Бобтарын өр-яңы «Мерседес» автомобиленән дә өҫТөн күргәндәр » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Спорт » Бобтарын өр-яңы «Мерседес» автомобиленән дә өҫТөн күргәндәр\n24.01.2014 Бобтарын өр-яңы «Мерседес» автомобиленән дә өҫТөн күргәндәр\nйәки Бобслейҙан СССР һәм Рәсәй тарихында берҙән-бер Олимпия чемпиондары Янис Кипурс менән Владимир Козлов бобтарын һәр ваҡыт йәшереп йөрөткән\nХV Ҡышҡы Олимпия уйындары был юлы ла СССР һәм элекке ГДР спортсылары араһында сәмсел уҙҙы. 1988 йылда Канаданың Калгари ҡалаһында үткән ярыштарҙа Союз вәкилдәре, 11 алтын, 9 көмөш һәм 9 бронза миҙал яулап, команда беренселегендә алдынғылыҡты бирмәне. Конькиҙа парлы шыуыуҙа Екатерина Гордеева менән Сергей Гриньков, бейеүҙә – Наталья Бестемьянова менән Андрей Букин, саңғыла шыуыуҙа ике тапҡыр Тамара Тихонова, Вида Венцене, Алексей Прокуроров һәм Михаил Девятьяров, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар эстафетаһы командаһы, алтынсы тапҡыр рәттән биатлон буйынса СССР йыйылма эстафета командаһы, бобслейҙан Союз тарихында башлап Янис Кипурс менән Владимир Козлов ике урынлы бобта һәм конькиҙа йүгереүҙән Николай Гуляев Олимпия чемпиондары булып танылды. Калгариҙа өсәр тапҡыр юғары подиумға Голландияның конькиҙа йүгереүсеһе Ивона Ванн Генипп һәм Финляндияның трамплиндан һикереүсеһе Матти Нюкянен күтәрелде. Был юлы бобслей спорты буйынса башлап чемпион булған Янис Кипурс менән Владимир Козлов хаҡында ҡыҫҡаса мәғлүмәт еткермәксебеҙ.\nСовет экипажы ағзаһы Янис Кипурс 1958 йылдың 3 ғинуарында Латвияның Курменесе биҫтәһендә тыуһа, Владимир Козлов иһә 1958 йылдың 7 мартында Украинаның Дмитров ҡалаһында донъяға килгән. Икеһе лә бобслейға еңел атлетиканан күсә. Янис, дискыны алыҫлыҡҡа ырғытыу менән бер рәттән, ядроны этәреү менән дә шөғөлләнһә, Владимир Козлов үҙен йүгереүҙә һынай. Улар икеһе ике төрлө холоҡло була. Тәүгеһе – шуҡ, күнекмәләр ваҡытында төндә ҡасып, балыҡ ҡармаҡларға яратһа, икенсеһе орган музыкаһын төнө буйы тыңлап сығырға әүәҫләнә. Тик ярыш мәлендә улар бер-береһен ныҡ яҡшы аңлаған. Шуға ла Калгариҙа уҙған Олимпия уйындарында, дәғүәселәрҙең ҡайһы бер ризаһыҙлыҡтарына ҡарамай, улар үҙ тырышлығы менән юғары подиумға күтәрелә. Сөнки ярыш мәлендә совет экипажы шыуып төшкәндән һуң ҡапыл ел сығып, шыуыу трассаһында ваҡ ҡына таштар барлыҡҡа килә. Ә ул юғары тиҙлек күрһәтеү өсөн ныҡ ҡамасаулай һәм дәғүәселәр совет спортсыларының быға тиклем булған күрһәткесен юҡҡа сығарып, улар кеүек шул уҡ трассанан ярышыуын һорай. Судьялар уларҙың фекерен яҡлағас, беҙҙең экипаж ҡабаттан ярышырға мәжбүр була. Шуға ҡарамаҫтан, Янис менән Владимир, йәнә юғары тиҙлек күрһәтеп, үҙҙәренең дәғүәселәре алдында еңелмәҫлеген иҫбатлап, еңеп сыға. Бына нимә тип хәтерләй был хаҡта әлегә тиклем Рәсәйҙең берҙән-бер чемпионы Владимир Козлов:\n– Беҙ баштан уҡ старт ваҡытында этәреп китеүгә ҙур иғтибар биреп, төп дәғүәселәребеҙҙән секундтың ундан бер өлөшөнә өҫтөнлөк итә инек (до одной десятой секунды). Бобслейҙа ул – бик ҙур айырма. Икенсенән, Рига заводында бик үҙенсәлекле, донъяла тиңе булмаған боб (бобслейҙың ултырып шыуа торған санаһы шулай тип атала) эшләйҙәр – бобты йүгереп барып этәреүсе ултырып түгел, ә ятып бара. Шуның өсөн тиҙлек тә шәберәк була. Ул бик ҙур өҫтөнлөк бирә. Дәғүәселәр беҙҙең бобты бер күреү өсөн күп ваҡыт «һунар» итте, әммә һәр ваҡыт уны тәғәйен япма менән ябып тоттоҡ. Ярыш мәлендә генә санабыҙҙы асабыҙ ҙа, ярыш тамамланғас, йәнә ҡаплап ҡуябыҙ. Эске өлөшөн бөтөнләй бер кемгә лә күрһәтмәнек.\nБер ҡыҙыҡ хәл була. Бер мәл Швейцария спортсыһы латыштарҙың экипажына килә лә, һатыулашып, бобтарын яңы «Мерседес» автомобиленә алмаштырыуҙарын үтенә. Боб тигәндән, тағы уның айырым алынып ҡуйыла торған конькийы, икенсе төрлө әйткәндә, лезвиеһы була. Уны һәр ваҡыт ныҡлап үткерләп, ҡарап торғандар. Ана шул лезвие совет экипажына ҙур өҫтөнлөк бирә. Уны һәр ваҡыт Козлов үҙе менән һаҡлап йөрөткән. Сөнки бер дәғүәсе шым ғына килеп, уны ла тимер менән арҡыры сыйып киткән.\nОшо ҙур еңеүҙән һуң совет спортсыларына аҡсалата ҙур ғына премия бирә башлағандар. Калгари чемпиондары ҡулдарына 6,5 мең доллар һәм 18 мең һум аҡса ла алған.


0,5 л. – һөт,\n150 гр. – аҡ май,\n2 стакан – он,\n1 аш ҡалағы – шәкәр ҡомо,\n0,5 сәй ҡалағы – сода,\n0,5 сәй ҡалағы – тоҙ.\n500—550 гр. – әҙер балан.\n1 йомортҡа – бәлеш өҫтө өсөн,\n1 сэй ҡалағы – май таба майлар өсөн,\n4 аш ҡалағы – шәкәр ҡомо\n1 сәй ҡалағы – крахмал йәки манка.\nЙомошаҡ ҡамыр баҫығыҙ. Баланды сүптәрен айырып әйбэтлэп йыуығыҙ, әҙерәк (0,5 стакан) һыу, 4 аш ҡалағы шәкәр ҡомон ҡушығыҙ, утҡа ҡуйып әҙерәк томалағыҙ. Баланды һыуытығыҙ, эсенә 1 сәй ҡалағы крахмал йәки манка һалығыҙ (бәлеш ҡырҡҡанда һуты аҡмаһын өсөн) . Ҡамырҙы икегә булергә, бер бүлеме (бәлештен аҫты) ҙурыраҡ булырға тейеш. Ҡамырҙан ҙур киҫәген 5-7 мм ҡалыннығында йәйегеҙ һәм майланған, онланған табаға һалығыз. Камыр өҫтөнә һыуытылған баланды матурлап түшәп һалығыҙ, өҫтөнә әҙерәк шәкәр ҡомо һибегеҙ. Балан өҫтөнә икенсе йәйелгэн ҡамыр менән ҡаплағыҙ һәм аҫтағы ҡамыр менән берләштереп ситтәрен йәбештереп үрегеҙ. Бәлештен өҫтөндәге ҡамырын уртаһынан тишегеҙ (бешкәндә эсендәге пар сыҡһын өсөн) , шул уҡ ҡамырзан бәлеш өҫтөнә япраҡтар эшләп биҙәп тә була. Бәлеште 200 С духовкала йәки мейестә 20-25 минут бешерегеҙ. Бешкән бәлештен өҫтөнән йомортҡаның һарыһын һөртөгөҙ.


4 Сентябрь 2010, 22:57\n1945 йылдың 2 сентябрендә бар донъя матбуғаты бер үк хәбәрҙе баҫып сығарҙы: «Йәкшәмбе көн Американың Токио ҡултығына килгән «Миссури» линкоры бортында Японияның һис һүҙһеҙ баш һалыуы тураһында Актҡа ҡул ҡуйылды».\n1945 йылдың 2 сентябрендә бар донъя матбуғаты бер үк хәбәрҙе баҫып сығарҙы: «Йәкшәмбе көн Американың Токио ҡултығына килгән «Миссури» линкоры бортында Японияның һис һүҙһеҙ баш һалыуы тураһында Актҡа ҡул ҡуйылды». Көнбайыш Украинала Украина милләтселәре ойошмаһы (ОУН), Украина ихтилалсылары армияһы (УПА) менән ҡан ҡойғос көрәш дауам итһә лә (ә ул ғәмәлдә 1956 йылға тиклем барған), көньяҡ-көнсығыш Азия джунглиҙарында фанатик самурайҙар ҡорал һалырға ниәтләмәһә лә, Балтик диңгеҙе буйы республикаларында «Урмандағы туғандар» («Лесные братья») хәрәкәте совет власына ҡаршылығын туҡтатмаһа ла, Икенсе донъя һуғышы ғәмәлдә тамамланды. Европала – Германия, Италия, Румыния, Венгрия, Испания һәм бүтән илдәр, көнсығышта Япония берләшеп, һуғыш хәрәкәттәре алып барған көстәрҙе Советтар Союзы, Америка ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия армиялары теҙ сүктерҙе. Был ғәйәт ҙур, дауамлы одиссея тураһында беҙ тарихсыларҙың тикшеренеүҙәре, мемуар һәм матур әҙәбиәт, документтар, яугирҙар хәтирәләре, кинофильмдар аша яҡшы беләбеҙ. Икенсе донъя һуғышының ҡоласлы һуңғы алыштары туҡтауға алтмыш биш йыл тулһа ла, улар хәтерҙә тоноҡланмай, сөнки үҙ дауылы эсенә тиҫтәләрсә дәүләтте тартып индергән ғәрәсәт Ер йөҙөн, уның сәйәси картаһын тамырынан үҙгәртеүгә килтерҙе.\nТеүәл алты йылға һуҙылған ҡанлы тарихтың нөктәһе, шулай итеп, сентябрь башында ҡуйылған. Әммә Советтар Союзының Японияға ҡаршы һуғыш хәрәкәттәрен башлауы ябай ғына хәл ителмәгән, уға тиклем байтаҡ кәртә аша үтергә тура килгән. Союздаш дәүләттәр башлыҡтарының Тәһранда, Ялтала һәм Потсдамда үткән осрашыуҙарында сиктәрҙе ҡабаттан делимитациялау, гитлеризмдан һәм милитаризмдан азат ителгән илдәрҙәге буласаҡ дәүләт ҡоролошо, репарация һәм башҡа мәсьәләләр ҡырҡыу бәхәстәр тыуҙырған. Ошо киҫкен бәрелештәрҙә Советтар Союзының мәнфәғәттәрен яҡлау һәм һуғыштан аҙаҡҡы донъяны үҙебеҙгә отошло итеп ҡороу өсөн И. Сталинға ла, тотош совет дипломатияһына ла ныҡышмалылыҡ та, уҫаллыҡ та, дипломатик һығылмалылыҡ та, хатта рустарға хас ҡунаҡсыллыҡ та күрһәтергә тура килә. Дипломатияла һәр алым да ярап ҡуя.\nЛәкин СССР-ҙың милитаристик Японияға ҡаршы һуғышҡа ҡушылыу-ҡушылмауына АҡШ Президенты Франклин Рузвельттың килешеүҙәргә юл таба алыу оҫталығы һиҙелерлек йоғонто яһай. Билдәле булыуынса, 1905 йылда Япония менән һуғышта еңелеүгә осрағас, Рәсәй Сахалин утрауының яртыһынан һәм Курил утрауҙарынан ҡолаҡ ҡаға. Ул саҡта, Япония менән Рәсәй делегациялары солох тураһында һөйләшеү алып барғанда, АҡШ әлеге ерҙәрҙе Рәсәйҙән тартып алыуҙа Японияға булышлыҡ итә. Һәм, ниһайәт, Ялталағы конференция ваҡытында Рузвельт Сталинға, хәрби хәрәкәттәр тынғас, СССР-ға оккупацияланған утрауҙарҙы ҡайтарыу яғында булыуын хат менән хәбәр итә. Хәйер, мәсьәләне Америка лидеры Тәһрандағы осрашыу ваҡытында ла күтәрә, ләкин ул рәсми килешеү дәрәжәһенә барып етмәй. Утрауҙарҙы ҡайтарыуҙың хаҡы – Советтар Союзының Америкаға япондарҙы тар-мар итеүҙәге ярҙамы.\nБер яҡлы уйлағанда, Германия менән көрәшеп арыған илдең яртыһы харабаларҙа ятҡан СССР-ға Алыҫ Көнсығышта яңы һуғышҡа инеү иҡтисади йәһәттән дә, психологик яҡтан да еңел булмаған. Алманды еңдек, хәҙер тыуған илгә, һағынып көткән ғаиләләргә ҡайтабыҙ, йорт-ҡаралтыларҙы яңыртып төҙөйбөҙ, тип хыялланған һалдаттар, эшелондарға тейәлеп, Европаны, үҙ илебеҙҙе көнбайыштан көнсығышҡа тиклем үтеп, йәнә фронтҡа эләккән. Һуғыштан тамам бүккән һалдат-офицерҙарҙың ошо мәлдә ниҙәр кисергәнен күҙ алдына килтереп булмай. «Сикте аша үтергә» һымағыраҡ нәфис фильмдар яугирҙарҙың психологик драмаһын һис кенә лә еткерә алмай.\nСәйәсәт – миһырбанһыҙ мөхит. Унан һуң, Япония ғәскәрҙәрен тиҙерәк ҡыйратыу һәм илдең көнсығышында тыныслыҡ урынлаштырыу СССР өсөн дә отошло. Үҙенең глобаль сәйәсәтендә Сталин йәнә бер маҡсатты күҙ уңында тота: Япония еңелгәс, ҡытай, Корея ярымутрауы социалистик ҡоролош йоғонтоһона мотлаҡ эләгәсәк, Монголия тотошлай тиерлек Советтар Союзы сәйәсәтен ҡабатлаясаҡ һәм, аҙаҡ килеп, көньяҡ-көнсығыш Азиялағы милли-азатлыҡ хәрәкәте артабан халыҡ демократияһы ҡоролошон булдырыуға килтерәсәк. Һәм Икенсе донъя һуғышынан һуң байтаҡ ваҡыт әлеге глобаль сәйәсәт ғәмәли кәүҙәләнеш алғандай күренде. Алыҫ Көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш Азия, Һиндостан, Америка ҡушма Штаттары менән Советтар Союзының мәнфәғәттәре сәкәләшкән, мәңге бәхәстәр уртаһында булған төбәктәр булып әүерелде.\nӘлегә иһә 1945 йылдың яҙына, йәйенә һәм көҙөнә әйләнеп ҡайтайыҡ. Ялталағы килешеүгә тоғролоҡ һаҡлап, совет етәкселеге Германияны ҡыйратҡандан һуң бушай барған ғәскәрҙәрҙе ашығыс рәүештә көнсығышҡа май айында уҡ күсерә башлай. Һигеҙенсе авгусҡа Алыҫ Көнсығыштағы өс фронтта 1,6 миллион яугир туплана. Совет ғәскәрҙәренең һөжүме ысын мәғәнәһендә йәшен тиҙлеге менән үтә һәм 15 августа япон радиоһы император Хирохитоның Японияның һис һүҙһеҙ бирелергә әҙер булыуы тураһында эдиктын, йәғни законын, тапшыра. Шуға ҡарамаҫтан, һуғыш хәрәкәттәрен СССР-ға ҡаршы алып барған Квантун армияһы совет ғәскәрҙәренә ҡаршылыҡ күрһәтеүен дауам итә. Август аҙағына беҙҙең ҡораллы көстәр, Тымыҡ океан флоты менән берлектә, япон ғәскәрҙәрен Манчжурияла һәм Кореяла, шулай уҡ Сахалинда һәм Курил утрауҙарында тар-мар итә. Квантун армияһы юҡҡа сыға.\nБына шунда, «Миссури» линкорында Японияның еңелеүен рәсми акт менән нығытҡас, яугирҙарға, ниһайәт, тыуған илгә әйләнеп ҡайтыу форсаты тейә. Ләкин самурайлыҡ ҡанундары менән аңы томаланған, дини һәм милли фанатизм йоғонтоһона мөкиббән бирелгән япон һалдаттары менән һуңғы алыштар күп ҡорбан талап итә. Японияның армияһы Икенсе донъя һуғышы осоронда ҡеүәтлеләр иҫәбендә була. 1943 йыл аҙағына армия сафтарында 3,8 миллион яугир хеҙмәт итһә, 1945 йылдың авгусына ул ғәскәр 7,2 миллион кешегә етә. АҡШ-тың ул саҡтағы хәрби министры Г. Стимсондың фекеренсә, Японияны еңеү өсөн 5 миллиондан күберәк һалдат һәм офицер кәрәк буласаҡ. Хәрби операцияға һәм ихтимал булған юғалтыуҙарға ҡағылып, министр: «Иҫәпләүебеҙсә, төп алыштар 1946 йыл аҙағынаса тамамланмаҫ. ...Бындай операциялар американдар яғынан ғына бер миллиондан күберәк һалдатты юғалтыуға килтереүе ихтимал. Союздаштарыбыҙ ҙа ҙур ҡорбандар килтерергә мөмкин».\n«Союздаштар» тип беҙгә төбәп әйтелһә, юғалтыуҙар, әлбиттә, йөрәкте әрнетерлек. Япон армияһы Манчжурияла, Төньяҡ Кореяла, Көньяҡ Сахалинда һәм Курил утрауҙарында 677 мең кешеһен юғалта, шул иҫәптән 84 мең хәрби хеҙмәткәр үлә, 593 меңе әсир төшә. Беҙҙең юғалтыуҙар хаҡында аныҡ ҡына мәғлүмәттәр ҡул аҫтында юҡ, бары шул хәҡиҡәтте нарыҡларға ғына ҡала: хәрби хәрәкәттәр ваҡытында һөжүм итеүсе яҡтың юғалтыуҙары оборона тотоусыларҙыҡынан күпкә юғарыраҡ була. Ә совет ғәскәрҙәре бер ай тиерлек һөжүмдә үткәргән.\nЯлан ғына ерҙең, ай, ҡамышы\nМоңло була тиҙәр тартыуға.\nАта ла ғына йорто – алтын бишек,\nНасип ҡына булмай ҡайтыуға.\nЯугир яҙмышы шулай инде. Илеңдең патриоты булараҡ, ҡораллы көстәребеҙҙең Германия, Япония кеүек ныҡ алға киткән дәүләттәрҙән өҫтөн сығыуына ғорурланаһың да, йәш ғүмерҙәрҙең глобаль сәйәсәт хаҡына ҡорбанға килтерелеүенә хәсрәтләнәһең. Әлбиттә, Японияның еңелеүе көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш Азия илдәренә – азатлыҡ, СССР-ға ҡытай, Корея, Вьетнам кеүек дәүләттәр менән арҡаҙаш булып йәшәү форсатын бирҙе. Сахалин, Курил утрауҙары ҡайтты. Илебеҙ Тымыҡ океанда ла үҙен иркен тоя ала.\nДонъялар бер юлдан ғына бармай. Алыҫ Көнсығыш әле булһа тыныс яҡ түгел. ҡытай менән хеҙмәттәшлек зарураттан ғына тормошҡа ашырыла. Корея ярым утрауы ҡап урталай бүленгән. Японияла – Америка ғәскәрҙәре. Япондар, 1945 йылдағы еңелеүен таныһа ла, оккупациялаған ерҙәрҙе Рәсәйгә ҡайтарыу ғәмәлен ысынға алмай. Япония менән беҙҙең арала солох тураһында договор һаман төҙөлмәгән.\nАлтмыш биш йыл үтһә лә, һуғыш ҡуҙын көл тартмаған.


