үҙ-үҙемдән көлөп тик ултырҙым.\n– Ниңә йылмаяһың?— ти Надя. — «Тымыҡ Дон»ды уҡып бөтөрҙөм!— тим. Ләкин хәҙер уға был хаҡта һөйләү нисектер ҡыҙғаныс тойолдо. Байрам үткән һымаҡ тойолдо. Надя ҡулдарын минең тубыҡҡа һалып: — Һинең ирендәрең ниндәй киҫкен, ә үҙҙәре балаларҙыҡы кеүек!— тине. Шунан ҡапыл ғына торҙо ла, «Предшественник» романын алып килеп, минең ҡосаҡҡа һыйынып, Ольга Сократовнаның һәм Чернышевскийҙың ғаилә ҡороп бергә йәшәй башлаған мәлдәрен, Чернышевскийҙың Ольга Сократовнаны офицерҙарҙан көнләп бик ныҡ кисереүен һүрәтләгән главаны уҡыны. Ниңә? Белмәйем. Ләкин Надяның был хаҡта уҡыуы миңә бик оҡшаны. Нимәһе менән мине үҙенә шулай бәйләй һуң ул? Яратыумы был, түгелме — һаман да аңламайым. Бына бер йыл инде ул минең уйҙан сыҡҡаны ла юҡ. Ғәжәп. Баш етмәй хатта. (Көндәлектәр. 174-175-се биттәр).\n12 февраль, 1955.\nБына Кремль куранттары төнгө 12-не һуҡты. 12 февраль башланды. Бүлмәлә тынлыҡ. Барыһы ла йоҡлай. Аҡ ҡар юрғаны күм-күк төҫкә инеп, ҡатып ҡалған. Ай юҡ — ҡараңғы һәм тыныс. Сәғәт ашыға. Үткән йылдар сәғәт кеүек уҙа. Уларҙың һәр береһендә кешеләр, халыҡтар, илдәр яҙмышы. Шулар эсендә минең дә яҙмышым бар. Мин дә йәшәйем донъяла. Ҡыҙыҡ. Ләкин йәшәй белмәйем. Бәләкәй генә нәмәләрҙә лә аҙашып ҡалам. 23 йәш миңә. Бына хәҙер 24-енсеһе башланды. Ҡыҙыҡ. Үҙемде бик ярлы тоям. Аҙ йәшәгәнмен һәм яңғыҙмын. Минең үҙем теләгән ысын дуҫым да, үҙем теләгән бөтә йөрәктән яратырлыҡ ҡыҙым да юҡ. Был ҡыҙыҡ ҡына түгел, ҡурҡыныс та.\n28 февраль, 1955.\nДипломға тотондом. Тәржемәселәр булманы. Булмаһын әйҙә! Телде белмәгән тәржемәселәргә инәлеп йөрөгәнсе, үҙем тәржемә итергә булдым. Бары менән байрам. Әсғәт (Әшрәпов) 50 һум аҡса ҡалдырған. Ярап төштө. Бындай саҡта 50 тине лә ҡәҙерле! Рафаэль менән бөтөнләй ара өҙөлдө. Мин, бер алйот кеүек, алдандым. Мариятҡа мин үҙемдең саф мөхәббәтемде биреп алданһам, Рафаэль мине үҙенең меҫкен дуҫлығы менән алданы. Ғәрләндерә.\n16 март. Бер тин аҡса ла юҡ. Кисә лә, бөгөн дә ашаманым. Башҡа бер уй килде: ниндәй хаҡҡа булһа ла шинелде һатырға! Дядя Сережаға барҙым да кейҙерҙем. 100 һум аҡса тап! Ул ышанманы хатта. Уңайһыҙланды. Ләкин алды.\n17 март. Надяның әсәһе Куйбышевҡа китте. Ләкин уға әсәһе булмағанда барыу нисектер ҡурҡыта. Һуңғы ваҡытта беҙ бик яҡынайҙыҡ. Был көндәрҙә ул ғына миңә берҙән-бер йыуаныс. Уның яратыуы миңә нисектер ҡәҙерле, йылы, яҡты. Әгәр ҙә мин уны үҙемдең яҙмышҡа бәйләһәм, уны ла, үҙемде лә ғазаплаясаҡмын. Мин уға үҙемдең бөтә яратыуымды бирә алмайым. Ҙур яратыу ҡайҙалыр тәрәндә кем өсөндөр һаҡланып ятҡан кеүек. Мин тағы ла аҡылдан яҙып ярата алырмын кеүек. Ҡасан? Кемде? Белмәйем. Бәлки, тәүге тойғолар кире ҡайтмайҙыр? Ләкин миңә тиҙерәк өйләнергә кәрәк. Надя кеүек бер кем дә мине шулай үҙенә тартҡаны юҡ ине әле. Ләкин уның менән яҡынайған һайын уны һаҡлағы килә.\n18 март. Ҡатын-ҡыҙ тураһында уйлағанда мин иң ғазаплы уйҙар кисерәм хәҙер. Бик күптәрҙең үҙҙәренә тик ҡатын-ҡыҙ ғына итеп ҡарауҙары асыуҙы килтерә. Мин шундай ваҡсыл һәм һайлансыҡ, үҙем эҙләгән ҡыҙҙы табыуға ышанмай ҙа башланым: был бер йөк бесән эсенән энә эҙләү менән бер. (Көндәлектәр. 182-се бит).\n6 апрель, 1955.\nКиев вокзалында Надяны осраттым. Уның: — Рәми!— тип ҡысҡырып ебәреүенән уңайһыҙланып ҡалдым. Ҡыҙҙар көлөшәләр һәм Надяны ирештерәләр. Надя минән ҡыҙҙар артына йәшеренде, уның менән күрешмәнек. Мин һүҙ ҡушманым. Вагонга инеп ултырғас, «балда» тигән уйынды уйнарға тотондоҡ. Надя «балда» булып сыҡты. Рәхәтләнеп көлдөм. Бер аҙ барғас, ул минең ҡулбашҡа башын һалып йоҡлап китте. Переделкиноға еткәс, ҡулын ҡыҫып уяттым да уларға киттек. Уларҙа мин үҙемде өйҙә кеүек хис итәм. Әйтерһең, беҙ инде күптән бергә торабыҙ. Бына икебеҙ ҙә эштән арып ҡайттыҡ. Ул сәй ҡуйҙы ла минең фуражкаға козырёк ҡуйырға тотондо. Ә мин икмәк ҡайыра башланым. Ә бармаҡтары уның матур һәм оҫта — ысынлап та, тегенсе бармаҡтары! Оҙон һәм нәфис бармаҡтар. Тик тырнаҡтарының оҙон булыуы ғына һәр саҡ күңелде ҡыра. Надя башын эйеп аҫҡа ҡарағанда, оҙон керпектәре тағы оҙонораҡ һәм сөм ҡара булып күренә. Ә буй-һыны ҡарап туйғыһыҙ һылыу һәм ныҡ.\n— Ни тиклем ғазаплайһың мине! — тип бышылдай Надя һәм көслө ҡулдары менән үҙенең күкрәгенә башымды кыҫа-ҡыҫа тиргәй. Ләкин был тиргәү миңә иң татлы һүҙҙәр булып ишетелә. Мин уның ирендәренән айырыла алмайым. — Етәр!— тип бышылдай ул шатлыҡ менән. Был тауыш уның күкрәк төпкөлөнән, ҡайнар тәрәнлектән килә. Мин күтәрмәнән шундай бер еңеллек менән һикереп төшөп, бөтә көсөмә йүгерәм, осам! Ә ҡолаҡта тик ирендәрҙең бер-береһе нән һурып алынған матур тауышы ғына тороп ҡала. Бөтә донъяны яңғыратып йырлағым һәм: — Надя, яратам һине!— тип ҡысҡырғым килә.\n8 апрель. Радионан скрипка минең йөрәктә уйнай кеүек! Уянғас та, тормайынса тыңлап ятам. Күҙ алдымда — Надя, башҡортса был исем — Өмөт! Скрипка минең өмөтөмдө моңға һала. Миңә ул ышаныс булһа ине! Ышаныс! Надяның фуражканы тегеп ултырғанда әйткән һүҙенә йылмаям. — Ә бының өсөн мин һинән нимә көтөрмөн? Мин уға ниндәй бүләк бирә алам? Ул теләгән бүләккә генә түгел, үҙемде йөрөтөрлөк тә аҡсам юҡ минең. Көлкө! Мин шундай мәғәнәһеҙ хәлдә. (Көндәлектәр. 188-189-сы биттәр).\n1 май, 1955.\nӘле сәғәт төнгө 2 генә. Надя менән йөрөп ҡайттым да яҙырға ултырҙым. Был көндәрҙә мин уға булған мөнәсәбәтем тураһында күп уйланым һәм бер генә ҡарарға килдем — өйләнергә! Бер ниндәй ҡаршылыҡтарға ҡарамаҫтан, бергә йәшәргә. Ләкин Надя минең ҡарарға ышанмай. Кисә хатта минең күҙгә йәштәр тулды. Апрель айы шул уйҙар менән ғазапланыуҙа үтте. Был ҡарарға килеү өсөн шул тиклем ныҡ икеләндем. Тел башҡалығы ла, белем башҡалығы ла Надя менән миңә кәртә була алмай. Телгә, теләһә, өйрәнер. Ә белем кешенең үҙе менән бергә тыумай — русса әйткәндә, дело наживное! Ғүмер буйы уҡыясаҡбыҙ! Ә белем тигеҙлеге тураһында ғазапланыу буш нәмә! Быны мин хәҙер ныҡ аңлайым. Был хаҡта уйлайым, көлкө хатта. Хатта Маркс ҡатынынан белем талап итмәгән. Бөтә эш бер-береңде аңлауҙа, хөрмәт итеүҙә һәм яратыуҙа! Бына нимә тураһында уйларға кәрәк! Надя миңә бөтә яҡтан оҡшай — ул минең эшемде лә, кешемде лә аңлай, дуҫ та була ала, ярата ла. Ул хәҙер бөтөнләй мин тәүге күргәндәге Надя түгел. Быны мин уны матурлап күреүҙән әйтмәйем. Юҡ, мин ғәҙәттән тыш һалкын аҡыл менән ҡараным уға һәм был уны яҡшылап күреү өсөн бик һәйбәт булды. Юҡһа, һуҡыр рәүештә яратыу — иң үкендергес нәмә. Ә мин уны бөтә ваҡлыҡтарына тиклем өйрәндем — минең ҡатыным тап шундай булырға тейеш. Мин уның яҡшы әсә буласағына ла ышанам. Беҙ бәхетле буласаҡбыҙ. Ниңә һуң мин баштан уҡ шул фекергә килә алманым? Күпме ғазапланым мин Надяны! Хатта ул хәҙер минең бер ҡарарға килеүемә ышана ла алмай. Сөнки мин уны киләсәктә бергә була алмауыбыҙға ышандырҙым. Ә хәҙер башҡа була алмауыбыҙға ышандырырға кәрәк! Был хатта ауырыраҡ. Бөтәһен дә Надя ғына хәл итә ала. Уның күҙ ҡарашында ышанысһыҙ яратыу ғына. Шундай саҡта мин уның күҙҙәренән үпкем килә. Ләкин ул быны рөхсәт итмәй. Ғәжәп хәл был. Ә ирендәренән теләгәнсә үбәм, ләкин туя алмайым. Мин үҙемде бер ҡасан да шулай ҡомһоҙ булырмын тип күҙ алдына килтермәй инем. Был минең иң тәүге татлы ләззәттәрем — нисек итеп мин уларҙы онота алырмын? Кәрәкмәй, кәрәкмәй! Үлгәндә лә, минең ошолай үлгем килә. Тормош миңә иҫ киткес яҡты был яҡынлыҡтан һуң. Минең осҡом килә! Арыу юғала. Йәшәреп китәм. Бөтә тәнгә көс тулыша. Тимәк, мин уны бик ныҡ яратам! Тик был ниндәйҙер ғазапһыҙ, бәхетле, кешелекле яратыу, яҡты яратыу. Ә тәүге яратыуым ғазаплы булған өсөн ярһыу һәм тау йылғаһы булып тойолған. Ләкин тормош өсөн кешелекле, яҡты һәм оҙаҡ яратыу кәрәк. Был ниндәйҙер ҙур һәм киң, тәрән бер йылға. Ул тауыш-тынһыҙ ғына аға. Шуның өсөн ҡайһы саҡта хатта аҡмаған кеүек. Ләкин, тәрәнгә ингән һайын, уның үҙенә йотоп барыусы көсөн тояһың. Һай йылға ярһып, шаулап аҡһа ла, уның көсө бәләкәй һәм тиҙ юғала. Уның ярһыуында булһаң да, ике яҡ яр бөтөнләй якын... Ләкин тормоштоң ярҙары юҡ. Мөхәббәт тә шулай булырға тейеш. Надяның күкрәгенә башымды ҡуйып, уның йөрәк тибешен тыңлап, мин шул хаҡта уйланым... Мин уны һәр саҡ ҡолонсаҡҡа сағыштырам. ..\n...Надя минең сәстәрем эсенә бармаҡтарын тығып иркәләй... Минең сәстәрем ат ялы кеүек ҡалын һәм ныҡ. Ә Надяның йөрәге ҡолон тояғы кеүек тыпылдап ярһый... Май байрамы менән, Надя!\n2 май. Надя шат, бәхетле, матур! Тик минең ҡарарға ышанып етмәй. Мин бәхетле! Киләсәк, бөтә киләсәк алда! Беҙ яҡшы йәшәргә тейешбеҙ. Мин уны бәхетле итәсәгемә ышанам. Тәүҙә ауыр буласаҡ. Мин еңел йәшәй белмәйем. Китаптарымдан башҡа бер нәмәм дә юҡ. Гол как сокол! Ләкин баш иҫән булһын. Мин эшләргә яратам. Надяны яратам. Башым, йөрәгем, сәләмәтлегем бар. Юлым еңел түгел. Ләкин ул Надяны ҡурҡытмай. Ул иң яҡын дуҫым буласаҡ минең.\n1 июнь. Надя! Ҡатыным минең!.. Хәҙер беҙҙең «Икәүебеҙгә бер яҙмыш. Тормоштан тейгән өлөш. Күпме ғүмер бар, беҙ шуны Ғәҙел йәшәргә тейеш!» Беҙ бәхетле буласаҡбыҙ!.. Был бәхет тураһында Надя менән күп һөйләштек. Беҙҙең эшебеҙ ҙә, телебеҙ ҙә, тәбиғәтебеҙ ҙә башҡа, ләкин бәхетте бер төрлө аңлайбыҙ. Беҙҙең донъяға ҡарашыбыҙ бер.\n...Надя ғәҙәттән тыш ҡыҙыҡһыныусан, тиҙ ҡабул итеүсән, ҡомһоҙ һәм түҙемле. Ул миңә бик ҙур хөрмәт менән ҡарай. Был мине үҙ көсөмә ышандыра. Мин һәр саҡ был хөрмәттең ҡәҙерен белергә һәм үҙ-үҙемә яуаплыраҡ булырға тейешмен. Үҫеү өсөн Надяның бөтә тәбиғи мөмкинлектәре лә бар. Беҙ ауырлыҡтарҙы күтәрергә әҙер. Сөнки уларҙы икебеҙ ҙә бик йәшләй күтәреп өйрәнгәнбеҙ. Мин эшләрмен, ул уҡыр. Беҙ бер-беребеҙгә ярҙам итә алырлыҡбыҙ. Унан һуң ул башҡорт телен өйрәнергә тейеш! Тел — минең тормошом! Сөнки мин эшемде телдән башҡа күҙ алдына ла килтерә алыуым мөмкин түгел! Беҙ ир менән ҡатын булып ҡына йәшәй алмаясаҡбыҙ. Хәҙерҙән үк беҙгә башҡорт теленә тотонорға кәрәк. Һуңға ҡалдырырға ярамай. Бер сәғәт ваҡытты ла бушҡа әрәм итмәҫкә! Торғанда ла, бергә йөрөгәндә лә, ашағанда ла мин уны һиҙҙермәйенсә генә өйрәтергә тейешмен! Шаярып һөйләшеү, минеңсә, бының иң яҡшы юлы. Был ғәҙәткә әйләнәсәк! Уға башҡорт телен өйрәтеү мәктәптәгесә дәрес биреүгә генә ҡайтып ҡалмаҫлыҡ булһын! Уны тел белеменә, яҙыусыларҙың тел өҫтөндә эшләүенә, тарихҡа һәм әҙәбиәткә, халыҡ ижадына, йыр һәм музыкаға, психологияға