Башҡортостанда Ҡурған өлкә башҡорттары мәҙәниәте көндәре уҙасаҡ // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда Ҡурған өлкә башҡорттары мәҙәниәте көндәре уҙасаҡ\n17:27, 19 ноября 2014 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2014 йыл, 19 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.\nРеспубликала 20-22 ноябрҙә Ҡурған өлкә башҡорттары мәҙәниәте көндәре уҙасаҡ. Байрам итеү сиктәрендә шаршамбы, 19 ноябрҙә, Өфөгә Ҡурған өлкәһе делегацияһы килә.\nСәфәр сиктәрендә «Ҡурған башҡорттары: тарих, хәҙерге заман һәм үҫеш перспективалары» тигән түңәрәк өҫтәл уҙғарыу күҙалланған. Форум эшендә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзалары, республиканың йәмәғәтселек һәм дәүләт органдары вәкилдәре ҡатнашасаҡ. Бынан тыш, Мәҙәниәт көндәре сиктәренде БР Милли музейына экскурсия, Ҡурған өлкәһе художество үҙешмәкәр ижади коллективтарының Башҡортостан сәнғәт оҫталары менән бергәләп гала-концерт ойоштороу планлаштырылған. Шулай уҡ ҡунаҡтар биҙәү-ҡулланма сәнәғәте оҫталарының күгәҙмәһе, БР Милли ммузейының этнографик күргәҙмә экспонаттары һәм экспозицияһы менән танышасаҡ.\nҠурған өлкәһе делегацияһы ағзалары республика Хөкүмәте вәкилдәре менән осрашасаҡ, Рәми Ғарипов исемендәге гимназия-интернатты ҡараясаҡ һәм Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры спектаклендә буласаҡ.\nТеги: төбәктәрҙә башҡорттар,ҡурған башҡорттары


Башҡортостан инвалид балаларҙы дистанцион уҡытыуға 19 миллион һум аҡса бүләсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n9:52, 4 августа 2011 Йәмғиәт\nБашҡортостан властары 2011 йылда инвалид балаларҙы дистанцион уҡытыуға 19 миллион һум бүләсәк, йәнә 46 миллион федераль бюджеттан ебәреләсәк. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына БР Мәғариф министрлығында хәбәр иттеләр.\n— Барлыҡ аҡсалар ҡорамалдар алыуға, уларҙы монтажлауға, тоташтырыуға һәм педагогтарҙы, инвалид балаларҙың ата-әсәләрен уҡытыуға йүнәлтеләсәк, — тип асыҡланы БР Мәғариф министрлығының махсус белем биреү бүлегенең баш белгес-эксперты Любовь Еремеева.\nБалалар компьютер, сканер, фотоаппарат кеүек кәрәкле ҡорамалдар комплекты менән тәьмин ителәсәк. Алынған средстволар ярҙамында тағы 150 бала яңы уҡыу йылында өйҙә уҡыясаҡ.\nТөбәктә компьютер технологиялары һәм интернет селтәре ярҙамында йәмғеһе 197 инвалид бала белем ала.\n— 2010 йылда Өфөнөң VI төр 13-сө махсус (коррекцион) дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты нигеҙендә мөмкинлектәре сикләнгән балаларҙы дистанцион уҡытыу үҙәге эшләй башланы. Һуңыраҡ беҙ был үҙәктең филиалдарын Нефтекама, Стәрлетамаҡ, Туймазы ҡалаларында астыҡ, — тип әйтә Любовь Еремеева. – Шулай уҡ улар яҡындағы район һәм ҡалаларҙан балаларҙы уҡыта. Һәр береһе унға яҡын территория менән эшләй.\nБалаларға рус теле һәм математика буйынса белем биреү өсөн уҡытыусылар өйгә килә, ә мотлаҡ программаның башҡа предметтарын уҡыусылар интернет селтәре аша өйрәнә.\nЛәкин балаларҙы бер бүлмә сиктәрендә тотмаҫ өсөн, уларҙы педагогтар менән аралашыу, сараларҙа ҡатнашыу маҡсатында Өфөнөң уҡытыу үҙәгенә һәм филиалдарға алып баралар. Мөмкинлектәре сикләнгән балалар йәмғиәттән айырмалы рәүештә йәшәргә тейеш түгел, тип иҫәпләйҙәр мәғариф ведомствоһында.\nҺәм йәнә 500 инвалид бала бөгөнгө көнгә республикала дистанцион уҡытыуға мохтаж.


Йылҡы йылын һаҡлыҡ менән ҡаршы ал! » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Йәмғиәт » Йылҡы йылын һаҡлыҡ менән ҡаршы ал!\nЙылҡы йылын һаҡлыҡ менән ҡаршы ал! 28.12.2013 // Йәмғиәт\nХалҡыбыҙҙың атлы башҡорт тигән даны бар. Уны ер йөҙөндә үҙен бер ҡәүем итеп танығандан бирле, Әлмисаҡтан алып, барлыҡ тарихы, тормошо, көнкүреше, бигерәк тә еребеҙ бәрәкәтенә бәйле ғәмәлдәре аттан айырылғыһыҙ.\nИр ҡанаты ат булыр тип раҫлай килгән әкиәттәре, ҡобайырҙары, эпостары, йырҙары. "Яҡшы атҡа менеп, ҡулына алып уҡ-һаҙаҡҡай тигән ҡоралын, аямаған йәнен, түккән ҡанын, һис бирмәгән башҡорт Уралын", "Ҡайҙа ла ғына бармай, ниҙәр күрмәй ир-егеткәй менән ат башы", "Алыҫтарға киткәс, сыбай ҡашҡам башҡынайын бороп бер ҡарай..." Йөрәгебеҙ ынйылары булған бындай йырҙарҙың аҫыл һүҙҙәрен килтерә башлаһаң, атлы башҡорт асылына бәйле риүәйәттәрҙе, хикәйәләрҙе, шиғриәт өлгөләрен иҫкә төшөрәм тиһәң, мең дә бер кис кенә түгел, бер ғүмер ҙә етмәҫ кеүек. Урал батыр, сая Салауат, Муса Мортазин, Шайморатов: беҙҙең өсөн былар — Йылҡы йылының да рәсмилектән өҫтөн символдары булыр аҡбуҙатлы исемдәр.\nОяһында ни күрһә, осҡанында шул булыр тигәндәй, ғүмерем буйына тиерлек эске бер тәбиғилектә, ир-егеттең күңелендә эйәрле-йүгәнле ат ятыр, тип шуны шиғырҙарымда әленән-әле аса килгәнмен икән: "Ҡонажындар йөрөй ҡурпы утлап, еҙ ҡыңғырау ҡуя сыңғырлап", "Аяҙлана ир-егеттең рухы арғымаҡта бәйге сапҡанда", "Үрәпсеп тора үрләстә ҡырлас яллы саптарым — зыңҡылдата, өҙә баҫып саҡма сағыр сапҡырым", "Ут-һыуҙарҙы кискән затым барҙа атым үтә алмаҫ юл булмаҫ", "Артҡа сигеп ҡара үр менгәндә! Ат тибенләй бары үңерҙәрҙә", "Үҙе түгел, аты абынһа ла, намыҫланыр ирҙең аҫылы", "Эйәрҙәге егет йыр башлаһа, юл башлауы еңел атына. Арғымағы уның бәйгеләрҙә юҡҡамы ни уҡтай атыла", "Тотһағыҙсы бәйге ҡомарында артылыштар яулар аттарҙы!", "Оса арғымағым, оса, ялына ҡапты ялҡын. Тояҡ аҫтарында сәсрәй әллә ут, әллә алтын. Тауҙар рухын яңғырата арғымағым алғышы, күкрәү булып күсә күккә йөрәгенең ҡағышы"... Бындай юлдарҙы шиғырҙарымдан артабан да хәтһеҙ генә килтереп булыр ине. Әммә ваҡыт ҡыҫтау, сәғәт уҡтары Йылҡы йылы еткәнен аңғарта.\nШулай ҙа, форсаты сыҡҡас, тағы ошо һүҙҙәремде хәтерләтеп үтәйемсе: "Өмөттәрем еккән аттарҙы бәхеттәрем генә туғарһын". Һәр кемебеҙгә лә төбәлә был теләк. Һәр берәүҙең ҡураһында булмаһа ла, булһын һәр кемдең рухында эйәрле-йүгәнле ат! Аттың атағы ҙур — исеме ҙур. Әммә атҡаҙанған зат-ырыуыбыҙ ҙа, бергә йәшәгән дуҫтар ҙа халыҡ аҡылы, тормош тәжрибәһе әйттергән ошо һүҙҙәрҙе лә онотмаһын ине: "Йылҡы йылын һаҡлыҡ менән ҡаршы ал". Быны заманыбыҙ заңы үҙе үк иҫкәртә. Һәр хәлдә, ҡабатлап әйтәм: өмөттәребеҙ еккән аттарҙы бәхеттәребеҙ генә туғарһын!\nӘйҙүк, түрҙән уҙ, Яңы йыл!\nАвтор: Хәсән НАЗАР, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.


2013 йыл Рәсәйҙә Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы тип иғлан ителде\n15 Август 2012, 13:55\nАлда көткән 2013 йыл Рәсәйҙә Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы тип иғлан ителде. Тейешле Указға Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡул ҡуйҙы.\nДокумент һәр кешенең уңайлы тирә-яҡ мөхиткә хоҡуғын тәьмин итеү маҡсатында ҡабул ителде, тип хәбәр ителә «Greenpress» федераль урман мәғлүмәт агентлығы сайтында. Ошоға ярашлы, ил Хөкүмәте төп экологик саралар планын әҙерләргә бурыслы. Уларҙы тормошҡа ашырыу субъекттарҙың башҡарма власть органдарына йөкмәтеләсәк.\n2012 йылда тәбиғәтте һаҡлаусылар Владимир Путинға төрлө экологик мәсьәләләрҙе хәл итеү үтенесе менән бер генә тапҡыр мөрәжәғәт итмәне. Селигерҙа ил башлығы менән осрашыу барышында улар экологияны Рәсәй өсөн милли идея тип танырға тәҡдим итте.\nТеги:рф президенты указдарытирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы


Рөстәм Хәмитов: Федераль холдингылар менән мөнәсәбәттәр партнерлыҡ позицияларында ҡорола // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов: Федераль холдингылар менән мөнәсәбәттәр партнерлыҡ позицияларында ҡорола\n17:01, 18 ноября 2010 Иҡтисад\n«Эксперт» журналының һуңғы һанында «Бизнес өсөн ыңғай сигналдар» тигән баш аҫтында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың интервьюһы баҫылған.\n«Башҡортостанда яңы элиталар ойоштороу бара, һәм был президентты алмаштырыу менән генә бәйләнмәгән. Төп сәбәптәрҙең береһе — бында федераль холдингылар барлыҡҡа килеү, уның составына хәҙер республиканың иң ҙур предприятиелары инә, — тип яҙа «Эксперт» журналы. Республика башлығының улар менән мөнәсәбәттәре нисек төҙөлә һуң? «Эксперт»тың был һорауына яуап биреп, Рөстәм Хәмитов шулай тине:\n— Республикала күптән түгел ҙур холдингылар эшләй башланы: «Система» АФК-һы, «Газпром», «Сибур», «Башҡортостан химияһы», Урал тау-металлургия компанияһы. Уларҙың килеүе — асыҡ һәм аңлайышлы тенденция. Шул уҡ ваҡытта төбәк етәкселеге алмашыныу — был улар өсөн дә яңы хәл. Мин бөтә был холдингылар етәкселәре менән осраштым. Һәм беҙ үҙ-ара конструктив хеҙмәттәшлек итеү, мөнәсәбәттәребеҙҙе үҫтерә барыу тураһында һөйләшеп килештек. Ҙур предприятиеларҙың бөтә етәкселәре лә һәм уларҙың милекселәре республиканың яңы етәкселеге менән үҙ-ара файҙалы шарттарҙа эшләргә әҙер булыуҙарын белдерҙе. Һәм беҙ бөгөн әлеге хәлде теркәп кенә ҡалмайбыҙ, шулай уҡ республика территорияһында был холдингларҙың бизнесын нисек итеп үҫтереү хаҡында уйлайбыҙ, — тип яуап бирә Рөстәм Хәмитов.\nМәҫәлән, «Система» менән мәғлүмәт технологиялары, элемтә өлкәһендә уларҙың эшмәкәрлеген үҫтереү, Башҡортостан территорияһында һаулыҡ һаҡлау объекттары һәм ял үҙәктәре төҙөү тураһында һөйләшеп килештек. Благовещен ҡалаһында урынлашҡан «Полиэф» комплексы хужаларының береһе – «Сибур» бизнес-инкубатор һәм бер үк ваҡытта технопарк төҙөй. Урал тау-металлургия компанияһы яңы шахталар төҙөлөшөн алып бара, уларға инвестициялар бер нисә миллиард һумдан ашып китә.\n— Бөтә федераль холдингылар республикала спорт комплекстары, һаулыҡ һаҡлау объекттары, социаль-мәҙәни үҙәктәр төҙөү кеүек байтаҡ социаль мәсьәләләрҙе хәл итә. Шулай итеп, улар менән мөнәсәбәттәр партнерлыҡ позицияларында ҡорола, — тип һүҙен йомғаҡлай республика башлығы.\nТеги: Башҡортостан президенты, интервью, сәнәғәт


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ситтән тороп диалог - 2014 - Мәҡәләләр\n"Никахтар күктә ярала", тиһәләр ҙә, аҙаҡ никахлашыусыларға барыбер ергә төшөргә, ерҙәге тормошҡа, ҡанундарға, йолаларға яраҡлашырға тура килә. Һәр ғаилә үҙенсә бәхетле һәм үҙенсә бәхетһеҙ. Шуға ла "Ғаилә" тигән донъяның серҙәре лә, ҡиммәттәре лә төрлө һәм сикһеҙ, том-том китаптарға ла һыймалы түгел. Республика райондарында булдырылған "Ағинәйҙәр ҡор"ҙары рәйестәре - Белорет районынан Зилә АБЗАЛОВА, Баймаҡ районынан Хөрмә БИКТИМЕРОВА, Йылайыр районынан Зөлфирә ҠАҘАҠБАЕВА менән ғаилә ҡиммәттәре, серҙәре тураһында әңгәмә ҡорҙоҡ.\nӨсөгөҙҙө лә бынамын тигән әсәйҙәр, бынамын тигән ир ҡатындары, бынамын тигән гүзәл заттар итеп беләбеҙ. Ғаилә ҡиммәттәре ниндәй яҙылған һәм яҙылмаған ҡанундарға таяна икәнлеген һеҙҙән дә яҡшыраҡ белгән кешене ҡайҙан тапмаҡ кәрәк!\nЗилә Абзалова: Ғаиләне, ғәҙәттә, дәүләт ҡоролошо менән сағыштырабыҙ. Тимәк, ғаиләне ғаилә иткән нигеҙҙәр ҙә дәүләттеке кеүек була инде, йәғни ул төрлө яҡлап үҫешһен өсөн тыныслыҡ, бер-береңде ихтирам итеү, иҡтисади һәм рухи яҡтан шарттар булдырыу кеүек яҙылмаған ҡанундар урынлаштырылырға тейеш. Ошо өс таяуҙың береһе булмаһа йәки аҡһаһа ла, ғаилә ҡиммәттәре яйлап юҡҡа сығалыр. Мәҫәлән, хәлле генә йәшәгән ғаилә эсендә ире ҡатынын һанға һуҡмаһа, балалары ошо хәлде күреп үҫеп, үҙҙәренең тормош иптәшен кешегә һанамаһа, был ғаиләнең ғаилә булараҡ төп ҡиммәте юҡҡа сыға. Берҙән, ғаиләлә ҡатынды, әсәне хөрмәт итмәүҙән дә ҙурыраҡ гонаһ юҡ. Икенсенән, ошондай ғаиләлә тәрбиә алған балалар артабан да был зарарлы ғәҙәттәрҙән арына алмай, уны үҙ тоҡомона тапшырасаҡ. Ғаилә иҡтисадын да юҡҡа телгә алманым, ни өсөн тигәндә, бигерәк тә хәҙерге йәш ғаиләләрҙең күбеһе нәҡ иҡтисади көрсөккә килеп терәлеү менән айырылышыу яғын ҡарай. Элгәре аҡса табыу, ғаиләне аҫрау күбеһенсә ирҙәр иңендә булһа, бөгөн ҡатын-ҡыҙҙарҙың да яуаплылыҡты үҙ елкәһенә алыуы күҙәтелә. Әммә ҡатын-ҡыҙҙарҙың ғаиләһен байытыуҙы хәстәрләүе күп осраҡта ғаилә ҡиммәттәрен һаҡлауға ҡаршы эшләй. Һәр яңы ҡоролған ғаилә мөхәббәттән баш ала, әммә йылдар үткән һайын уның сифаты үҙгәрә. Әгәр ҙә йәш кәләш ҡатын ҡорона ингәнсе рухи яҡтан туҡтауһыҙ үҫешһә, балаларын да ошо рухиәткә йәлеп итһә, был ғаилә күп көрсөктәрҙе еңеп сығасаҡ. Ире рух йәһәтенән әҙергә-бәҙер булып йәшәһә лә, эшенә мөкиббән китеп, ғаиләһен онотоп ебәрһә лә, уларға эйәрәсәк. Әгәр ир кеше үҙе өҫтөндә эшләп, балаларының киләсәген ҡайғыртып, алға китһә, ҡатыны кимәл яғынан артта ҡалған осраҡта, ғаилә тарҡала. Тимәк, һәр ҡатын-ҡыҙ, һәр ир-егет быны аңларға һәм мөхәббәт ялҡынының мәңгелек булмауын күҙаллап, ул ялҡынға ҡуҙ өҫтәп торорға, үҙен төрлө яҡлап үҫтерергә тейеш.\nХөрмә Биктимерова: Ғаилә ҡиммәттәре нимә ул, тигән һорауға мин "Урал батыр" эпосынан бер өҙөк менән яуап бирер инем:\nОлоно оло итегеҙ\nКәңәш алып йөрөгөҙ.\nКесене кесе итегеҙ\nКеше булһын затығыҙ.\nОшо юлдарҙа һалынған күркәм сифаттар - илһөйәрлек, кешелеклелек, кеселекле, иманлы, ярҙамсыл, оло йөрәкле булыу, тормошҡа, тирә-яҡҡа яратып бағыу, бер-береңә һәм башҡаларға ихтирамлы булыу, шулай уҡ тормошта оптимист булып, ғаилә усағын дөрләтеп яндырыу, һәр эшкә яҡшылыҡ менән яуап биреү, үҙ-ара матур мөнәсәбәттәрҙе һаҡлап алып ҡалыу - шул инде ғаилә ҡиммәттәре.\nЗөлфирә Ҡаҙаҡбаева: Ғаилә ҡороу - тормошта иң ауыр һәм иң яуаплы аҙымдарҙың береһе, сөнки барлыҡ киләсәк тормошоң ошо аҙымыңдың дөрөҫ йәки дөрөҫ булмауына бәйле. Күп ғаиләләрҙең барлыҡҡа килеп, оҙаҡ та тормай тарҡалыуы ошо яуаплы аҙымға яуапһыҙ ҡарау һөҙөмтәһелер, моғайын. Өйләнешкәнсе йәштәр буласаҡ яртыһының яҡшы яҡтарын ғына түгел, етешһеҙлектәрен дә белһә, бергә йәшәп китеүе ауыр булмаясаҡ. Әлбиттә, ғаиләнең нигеҙендә һөйөү ятырға тейеш, әммә һөйөүҙән тыш, бер-береңә ихтирам, уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙар юҡ икән, бергә тормош көтөү ҙә ҡыҙыҡлы булмаҫ. Ғашиҡлыҡ, бер-береңде күреп туя алмаған сағыу тойғолар мәңгелек түгел. Улар үткәс, күңелдә ризаһыҙлыҡ тыуа һәм яртыңдың етешһеҙлектәре, кәмселектәре күренә башлай. Тап шул саҡта бер-береңде аңларға тырышыу, тик уның ғына түгел, үҙеңдең дә етешһеҙлектәрең барлығын иҫтә тотоп, уныҡын ҡабул итеү мөһим.\nТаныштарымдың да, үҙемдең дә шәхси тәжрибәмдән сығып, ғаилә ҡороуҙың иң ауыр һәм яуаплы осоро - ул тәүге биш йыл, тип әйтер инем. Беҙҙең дә тәүге йәшәгән йылдарыбыҙ гел ҡояшлы көндәрҙән генә торманы. Аңлаша алмаған, үпкәләшкән, үҙ һүҙеңде һүҙ итергә, еңергә тырышҡан саҡтар булғыланы. Мин үҙем ҡатын-ҡыҙ затынан булараҡ, үтә сабырһыҙмын, тиҙ генә үпкәләп барам, ҡабынып китәм. Шул саҡта тормош юлдашымдың миңә ҡаршы әйтмәй, тыйылып, йәиһә уйын-көлкөгә бороп ебәреүе арҡаһында байтаҡ низағтар тамырынан ҡорой килә. Уйыңдағын, бигерәк тә үпкәләрҙе шунда уҡ әйтеп, аңлашып ҡуйыу кәрәклеген йәшәй-йәшәй аңлайһың. Әйтмәй, эстән үпкәләп, әрнеп йөрөп, ул ҙурая, үҫә, ҡабара һәм ябай үпкәнән оло бер ауырыуға, бәләгә әйләнеүе мөмкин. Шуны аңлау, күп кенә хата аҙымдарҙан, яңылышыуҙарҙан араланы. Әгәр ошо биш йылда йәш ғаилә түҙемлек күрһәтеп, айырылышмай икән, артабан улар бергә ҡалыр.\nКинофильмдарҙағы "баллы айҙар" - ул бер ҙә баллы ай түгел, ул йәштәрҙең бер-береһен һынау, күнегеү, үҙең өсөн ят ғәҙәттәргә, ят ҡылыҡтарға өйрәнеү осоро ул. Аҙаҡ инде яртыңды идеаль кеше тип түгел, нисек бар, шулай ҡабул итәһең, уны ниндәйҙер икенсе ғаилә ағзаһы итеп түгел, ә үҙеңдеке, ҡан туғаның һымаҡ күрәһең. Үҙең әрләһәң дә, кешенән һүҙ әйттермәйһең, үҙең яманлаһаң да, ситтәрҙән ҡыйыш һүҙ ишеткең килмәй. Быны ике йөҙлөлөк тип ҡабул итергә ярамай, был - күңелдәрҙең берлеге, туғанлыҡ хистәренең сағылышы.\n"Үтә ҡыҙыл тиҙ уңа", тигәндәй, йәшәй-йәшәй мөхәббәт тә "туҙһа", хистәр һүрелһә, хәтер ҡалыуҙар йышая башлаһа һәм улай ғына ла түгел, хатта ҡул күтәреү, бер-береңә алама, әшәке һүҙҙәр әйтеү осраҡтары ғәҙәтигә әйләнеп киткәндә, балалар хаҡына, тип, бер ҡыйыҡ аҫтында йәшәүҙе дауам итергәме, нисек уйлайһығыҙ?\nЗилә Абзалова: Һөйөшөп ҡауышып, унан ары "ҡатын минеке, уның менән нимә эшләһәм дә була", тигән мәғәнәһеҙ инаныуға ышанып, ҡатынына ҡул күтәргән, хатта туҡмап үлтереүгә барып еткән осраҡтар ҙа бар. Күп ҡатындарҙың, әсәләрҙең иң ҙур хатаһы - иренең ҡасан да булһа үҙгәреүен көтөү. Бала хаҡына тиҙерәк холоҡһоҙ ирҙән айырылырға кәрәк, ә киреһенсә түгел. Был хәҡиҡәтте һуңлап аңлау - енәйәткә тиң, сөнки бала нимә күреп үҫә, шуны ҡабатлаясаҡ. Яңыраҡ "Бәйләнеш" селтәрендә беҙҙең яҡ ауылдарҙың береһенән көн-төн туҡмаған иренән һигеҙ балаһы менән ҡалаға сығып киткән һәм тырышлығы, эшһөйәрлеге менән дүрт бүлмәле фатир алып, балаларын кеше итеп үҫтереүсе әсә хаҡында һөйләгәйнем. Ҡышҡы сатнама һыуыҡта резина итектә ҡала урамы һепереп, ҡустыларының йортон таба алмай аҙашып йөрөүҙәре, һигеҙ баланы ас итмәйем тип тырышыуҙары хаҡындағы мәҡәләмде күҙ йәштәре аша яҙғаным хәтерҙә. Ауыл ҡатынының бер түгел, һигеҙ балаһының алдағы яҙмышын күҙаллап, уларҙың киләсәген хәстәрләп, үҙенең балаларына ни ҡәҙәр кәрәклеген тойоп, кеше көсө етмәҫтәй аҙымға барыуына һәйкәл ҡуйырлыҡ, тип яҙғайным. Ул замандағы юлһыҙлыҡты, башҡорт ауылында йәшәгән ҡатындарҙың телһеҙлеген, ҡыйыуһыҙлығын иҫәпкә алһаң, был хәл, ысынлап та, батырлыҡҡа тиң.\nХөрмә Биктимерова: Балалар хаҡына тип түҙергә кәрәктер инде, әгәр ҙә ир кеше балаларҙы яратһа һәм уларға ярҙам итһә. Ире эскеләгән, йә эскегә һабышҡан ҡатындың хәле, әлбиттә, аяныс, ундай ҡатындар үҙҙәрен ерҙең сигендә торған кеүек хис итә, аҫта - упҡын, алда - билдәһеҙлек, өмөтһөҙлөк, таяныс юҡ, күңеле лә китек. Тәүге ваҡытта, минеңсә, ирҙе дөрөҫ юлға баҫтырыр өсөн көрәшеп ҡарарға кәрәктер ул, дауаларға, туғандарҙы ярҙамға, кәңәшкә саҡырырға, балалар хаҡына йәшәп ҡарарға. Әммә түҙеп торорлоҡ булмаған сиккә етһә, тормош иптәшең кешелек сифатын юғалтһа, ғүмереңде бушҡа сарыф итмәй, айырылышырға кәрәктер. М.Кәрим әйткән бит әле, "Айырылышыу - ярты әжәл, әжәл менән шаярмағыҙ", тип. Шуға күрә, айырылышыу - һуңғы нөктә, уның менән бергә балаларҙың етемлеге һәм тормошҡа аяҡ баҫҡанда ҡыйыуһыҙлыҡтары, матди етешһеҙлек һәм күңел бушлығы, яңғыҙлыҡ - шул турала ла оноторға ярамай.