бәйләп, тормошҡа бәйләп өйрәтергә кәрәк. Тел бөтә нәмәгә асҡыс булырға тейеш. Минең өсөн башҡорт телендә аңлата белеү генә бик аҙ һәм бәләкәй нәмә. Тел өйрәнеү Надя өсөн ҙур бер эшкә, үҙ өҫтөндә эшләүгә әйләнерлек булһын. Мин Надяның биш йыл эсендә башҡорт телендә укый-яҙа аласағына ышанам. Ул 1960 йылда минең был уйҙарымды уҡып көлөрлөк буласаҡ. Минең был көндө тиҙерәк яҡынайтҡым һәм үҙ уҡыусыма ҡарап бөтә күңелдән шатланғым килә. Был бәхетте мин хәҙер үк тоям һәм ғорурланам. Ул көндө мин үҙем дә уның туған теленән Тарас Шевченко шиғырҙарын тәржемә итеп уҡырлыҡ булырға тейешмен! Ә беҙҙең тәүге балабыҙ был көндө русса ла, башҡортса ла һөйләшеп йөрөйәсәк! Юҡ, мин быларҙың тик хыял ғына булып ҡалыуын теләмәйем. Быға тиклем минең хыялдарым тормоштан айырылманы. Бынан һуң да мин үҙемә тоғро ҡаласаҡмын. Надя менән беҙ бәхетле буласаҡбыҙ! (Көндәлектәр. 188-189-сы биттәр).\nНадя — ҡатыным минең! Ғүмергә! Был бергә йәшәй башлау бер ҡасан да үкенерлек булмаҫ кеүек миңә. Надя миңә һаман яҡыныраҡ, матурыраҡ була бара. Надя — ҡатыным минең! Беҙ бик бәхетле! Беҙ бер нисек тә өйләнгән кеүек түгелбеҙ. Һаман да элеккесә көләбеҙ, шаярабыҙ, һөйләшәбеҙ. — Беҙ балалар кеүек! — ти Надя. Ысынлап та, был шулай. Беҙ балалар кеүек шат һәм ғәмһеҙ. Тик ул мине: — Ирем,— тип ирештерә. Ә мин уға: — Ҡатыным!— тигән булам. Беҙгә бик күңелле. Әгәр ҙә беҙ үҙгәрһәк, тик яҡшы яҡҡа ғына үҙгәрҙек. Беҙ хәҙер, нисектер, байыраҡ һәм ҡыҙыҡлыраҡ! Мин быны беҙгә ҡарап үткән һәм беҙҙең менән һөйләшкән кешеләрҙең ҡарашынан да күрәм. Был ҡарашта беҙҙең менән һоҡланыу бар. Ул бер нисек тә һүҙ менән әйтелмәй — уны тик тояһың ғына. Ғәжәп, миңә хәҙер кешеләр яғымлыраҡ һәм матурыраҡ күренә, донъя мәғәнәлерәк тойола. — Көнләшәм мин һеҙҙән! — тине Рафаэль. Беҙ бик оҙаҡ һөйләшеп йөрөнөк. Мин уны оҙатып барҙым, ул мине оҙатып килде, һуңғы ваҡытта ул миңә яңынан яҡынайҙы, иғтибарлыраҡ, йылыраҡ була башланы. Бигерәк тә туйҙан һуң Шакир менән Рәйес яҡыная төштөләр. Ә мин киреһенсә булыр тип уйлай инем. Туй үткәреүҙе улар үҙ өҫтәренә алды! һәм был студентса ғына әҙерләнгән туйҙан бөтәһе лә ҡәнәғәт булды. Мин шатланып бөтә алманым. Надяның мине яратыуында ниндәйҙер матур бер әсәлек тойғоһо ла бар. Надя, ҡатыным минең!.. Етмәһә, тәбиғәттең иҫ киткес матур сағы! Муйылдар ап-аҡ сәскә атып, күперешеп, күбекләнеп ултыра. Алмағастар, сейәләр сәскә атҡан. Бөтә тирә-яҡта хуш еҫ аңҡый. Аяҡ аҫтында йәм-йәшел йомшаҡ үлән, баш өҫтөндә зәңгәр күк. Ҡыуаҡтарҙың ҡуйы япраҡтары араһында һандуғас һайрай. Көнө буйы һабан турғайының моңо ҡойолоп тора. Йөрәк иҫерткес бер шатлыҡ менән тулыша. Яратам мин Надяны! Мин уны тормошто яратҡан кеүек яратам.\n6 июнь. Надя — минең ҡатыным! Бөтә кешеләргә, бөтә донъяға был хаҡта ҡысҡырғым, йырлағым килә хатта. Тик мин ҡысҡырмайым — яҙам ғына. Ышаныслы, ҙур бәхет был. Бына ул, минең ҡатыным, эшкә китте. Тегеү фабрикаһында эшләй. Эшләп үҫкән ҡыҙ ул. Ашығыс, етеҙ ныҡлы аҙымдар менән атлай ул. Етеҙлеге һылыу һынына килешеп тора. Ул йыйнаҡ, ынтылышлы, шул уҡ ваҡытта, уйнаҡлап барған тай кеүек, еңел, тилбер. Ниндәй оҡшай миңә уның атлауы! Әйтерһең, ул бына, хәҙер, хәҙер йүгереп китер... Үҙе шундай ныҡ, үҙе иҫ киткес еңел! Осоп йөрөй. Ул баҫҡан ер, ул атлаған юл, юл ситендәге үләндәр, ҡайын япраҡтарының елберләп тороуҙары, аҙымы һайын алмағастарҙың, сейә, груша, муйыл сәскәләренең хуш еҫтәрен уға бөркөп тороуҙары, ул аша атлап сығып йөрөгән йылғаның бер туҡтауһыҙ сылтырап ағыуы, йылға ситендәге тирәктәрҙең уның юлына күләгәләрен ташлап ултырыуҙары, һандуғастар сутылдауы — бөтәһе лә, бөтәһе лә ҡәҙерле миңә. Ул быларҙың бөтәһен дә миңә ҡарағанда нескәрәк тоя белә. Шуның өсөн дә ул йырлай. Надя үҙенең йырлауы менән минең кәмһетелгән иң саф тойғоларымды тормошҡа ҡайтарҙы. Мин яңынан үҙемдең тәүге мөхәббәтемде таптым унда. Тик был мөхәббәт минең үҙемдә генә түгел. Беҙ уны икәүләп кисерәбеҙ. Бер ниндәй ауырлыҡтарға ҡарамайынса, беҙ уны ғүмер буйы һаҡларға, уның менән бөтә тормошобоҙҙо биҙәргә тейешбеҙ. Беҙ еңәсәкбеҙ! Беҙҙең балаларыбыҙ ҙа матур буласаҡ. Улар — мөхәббәт емештәре булыр. Донъяның минең өсөн яңы яҡтары асыла. Ҡыҙыҡ! (Көндәлектәр191-192 биттәр).\n27 июль. Мин атай буласаҡ кеше! Был бик сәйер ҙә, көлкө лә һәм шатлыҡлы ла. Тимәк, мин бик нормальный кеше!\nРәмиҙең өйләнгәнен, бер ҡасан да бергә булмаясаҡтарын аңлаған Марият, әлбиттә, уларға ҡамасау булырға теләмәй. Өфөлә бик ҡалырға теләһә лә, ситкәрәк китеүҙе хәйерлерәк күрә. Кешесә кейәүгә сығып, балалар табып, матур тормош ҡороуға өмөтләнә. Һылыу ҡыҙҙың артынан йөрөүселәр күп. Әммә йөрәген яулаусы юҡ. Тормош иптәше, ике балаһының атаһы буласаҡ Ҡәнзәфәр менән Марият Бакал ҡалаһында таныша. Мәскәүҙә ике айға яҡын уҡып ҡайтып, ҡала китапханаһына эшләп ултырғанда, Нәбиулла тигән дуҫы менән Ҡәнзәфәр килеп инә. Танышып китәләр. Егет ҡыҙ эргәһенә йышлай башлай. Ҡаршы ала, оҙатып ҡала. Оҙаҡҡа һуҙмай ҡыйыу Ҡыйғы егете Ҡәнзәфәр Фәттәхов 25 йәше менән барған Мариятты һората, туй яһайҙар. Фабрикала эшләгән кейәүҙең бер бүлмәле фатиры бар икән. Карауат та хәстәрләп алып ҡайта ир. Туйҙан һуң ауылдан иренең әсәһе уларға күсеп килә. Бергә йәшәй башлайҙар. Радик, Венера исемле балаларға ғүмер бирә улар. Әммә Ҡәнзәфәр 64 йәшендә вафат була.