\nЗөлфирә Ҡаҙаҡбаева: Ғаилә булғас, әрләшеүҙәр, бәхәстәр булыр, һауыт-һаба ла шылтырар, тик уларҙы ҙурға ебәрмәй, ябайлаштырып ҡабул итергә һәм үткәреп ебәрә белергә өйрәнергә тура килер. Үҙ яртыңа юл бирә белеү ҙә ҙур һөнәр. "Мин хаҡлы, мин еңәм!", тип талашаһың икән, әлбиттә, ғауға сығыуын, хатта ҡул күтәрешеүгә тиклем барып етеүен көтөргә була. Ҡайһы ваҡыт телеңде тешләү ҙә килешә, "Әйткәнең көмөш булһа, өндәшмәгәнең - алтын", тиҙәр түгелме һуң? Әгәр кәмһетеүҙәр, ҡыйырһытыуҙар, ҡул күтәреү өҫтөнлөк ала башлаһа, бала хаҡы өсөн генә ирең менән бергә йәшәү мәғәнәһеҙлек тип уйлайым. Бер ҡул күтәргән кеше икенсегә лә, өсөнсөгә лә туҡмаясаҡ. Шуға күрә балаларҙың психикаһын ҡаҡшатҡансы, ирһеҙ, әммә тауышһыҙ-талашһыҙ айырым йәшәүең артыҡ.\n"Ирҙе ир иткән дә, ер иткән дә - ҡатын" тигән мәҡәл, "Ашлыҡ уңһа - ерҙән, ҡатын уңһа - ирҙән" тигән халыҡ һынамышы тураһында ниндәй фекер йөрөтөргә мөмкин?\nЗилә Абзалова: Ғөмүмән, халыҡ мәҡәлдәре юҡтан барлыҡҡа килмәгән. Халҡыбыҙҙың ғаилә ҡиммәттәренә иғтибарлы булыуы береһенән-береһе аҡыллы, тапҡыр, мәргән мәҡәлдәрҙә ярылып ята. Был мәҡәлдәр бер-береһенә бер нисек тә ҡаршы килмәй. Әлегәсә бер кем дә булдыҡһыҙ ирҙәр һәм ялҡау ҡатындар нисбәте тураһында статистик мәғлүмәт алып бармаған. Тимәк, беҙ үҙебеҙҙе уратып алған таныштарҙан, дуҫтарҙан, күршеләрҙән, туғандарҙан сығып ҡына ошо мәҡәлдәрҙе йә инҡар итә, йә иҫбат итә алабыҙ. Ә улар араһында (бер нисә быуынды күҙәткәндә лә) ялҡау, талашырға яратҡан, барҙы юҡ иткән ҡатындары арҡаһында йонсоп йәшәгән ғаиләләр ҙә бар. Шул уҡ ваҡытта тормош көтөү алдында баҙап ҡалған, ғаилә дәүләтенең бөтә ҡоролошон, ундағы барса-барса мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе ҡатыны иңенә һалған ирҙәр ҙә юҡ түгел.\nХөрмә Биктимерова: "Ирҙе ир иткән дә, ер иткән дә - ҡатын" тигән мәҡәлде хәҙер ғаилә ҡиммәттәренең береһе тип ҡарау ғәҙәткә инеп бара. Был һәр осраҡ өсөн дә ғәҙел тип әйтеп булмайҙыр ул. Аллаға шөкөр, әле лә баҫҡан ерҙә ут сәсрәтерлек, ҡорос сыңын сыңлатырлыҡ, ғәййәр, ҡеүәтле, баһадир, дыуамал ир-егеттәребеҙ бик күп. Улар һәр ваҡыт ғаиләһен матди яҡтан тәьмин итеп, рухи, аҡыл, аң кимәлендә лә үҫтереп, тормошта ныҡ аҙымдар менән алға атлай. Ҡатын-ҡыҙ уларҙы хуплап, маҡтап, ҡеүәтләп кенә торһа, ул ир-егеттәр тағы ла күркәмерәк булыр, юғарыраҡ үрҙәр яулар.\nЗөлфирә Ҡаҙаҡбаева: Халыҡ аҡылына, зирәклегенә хайран ҡалырлыҡ булһа ла, мәҡәлгә ҡарап ҡына йәшәп булмай, һәр осраҡ, һәр ғаилә үҙ ҡанундары, йолалары менән үҙе бер донъя. Ирҙең ысын мәғәнәһендә ир булыуында - ҡатын кешенең, ҡатындың бәхетле булыуында - ирҙең ролен инҡар итеп булмай. Шуға ла Хоҙай Тәғәлә уларҙы бер бөтөн итеп яралтҡандыр ҙа. Һәр кеше, һәр ғаилә үҙе яҙмышын үҙе яҙа, рухи ҡәлғәһен үҙе төҙөй. Вәғәҙә биреп өйләнешкән парҙарға кеше һүҙенә ҡарамай, ваҡлыҡларҙан өҫтөн булып, әҙәмсә йәшәргә тырышырға кәрәк. Ғаиләне тарҡатыуы еңел, ә яңыны ҡороу, һәйбәт пар табыу икеләтә яуаплы, сөнки иргә - ҡатын, ҡатынға ир табылһа ла, балаларға үҙенекенән артыҡ ата-әсәне табып булмаясаҡ. Сабырлыҡ һәм тағы бер тапҡыр сабырлыҡ кәрәк ғаилә ҡорған ир менән ҡатынға.\nИре эскеләгән йә эскегә һалышҡан ғаиләләге ҡатынға кәңәштәрегеҙ ниндәй булыр? Яңынан үҙен бәхетле итеү өсөн уға нимәләр эшләргә кәрәк буласаҡ?\nЗилә Абзалова: Эскән ир ҡатынына ҡул күтәргән, әшәке һүҙҙәр менән тиргәгәндән бер яғы менән дә айырылмай. Эскелек - ирҙең дә, ҡатын-ҡыҙҙың да кешелек сифаттарын юғалттыра. Ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙың: "Ирем эскән мәлендә генә йомшаҡ күңелле була, аҡсаһын да йәлләмәй, бүләктәр алып бирә, ҡысҡырмай, тиргәмәй. Ә айныҡ булһа, беҙ уның яғына инергә лә ҡурҡабыҙ, аяҡ осона ғына баҫып йөрөйбөҙ...", - тип әйткәнен ишеткәнем бар. Эскән ир, эскән ҡатындар менән йәшәгән кеше лә әкренләп, үҙе лә һиҙмәйенсә, "аҫҡа тәгәрәй" башлай. Тәүҙәрәк туғандарына, күршеләренә әйтергә ояла, аяныслы хәле тураһында һөйләмәй, үҙен дә ғәйепле тоя. Был ғаиләлә үҫкән бала ла тик эскән атаһы тураһында уйлай, баш вата, үҙен тиҫтерҙәре араһында кәм-хур итеп тоя. Һөҙөмтәлә, әсәй кешенең баҙнатһыҙлығы, сая аҙымға бармай, эскесе ир менән түҙеп йәшәүе баланың киләсәген юҡҡа сығарыуы ихтимал. Сөнки эскән ирле ғаиләнең бөтә эске ҡоролошо, көнитмеше, ятып-тороуы тигәндәй, шул йүнһеҙҙең яйын яйлап, көйөн көйләүгә ҡорола. Миҫал өсөн бер ғаиләне килтерәм. Тәүҙә ире эсте, унан ҡатыны ла эсә башланы. Һуңғы сиктә уҡыусы балалары аҫылынып үлде, ир ҙә эскән баштан ҡазаға осраны.\nЭскән кеше менән эскесе араһында ла айырма ҙур. Эскән кешеләрҙең байтағы үҙенең хатаһын аңлап, үҙендә рух көсө табып, айыҡ йәшәү рәүешенә әйләнеп ҡайта ала. Ә эскеселәр араһында бындайҙар бик һирәк. Шуға күрә бындай ҙур бәләгә тарыған ҡатындар, бер мәл һиҫкәнеп, "айнып" китергә, унан инде алғы планға балаларын, үҙҙәрен ҡуйып, нисек кенә ауыр булмаһын, тура тормош һуҡмағына төшөргә тырышһын ине.\nЗөлфирә Ҡаҙаҡбаева: Ир эсеп тә, ҡатыны уның ыңғайына эскесегә әүерелмәй икән - ул бик көслө ҡатын, уның донъяһын алға алып барырға, балаларын тәрбиәләргә көсө етәсәк. Иренән туҡмалып йәшәмәһә, бәлки, аҙаҡҡаса көрәшергә, ирҙе яңынан кеше итергә тырышырға кәрәктер, моғайын. Әгәр эсеүе өҫтөнә ҡыйырһытһа, ҡул күтәрһә - ундай әҙәм аҡтығына көс сарыф итеп тороу мәғәнәһеҙ. Бер генә бирелгән ғүмерҙә һәр беребеҙ бәхеткә лайыҡ. Китергә, өр-яңынан тормош башларға кәңәш итер инем. Сөнки ҡатынына ла, балаһына ла көн күрһәтмәгән ир бер көн килеп уларҙы йә зәғифләүе, йә бөтөнләй йәнен ҡыйыуы ла мөмкин бит әле...\nҒүмерендә бер тапҡыр ҙа "ситкә" йөрөп алмаған, башҡаның ҡатынына ҡыҙыҡмаған ир юҡ, тигән һынамыш та йәшәй халыҡта. Бер килеп иреңдең шундай "сере" мәғлүм булһа - һеҙҙең ғәмәлдәр?\nЗилә Абзалова: Иң беренсе кәңәш - үҙеңде тыныс тоторға, үс итәм тип тәртә һындырмаҫҡа, балаларыңды, атай-әсәйеңде, туғандарыңды, дуҫ-серҙәштәрегеҙҙе был мәғлүмәттән алыҫыраҡ тоторға. Ҡалғаны әкренләп үҙ яйына китер, әгәр ҙә был "серҙе" көтөп кенә тормаһағыҙ. Башҡорт ҡатындарының күпселеге "Мал да ашаған еренә ҡайта", тигән халыҡ аҡылына таяналыр, шуға ла беҙҙә тулы, татыу ғаиләләр күптер, тип уйлайым.\nХөрмә Биктимерова: Мин был һорауға яуапты Р. Сафиндың шиғыры менән башлар инем.\nХоҙай һине, ахыры, һине шулай\nҺоҡланһындар өсөн яралтҡан.\nЯралтҡан да, ситтән ҡарап тороп\nҺоҡланғандыр үҙе аҙаҡтан.\nҺылыу, матур, нур сәсеп торған ҡатын-ҡыҙҙар менән һоҡланыу ир-егеттәрҙең ҡанына һалынған. Ләкин улар ҡайһы ваҡыт өйҙә етешмәгән наҙ, һөйөү, иркәләүҙе, матур һүҙҙәрҙе ситтән, бүтән ҡатын-ҡыҙҙарҙан эҙләй. Шулай килеп сыҡмаһын өсөн, ҡатын-ҡыҙ ғаиләһе усағының ялҡынын һүндермәйенсә, өйҙөң ҡото, терәге, ғаилә сәхнәһенең уңышлы режиссеры һәм төрлө ролдәрҙе оҫта башҡарыусы актриса булырға тейеш.\nЗөлфирә Ҡаҙаҡбаева: Был һынамышҡа бигүк ышанмайым. Аллаға шөкөр, Хоҙай ундай гонаһтан араланы, тормош иптәшем өсөн минән башҡа ҡатын-ҡыҙ юҡ, минән башҡаны күҙенә элмәй, тип ышанам. Минең өсөн дә шулай, Алла бойорһа, тигеҙ ҡартайырға насип итһен! Әгәр ҙә иремдең ундай сере мәғлүм булһамы... Белмәйем, хатта күҙ алдына ла килтерә алмайым. Йәш саҡта, моғайын, күтәрә һуғып сығып китер инем һәм әйләнеп тә ҡарамаҫ, ғәфү итмәҫ инем. Хәҙер, сирек быуат бергә йәшәп, бер йән булып бөткәс, бер һүҙ ҙә әйтмәҫ инем, моғайын. Үҙе уйланһын, үҙе ҡарар ҡабул итһен, тиер инем. Минең менән бәхетле түгел икән, көсләп тотмаҫ инем. Китмәһә, мине һайлаһа, бәлки, бик оҙаҡ кисерә алмаҫ, үҙемә яҡын ебәрмәҫ инем, тик ... ғүмер юлын аҙаҡҡаса бергә үтергә ризалашыр инем. Сөнки ул миңә ир генә түгел, биш балама ғәзиз атай, минең кеүек үк балаларының иң-иң яҡын кешеһе лә бит әле. Шул хаҡҡа уның менән килешер инем, моғайын (Хоҙай аралаһын ул хәлдән!).\nИр һәм ҡатын тормошонда баланың урыны ниндәй? Ҡайһы бер ҡатындар, балаһы тыуғас, үҙен тотошлай балаһына бағышлап, янында ире барлығын да онотоп ебәргеләй. Ир кеше быға үпкә белдерергә тейешме?\nЗилә Абзалова: Был хәлде барыбыҙ ҙа тиерлек кисергәнбеҙҙер. Ҡатын-ҡыҙ күңеле менән иренең иғтибарһыҙ ҡалыуын аңлай, әммә уның күп осраҡта иғтибарҙы тигеҙ бүлергә көсө етмәй. Бына шул мәлдә ирҙәрҙең ҡатынын аңлауы, баланы йыуындырыуҙа, төндәрен ҡарауҙа, саф һауаға сығарыуҙа ҡатнашлығы мөһим. Тик ир-егеттең күбеһе быға тик ҡырҡ йәштәрҙә генә әҙер булыусан. Минеңсә, бала имсәк ташлағансы, төндәрен тыныс йоҡлай башлағансы, атайҙар үҙҙәрен ысын атайҙарса тоторға тейеш. Атайлыҡ бурысы әсәлек бурысы менән бер тиң. Хәҙер йәш башҡорт ғаиләләрендә балаларын да, ҡатынын да ҡәҙерләп, үҙҙәренең көслө күкрәге менән ҡалҡан булған ирҙәрҙең, атайҙарҙың артыуы ҡыуандыра. Бында инде йәш әсәйҙәрҙең, элекке быуындарҙан айырмалы, ирҙәрен өй эшенә ҡуша белеүҙәре, уларҙы дәртләндереп, күтәрмәләп тороуҙары, йәғни заманға ярашлы үҫеш кимәлдәре асыҡ күренә. Йәш әсәнең иренә иғтибарлы булыуына өләсәйҙәрҙең, олатайҙарҙың сабыйҙы ҡарашыуҙары, ярҙамдары ла үҙ өлөшөн индермәй ҡалмай. Мәҫәлән, сабыйҙы ҡарашып тороп, йәштәрҙе концертҡа, башҡа сараларға ебәреү... Ҡыҫҡаһы, йәш әсәне һәр яҡлап ҡурсыу, яҡлау ғаиләне нығытыуға алып килә. Малайҙарыбыҙға ла бала саҡтарында дөрөҫ тәрбиә бирергә, бала бағыуҙа атайҙың роле тураһында аңлатырға тейешбеҙҙер.\nХөрмә Биктимерова: Балалар - ғаиләгә Хоҙай тарафынан бирелгән иң ҡиммәтле бүләк. Баланы ҡосоу һәм һөйөү - иң татлы хис. Әсә кешенең, балаһын тапҡас, бөтөн иғтибарын уны бағыуға, ҡурсалауға йүнәлтеүе - тәбиғи күренеш һәм беҙ күбебеҙ баланы ғаиләлә беренсе урынға ҡуйҙыҡ та инде. Минең уйлауымса, ҡатын эргәһендә ире барлығын шулай уҡ оноторға тейеш түгел, уны ла хәстәрләргә, баланы ҡарауҙа ла ярҙамлашыуын талап итергә кәрәк. Бала, әсәй, атай бер бөтөн булып йәшәргә тейеш.\nЗөлфирә Ҡаҙаҡбаева: Һәр ғаиләлә лә шулай: бала тыуа, ҡатын иренә иғтибарҙы аҙыраҡ бүлә. Был шул ҡәҙәр тәбиғи, уға ниңә үпкәләргә? Шулай булырға тейеш тә! Әгәр ҡатының арый, йонсой, иренә ҡарарға ла ваҡыты юҡ икән, ир ярҙам итһен, байтаҡ эште үҙ елкәһенә алһын. Әсәнең дә күҙе асылып ҡалыр, йоҡоһо туйыр, иренә ҡарар өсөн ваҡыты ла булыр. Ә беҙҙең ирҙәр ҡатынға, йәш әсәгә ярҙам итер, бала ҡарашыр урынға иғтибар талап итә башлай. Үҙҙәрен бер-ике көн бала һәм донъя мәшәҡәттәре менән генә ҡалдырырға ине. Бер көндә сәстәре ағарып, өйҙән сығып ҡасыр ине, моғайын. Донъя йөгөн икәүләп тиң тартҡанда ғына алға бара: берәүең алға тартып, икенсең сығынсылап торһа, йөктөң ауыуы ла бар. Ирҙәр шуны онотмаһын ине: әсә өсөн бала һәр саҡ беренсе урында, әммә ирҙәр ҙә үҙ урынында ҡала. Һөйөү, наҙ менән бер рәттән аңлау ҙа, ярҙам да кәрәк ҡатынға!\nАуылдарҙағы "Ағинәйҙәр ҡор"ҙары хәҙер кеше мәнфәғәтен ҡайғыртыусы, ауылға йән өрөүсе, ҡот биреүсе берҙән-бер тип әйтерлек ойошма. Ауыл ғаиләһен нығытыуҙа ағинәйҙәрҙең аныҡ роле, ярҙамы ниҙән ғибәрәт булырға тейеш, тип уйлайһығыҙ?\nЗилә Абзалова: Ауылдар, күршеләр татыулығы, дуҫлығы, элекке кеүек тығыҙ бәйләнештә йәшәүе тураһында һағынып һөйләргә генә ҡалып бара. Элгәре кешеләр клубҡа концертҡа, йыйылыштарға, һайлауҙарға, китапханаға ихлас йөрөнө, ә хәҙер телевизор, компьютер күптәребеҙҙе өйгә бикләп ҡуйҙы. Беҙҙең район "Ағинәйҙәр ҡоро" былтыр ойошторолдо. Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының Ғаилә, әсәлек, балалыҡ һәм атайлыҡ мәсьәләре буйынса комиссияһы рәйесе Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы Янбаеваның район ҡатын-ҡыҙҙары менән осрашып, яңы ғына эш башлаған ағинәйҙәр хәрәкәтен күтәреп ебәреүе бик ваҡытлы булды. Йәмәғәт эше бик ҙур күңел көсө талап итә. Беҙҙең хәрәкәткә ҡушылғандарҙың һәр береһе яуаплы, рухлы ҡатындар, әсәйҙәр, өләсәйҙәр. Мәҫәлән, Үткәл ауылы ағинәйҙәренең шығайҙарҙы ҡунаҡҡа саҡырыуы, унан Шығайҙа йыйын үтеүе, башҡа ауылдарҙың был эстафетаны дауам итеүе лә ауыл-ара бәйләнеште нығытыуға эшләйәсәк. Шығайҙа элекке уҡытыусыларҙың, әүҙем кешеләрҙең мәктәп менән тығыҙ бәйләнеш булдырыуы, эскелеккә, наркоманлыҡҡа, тәмәке тартыуға ҡаршы өндәгән лекциялар менән сығыш яһауҙары, ауыл янындағы сүп-сар түгеү соҡорон рәтләү, спиртлы эсемлек һатҡандарҙы билдәләү һәм сара күреү кеүек мәсьәләләрҙе күтәреүҙәре, үткәлдәрҙең, сосновкаларҙың, рысыҡайҙарҙың, аҙналыларҙың боронғо шөғөлдәрҙе өйрәнеүгә тотоноуҙары - былар барыһы ла ауыл рухиәтен һаҡлауға, тимәк, ауыл ғаиләһен яҡлауға йүнәлтелгән саралар булып тора. Ағинәйлек - намыҫлылыҡ, тигәнде аңлата икән, ағинәйҙәр иһә башҡортто башҡорт иткән аҫыл сифаттарыбыҙ һағында тороусылар, тип аңлайбыҙ һәм шул юҫыҡта эшләйбеҙ. Хөрмә Биктимерова: Беҙҙең районда кеше мәнфәғәтен ҡайғыртыусы, ауылға йән өрөүсе, ҡот биреүсе бик күп йәмәғәт ойошмалары эшләп килә. Ошо "Ағинәйҙәр ҡоро", "Аҡһаҡалдар ойошмаһы", ҡатын-ҡыҙҙар советтары, "Ир-егеттәр ҡоро", дин әһелдәре, старосталар ауыл хакимиәтенә халыҡты рухи тәрбиәләүҙә ярҙам итергә тейеш инде. Һау-сәләмәт, айыҡ тормош алып барыу, иманлы, рухлы булыу, йәштәрҙе, йәш ғаиләләрҙе тәрбиәләү - беҙҙең бурысыбыҙ. Һәр бер арала үҙҙәре үрнәк булған ысын ағинәй һәм аҡһаҡалдарҙың һүҙе бик фәһемле. Күптәр ағинәйҙәрҙең эшен фольклор түңәрәктәрҙә йырлап-бейеп йөрөү генә, тип уйлай, был дөрөҫ түгел. Беҙ, ағинәйҙәр, халҡыбыҙҙың быуаттар буйына бөртөкләп йыйылған ғөрөф-ғәҙәттәрен, матур йолаларын, аҡыл ғилемен йәштәргә еткереүсе сылбыр булырға һәм халыҡ педагогикаһына таянып, йәштәрҙе тәрбиәләргә тейешбеҙ. Беҙ ауылдарыбыҙҙың йәмәғәт тәртибе һағында тороусылар, тип иҫәпләйбеҙ үҙебеҙҙе.\nЗөлфирә Ҡаҙаҡбаева: Ағинәйҙәр клубтары хәҙер кеше мәнфәғәтен ҡайғыртыусы, ауылға йән өрөүсе, ҡот биреүсе берҙән-бер тип әйтерлек ойошма, тиелә икән, был бик дөрөҫ. Беҙҙең районда әле ағинәйҙәр ҡоро яңы-яңы ойошоп ҡына килә. Иң тәүгеләрҙән булып районда Йылайырҙан ҡала ҙурлығы буйынса икенсе урында торған Юлдыбай ауылы ҡатын-ҡыҙҙары, апай-еңгәй-инәйҙәр күтәрелеп сыҡты. "Ҡәнифа" тигән матур исем биреп (киң билдәле "Ҡәнифа юлы" ошонан үтә), бик ойошҡанлы ғына эш башлап ебәрҙе, район ҡатын-ҡыҙҙары өсөн ҙур йыйын үткәрҙе, ҡул эштәре күргәҙмәһе, концерт ҡуйҙы, фекер алышыу үткәрҙе. Күрше Яманһаҙ, Ҡашҡар, Һынташ ауылдарына барып, осрашыуҙар, эскелеккә ҡаршы, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һ.б. темаларға һөйләшеүҙәр үткәреп, лекциялар уҡып, матур-матур шиғырҙар ятлап, мөнәжәттәр әйтеп, эш башланы. Улар үрнәгендә бәләкәй генә Һынташ ауылы ҡатындары күтәрелеп сыҡты, улар йәрминкәләр үткәреп, үҙ аҡсаларына Ололар көнө, Яңы йыл байрамдары үткәрҙе. Һынташтарҙы әйҙәп йөрөүсе ағинәйҙәрҙән тыш, аҡһаҡалдары ла бар. Мәҫәлән, байтаҡ йылдар етәкселектә, ауыл хакимиәте башлығы булып эшләгән Шәмсетдин Фазлетдин улы Дәүләтсурин ағинәйҙәрҙең төп таянысы, терәге ул. Байғужа ауылы активистары, шул иҫәптән ағинәйҙәр ҙә, эскелеккә ҡаршы дәррәү көрәш башланы. Күҙгә ҡарап тураһын әйткән, айыҡ тормош өсөн көрәшкән байғужаларға (Мәүрә Бикбова, Зилә Хәмитова, Разифа Азаматова һ.б.) һоҡланырға, эштәрендә уңыштар ғына теләргә ҡала.\nМатрай (етәксеһе Розалия Теүәлева), Ҡашҡар (Фәрзәнә Тусалина), Йомағужа (Дания Искәндәрова), Һабыр (Мәүлиҙә Түләшева) ауылдарының да ағинәйҙәр хәрәкәте уң ғына эш башланы, йома сәйҙәре, ҡаҙ өмәләре, килен һөйөү һ.б. йолаларҙы тергеҙеп ебәрҙеләр. Уларға киләсәктә лә ошолай әүҙем, лидер, өлгө булып йәшәүҙәрен теләйем. Башланған эш - бөткән эш, тигән кеүек, әле атҡараһы эштәр бик күп. Әлбиттә, электән эшләп килгән Баймаҡ ағинәйҙәре менән сағыштырғанда, уңыштарыбыҙ күп тә түгелдер, шуға күрә уларҙы ҡунаҡҡа саҡырып, тәжрибә уртаҡлашып, уларҙың эштәре менән танышып ҡайтырға тип тә уй-ниәт ҡорабыҙ.\nДонъя көткәндә икәүең дә сымыры, уңған булырға тейеш, бигерәк тә ауыл ерендә. Донъяғыҙҙы матурлау, бәрәкәтле, ҡотло итеү, ә үҙегеҙгә көс, илһам алыр өсөн ниндәй һөнәр һәм шөғөлдәрегеҙгә таянып йәшәйһегеҙ?\nЗилә Абзалова: Тормошобоҙҙоң ҡото, йәме балалар менән, тибеҙ. Балалар беҙҙән өлгө алып үҫә. Әсәйҙәр, өләсәйҙәрҙең ҡулынан бәйләм төшмәй икән, был йортта үҫкән ҡыҙ баланың киләсәктә ниндәй килен буласағын күҙаллау ҡыйын түгел. Атаһынан күреп уҡ юнған үҫмерҙән дә бынамын тигән йорт хужаһы сығасаҡ. Ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа төп эшенән башҡа ниндәй ҙә булһа шөғөлгә ваҡыт таба. Таба ғына түгел, табырға тейеш, сөнки балаң һиңә ҡарап тора бит. Мәҫәлән, ҡыҙыбыҙ 5-6 йәшкә еткәс тә, онотолоп бөткән конькиға яңынан баҫып, уны ла боҙҙа шыуырға йөрөргә өйрәткәнем хәтерҙә. Ә бит ул ваҡытта стадион ҡаланың бер биҫтәһендә урынлашҡайны, кис һайын автобуста йөрөй инек. Ҡыҙымдың бейеүгә оҫталығын күреү менән өләсәһенең сағыу, шау сәскәле яулығынан итәктәр тегеп кейҙереп, бейеү түңәрәгенә, инглиз теленә һәләтен белгәс тә, хәҙер сит илдә йәшәгән, ҡалала иң яҡшы белгес һаналған Ирина Яҡшыбаеваға дәрес алырға йөрөттөк. Элгәре магазинда балалар әйбере булманы, шуға ла төндәрен биҙәкләп башлыҡтар, кофталар, балалар пальтоһы ла бәйләнде. Берауыҡ ҡул эштәренән ял иттек, сөнки магазинда ни теләһәң, шул бар. Тик күңел тигәнең һәр саҡ ҡәнәғәт булмай - эҙләй, эҙләнә һәм таба. 52 йәшемдә ҡаланың художество мәктәбенең киске түңәрәгенә йөрөй башланым. Йөн баҫыу, ебәккә һүрәт төшөрөү һөнәренә өйрәндем. Әле лә ошо шөғөлдәрҙе яратам, үҙемдән бигерәк балаларға, ололарға өйрәтәм. Бигерәк тә ауыл ҡатындарына көҙгө һарыҡ йөнөнән кейеҙ әйбер баҫырға өйрәтһәм, илһамым артып, ҡанатланып ҡайтып инәм. Сит илдә йәшәһә лә, Ләйлә ҡыҙымдың йөндән баҫҡан әйберҙәре минекенә ҡарағанда матурыраҡ, сифатлыраҡ килеп сыға. Улдарым ҡурайҙа бер генә башҡорт көйөн уйнаһа ла күңелем үҫә, тормош иптәшем сәмләшеп китеп, ҡулына балта-бысҡы тотоп йорт һалһа, умыртҡа һөйәгем нығынғанын тоям, ҡыҙымдың ысын хужабикә, башҡорт күңелле булыуына һөйөнәм. Атайҙарға килгәндә, уларҙың төп эшенән балаға, беҙгә ваҡыттары бөтөнләй ҡалмауы ла бар. Шуға күрә, уға кәрәкмәгәс, миңә лә кәрәкмәй, тип йәшәргә ярамай. Иң тәүҙә баланың кем булып үҫеүе хаҡына йәшәргә кәрәклеген аңларға, балаға төрлө-төрлө мөмкинлектәрҙе күрһәтергә кәрәк. Иргә яҡшы ҡатын, өлгөлө хеҙмәткәр, алдынғы йәмәғәтсе булыу ҙа кәрәк, ә бына үҙ балаңа яҡшы әсә, кәңәшсе, яҡлаусы булыу икеләтә яуаплы. Күреп тораһығыҙ, ҡатын-ҡыҙ, килендәр, әсәйҙәр, өләсәйҙәр, ағинәйҙәр йән өрә ил-йортобоҙға. Иң тәүҙә үҙебеҙ өлгө күрһәтәйек, тормош карабында оҫта капитанға ярҙамсы булайыҡ, әхирәттәр!\nХөрмә Биктимерова: Әлбиттә, тормош дилбегәһен икәүең дә бер булып, бер йүнәлешкә ынтылып бергә тартырға кәрәк. Аллаһы Тәғәлә әйткән бит: "Һин сәбәп ит, мин бирермен". Шул әйтемде иҫтә тотоп, тормошта маҡсатлы йәшәргә кәрәк. Ә мин инде ғүмеремдең көҙөндә хаҡлы ялға сығып йәшәп ятам, әүҙем тормош алып барам. Балаларыма, ейәндәремә, туғандарыма, дуҫтарыма, яҡындарыма хәлемдән килгәнсә, йә кәңәш менән, ҡайһы берҙә матди ярҙам менән, ҡотло, матур йәшәргә ярҙам итәм. Ә үҙем район "Ағинәйҙәр ҡоро"н етәкләйем, "Ҡомартҡы" халыҡ ансамблендә йөрөйөм, ейәндәремде тәрбиәләшәм, ҡул эштәре бәйләү, ҡорама ҡороу, сигеү менән дә булышам. Өй янында матур гөлдәр үҫтерергә яратам. Йыл әйләнәһенә тәбиғәткә сығып, үҙемә илһам алам. Ҡоролтайҙың район комитеты ағзаһы булараҡ, төрлө сараларҙа халҡыбыҙҙы борсоған көнүҙәк мәсьәләләр буйынса сығыш яһайым, матбуғат биттәрендә лә яҡтыртам. Районыбыҙҙа бик күп яңғыҙ ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар йәшәй. Уларға бер-береһен табышырға ярҙам итергә теләп, беҙ "Ҡуш йөрәктәр" тигән яусылар ойошмаһы булдырҙыҡ. Һәр бер үҙ ишен эҙләүсе яңғыҙаҡтар ошо телефон аша бәйләнешкә инеп, беҙгә мөрәжәғәт итә ала. Баймаҡ яҡтарының гүзәл, һылыу ҡатын-ҡыҙҙары, сая, батыр ир-егеттәре һеҙҙең менән бәйләнеште көтә. Тел.: 8 (34751) 3-16-74.\nЗөлфирә Ҡаҙаҡбаева: Мәктәптә егерме йылдан ашыу эшләгәс, районыбыҙҙың "Ауыл уттары" гәзите редакцияһына эшкә күстем. Сөнки барыбер ҙә ижад эше күңелгә яҡыныраҡ. Башҡортостан "Китап" нәшриәтендә "Сиселмәгән сер" (2004), "Хыялға илтер һуҡмаҡ" (2011) тигән проза китаптарым баҫылып сыҡты. Шиғырҙар ҙа яҙыштырам. 2012 йылдан алып Башҡортостан Яҙыусылар берлеге ағзаһымын. Ғаиләбеҙҙә биш бала үҫтерәбеҙ, икәүһе студент инде, өсәүһе мәктәптә уҡыйҙар. Бына шулай, минең тормошом - ул ғаиләм, балаларым, эшем, ижадым.\nШулай итеп… Ҡатын-ҡыҙ асылын аса биреберәк ҡуйҙыҡ, уның да, ир-егеттең дә бурыстарын барланыҡ, тормоштоң ҡайһы бер ҡатмарлыҡтарын да байҡаныҡ. Әммә был "Ғаилә" тигән китаптың, фәндең ҡайһы бер биттәрен генә тәшкил итәлер, моғайын. Башҡа биттәрҙе лә асыу - гәзит уҡыусылар ҡарамағында. Һөйләшеүҙе дауам иткегеҙ килһә - рәхим итегеҙ , хаттар көтәбеҙ.\nЯҙылған: 07.03.14 | Ҡаралған: 2195


Еңеүселәр араһында беҙҙекеләр ҙә бар\nУҙған аҙнала Өфөлә "Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәр берлеге" ассоциацияһының VIII съезы булып үтте.\nСъезда ҡанашыусыларҙы Республика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров тәбрикләп, муниципаль хеҙмәткәрҙәр алдында торған аныҡ бурыстар һәм маҡсаттар менән таныштырҙы.\nБашҡортостандың идара итеү командаһында амбициялы кешеләр, тормошҡа ашырырға тейешле бурыстары даими арта барған ысын лидерҙар эшләргә тейеш, тип белдерҙе республика етәксеһе. “Залдағылар шуны ныҡлы аңларға тейеш: республиканың именлеге, халыҡтың лайыҡлы тормошо төбәк һәм муниципаль властың берҙәм эшенә бәйле. Кешеләрҙе буш вәғәҙәләр менән ышандырырға ярамай, һөҙөмтә кәрәк. Беҙҙең халыҡ хәбәр һатыуҙан һәм алдауҙан арыған. Әгәр ниҙер вәғәҙә иттегеҙ икән, был эшләнергә тейеш. Муниципалитет, ауыл биләмәһе башлыҡтары кешеләр менән даими осрашырға, граждандарҙы ҡабул итеү ойошторорға, уларҙың проблемаларын хәл итергә тейеш”, – тине Радий Фәрит улы. Чиновниктар һәр ваҡыт уҡырға, өйрәнергә тейеш, бының өсөн республикала семинарҙар уҙғарылып тора. Башҡа төбәктәрҙең тәжрибә өлгөләренә лә иғтибар итеү мөһим. Властағы кеше намыҫлы, тәртипле, изге күңелле булырға тейеш.\nСъезда муниципаль хеҙмәт-кәрҙәргә Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларын һәм йыл һайын үткәрелеүсе “Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы муниципаль берәмеге” конкурсында еңеүселәргә дипломдар тапшырыу церемонияһы ла булып үтте.\nБүләкләнеүселәр араһында беҙҙең район вәкилдәре лә бар.\nЙылайыр ауыл Советы ауыл биләмәһе башлығы Александр Геннадьевич Годуленко “Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы муниципаль берәмеге” конкурсының “Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре халҡы менән һөҙөмтәле “кире бәйләнеш”те тәьмин итеү, территориаль йәмәғәт үҙидараһын үҫтереү һәм граждандарҙы бүтән формаларҙа урындағы үҙидараны ғәмәлгә ашырыуға (ғәмәлгә ашырыуҙа ҡатна-шыуға) йәлеп итеү” номи-нацияһында 1-се урын өсөн диплом менән бүләкләнде.\nӘ Иван-Ҡыуалат ауыл Советы ауыл биләмәһе башлығы Александр Владимирович Назаров әлеге конкурстың “Муниципаль иҡтисад сәйә-сәте һәм муниципаль финанстар менән идара итеү” номинацияһында 2-се урын өсөн дипломға лайыҡ булды.


Уҙған ял көндәрендә республикала 33 авария теркәлгән\nЮл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт автоинспекцияһынан хәбәр итеүҙәренсә, уҙған ял көндәрендә республикала 33 авария теркәлгән. Уларҙа 3 кеше һәләк булған, 48-е йәрәхәтләнгән. 259 водителдең руль артына эскән килеш ултырыуы асыҡланған.\nЯл көнө иртән Краснокама районында «Лада Приора» автомобиле водителе тиҙлек режимын боҙоу һөҙөмтәһендә, электр бағанаһына барып бәрелгән. 27 йәшлек ир ваҡиға урынында һәләк булған. Туймазы районында руль артына эскән килеш ултырыусы 37 йәшлек водитель юлдан ситкә сығып китеп түңкәрелгән. Водитель шулай уҡ ваҡиға урынында һәләк булған. Уның пассажиры тән йәрәхәттәре менән дауаханаға оҙатылған. Йәкшәмбе көн иртәнге сәғәттәрҙә баш ҡаланың Салауат проспекты һәм Ғөбәйҙуллин урамдары киҫелешендә теркәлгән юл-транспорт ваҡиғаһына тарыусылар ҙа үлемдән саҡ ҡотолоп ҡала. Яҡынса мәғлүмәттәр буйынса бәрелешкән өс автомобиль водителдәренең береһе эскән булған. "Нексия" водителе ауыр тән йәрәхәттәре менән дауаханаға оҙатылған. Аварияла һәләк булыусылар юҡ.


Бөйөк шәжәрәләребеҙҙең береһе » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар архивы » Бөйөк шәжәрәләребеҙҙең береһе\n19.04.2011 Бөйөк шәжәрәләребеҙҙең береһе\n1453 йылда Мәхмүт Икенсе солтан етәкселегендәге төрөк бабалары шул замандағы христиандарҙың шанлы ҡәлғәһе булған Константинополде (Истанбулды) һуғышып алғандан һуң, бөтә Көнбайыш христиандар донъяһы уларға ҡаршы хөсөтлө тәре һуғышы әҙерләй башлағас, Көнбайыш Европа илдәре һарайҙарында баяғы Мәхмүт Икенсе солтандың Рим папаһы Николай Бишенсегә яҙған хаты тарала; ошо яҙмаһында төрөк солтаны, “төрөктәр кеүек үк, шул уҡ Троя халҡының вариҫтары булған итальяндарҙың” уға, йәғни үҙҙәренең тарихи ҡан ҡәрҙәше булған төрөк солтанына дошманлыҡ ҡылыуҙарына аптырауын белдергән; ә бер нисә тиҫтә йыл алдараҡ шул уҡ итальян кардиналы Исидор ҙа төрөктәрҙең шул уҡ тевкр (йәғни Троя халҡы) вариҫтары икәнлеген раҫлап сыҡҡан булған (С. Рансимен. Падение Константинополя в 1453 году. М., 1983, 149-сы бит). Бынан иһә Ғөмәр “Илиада”һындағы боронғо Троя ҡалаһының халҡы ла шул үҙебеҙҙең аҫаба башҡорттар булғанлығы аңлашыла. Сөнки ул Троя халҡының гректар үҙҙәренсә боҙобораҡ яҙып ҡалдырған атамаһы “тевкр” – “төп-ҡор” булып, был иһә киң билдәле “баш-ҡор” (башҡорт) этнонимының варианты икәнлеге ап-асыҡ (төрөктәр ҙә башҡорттарға ҡан ҡәрҙәш, тимәк)...\nҺөҙөмтә: Үҫәргәндең бик боронғо замандарҙан уҡ “атан-аҡ-абар//танаҡ-абар” тип аталып килгән төньяҡ-көнсығыш (Ата яҡ) сатаһының исемен тәүҙә Үҫәргән сатаһы рәүешле унан айырымланған ҡаңғы (ҡаңғырат) ырыуының Ата яҡ яртыһы (сатаһы) үҙенә ырыу исеме итеп ала. Ә урта быуаттарҙа иһә ошо исем ҡаңғыларҙан (ҡаңғыраттарҙан) айырымланмыш яңы ырыуҙың исеме булып, “Түңгәүер”гә әйләнә.\nҮҫәргәндәрҙең “Үҫәргән-Түңгәүер шәжәрәһе”ндә лә, түңгәүерҙәрҙең үҙҙәренең баяғы ғалимыбыҙ файҙаланған төбәк шәжәрәһендә лә Түңгәүер ләҡәпле шәхестең ҡаңғырат тип тә йөрөтөлөүе төҫмөрләнә. Шул уҡ ваҡытта түңгәүерҙәрҙең риүәйәттәрендә уларҙың тәүҙә Сырдаръя аръяғында йәшәүе, һуңынан, ҙур ғына ғәскәр туплап һәм изге бүрегә эйәреп, Көньяҡ Уралға күсенеп ҡайтыуы бәйән ителә. Тимәк, иң элек ҡаңғырат-биҙең (йәки хандың) тарихи эҙҙәрен юллап табырға кәрәк, ә был иһә үҙебеҙҙең бабаларҙың боронғо осор төрки-башҡорт тарихына асыҡ яҙып ҡалдырылған: “Өфө ҡалаһы янында, Дим йылғаһы Ағиҙел йылғаһына ҡойған тәңгәлдә, ҡаңғырат ҡәлғәһе бар ине; уның кешеләре Ургенчкә күсеп киттеләр. Унда ҡәлғә ҡорҙолар һәм уны ла ҡаңғырат тип атанылар... Ағиҙел йылғаһы буйында Тора тау бар. Тора – ҡаңғырат ханының исеме ул. Шул тауҙың битләүендә, хәүефһеҙ булһын өсөн, ул ҡәлғә ҡорҙо. Шуға күрә уны Тора тау атанылар. Унда ҡаланың емеректәре ҡалған, шунда булған кешеләр күргән уны” (История Татарии в материалах и документах. М., 1937, 123-сө бит).\nБеренсенән, өҫтәрәк “ҡаңғырат”тың ҡаңғы-ир-ат, йәғни “ҡаңғы ырыуы кешеләре” икәнен аңлатҡайныҡ инде.\nИкенсенән, “ҡаңғырат-хан” – Үҫәргәндең Әсә яҡ яртыһы (сатаһы) булған ҡаңғы ырыуының ханы, тигән ләҡәп ул (ата-әсәһе ҡушҡан исемен белмәйбеҙ). Шулай уҡ әлеге тәүарихтағы “Тора” ла – бик боронғо исемле Тора тауҙа ҡәлғә ҡорған был хандың ләҡәбе генә, йәғни “Тора тау ханы”, тимәк.\nӨсөнсөнән, был ҡаңғыларҙың төп төйәге Ағиҙел буйында булып, баш ҡалаларының беренсеһе, өҫтәрәк әйтелгәнсә, хәҙерге баш ҡалабыҙ Өфөнөң Дим районында, ә унан һуңғы икенсеһе Башҡортостандың хәҙерге Ишембай районының Тора-тау битләүендә торған (унда әлегәсә “Хан юлы”, “Хан күле” тигән атамалар бар). “Көн-аҡ-аба” (ҡояш-аҡ-уба йәки үҙгәртеберәк әйтелешендәге Көнә-ҡуба – хәҙерге Өфө ҡалаһының Салауат һәйкәле торған ҡоба тау) тип аталмыш, ә ҡыҫҡараҡ әйтелештә шул ҡоба-Уба//Уфа//Өфө тип йөрөтөлмөш баш ҡалабыҙҙа ул замандарҙа Мөйтән-бийебеҙ Көн-әсә (кенәз) тәхетендә ултырыуын иҫләһәк, Ағиҙел аша ғына ошо Көн-әсә тәхетенә бойондороҡло аҡан (хан) тәхетен биләмеш ҡаңғырат-би (хан), моғайын, шул уҡ Туҡсаба – Мөйтән тоҡомолор... Тимәк, ҡаңғырат-би ниндәйҙер сәбәп менән Уралдан алыҫ көньяҡҡараҡ – Ургенчҡа (хәҙерге ҡараҡалпаҡстанға) иләүен алып киткән дә Сырдаръя аръяғындағы Амударъя йылғаһы буйында әлегәсә йәшәп ятмыш баш ҡалаһын – ҡаңғырат ҡәлғәһен ҡорған. Тап бына шунда ла инде “Алпамыш” эпосыбыҙ ошо башҡорт-ҡаңғыраттарҙан Урта Азияның башҡа ҡәүемдәренә таралған, шул яҡтарҙа ХIV быуатта йәшәмеш шағирыбыҙ Мөхәммәт Хауарезми иһә (ул үҙен, ҡаңғырат ҡәбиләһенәнмен, тип белдерә) атаҡлы “Мөхәббәтнамә” китабын яҙған. Телсе ғалимдарҙың билдәләүенсә, был әҫәрҙең теле шағир Хужа Әхмәт Йәсәүи теленә бик яҡын, йәғни үзбәк һәм ҡаҙаҡ телдәре араһында тора (хәҙерге башҡорт теле һымаҡ уҡ!).\nБоронғо ҡан ҡәрҙәштәребеҙ ҡаңғырат тоҡомдары хәҙерге Үзбәкстанда, ҡараҡалпаҡстанда, ҡырғыҙстанда, ҡаҙағстандың ҡарағанда һәм Көньяҡ ҡаҙағстан өлкәләрендә йәшәй.\nТыумышы менән Бөрйән ырыуынан булған Сыңғыҙ-хан бабабыҙға заманында ҡаңғыраттар яҡшы хеҙмәт иткән, Сыңғыҙ-хан үҙенең дүртенсе ҡыҙы Тумалунды шул ҡаңғыраттар ханы Алсы-биҙең улы Жиккә (“Жик-Мәргән” тигән эпосыбыҙҙың геройы түгелме?) кейәүгә биргән һәм уны рәсми рәүештә лә “Жик-кейәү” тип йөрөткән. Жик-кейәүҙең атаһы Алсы-би иһә Сыңғыҙ-хандың ҡаңғырат ҡәбиләһенән алған Бүртә исемле ҡатынының бер туған ҡустыһы (йәғни Сыңғыҙ-хандың ҡәйнеше) булған, шуға ла ҡытайҙар тарихына тәүге осорҙарҙа ул “Алсы-ҡәйнеш” титулында яҙылған. Сыңғыҙ-хандың яуҙарында ул, “Алсы” тигән ләҡәбенән күренеүенсә, ғәскәр алдында (авангардта) башлап барған; хан менән гел бергә йөрөп, утыҙ ике һуғышта ҡатнашҡан, Сәмәрҡәндте алыуҙа ҙур батырлыҡтар ҡылған (Сәмәрҡәндте алышыуҙа ла ҡатнашҡас, Уралдан шунда күсенеп китмеш баяғы тарихи ҡаңғырат-ханыбыҙмы әллә был?). 1227 йылда уға ла, Сыңғыҙҙың иң кесе ҡыҙына өйләнгәс, “император кейәүе” тигән дәрәжә бирелә, ә 1232 йылда көмөш мөһөр һәм “ҡаңғыраттар сәрдары” исемен ала, 1237 йылда “200000 шәлкем тәңкә” менән бүләкләйҙәр. Сыңғыҙ-хандың билдәле фарманы бар: “ҡаңғырат ырыуында тыуған ҡыҙҙар быуындан-быуынға император ҡатындары булһын, малайҙар иһә быуындан-быуынға император ҡыҙҙарына өйләнһен. Был фарманды быуындан-быуынға һәр йылдың дүрт миҙгеленең тулған Ай көнөндә өҙлөкһөҙ иғлан ҡылһындар”. Тимәк, тип һығымта яһай ғалимдар, Сыңғыҙ-хандың Бөрйән ырыуы менән ҡаңғырат (Үҫәргән) ырыуы үҙ-ара никахлашҡан. Азат Камалов килтергән түңгәүерҙәр риүәйәтендәге: “Түңгәүерҙең атаһы – Бөрйән ҡәбиләһенеке, әсәһе Үҫәргән ҡыҙы булған”, – тигән һүҙҙәрҙә мәғәнә бар.\nШуныһы мөһим: был мәғлүмәттәрҙән беҙ ҡаңғырат ырыуы башлығы тарихи Алсы-биҙең Үҫәргән ырыуы башлығы Мөйтән-би менән бер үк осорҙа йәшәүен, Сыңғыҙ-ханға бик яҡын кешеләр икәнлеген күрәбеҙ. Тимәк, А. Камаловтың ҡаңғырат-биҙе 1203 йылда тыуған итеп тоҫмаллауы ғәмәлгә яҡын килә. Ә был иһә ҡаңғырат-би – Мөйтән-би менән яҡын ырыуҙаштар булған, тип тоҫмалларға мөмкинлек бирә.\n1311 йылда Сыңғыҙ-хан нәҫелдәренең тарихын яҙып тамамлаған Рәшид-әд-дин буйынса, Урта Азияла ҡаңғыраттың Сорлоҡ, Мәргән (баяғы Жик-Мәргән?), ҡобай, Шәре, Ташбоҙа, Төркәил (?) исемле улдары булғанлығы мәғлүм, әммә Үҫәргән-Түңгәүер шәжәрәһендәге ап-асыҡ “Түңгәүер” ләҡәбен унда күрмәйбеҙ һымаҡ (бының сәбәбе торараҡ аңлашылыр).\nТәүарихтарҙы аҡтарғанда, Сыңғыҙ-ханға тиклем дә, унан һуң да әле беҙ белгән “Түңгәүер” этнонимы күҙгә салынмай. Рәшид-әд-диндең әҫәрендә лә (1311 йыл), ҡаңғыраттар хаҡында һүҙ барһа ла, Түңгәүер төшөнсәһе юҡ. ҡытай йылъяҙмаларында ла сағылмай. Тимәк, һуңғыраҡ быуаттар емеше, тәғәйен билдәләгәндә, шәжәрәләге һигеҙенсе быуын Арбан-биҙең улы – туғыҙынсы быуын Тимер, йәғни Тимерҡабыҡ ул.\n“Үҫәргән-Түңгәүер шәжәрәһе”ндә быуындарҙың арауығын тоҫмаллатҡан йәнә бер таяныс бар: әле әйтелгән туғыҙынсы быуын Тимерҡабыҡ-бей Арбан улы тәңгәленә: “Бораҡ хан заманы (йәғни Бораҡ хан тәхет эйәһе булған 1422 – 1427 йылдар)”, – тип киҫәтелгән.\nКүренеүенсә, Мөйтән-би йәшәгән ХIII быуат баштары һәм Бораҡ-хан йәшәгән ХV быуат баштары араһында теүәл 200 йыл ята. Шуны әлеге Тимерҡабыҡ-бигәсә булған һигеҙ быуын иҫәбенә бүлеп ҡараһаҡ, һәр быуынға төшә яҡынса 25 йыл – шәжәрә дөрөҫ, тимәк.\nАзат Камалов Түңгәүерҙең баяғы сонтор шәжәрәһендәге һуңғы осор быуындарҙың йәшәү йылдарын билдәләү буйынса архив материалдарын уңышлы файҙалана, ә архивта булмаған иң боронғоларын фараз итеү юлы менән тергеҙергә тырыша. Әммә ошо һуңғыһында беҙ килтергән “Үҫәргән-Түңгәүер шәжәрәһе”н ҡуллана алмауы арҡаһында сараһыҙлыҡҡа ла тарып, түңгәүерҙәрҙең легендар шәхесе “Мөтәй” бабаның асылы асылмағанлыҡтан, шәжәрәләге урыны ла билдәләнмәй, күктә аҫылынып торғандай ҡала.\n“Түңгәүер ҡәбиләһендә Мөтәй тигән кеше була, – тип әйтелә легендала. – Ул Күстәнәнән алдараҡ йәшәгән булырға тейеш. Түңгәүер шәжәрәһе башында “Түңгәүер” яҙылған. Уның улы ҡаратөлкө, ҡаратөлкөнән өс ул ҡалғаны билдәле: Мөлкәмән, Юламан, Иләмән; Иләмәндән Күстәнә килә. Шәжәрәгә Мөтәй тигән кеше теркәлмәгән. Мөтәйҙең Түңгәүергә бәйләнеше асыҡ күрһәтелмәгән”.\nБыл ни хәл: Мөтәй үҙе Түңгәүерҙең билдәле легендар бабаһы, үҙе иһә “шәжәрәгә теркәлмәгән”, “Түңгәүергә бәйләнеше лә асыҡ күрһәтелмәгән”...\nБыл сәйерлектең сәбәбе, минеңсә, әлеге лә баяғы, Түңгәүер шәжәрәһен “Үҫәргән-Түңгәүер шәжәрәһе”нән бесеп алып биреүҙә – “мөстәҡил”ләүҙә генә. Шул арҡала ҡаңғырат-би ләҡәпле һуңғыраҡ дәүер кешеһе шәжәрәлә үҙенән әүәлге төп башбаба урынын биләп тора, ә бик мөһим быуын булған “Мөтәй” иһә был “мөстәҡил” шәжәрәгә инмәгән – төп шәжәрәлә ҡырҡылып тороп ҡалған... Ысынлап та, үҙ нәҫеле түңгәүерҙәрҙе лә теркәй барған “Үҫәргән-Түңгәүер шәжәрәһе” ХIII быуат башында йәшәмеш тарихи Мөйтән-би Туҡсаба улынан башлана бит, ә баяғы түңгәүерҙәр легендаһындағы “Мөтәй” – шул уҡ “Мөйтән”дең боҙоп әйтелеше ул. Легенданың артабанғы өлөшө лә быны яҡшы дәлилләй: “Мөтәй йәшәгән дәүерҙә Көньяҡ Урал башҡорттары монгол-татар иҙеүе аҫтына эләгә. Башҡорттар Алтын Урҙа ханына яҫаҡ алып бара. Түңгәүерҙән был бурысты Мөтәй башҡара. Ханға был кеше оҡшай төшә, уны бер-ике ай самаһы үҙ янында тота, кәңәшсе итеп тәғәйенләй. Хан, уны төрлөсә һынап ҡарағандан һуң, Мөтәйгә ярҙам итергә уйлай. Мөтәйҙең һорауы буйынса, Түңгәүер башҡорттарына ер бирелә”... Бөтәһе лә дөп-дөрөҫ һәм Үҫәргәндең Мөйтән-бийе (Мүйтән, Мүктән, Мүкеле, Мухали – бөтәһе бер үк зат) тураһында ғына һүҙ бара бында (Башкирские шежере. Филологические исследования и публикации. Уфа, 1985, 57-се бит). Уның хаҡында мин “Башҡорт батыры Йеҙекәй” тигән баҫмамда (“Ағиҙел“, 2000 йыл, №№ 1 – 5) ентекләберәк яҙғайным...