\nТол ҡалған Марият интернаттың 60 йыллығына килә. Шунда Рәмиҙең “Йәшенле йәшлег”ендәге Илдарҙың прототибы Рәхим Булатасов менән осраша. Мариятҡа һөйөү хистәрен белдереп тотош бер дәфтәр яҙған Рәхимдең хистәре ҡабат тоҡана. Ул да ҡатынын юғалтҡан икән. Өйләнешеп биш йылға яҡын бергә ғүмер итәләр. Рәхим бер яҡтан тәүге мөхәббәте менән йылдар үткәс яҙмышының ҡауыштырыуына һөйөнһә, икенсе яҡтан Мариятты Рәмиҙең төҫө итеп тә күрә. Уға шиғырҙар бағышлай, альбом төҙөй, уның хаҡында китап сығарырға хыяллана. Рәми Ғариповтың кисәләрендә икәүләп сығыш яһап йөрөй башлайҙар. Уларҙы Рәми бәйләй. Әммә... ҡунаҡты оҙатып сыҡҡан ваҡытта юл фажиғәһенә осрап һәләк була Рәхим.\nНи ғәжәп, Марият баш ҡалаға килгәнде берәйһе хәбәр итәме, Рәми осраҡлы ғына кеүек юлында йә ул туҡталған ерҙә көтмәгәндә пәйҙә була. Бына бер осрашыу хәтерендә. Марат ҡустыһы фатир ала. Марият та бергә. Асҡысын алып, ҡыуаныслы бер мәл кисергәндә, Рәми ҙә килеп ҡушыла. Ҡаҡ иҙәнгә ултырып байрам табыны ҡорғанда, Марияттан инәлеп йырларға һорайҙар. Ғүмере буйы күңелен әрнеткәнен асып һала гүйә ошо юлдар менән:\n“Баҡса уртаһында пар йүкә,\nНик торманың әйткән һүҙендә?\nҺөйһәң һөй ғүмергә,\nҺөймә, иркәм, улай бер көнгә”.\nРәми ниҙәр кисергәндер был йырҙы ишеткәс? Йырлау сираты уға ла етә. Ул “Сыңрау торна”ны ишеттерә. Марият үҙенең йырын хәҙер “Рәми иҫтәлеге” тип йөрөтә. Ысынлап та, яратып та ҡауышыу бәхетенә ирешмәгән ғашиҡ йәндең күңел иңрәүе был йыр.\nТағы бер осраҡлы ғына осрашыу: Марият Өфө урамынан Радик улын етәкләп бара. Әкрен генә Ленин урамынан атлай. Шул ваҡытта трамвайҙа барған Рәмиҙең күҙҙәре әсә менән улға төшә. Таный. Туҡталышта һикереп төшә лә уларҙың артынан йүгерә. Аһылдап төшкән. Мариятты тотоп ала. Иҫәнләшәләр ҙә бергә атлап китәләр. Ҡайҙа барғанлыҡтарын да белешмәй атлайҙар ҙа атлайҙар. Ҡаршыларына Кәтибә Кинйәбулатова осрай. Марият әле уны бик танып та етмәй. Рәми “туғаным” тип таныштыра. Бер аҙ һөйләшеп торғас, тағы урам буйлап атлайҙар. Китап магазинына инәләр. Рәми Мариятҡа йыр китабы һатып алып бүләк итә.\nЙәнә бер осраҡлыҡ. Рәми уны яҙыусылар менән осрашыуға саҡыра. Марият улы менән килә. Сәхнәгә президиумға Мариятты ла мендереп ултырталар.\nӨфөләге йәнә лә бер осрашыу хәтерендә Марияттың. Әхирәте Сүриә уны ярҙамлашырға кил тип үҙенә саҡырып ала. Марияттың ике сикәһе лә яна, ҡабаланып көҙгөгә ҡарай, сәсен тарай. Ишектә – ҡыңғырау. Барып асһалар, Рәми. Күрешәләр.\nИнгән саҡта иртән мин бүлмәңә,\nМоңһоу ҡарай инең көҙгөгә.\nЙолҡа тарай инең толомоңдо,\nЙәмһеҙ күрендеме йөҙ генәң?\nКерпегеңә һөрмә тартмаһаң да,\nЯҡмаһаң да кершән йөҙөңә,\nҺылыуҙарҙан-һылыу инең бит һин,\nНиңә ышандың һуң көҙгөңә?\nҠараһаңсы шул саҡ күҙҙәремә,\nҠарағансы шулай көҙгөнән:\nҠабатланмаҫ бер мәлеңә һинең\nКөҙгө булыр ине күҙ генәм!..\nТабын ҡорола. Һөйләшеп, йырлашып ултыралар. Шағир шиғырҙарын уҡый. Төн уртаһы етә. Рәми ҡайтырға ашыҡмай. Һөйләшеп һүҙ бөтмәй. Таңғы дүрт булып бара. Ҡыҙҙар йоҡларға әҙерләнә. Рәмигә лә урын йәйелә. “Марият, кил яныма”, – тип саҡыра ҡатынды. “Юҡ”, – тип ҡырт киҫкәс, ир үҙе баш осона сүгәләй. Марият уңайһыҙлана. Рәми сәстәренән һыйпай. “Эх, яратҡас, элек уйларға кәрәк ине, намыҫ менән кейәүгә сыҡҡанмын, намыҫлы йәшәп үлермен”, – ти Марият. “Элек-электән шундай яҡшы сифаттар һиндә, Марият”, – ти Рәми.\nМарият уның ай яҡтыһында сағылған ап-аҡ күлдәген, һомғол буйын, әкрен генә кейенгәнен күҙәтеп ята. Рәми фатирҙан сығып китергә ишеккә йүнәлә. “Марият, кил, ишекте ябып ҡал”, – ти. “Хужабикә оҙатыр”, – була яуап. Йоҡлағанға һалышып ятҡан әхирәте тороп оҙатып ҡала. Ҡайҙа бараһың, таңғаса ҡал, тиһәләр ҙә Рәми тыңламай.\n15 апрель, 1959 йыл.\nБына тағы — онотҡанда бер — көндәлек яҙырға ултырҙым. Исмаһам, бөгөнгө көндө генә булһа ла ҡағыҙға төшөрөп ҡуяйым тип. Хәҙер элекке кеүек көндәлек яҙып ултырып булмай. Кисәме шулай — элекке көн икән — эштән ҡайтҡас (Надя өйҙә юҡ, мәктәптә ине), нишләптер, эс бошоп китеп, элекке — мәктәптә, институтта уҡыған йылдарҙың көндәлектәрен аҡтарып ҡарай башланым. Күңел әллә нишләп нескәреп китте. Ҡасандыр бик яҡын булған, хәҙер инде күптән юғалған бер кешемдең тормошо күҙ алдыма килеп баҫты... Ул кеше, әлбиттә, мин үҙем булғанмын икән!.. Ирекһеҙҙән «Ватерлоо күпере»ндә Рой әйткән Лонгфеллоның һүҙҙәре иҫкә килеп төштө: «Мысль о юности — далекая, далекая мысль». (Был һүҙҙәрҙең бөтә мәғәнәһен донъяла бер мин генә тоямдыр кеүек!..) Эйе, йәшлек тураһындағы уйҙар алыҫ, бик алыҫ уйҙар!.. Үкһеп, үкһеп илағы килә — илап булмай, йөрәктән сығырлыҡ күҙ йәштәре лә ҡалмаған!.. Минең бөтә иң матур тойғоларым «Таш сәскә»мә һеңеп ҡалды, шикелле. Шул таш сәскәгә бөтә күңелемде сүкеп-сүкеп яҙып бөттөм дә, хәҙер мәғәнәһеҙ бер бушлыҡ эсендә тороп ҡалдым. Бер йылға яҡын инде — минең йүнле шиғыр ғына түгел, әҙәм рәтле бер генә шиғыр юлы ла яҙғаным юҡ бит! Бына әле генә — февралдә генә — мине Яҙыусылар союзына алдылар, китап тураһында мәҡәләләр, рецензиялар, хатта өс-дүрт шиғыр ҙа яҙҙылар, минең исем телгә алынған хәбәрҙәр ҙә баҫыла, осрашҡан бер таныш-белештән йылы ғына һүҙҙәр ҙә ишетәм, ләкин мин үҙем күптән инде шағир түгел... Күптәр минән: «Ниндәй яңы нәмәләр яҙып ятаһың?» — тип һорайҙар, мин: «Яҙмайым», — тим. Ләкин был дөрөҫ һүҙгә ышанмайҙар. «Һин шым ғына әллә нимәләр яҙып ятаһыңдыр әле», — тип ҡуялар. Көлөрһөңмө, иларһыңмы? Аптырағас, «Франконың хикәйәләрен тәржемә итеп ятам», — тип, үҙемде лә шул һүҙгә ышандырырға тырышам. Ләкин... ләкин инде: һаман шул бер балыҡ башы — яҙа алмайым; ваҡыт та юҡ, ваҡыт булһа, кәйеф булмай, уныһы булһа, көтөлмәгән ғәҙәттәге хәлдәр килеп сығып тора: ҡатын менән тормоштоң иң түбән стилдәге, иң кәмһеткес, иң мәғәнәһеҙ, иң көлкө... трагедияһын уйнайбыҙ!.. Был «трагедия»ның төп ролен шағирҙарҙың мәңгелек иҙеүсеһе, мәңгелек дошманы — Аҡса-батша уйнай. Ә беҙ, ҡатын менән мин, тик уның ҡолдары ғына — ғәҙәттәге хәйерсе ролдәрен башҡарабыҙ. Бер көн килеп, яҙғы матур апрель иртәһендә, бик күп илдәр гиҙгән сыйырсыҡтар ҡайтып, мең-мең телдә донъялағы иң саф моңдарын түккән бер мәлдә, мин әле йоҡонан айнып, был яҡты донъяға күҙҙәремде асырға ла өлгөрмәҫ борон минән алдараҡ тороп өлгөргән һөйөклө ҡатынымдың иркә, яғымлы тауышын ишетәм:\n— Рәми, беҙҙең аҡса бөттө. Икмәк алырға аҡса юҡ... Юҡ?.. Аҡса?.. Тағы бурысҡа инергә! Тағы кемдән булһа ла аҡса һорарға! Кемгә булһа хәйерселәнеп, теләнеп барырға? Тағы, тағы, тағы... Ай һайын, ун биш, ун көн һайын — йылдар буйына!.. Ниңә минең ҡатыным был аҡсаны әҙерәк тота белмәй икән? Эш хаҡы алғансы, айҙың 16-сы көнөнә хәтле, ай ахырына саҡлы аҙ ғына булһа ла ҡыҫып тоторға мөмкин түгелме икән ни? Кешегә аҡса теләнселәп барыуҙың ни тиклем ауыр икәнлеген саҡ ҡына ла тоймаймы ни минең был Надя? Ә ул, бер ни булмағандай: — Ой, какой хороший день сегодня! — тип көн менән һоҡлана. Бик ярата шул минең ҡатын тәбиғәтте!.. Нисек итеп уға ауыр һүҙ әйтмәк кәрәк? Бындай сыуаҡ, энә осондай ҙа болотһоҙ, иҫ киткес ҡояшлы көн уға, минең 25 йәшлек кенә «балама», шундай матур, шундай һоҡланғыс бер уйынсыҡ бит! Нисек итеп, ниндәй ҡулдарың менән уны тартып алмаҡ кәрәк? Иртәнсәк, яңы көн башланғанда, ҡалай итеп был баланың уйнатып йөрөгән уйынсығын юҡҡа сығараһың?\n— Ниндәй яҡшы көн! — тип тешеңде ҡыҫып, йылмайырға ғына кәрәк бындай саҡта, йәғни 24 сәғәтлек көндөң был изге минутында инде!.. Етмәһә, боронғо ата-бабайҙарҙан ҡалып, был көндөң ошо минуттарына тиклем килеп еткән бик аҡыллы һүҙҙәре бар: 1. Һәр көн, һәр кеше үҙ ризығы менән! 2. Иртән ыҙғышырға ярамай! 3. Ҡул яраһы уңала, һүҙ яраһы уңалмай! 4. Юҡ талаштыра, бар яраштыра. Һуң, шулай икәнен белә тороп, нисек инде ата-бабай һүҙен тотмайһың? Тоторға кәрәк. Кеше хәтерен, бигерәк тә үҙ ҡатыныңдың хәтерен һаҡлай белергә кәрәк. Хатта һүҙең көмөш булһа ла, әйтмәй ҡалғаны — алтын... Минең, 16 йыл уҡып, 4 йыл эшләп, айына 780 һум аҡса алып, редакция эшен өйгә лә алып ҡайтып, төрлө наҙандарҙың хәреф хаталарын уҡып ултырыуыма, алдаша, хәйләләй белмәүемә, «үҙ әҙәбиәтем» тип йәнем сығырҙай булып йөрөүемә әллә кайҙағы Мәскәүҙән, әсәһенән, эшенән айырып алып ҡайтҡан ҡатыным ғәйеплеме ни? Бөтәһенә лә бит үҙем ғәйепле!..\n— Ярай, Надя, мин бөгөн, бәлки, аҡса алырмын, — тим ҡатынға. Эшкә, редакцияға китәм. Эйе, бәлки, аҡса ла булыр. Культура министерствоһында минең аласаҡ бар. Хатта меңләп аласаҡмын. Мәскәүҙән йыр текстарым өсөн бухгалтерияға лимит ҡына килеп етһен. Договор төҙөлгән. Көн матур — кешеләрҙең кәйефтәре лә яҡшылыр. Өс йырға бишәр йөҙ түләргә тейештәр. Бына бит «бирәһе килгән ҡолона — сығарып ҡуйған юлына» тигәндәй, мөхәббәт, иң саф тәүге мөхәббәт менән хушлашып яҙған йырҙарҙы ла аҡсаға әйләндерергә мөмкин донъяла! Бына шулай, исмаһам, мөхәббәттән тамағыңды туйҙырырлыҡ йыр булһа ла ҡалһын!..\nХыялымда, яңғыҙ елкән булып,\nСайҡалаһың йылдар буйына.\nЙә бирмәйһең тынғы уйыма.\nӘллә индең һин аҙашып уға,\nЭйе, йәшлек тураһындағы уйҙар алыҫ, бик алыҫ уйҙар... Ләкин онотолмай. Ә унан һуң «һуңғы осрашыу». Әллә булған, әллә булмаған осрашыу был. Командировканан, Баймаҡ районындағы Йылайыр совхозынан, сиҙәм ерҙән ҡайтып килә инем. Силәбе вокзалында, поезд көтөп, диванда серем итеп ултырам. Ҡапыл касса алдынан бер бик таныш ҡыҙҙың, ҡасандыр минең бөтә тормошомдо, бөтә йөрәгемде дер һелкеткән, саҡ ҡына мине поезд тәгәрмәстәре аҫтында иҙмәй ҡалдырған «фәрештә»мдең шәүләһе үтеп китте һәм күҙ асып йомғансы юҡ та булды. Мин үҙ-үҙемде белмәй, ҡапыл иләүһетеп тороп, дауыл ырғытҡан бер юнысҡы һымаҡ, ултырған еремдән перронға атылып сыҡтым... Ләкин шау-шыу, шығырым тулы кешеләр араһынан йырып сыҡҡансы поезд ҡуҙғалып та китте. Иң остағы вагон подножкаһында тороп, ниҙер ҡысҡырған, ҡул болғаған бер ҡыҙҙың артынан йүгереп барһам да, бер һүҙен дә асыҡ ишетеп, уның үҙен дә асыҡ төҫмөрләп ҡала алманым. Күҙгә тик артҡы вагондың ҡыҙыл уттары ғына бик оҙаҡ күренеп барғандай булды... Бына ошо тиле төн ҡараңғылығында күренеп ҡалған бер яҡтылыҡ менән хушлашыу тураһындағы йыр ғына тороп ҡалды үҙем менән: ә ул яҡтылыҡ китте, мәңгегә киткәндер инде, күрәһең!.. Эйе, һуңғы осрашыу ине был. Мин уны романс тип атаным.