\nИнде тулы шәжәрәнең үҙенә күсер ваҡыт етте. Башта уның ошо көндәргәсә килеп ирешеүенә сәбәпселек иткән изге йәндәрҙең аңлатмаһын бирәйек: “Шәжәрәне ғәрәп хәрефтәрендә яҙған һәм төҙөгән Мөҡим Бәҙретдин улы Рәхмәтуллиндың ҡулъяҙмаһынан башҡорт латинсаһына күсерҙе әсәйем Сафия Муллағәли ҡыҙы Илбулдина. Кириллицалы башҡорт яҙмаһына һалды Илбулдин Фәсхи Фәтхелислам улы (1924 йылда тыуған).\nЙәнсура-Бәкәтәр ауылы, ҡыуандыҡ районы, Ырымбур өлкәһе. Ноябрь – декабрь, 1983 йыл”.\nЫрыуы – Үҫәргән.\nАғасы – миләш.\nҡошо – торна.\nОраны – туҡсаба.\nТамғаһы – аҡа-ай+ҡаяс-көн>ҡояшҡан (ҡойошҡан):\n[1. Туҡсаба]. – 2. Мөйтән-би Туҡсаба улы. – 3. Шаҡмалы-би Мөйтән улы. – 4. Бүрекәй-би Шаҡмалы улы. – 5. Һеркә-би Бүрекәй улы. – 6. Манғут-би Һеркә улы. – 7. Урал-би Манғут улы. 8. Урал-би улдары:\nI. Буят-би Урал улы.\nII. Арбан-би Урал улы.\nIII. Инжан-би Урал улы.\nРим һандары менән билдәләнгән ошо Урал улдарынан нәҫел бауҙары дауамлана – айырым-айырым бирербеҙ:\nI. 8. Буят-би Урал улы. – 9. Инкеш Буят-би улы. – 10. Туҡай Инкеш улы – 11. Моратҡабул Туҡай улы. – 12. Солтанай Моратҡабул улы. – 13. Ғашиҡ Солтанай улы. – 14. Байрамғол Ғашиҡ улы. – 15. Муса Байрамғол улы. – 16. Рәсүл Муса улы. – 17. Хәбибулла Рәсүл улы. Хәбибулланан ике улан:\n1) Зәйнулла-ишан Хәбибулла улы Рәсүлев, уның нәҫеле: Ғабдрахман-мөфти Зәйнулла улы (уның улы Ғәбдрәүеф); Ғәбделҡадир Зәйнулла улы; Ғәбделсабир Зәйнулла улы.\n2) Фатхулла Хәбибулла улы, уның нәҫеле:\nа) Муса Фатхулла улы, уның улдары: Мөштәбә Муса улы Рәсүлев (башҡорт автономияһын яулау батыры), Мостафара Муса улы, Ғабдулла Муса улы;\nб) Ғайса Фатхулла улы, уның улдары: Тойғор Ғайса улы, Дала Ғайса улы.\nИнде рим һаны II менән тамғаланған бау:\nII.8. Арбан-би Урал улы. – 9. Тимерҡабыҡ-би Арбан улы (өҫтәлгән: “Бораҡ-хан заманы”, йәғни 1422 – 27 й.й.). [Иғтибар! – тап ошонан Түңгәүер ырыу шәжәрәһе дауамлана – аҙаҡтаныраҡ айырым теркәрбеҙ]. – 10. Һарыбаш-би Тимерҡабыҡ улы (өҫтәлгән: “Жанибәк-хан заманы”). –\n11. Һырыш-би Һарыбаш улы (өҫтәлгән: “ҡасим-хан заманы”). – 12. Уның улдары:\n*Һарыбил-батыр Һырыш улы (Өҫтәлгән: “Иҫәнғол ҡасабаһына етмәҫ борон Һарыбил тауы бар, шунда үлгән”. Һәм йәнә: “Һарыбил ҡаҙаҡтар (ҡалмыҡтар?) менән һуғыш ваҡытында Һүрән буйындағы Һарыбил тауында үлгән һәм шунда күмелгән. Шуға күрә хәҙер ҙә Һарыбил тауы тип йөрөтәләр”);\n*Болаҡ-батыр Һырыш улы (өҫтәлгән: “Был Болаҡ Тоҙтүбә [Соль-Илецк] тоҙон табып, батшаға барып әйтә. Батша уға наград итеп Ырымбур тирәһенән һораған ерҙе бирә һәм Үһәргән [Үҫәргән] иленә хужа итә”);\n*Аҡмасуҡ Һырыш улы, уның улы Туҡмасуҡ, уның улы ҡараса, уның улы\n13. Тәтегәс-би ҡараса улы, уның улдары:\n13а. Бикбау-кенәз Тәтегәс-би улы, уның улдары: Кинйәбай Бикбау улы (уның улы ҡушай, уның улы Тупай) һәм Әлебай Бикбау улы, уның улдары: Шөғәйеп, Ураҙмәт, Тләүмбәт;\n13б. ҡушдәүләт Тәтегәс улы, уның нәҫеле:\n*Яҡшытай ҡушдәүләт улы (өҫтәлгән: “Аҡъяр”);\n*Һарытай ҡушдәүләт улы;\n*Турытай ҡушдәүләт улы, уның улдары:\n**Һөләймән Турытай улы;\n**Аҡлима Турытай улы;\n**Тимербулат Турытай улы, уның улдары:\n***ҡудай Тимербулат улы;\n***Биккөн Тимербулат улы;\n***Һөйөндөк Тимербулат улы, уның улы Мәмәтюл;\n***Аҡтуй Тимербулат улы, уның улы Рахманғол, уның улы Сиреғол [Сиреғол ауылын нигеҙләүсе?];\n***Аҡан Тимербулат улы, уның улдары: Көбәк, Мостафа, Туйсура;\n***Динбулат Тимербулат улы, уның улдары: Бүләк, Сумаҡ, Күбеш.\nЙәнә Һырыш-би нәҫеленә күсәбеҙ:\n12. Ябынсы-яҫауыл Һырыш улы (өҫтәлгән: “Ябынсы батшаға хеҙмәт итеп, яҫауыллыҡ [хәрби дәрәжәһе] алған”), уның нәҫеле: Ирҡара Ябынсы улы, Этҡара Ябынсы улы, Ибәй (Иҫбай) Ябынсы улы, Күбәй Ябынсы улы, Һурҡара (Сурҡара) Ябынсы улы, Ибәнсе Ябынсы улы. –\n13. Үҫәргән Ябынсы улы (кесе улы). – 14. Унан тыуған нәҫел баулы уландар:\nI.14. Сөйәлғужа Үҫәргән улы.\nII.14. Ялбаҡсал Үҫәргән улы.\nIII.14. Байғужа Үҫәргән улы.\nИнде ошо өсәүҙең нәҫел бауҙарын айырым-айырым теркәйек:\nI.14. Сөйәлғужа Үҫәргән улы, уның улы Мусаҡай Сөйәлғужа улы. [Ошонан Һунарсы ауылының Мусаҡаевтар, Тләмбәтовтар, Сөйәрмбәтовтар, Сунарчиндарҙың нәҫел бауҙары дауамлана – улар шәжәрәһен айырым яҙғанмын]. Мусаҡай тәңгәленә өҫтәлгән: “ҡуҙаш, ҡунаҡ таифәһенең атаһы”. Мусаҡайҙың улдары:\nМ. 1. Мантай Мусаҡай улы.\nМ. 2. Яукүсте (Күскенсе) Мусаҡай улы.\nОшо икәүҙең айырым нәҫел бауҙары:\nМ.1. Мантай Мусаҡай улы, уның улы Туҡтамыш, уның улы Яманһары, уның улдары:\n*Ерәнбәт Яманһары улы;\n*Манғутай Яманһары улы;\n*Төмәнбәт Яманһары улы, уның улдары:\n**ҡотломбәт Төмәнбәт улы (уның улы ҡасҡын, уның улы Аҡкөсөк, уның улы Шаһингәрәй);\n**Ырыҫҡол ҡотломбәт улы [Ырыҫҡол ауылын нигеҙләүсе – Ырыҫҡоловтар фамилияһы], уның улдары Арыҫлан [шул Ырыҫҡол ауылындағы Арыҫлановтар фамилияһы], Ырыҫбай [Ырыҫбай ауылын нигеҙләүсе?];\n**Сурағол ҡотломбәт улы;\n**Кинйәғол ҡотломбәт улы, уның улдары: Күсәй, Бүләк;\n**Йәнтеш ҡотломбәт улы, уның улдары: Шәриф, ҡөҙрәт. Һәм артабан өҫтәге Төмәнбәттән:\nа) Татлөмбәт Төмәнбәт улы, уның улы:\n*Буранҡай Татлөмбәт улы, уның нәҫеле:\n**Теүәлбай Буранҡай улы, уның улдары: Ғамоталлап, Билал, Ғабдулла, Аҡмулла, Аҡбулат [Аҡбулат ауылын нигеҙләүсе?], Мотал;\n**Исҡужа Буранҡай улы, уның улдары: Ғабдулхалиҡ, Ғабдулвахит, Ғабдулмәжит, Яйыҡбай [Абзан ҡасабаһындағы Яйыҡбаевтар фамилияһы], Аҡъегет;\n**Игебай Буранҡай улы, уның улдары: Ғабдрахман (уның улдары: Ғисмәтулла, Ниғмәтулла, Рәхмәтулла, Ғөбәйҙулла, Исламғол); Иғдәүләт; Танһыҡ; Ғөбәйҙулла, уның улдары: Хажмөхәммәт, Фәтхулла-мулла (уның улдары: Сибәғәтулла-имам, Заһидулла-имам, Лотфулла, Сәлимйән); Дусмөхәмәт; Бикмөхәмәт;\n**Сәйфулла Буранҡай улы, уның улдары: Йәнтүрә (уның улдары: Хажиморат, Шаһиморат, Шаһимәрҙән); Мансур, уның улдары: Мырҙағәли, Мырҙалатиф, Мөхәмәтйән.\nб) ҡасбулат Төмәнбәт улы, уның нәҫеле:\n*ҡуҙаш ҡасбулат улы, уның улы Байғаҙы;\n*Этҡабул ҡасбулат улы;\n*Нарбута ҡасбулат улы, уның улдары: Дәүләткилде, Әлебай.\nИнде Мусаҡайҙың икенсе улы:\nМ.2. Яукүсте Мусаҡай улы [Яугустиндар фамилияһы], уның улы Именбирҙе Яугүсте улы, уның улдары:\n*Болаҡ-батыр Именбирҙе улы [ошонан яҙыусы Йыһат Солтановты биргән нәҫел бауы дауамлана – шәжәрәмде айырым биргәнмен];\n*Таймас-би (кенәз) Именбирҙе улы (өҫтәлгән: “Шешәйләр атаһы”). Уның нәҫел бауы:\n1) Мәмбәтле Таймас-би улы (өҫтәлгән: “Мәмбәтленән йәйелгән Һабыр, Буранбай, Ағурҙа ауылдары”);\n2) Мортаза Таймас-би улы (өҫтәлгән: “Килситбай (Һыҙғы) ауылы, аҙырағы Атингәндә”);\n3) Яҡшығол Таймас-би улы (өҫтәлгән: “ҡәҙерша, Аҡнаҙар ауылдары”);\n4) Тләүмбәт Таймас-би улы [Һунарсы ауылын нигеҙләгән Һунарсының атаһы – Тләүмбәтовтар, Сунарчиндар фамилияһы], (өҫтәлгән: “Тләүмбәттән Әлмөхәмәт (Этбармаҫ) Ишмөхәмәт, Юлбарыҫ ауылдары”);\n5) Сөйәрембәт Таймас-би улы [Һунарсы ауылындағы Сөйәрембәтовтар фамилияһы];\n6) Аҡсура Таймас-би улы [Аҡсура ауылын нигеҙләүсе – Аҡсуриндар фамилияһы?], уның улы Именьюл, уның улы Хужәхмәт, уның улы Балапан, уның улы Юлмөхәмәт Балапан улы, уның улдары:\n*Ғәлиәкбәр Юлмөхәмәт улы, уның улдары: Ғабдулшафиҡ, Ғабдулнафиҡ, уның улы Ғабдулманнан;\n*Ғәлиәхмәт Юлмөхәмәт улы, уның улы Мөхәмәтшафиҡ;\n*Ғәлиәскәр Юлмөхәмәт улы, уның улы Мөхәмәтсадиҡ мулла, уның улдары: Хәйретдин, Хөснетдин, Ғәбделхәмит, Зия (өҫтәлгән: “Зия 1933 йылдарҙа “Йәш юҡсыл” гәзитенең сәркәтибе булып эшләй. 1937 йылда ҡулға алынды”). [Мәсәлим Вәлиевтың “Аҡ ҡайын” йыры һүҙҙәренең авторы];\n7) Бабай Таймас-би улы (өҫтәлгән: “Бабайҙан Аҡъяр, Тиргәмеш, ҡырын ауылдары [һәм Бабай ҡасабаһы – аҙаҡ Күмертау ҡалаһы]”). Бабай улдары [нәҫел бауҙарын айырым-айырым бирәбеҙ]:\n1. Солтанғужа Бабай улы;\n2. Ғаббас Бабай улы;\n3. Мүһәш Бабай улы;\n4. Өмбәт-абыҙ Бабай улы;\n5. Бикбирҙе Бабай улы.\nОшо бишәүҙең нәҫел бауҙары айырым-айырым:\n1. Солтанғужа Бабай улы, уның улдары:\n*Төлкөбай Солтанғужа улы, уның улы Ишдәүләт, уның улы Ишбулат, уның улдары: Сәмиғулла (уның улы Сәйфулла), Фатхулла, уның улы Мөхәммәт;\n*Балаян Солтанғужа улы;\n*Балапан Солтанғужа улы, уның улдары: Шәһәрғази, Бәшир, уның улдары: Ғабдулла, Әхмәт;\n*ҡараян Солтанғужа улы, уның улдары: Миңлеғужа, Сәйфетдин, Мифтах, ҡарағужа;\n*Ужнаҡ Солтанғужа улы, уның улдары: Сәфәрғәли, Муса, Ғәлим, Мөхәмәдин.\n2. Ғаббас Бабай улы, уның улдары: Урал, Аҡбал, Нурмөхәмәт (Нурай) Ғаббас улы, уның улдары:\n*Йәнйегет Нурмөхәмәт улы, уның улдары: Садиҡ, Латиф, Аҡмәхмәд;\n*Иралы Нурмөхәмәт улы, уның улы Мөхәмәтдин, уның улдары: Бүребай, Яҡшыбай, Бикаш;\n*Егетбай Нурмөхәмәт улы, уның улдары: Вахит, Ғабдулла, Мөьмин;\n*Дауытбай Нурмөхәмәт улы, уның улдары: Ғабдулғази, Ғабдулғәфәр.\n3. Мүһәш Бабай улы, уның улдары:\n*Әхмәр Мүһәш улы, уның улы Зөлҡәрнәй, уның улы Һөләймән, уның улы Ғәбделхалиҡ, уның улы Йомағужа, уның улы Исмәғил;\n*Аҡғусҡар Мүһәш улы, уның улы ҡарабулат, уның улдары:\n**Мөҡәй (Мөхәмәтғәли) ҡарабулат улы, уның улдары: Сафа, Мостафа, Сәйфулла;\n**Муллағәлләм (Муллаҡай) ҡарабулат улы;\n**Хәмит ҡарабулат улы, уның улдары: Хәмиҙулла, Суфиян, Мулла (уның улдары: Айса, Рәхим, Ғалимйән), Шакирйән, уның улдары: Сәлимйән, ҡорман, Шәрифйән.\n4. Өмбәт-абыҙ Бабай улы, уның улдары:\nа) Этбай Өмбәт-абыҙ улы [Этбай-Үрге Ырыҫҡол ауылын нигеҙләүсе], уның улы Бохарбай Этбай улы, уның нәҫеле:\n*Янмырҙа Бохарбай улы, уның улы Йәнтимер, уның улдары: Мустаҡ (уның улы Яхъя), Хөснетдин, уның улдары: Рамаҙан, Вәлитдин, Низам;\n*ҡарамырҙа Бохарбай улы, уның улы Йәнтүрә-батыр (өҫтәлгән: “1812 – 14 й.