\nЮлдар буйлап, уйҙар уйлап,\nАлыҫ китеп барғанда,\nКөтмәгәндә осраштыҡ беҙ,\nЙылдар уҙғас, бер таңда.\nКүрешмәнек, һөйләшмәнек —\nПоезд ҡуҙғалып китте.\nТик йөрәккә якын тауыш\nУтлы ҡуҙ һалып китте!..\nМәңге ҡайтмаҫ, ҡабатланмаҫ\nТауышың ғына ҡалды.\nҒүмергә мин онотмамын,\nҺағынырмын был таңды.\nХуш бул инде, хуш, һөйөклөм,\nХуш бул, минең бәхетем,\nХуш, хыялым, хуш өмөтөм,\nХуш, тәүге мөхәббәтем!..\nӘ хәҙер бына «кеҫәләге финанстар йырлағас романстар» — мин был йырҙы һатырға барам булып сыға инде. Мине был хатта ғәжәпләндермәй ҙә. Ҡасандыр мин, донъяға гел ғәжәпләнеп ҡараған бер егет, хәҙер инде бер нәмәгә лә шул тиклем иҫем китеп барған кеше түгелмен. Хәҙер мин тормош трагикомедияһының талантһыҙ бер актеры!.. Хатта суфлерҙар һүҙен дә ишетмәй уйнайым кеүек. Ә был кәрәк ине. Сөнки суфлерҙар аҙ яңылыша бит. Китап биттәрендә аҡҡа ҡара менән ни тип яҙылған — шуны уҡып йәшәйҙәр улар. (Көндәлектәр, 314-316-сы биттәр).\n1975 йылдың 15 сентябрендә ул ваҡытта Үзбәкстанда йәшәгән Мариятты серле тартылыу Өфөгә алып килә, “шул хәтлем уны күргем килгәйне” ти ул. Рәми ҙә шул уҡ көндә уны эҙләп Үзбәкстанға, Ташкенттан һикһән километр алыҫлыҡта ятҡан Алмалыҡҡа, бара. Тәүге мөхәббәтенең Маяковский исемендәге үҙәк китапхананың уҡыу залында эшләгәнен Рәми белгән була. “Кем уйлаһын уның килерен, отпускы алмай көтөп ултырыр инем. Үкенесле, осрашманыҡ”, – тип уфтана Марият. “Ағайың килде” тигән хәбәр менән Шағир автографын яҙып ҡалдырған “Миләш” китабы ғына ҡала был елкенеүҙән. Күрәһең, аймылыштарҙан, яңылыштарҙан булған улар яҙмышы...\n...Ләкин ҡалһын минең устарымда\nТөҫ ташламаҫ миләш ялҡыны...\nБаҫымсаҡ көҙ тәрән уйға сумған,\nһағыш менән тулған уйҙары,\nһағыштары һары ҡарғыш һымаҡ,\nЯлмап алған урман буйҙарын.\nХатта имән, ғорур йәнле имән,\nБашын эйгән — уйы ауырға.\nНи ҡалған һуң баҡыр йәштәренә\nАл ямғырҙар булып яуырға?\nӘллә инде утлы ҡуҙы менән\nЯндырамы уны миләше?\nӘ бит тоғро аҡ ҡайыны барҙа,\nБулмаҫ миләш уның кәләше?\nЭй, йәш миләш, утлы күҙ йәш-тәлгәш,\nНиңә шулай көҙләп балҡының?\nҠалһын, ҡалһын үҙ усында ғына\nТик берәүгә изге ялҡының!..\nТыуған көнөм. Ҡырҡ бишем тулды, ҡырҡ бишем.\n45-тә күргән төшөм\nҺине төштә күрҙем,\nКүрмәһәм дә һине өнөмдә:\nТылсымлы бер көҙгө бирҙең,\nИҙәндәре ҡубып-һынып бөткән\nИҫке өйҙә, имеш, мин тағы.\n(Күпме ваҡыт үткән!..).\nСәйен яһап, һыйлай ҡунағын.\nДуҫым килгән, имеш,\nУртаҡ дуҫ ул —\nЙәшлек юлын бергә бүлешкән.\nКүптән уның менән дә\nҺәм бына һиңә!..\nЭлеккесә көләс йөҙлөһөң.\nӘйтеп бөтмәҫ һағыш...\nҺин аҡылдан яҙған\nӨс балаңды йыйып алғанһың да\nҠайтып төштөң Ташкент яғынан.\n— Ниңә ҡайттың\nЙөрәк әрнетергә? — тигәс:\nБер һүҙ әйттең:\nҺәм ҡысҡырып көлөп ебәрҙең дә,\nТотондоң һин үкһеп иларға.\nҺәр саҡ күҙ йәштәре —\nНи әйтәһең инде уларға!..).\nМин онотоп биргән вәғәҙәмде,\nИркәләнем һине, йыуаттым,\nЭлеккесә ебәк толомоңдо һүттем, үрҙем...\nКөҙгөң ҡалған уста,\nҠап-уртаға сатнап ярылған.\nӘ артына ярты латин менән:\n«Мөхәббәтең» тиеп яҙылған.\nһаҡлаһасы ул көс үҙеңде.\nНиңә икән теүәл егерме биш\nҺонманың һин ул көҙгөңдө?..\nТөн. Азамат та, Гөлнар ҙа йоҡларға ятты. Тойғоларын артыҡ күрһәтмәйсә, яттылар. Үҙҙәренсә кисерҙеләр, әлбиттә. Мин 7 һум 50 тинлек быяла тапшырып, уларға бәләкәй генә байрам яһарға тырыштым. Һөт, ҡатыҡ, кефир, сливки, шәкәр менән лимон, тауыҡ бешереп, һурпаһы менән туҡмас, итенә тауыҡ эсендә бешкән бәрәңге (тоҙло, боросло, һуған, лавр япраҡлы, әлбиттә) ҡушып, духовкала ҡыҙҙырып үҙемсә бер аш яһарға тырыштым. Тәмле булды, буғай. Аҙаҡ мәтрүшкәле, төрлө үлән ҡушылған ҡуйы һөтлө сәй эстек. Үҙем сәй менән бергә бер «Экстра»ның яртыһынан күберәген эстем, мөңрәнем, бөтә үткән ғүмерҙе йөрәгемдән үткәрҙем. Көндөҙгө, Салауаттар биргән концерт тәьҫире менән ғорурланып, маҡтанып, бер үҙем үлем сигендәге күңелде йыуаттым. Ерем-һыуым, Ҡаратауым, Йүрүҙәнем, ил тарихы мине һәр саҡ ҡотҡарып ҡала. Салауатым, һине уйланым. Ярты ғүмерең буйынса илһеҙ-телһеҙ түҙә алырлыҡ ғәйрәт барын белә тороп, ниңә әле ҡул-аяҡлы көйө миңә түҙмәҫкә? Әсмә апай скрипкала «Уйыл»ды уйнағанда, әлбиттә, түҙмәнем — алҡымыма бөтә үткәндәрҙең күҙ йәше килеп тығылды — Гөлнарым уҡырға киткәндә ап-айныҡ көйө балауыҙ һығып ултырҙым. Етмәһә, бынау күңелде ҡот осҡос болоҡһотҡан төш тә килеп ҡушылды. Тыуған көндө, шулай итеп, тәүге ҡабат бер үҙем, япа-яңғыҙ, балалар менән генә, үткәрҙем. Сафуандан ғына — дуҫ-иштәрҙән — телеграмма килде. Ҡалғандары — барыһы ла үҙемдең туғандарҙан — Урал менән Мөршиҙәнән, кейәүҙән, Фәниәнән, иң ҡиммәтлеһе улымдан — Салауат менән килендән ине. Ул баланы мин бик ныҡ рәнйеттем. Мамаһына ҡарап. Ә уның үҙ башы бар ине бит. Имен-аман, иҫән -һау ғына йәшәһендәр инде. Ҡалғанын, аҡылы булһа, саҡ ҡына ҡаным йөрөһә, үҙе белер әле... Шул тиклем хисле малай, башы менән булмаһа ла, йөрәге менән аҡылға ултырыр әле. Боҙолоп өлгөрмәне — тормошҡа сумды. Тормош — барыбер бөйөк уҡытыусы, күңелем уныһы өсөн тыныс: бисәһенең хәйләһе уны минең бер ҡатлылыҡтан барыбер ҡотҡарасаҡ. Ә Азаматы... хәс үҙем!.. Иң күңелде әрнеткәне. Ах, был сафлыҡ — донъяның шул тиклем дә әшәкелеген күргәс, ни хәл итеп кенә ҡабул итә алыр икән уны? Гөлнарым күтәрер уны — ул үҙен тыуҙырған затҡа оҡшаш: әрһеҙ, үткер, тиндең ни икәнен белә. Шулай ҙа хисе үтә минекенсә, тәбиғи. Был донъяла минең һымаҡ эске донъяһын һаҡлап ҡала алырмы — минең һымаҡ рух түҙемлеге етерме? Бигерәк ғәрсел, тиҙ ҡабыныусан, ләкин үҙ һүҙен ахырғаса еткереүсән түгел. Тиҙ онота. Әсәһенең тәбиғәте нығыраҡ һеңгән. Үҙе менән күберәк һоҡлана. Ә минең иң теләгәнем — ахырғаса балаларҙа ихтыяр көсө һаҡлау. Ниндәй генә нескә күңелле булма, иң мөһиме — ихтыяр көсө! Мине йәшәткән нәмә, — бөтәһен дә бер усҡа йомарлағаны, — шул көстә! Бәләкәс ғазаптарға тыбырсынһам да, ололарына түҙерлек оло көс бар, буғай, миндә. Мине һындырыу әлегә мөмкин түгел!.. (Көндәлектәр.76-80-сы биттәр).\nЫшанмағыҙ февраль буранына,\nБер яуыз уй юҡтыр уйында...\nКүпме генә шашып дуламаһын,\nЯҙ һылыуы уның ҡуйынында.\nБыл донъяла булыр\nбар бит —\nТүҙәлмам мин ләкин,\nШағирҙың был иң һуңғы шиғыры... Өмөтһөҙлөк, арығанлыҡ, сараһыҙлыҡ... Һуңғы төшөндә лә Марият тип һаташып уяна. Шул төштә ул барыһын да аңлай һымаҡ. “Их, ниңә икән теүәл егерме биш йыл элек һонмағайның икән көҙгөңдө!” тип әрнеүендә лә бар ул аңлау, үкенес. Иртәгәһенә шағирҙың йөрәге тибеүҙән туҡтай.\nРәмиҙең: “Ул мине ғүмер буйына яратыр, мөхәббәт бит үлмәй”, – тигән һүҙҙәре дөрөҫкә сыға. “Рәмиҙе үҙем менән күтәреп йөрөтәм, ғүмер буйы уның менән йәшәйем. Ул – йөрәктә, һис ҡасан уны онотаһым юҡ”, – ти Марият.


Хәрби булырға теләүселәр өсөн имтихандар | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n24 июля 2020 — 15:52 ГТРК «Башкортостан»\nБыйыл хәрби уҡыу йорттарының күсмә ҡабул итеү комиссиялары абитуриенттарҙы урындағы хәрби комиссариаттарҙа ҡабул итәсәк. Был мәжбүри сара илдәге эпидемиологик хәл-ваҡиғалар менән бәйле. Быға тиклем уҡыусылар теләгән белем усағына үҙҙәре барып имтихан тапшыра ине. Өфө ҡыҙы Индира Нәсибуллина бәләкәйҙән хәрби тәржемәсе булырға хыяллана. Бөгөн ул Мәскәү хәрби университетына уҡырға инергә имтихандар тапшырырға килгән. Күсмә комиссия төркөмдәре Рәсәйҙең 74 төбәгендә үҙ эшен башланы. Юғары хәрби уҡыу йорто белгестәре уҡыусыларҙың һөнәри һәм психологик яраҡлылығы, физик әҙерлек кимәлен, сәләмәтлеген тикшерә. Республика абитуриенттары Ҡазан юғары танк команда училищеһы комиссияһы алдында һынау тота. Ойоштороусылар бындай төр ҡабул итеү комиссияһы эшмәкәрлегенең ыңғай яҡтарын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Республиканан 1300-ҙән ашыу абитуриент Рәсәйҙең Оборона министрлығына ҡараған юғары уҡыу йорттарына уҡырға инергә теләй. Ҡабул итеү комиссияһы 15 июлдән -5 августҡа тиклем эшләй.


Моллюскылар — Башҡорт Википедияһы\nМоллю́скылар, йәки йомшаҡ тәнлеләр (лат. Mollusca) — беренсел ауыҙлы, икенсел тән ҡыуышлы (целом) организмдар. Яралғы үҫешендә бластомерҙары спираль тибындағы ваҡланыу стадияһын үтеүсе (ru:Дробление (эмбриология) хайуандар тибы.\nТип өҫтө: Спиральные\nХайуандарҙың дөйөм төр һаны төрлө сығанаҡтарҙа 100-ҙән  алып 200 мең тип күрһәтелә. Рәсәйҙә 2900 төрө булыуы билдәле. Был типты 9 йәки 10 класҡа бүләләр, ике класс юҡҡа сыҡҡан.\nМоллюскылар йәшәү мөхиттәренең бөтә төрҙәрендә лә: диңгеҙ һәм сөсө һыу ятҡылыҡтарында, тупраҡта, ҡоро ер-һауа мөхитендә тереклек итәләр.Ҡайһы бер моллюскылар башҡа хайуандарҙың ваҡытлыса йәки даими паразиты булып йәшәйҙәр.\nУлар араһында фильтраторҙар, үҫемлек ашаусылар, йыртҡыстар бар. Уларҙың оҙонлоғо 1 мм-ҙан 20 метрға тиклем етергә мөмкин.\nҠорһағаяҡлы моллюск трохус яралғыһының үҫеш тибы (Trochus)(спираль ваҡланыу)\n2 Төҙөлөшө һәм физиология\n3 Моллюскылар кластары\n3.2 Ҡуш ҡапҡаслылар\n4 Моллюскылар, йәки йомшаҡ тәнлеләргә дөйөм ҡылыҡһырлама\n«Моллюск» һүҙе латин телендәге лат. molluscus «йомшаҡ» һүҙенән килеп сыҡҡан. Моллюсаларҙы өйрәнеүсе фән малакология тип атала, моллюск ҡабырсаҡтарын өйрәнеүсе фән — конхиология тип атала.\nТөҙөлөшө һәм физиологияҮҙгәртергә\nМоллюскыларҙың йомшаҡ тәне күпселек осраҡта баш, кәүҙә һәм аяҡтан тора. Башында һәрмәүестәр, ауыҙ тишеге, күҙҙәр, тигеҙләнеш ағзалары урынлашҡан. Кәүҙә тире-мускул ҡапсыҡтан тора.\nАҫҡы яғында арҡы тиреһе йыйырсығы — мантия ҡаплап тора. Мантия тәндең арҡа яғынан урынлашҡан. Мантия менән тән араһында мантия ҡыуышлығы бар. Унда һулыш алау, һиҙеү ағзалары урынлашҡан. Арт юл (аналь), енес биҙҙәре, бүлеп сығарыу юлдары шунда асыла.\nМоллюскыларҙың күпселек төрҙәренең тәне тулыһынса йәки өлөшләтә ҡабырсаҡ менән ҡапланған. Ҡабырсаҡ өс ҡатламдан тора: мөгөҙ (тышҡы), фарфор һәм перламутр (эске) ҡатламдан тора. Күп ҡабырсаҡтар төҫө һәм төҙөлөшө буйынса бер-береһенән айырылған бик матур формала булалар. Ҡабырсаҡ матдәһен арҡа тиреһе йыйырсығында урынлашҡан мантия күҙәнеҡтәре бүлеп сығара.\nМоллюскыларҙың ағзалары: һулыш алыу, ҡан тамырҙары, аш һеңдереү, нервы, бүлеп сығарыу, енес системаларына берләшкән.\nҺыуҙа йәшәүсе моллюскылар айғолаҡтар, ә ер өҫтөндә йәшәүселәр тоҡ һымаҡ үпкәләр ярҙамында һулыш ала. Үпкә стенкаларынан ҡан тамырҙары тармаҡланып китә. Ҡайһы бер моллюскыларҙың газ алмашыныуы мантияның өҫкө йөҙө аша башҡарыла.\nДиңгеҙ фәрештәһе (Морской ангел)\nҠорһағаяҡлылар (брюхоногие) — моллюскыларҙың иң күп һанлы класы. Ҡорһағаяҡлылар океан төпкөлдәрендә, океан һәм диңгеҙ яр буйҙарында, сөсө һыуҙа, тауҙарҙа һәм мәмерйәләрҙә, ташлы сүлдәрҙә йәшәй. Уларҙың ҡабырсаҡтары бер бөтөндө тәшкил итә, йыш ҡына асимметриялы, спираль һымаҡ бөгәрленгән конус формаһында була. Лайлалы ҡусҡарҙарҙың ҡабырсағы булмай. Тәне баш, кәүҙә һәм аяҡтарҙан тора.\nБыл кластағы моллюскыларҙыә эҫ һиҙеү ағзалары ныҡ үҫешкән. Был моллюскылар тирә-яҡ мөхит температураһына бик һиҙгер. Улар организмында процесстар ошо температураға бәйле. Улар араһында фильтрлаусылар һәм үләт ашаусылар, шулай уҡ паразиттар һәм йыртҡыстар бар. Әммә күпселек моллюскылар үҫемлек йәки тарҡалыусан һыу төбө ултырмаларын ашаусылар.\nҠорһағаяҡлылар яҫы паразит селәүсендәрҙең аралаш хужалары була ала. Был моллюскылар балыҡтар һәм ҡоштар, ер-һыу хайуандары, һуҡыр сысҡандар, терпеләр өсөн аҙыҡ. Моллюскылар араһында баҡса һәм йәшелсә баҡсаһы ҡоротҡостары ла бар, мәҫәлән, лайлалы ҡусҡар, йөҙөм ҡусҡары һ.б.\nДиңгеҙ финигы Lithophaga truncata\nҠуш ҡапҡаслылар, йәғни ике ҡапҡаслылар (Двустворчатые) — биофильтраторҙар , фәҡәт һыуҙа ғына йәшәйҙәр. Ҡайһы бер төрҙәре оҙаҡ ваҡыт һыуһыҙ ҙа йәшәй ала. Барлыҡ ҡуш ҡапҡаслы моллюскыларҙың ҡабырсаҡтары һығылмалы тарамыш менән үҙ-ара ныҡ тоташҡан ике ҡабырсаҡтан тора. Ҡапҡастар ныҡ итеп ябыла. Ҡуш ҡапҡаслылар әҙ хәрәкәтсән йәки ултыраҡ тормош алып барыусылар. Ултыраҡ тормошта йәшәүселәр һыу төбөндәге таштарғы йәки башҡа моллюскыларға йәбешеп йәшәйҙәр.\nҺыу фильтрлаусы, кеше өсөн һәм ҡайһы бер хайуандарға аҙыҡ булараҡ ҡуш ҡапҡаслыларҙың әһәмиәте бик ҙур. Был кластағы моллюскылар һыуҙағы тоҙға һәм башҡа экологик факторҙарға бик һиҙгер. Ҡуш ҡапҡаслылар тәбиғи ынйы етештереүсе булып хеҙмәт итәләр.\nҺәрмәүестәре араһында ярыһы булған осьминог Amphitretus pelagicus\nБашаяҡлылар (Головоногие) — барыһы ла һыуҙа ирекле йөҙөүсе йыртҡыстар . Ҡабырсаҡтары юҡҡа сыҡҡан (редукция). Каракатицаларҙың ғына тиреһе аҫтында ҡабырсаҡтан пластинка һаҡланып ҡалған.\nАяҡтары, йәғни һәрмәүестәре башты уратып алған. Кластың исеме шунан килә.\nБашаяҡлылар мантия ҡыуышлығындағы һыуҙы аттырып, реактив ысул менән хәрәкәт итәләр.\nКаракатицалар, осьминогтар ҡурҡыныс хәл килеп тыуғанда төҫөн үҙгәртергә һәләтлеләр йәки ҡара буяу атып сығаралар.\nБалыҡтар, һөтимәрҙәр һәм кешеләр — башаяҡлыларҙың дошмандары. Башаяҡлылар үҙҙәре башҡа моллюскылар,ҡыҫала һымаҡтар, балыҡтар менән туклана.\nМоллюскылар, йәки йомшаҡ тәнлеләргә дөйөм ҡылыҡһырламаҮҙгәртергә\nӨс ҡатлаулы (ағзаларының яһалыуында өс яралғы япраҡтары, йәғни толҡат ҡатламдары: эктодерма, эндодерма, мезодерма ҡатнаша), беренсел ауыҙлы, ике яҡлы симметриялы хайуандар. Ҡабырсаҡтары спираль булған ҡайһы бер моллюскыларҙың тән симметрияһы юҡ\nТәндәре сегментлы түгел. Тигеҙлек һаҡлау, химик һиҙеү ағзалары үҫешкән. Күптәренең күҙҙәре бар.\nТәндәре баштан, кәүҙәнән, аяҡтан тора (ҡорһағаяҡлылар, башаяҡлы моллюскылар). Әҙ хәрәкәтсән моллюскыларҙың тәндәре кәүҙәнән һәм аяҡтан ғына тора (ҡуш, йәки ике ҡапҡаслылар).\nАяҡ — тәндәренең хәрәкәт өсөн яраҡлашҡан мускуллы үҫентеһе. Әүҙем хәрәкәтсән башаяҡлы моллюскыларҙың аяғы 8, 10 һәрмәүескә бүленгән.\nТәндәренең ян-яғынан тире бөрмәһе — мантия һәм мантия барлыҡҡа килтергән ҡыуышлыҡ типты айырып тороусы төп билдәләрҙең береһе. Эске ағзалар барыһы ла мантия ҡыуышлығына асылалар.\nТәндәренең арҡа яғынан мантия тышҡы һөлдә—ҡабырсаҡ барлыҡҡа килтерә. Башаяҡлы моллюскыларҙың ҡабырсаҡтары юҡҡа сыҡҡан (редуцирована)йәки тире аҫтында рудимент формаһында пластинка булып ҡына һаҡланып ҡалған.\nҠабырсаҡтары өс ҡатлаулы: тышҡыһы —мөгөҙ ҡатлау; уртаһы —фарфорлы эзбиз ҡатлау; эскеһе —перламутрлы эзбиз ҡатлау.\nТән ҡыуышлығы ҡатнаш, паренхима менән тулған.\nҠан тамырҙары системаһы йомоҡ түгел. Йөрәктәре бар.\nБүлеп сығарыу системаһы — метанефридиялар (моҡсай формаһындағы парлы «бөйөрҙәр»).\nҺулыш — ағзалары үпкәләр (ҡорһағаяҡлылар) һәм айғолаҡтар (ике ҡапҡаслылар, башаяҡлылар, ҡайһы бер ҡорһағаяҡлылар).\nНервы системаһы төйөн тибында (йотҡолоҡ яны нервы ҡулсаһы, 3 йәки 4 пар нервы төйөндәре һәм нервылар (башаяҡлыларҙың нервы системаһы нығыраҡ үҫешкән).\nМоллюскылар араһында айырым енеслеләре лә, гермафродиттар ҙа бар. Үҫеш личинка стадияһы аша әүерелеш менән бара.\nАш һеңдереү системаһы — алғы, урта һәм артҡы эсәктәрҙән тора. Телдәрендә аҙыҡты иҙә торған ҡырғыстары бар. Аш һеңдереү биҙе—бауырҙары бар.\n↑ Шарова, 2002, с. 276\n↑ Ponder, Lindberg, 2008, p. 1\n↑ Конхиология // Большая Советская Энциклопедия. — 3-е изд. — М.: Советская Энциклопедия. — Т. 13. — С. 88. — 608 с. — 629 000 экз.\n↑ Шарова, 2002, с. 304\n↑ Шарова, 2002, с. 322\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Моллюскылар&oldid=929676 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 19 ғинуар 2020 в 09:25\nБыл бит һуңғы тапҡыр 09:25 19 ғинуар 2020 үҙгәртелгән.