й. француз яуында ҡатнашсы” [матбуғат баҫмаларынан “Йәнтүрә хикәйәте” билдәле]);\nб) Дәүләтбай Өмбәт-абыҙ улы, уның нәҫеле: Вәли, ҡаламан, Аралбай, Ғөбәйдулла, Ансар, Сәләмәт, Рәхмәтулла, ҡулбай (өҫтәлгән: “ҡулбаевтар – Аҡъяр ауылы”), ҡулбай улы Салих, уның улы ҡотлоғужа, уның улы Муса, уның улдары: Данияр, Әҙһәм, Насирйән, Хәким, уның улдары: Салихйән, Сәлимйән, Ғәзизйән, Хәмитйән, Йәҙгәр.\n5. Бикбирҙе Бабай улы, уның нәҫеле:\n*Күсәк Бикбирҙе улы;\n*Баҡтыбай Бикбирҙе улы, уның улдары:\n**Юлдашбай Баҡтыбай улы, уның улы Әлмөхәмәт, уның улдары: Байғужа, Ғабдулла, Һибәтулла, Солтан, ҡотло, Ғәлиәхмәт;\n**Ғәбделкәрим Баҡтыбай улы, уның улдары: Мөхәмәтйәр [Мөхәмәтйәр (Серекәй) ауылын нигеҙләүсе?], Мөхәмәтбаҡый;\n**Ғәбделмөьмин Баҡтыбай улы (өҫтәлгән: “Аҡъяр”), уның улдары: Ишем (уның улдары: Солтан, Мырҙаҡай (Мырҙаҡай улы Йосоп, Йосоп улы Төркмән), Ғәбделғариф, уның улы Ғәбидулла, уның улдары: Ғабдулла, Мостафа, Сәлимйән, Сәйфулла.\nӨҫтә бирелгән рим һаны бау баштарына күсәбеҙ:\nII.14. Ялбаҡсал Үҫәргән улының нәҫел бауы:\n*Сыуаш Ялбаҡсал улы, уның улы Сураш-би (өҫтәлгән: “Сураштан йәйелгән ауылдар: Юлдаш, Мырҙабулат, Әселе тамағындағы өс ауыл, Буранғол ауылы һәм ике Үрген ауылы һ.б.”);\n*Килъяҡшы Ялбаҡсал улы, уның нәҫеле:\n**Туғус Килъяҡшы улы;\n**Ситекәй Килъяҡшы улы;\n**Туҡтағол Килъяҡшы улы, уның улы Илмәмбәт Туҡтағол улы, уның улдары:\n***Бутҫыҡ Илмәмбәт улы;\n***Юнай Илмәмбәт улы [Юнай ауылын нигеҙләүсе?];\n***Атанғол Илмәмбәт улы, уның нәҫеле: Күстән Атанғол улы (өҫтәлгән: “Күстәндән йәйелгән халыҡты “Асҡаҡтар” таифәһе тиҙәр – Аҡбулат, Тләүғол, Байдәүләт, Ғәли, Бишәй-түбә ауылдары. Яманһары, Дәүләтҡол, Манайыутау (Сусаин-түбә) – по семи волостям. Күҙекәле, Асҡар, Ишбулды, Райман, Мораҡ, ҡашҡар, Солтанғол, Иләү – Үҫәргән волосы, Айыу-түбә. Аҫҡаҡлар: Бикбау, Ырыҫбай, Абыҙар, Аҡсура, Аҡташ, Байғаҙы ауылдары вә ғәйреләр (һ.б.) – Ишморат, Мәмбәтәй, ҡансура, Әбеш, Хәлил, Сурай, Ишҡол, Ниязғол, Бикбирҙе, Ибраһим, Ғүмәр, Утраҡ, Абзан”); Күстән улдары: Тимер, Исхаҡ, Бабай, Ташбулат.\nҮҫәргән-бабаның өсөнсө улына күсәбеҙ:\nIII.14. Байғужа Үҫәргән улы, уның нәҫел бауы: ҡаҙаҡбай Байғужа улы, уның улы ҡаржау ҡаҙаҡбай улы, уның улы Ишбирҙе ҡаржау улы, уның улы ҡотлоҡәдәм Ишбирҙе улы, уның улы Төрки ҡотлоҡәдәм улы, уның улы Ильяс Төрки улы, уның улдары:\nИ.1. Биксәнбәт Ильяс улы, уның улдары:\n*Әбтекәй Биксәнбәт улы;\n*Баулыҡ Биксәнбәт улы;\n*Туҡлыҡ Биксәнбәт улы, уның улы Рамаҙан, уның улы Зәйнулла, уның улдары: Ғәйнулла, Хәбибулла;\nИ.2. Рәхмәтулла Ильяс улы, уның улы Байсыуаҡ, уның улдары: Камалетдин, Сәхәүетдин, Тахия, Йомағол, Иманғол, Мөхәмәтйән, Яппар, Мөхәмәтғәли, Баһауетдин;\nИ.3. ҡунаҡас Ильяс улы, уның улдары:\n*Исмәғил ҡунаҡас улы, уның улдары: Бикмөхәмәт, Биккинә, Исхаҡ, Әхмәҙулла;\n*Дәүләтҡол ҡунаҡас улы, уның улы Мифтах-хәҙрәт, уның улдары: Мисбах, Ғабдулғәлим;\nИ.4. Рәхмәтулла Ильяс улы (өҫтәлгән: “Турат ауылы, айыулар”), уның улы Әхмәҙулла Рәхмәтулла улы, уның улы:\nӘ.1. Ишмөхәмәт Әхмәҙулла улы, уның нәҫеле:\n*Шәмсетдин Ишмөхәмәт улы, уның улдары:\n**Имаметдин Шәмсетдин улы;\n**Әхмәҙи Шәмсетдин улы, уның улы Әүхәҙи;\n**Нурислам Шәмсетдин улы, уның улдары: Динислам, Мушукир;\n*Баһауетдин Ишмөхәмәт улы, уның улы Нуретдин, уның улы Марат, уның улы Риф;\n*Бәҙретдин Ишмөхәмәт улы, уның улдары:\n**Кәрим Бәҙретдин улы;\n**Мөким Бәҙретдин улы, уның улдары: Айрат, Салауат;\n**Мөхетдин Бәҙретдин улы;\n**Нәркис Бәҙретдин улы, уның улдары: ҡыуат, Марат;\nӘ.2. Солтанәхмәт Әхмәдулла улы, уның улы Файыл;\nӘ.3. Баймөхәмәт Әхмәдулла улы, уның улы Баҡый;\nӘ.4. Күсмөхәмәт Әхмәдулла улы, уның улдары:\n*Тажһөлөк Күсмөхәмәт улы, уның улы Ильяс, уның улы Шаһибал;\n*Идрис Күсмөхәмәт улы, уның улдары: ҡотдос, Рамаҙан;\nИ.5. Шәрип Ильяс улы, уның улдары:\n*Мөхәмәтғәли Шәрип улы;\n*Кәрим Шәрип улы, уның улдары: Әбделғәфәр, Мантаф, уның улы Әйүп, уның улы Ибраһим.\nАртабан бирелә Үҫәргән ырыуының туғыҙынсы быуынынан дауамланған Түңгәүер бауы:\n9. Тимерҡабыҡ-би (Тимер) Арбан улы (өҫтәлгән: “Бораҡ хан заманы [йәғни 1422 – 27 й.й. ҡушаматтары] ҡуңғырат, Түңгәүер, Таңғауыр, Дүңгәүер. ҡайһы исеме дөрөҫтөр? Асыҡлап белеүсе юҡ. Тимер [Тимерҡотло] – Түңгәүерҙең батыры булһа кәрәк. Түңгәүерҙең батыры Тимерҡотло – юлда бер батыр, тигән ғәйрәт ныҡлығы, хан хәбәрен ишеткәс, туҡтап тормай, йөҙ иллеләп бәһлеүәнен алып юлға сыҡты”). – 10. ҡаратөлкө Түңгәүер улы (өҫтәлгән: “Дөрөҫөндә ул Хаҡҡулы исемле булған. Тик, ҡара төлкө тотҡас, уға ләҡәп-исем биргәндәр, тиҙәр”). Уның улдары:\nЮламан (нәҫеле юҡ).\nИке уландың нәҫел бауҙарын айырым-айырым бирәбеҙ:\nI. Мөлкаман ҡаратөлкө улы, уның улдары: Шикаман Мөлкаман улы, ҡалҡаман Шикаман улы.\nII. Иламан ҡаратөлкө улы, уның улы Күстән Иламан улы, уның улдары:\n*Туҡбай Күстән улы;\n*Туҡһары Күстән улы;\n*Һарыса Күстән улы;\n*Янбараҡ Күстән улы;\n*Булансы Күстән улы, уның улы Бүкәт (өҫтәлгән: “Ғүмәр ауылдары”), уның улдары):\nБ.1. Юлай Бүкәт улы (нәҫелһеҙ);\nБ.2. ҡотош Бүкәт улы, уның улдары:\n*Аҡтыҡужа ҡотош улы, уның улы Йәйләү, уның улы Йәнтүрә, уның улы Абдулҡадир, уның улы Зәйнулла, уның улы Рәхимйән;\n*Аҡбирҙе ҡотош улы, уның улы Тулынбай, уның улдары:\n**Байтимер Тулунбай улы, уның улдары: Байтүрә, Абнасир, Маннан, Баймырҙа, уның улы ҡотлоғужа, уның улдары: Кәлимулла, Сәйфулла-Тартай, уның улы Аллабирҙе, уның улдары:\n***Шаһимәрҙән Аллабирҙе улы;\n***Рамаҙан Аллабирҙе улы, уның улы Шаһишәриф;\n***ҡотләхмәт Аллабирҙе улы, уның улы Шәрип, уның улы Мәһәҙи, уның улдары: Мөхәммәт (уның улы Әкрәм), Сәғди, уның улы Зәки;\nБ.3. Һабай Бүкәт улы, уның улы Теләү, уның улы Туҡһанбай, уның улдары:\n*Һикһәнбай Туҡһанбай улы, уның улдары: ҡаҙаҡбай, Ғүмәр, уның улы Рәхмәтулла, уның улы Әхмәдулла, уның улдары: Ишмөхәмәт, Дусмөхәмәт, Баймөхәмәт, Солтанәхмәт;\n*Бүкәнбай Туҡһанбай улы, уның улдары:\n**Әлибай Бүкәнбай улы, уның улы Хәким, уның улдары: Сәғит, Мәсғүт;\n**Ғәбдрәшит Бүкәнбай улы, уның улы Бәғәҙәт, уның улдары: Рауил, Мәһәҙи;\n*Бикбай Туҡһанбай улы, уны


Гүзәл тәбиғәтле, таланттарға бай Баймаҡ районының Аҡтау ауылы ҡыҙы Рима Ноғоманова булам. Миңә 22 йәш. Бәләкәй саҡтан йырларға, бейергә, бешеренергә яратам. Стәрлетамаҡ мәҙәниәт техникумының актерҙар бүлеген тамамлағандан һуң Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһына ситтән тороп уҡырға индем. Хыялым – уҡыуымды уңышлы тамамлап, тыуған республикамдың мәҙәниәтен үҫтереүгә бәләкәй генә булһа ла үҙ өлөшөмдө индереү. Кешеләрҙең ябай, ихлас, ярҙамсыл булғанын яратам. ҡайһы бер йәштәребеҙҙең эскелеккә бирелеп, үҙ-үҙҙәрен юҡҡа сығарыуын күреп, йөрәгем әрней. Уларҙың бөтәһенең дә күңелдәренә әҙ генә булһа ла матурлыҡҡа һөйөү тыуҙырырлыҡ осҡон һалғым килә.\nКешеләрҙең ябай, ихлас, ярҙамсыл булғанын яратам. ҡайһы бер йәштәребеҙҙең эскелеккә бирелеп, үҙ-үҙҙәрен юҡҡа сығарыуын күреп, йөрәгем әрней. Уларҙың бөтәһенең дә күңелдәренә әҙ генә булһа ла матурлыҡҡа һөйөү тыуҙырырлыҡ осҡон һалғым килә.


“МИН БАРЫ ТИК ШИҒЫР ЯҘҒАН КЕШЕ...”\n28 Ғинуар 2021, 13:45\nФлёра ШӘРИПОВА:"... Атайымдың миңә тәүге тапҡыр нисек итеп һүрәт төшөрөргә өйрәткәне иҫемдә. Атай (ул саҡта мәктәптә уҡыта ине) рәсем дәресенә әҙерләнә, нимәлер һыҙғылай, ә мин, әле бәләкәймен, эргәһендә өйрөлөп йөрөйөм. Һүрәт төшөргөм килә, тип ҡаҡшатҡас, минең алдыма ябай быяла банка ултыртып ҡуйҙы – төшөр ошоно. Мин аптырайым: “Уның бит төҫө юҡ, нисек төшөрәйем?!” – тип мыжыйым. Тора-бара банка бөтөнләй оҡшамай башланы, яман, йәмһеҙ күренә, бер ҡыҙығы ла юҡ. Килтереп сығара алмағас, илай башланым. Шунда атай: “Ә һин һәйбәтерәк ҡара”, – тине. Мин ҡараным. Һәм бер ваҡыт баяғы банкала ҡояш сағылғанын күреп ҡалдым. Быялала төрлө төҫтәр уйнай башланы. Әйтерһең, банка миңә йылмайып тора. Шуны төшөрөп тә ҡуйҙым. Бына шулай, атайым мине һүрәт төшөрөргә генә түгел, ә хатта ябай ғына әйберҙә лә матурлыҡ табырға өйрәтте. Тормошта һәр нәмәгә мөхәббәт, яратыу менән бағам. Һәр хәлдән яҡшылыҡ эҙләйем. Донъяға нисек ҡарайың, ул һиңә шулай асыла... "\nШағирә, композитор, Башҡортостанда ғына түгел, Татарстанда ла танылған йырсы, рәссам Флёра Шәрипованы белмәгән кешеләр һирәктер.\n“Ҡарҙан сәскә күҙләнем” тигән шиғырҙар китабы сығыуы айҡанлы Йылайыр район китапханаһы Флёра Шәрипова менән Ш.Бабич исемендәге башҡорт гимназияһы уҡыусылары һәм уҡытыусылары осрашыуын ойшторҙо. Һеҙгә ошо осрашыу ваҡытында барған әңгәмәне һорау-яуап формаһында тәҡдим итәбеҙ.\nҺорау: Флёра апай, һеҙҙе нимә ижадҡа этәрҙе?\nЯуап: Беренсенән, әлбиттә, минең тыуған ерем – Йылайыр, Башҡортостан. Мин шул тиклем рәхмәтле һәм бәхетлемен тап ошо ерҙә донъяға килгәнемә. Сөнки беҙҙең республикабыҙҙа барыһы бар: урмандары ла, яландары ла, йылға-күлдәре лә, тауҙары ла! Башҡортостанды Ер шарындағы иң матур урын тип һанайым. Мин, ысынлап та, тыуған еремә ғашиҡмын. Шул тәбиғәт миндә илһам тыуҙырғандыр ҙа инде.\nИкенсенән, ижадҡа мине моңға тулған ғаиләм этәрҙе. Беҙҙе иртәнсәк йырлап уята торғайнылар. Кемегеҙҙе шулай уятҡандары бар? (көлә).\nӘсәйем бәйләүгә оҫта булды. Ә уның тауышы! Әсәй йырлап ебәрһә, тәҙрә быялалары сыңғырап китер ине, шул тиклем көслө тауыш. Минеке улай түгел, мин ипләп кенә, артыҡ ҡысҡырмай ғына йырлайым. Күптәр миңә, бышылдап йырлайың, тиҙәр (көлә). Атайым алтын ҡуллы ине, ул эшләгән шкафтар әле лә өйҙө биҙәп ултыралар. Етмәһә, беҙҙә булған барлыҡ музыка ҡоралдарында оҫта уйнаны: скрипкала ла, баянда ла, мандолинала ла. Бик оҫта итеп һүрәт тә төшөрҙө. Ҡыҫҡаһы, беҙ ижад атмосфераһында үҫтек: һәр ваҡыт йә һүрәт төшөрәбеҙ, йә йырлайбыҙ, йә бәйләйбеҙ-сигәбеҙ... Минең хәҙер эшләгәндәрем – ул бала саҡ шөғөлдәремдең дауамы.\nҺорау: Тәүге шиғырығыҙҙы иҫләйһегеҙме? Нимәнән башланды яҙышыуығыҙ?\nЯуап: Барыһы ла, әлбиттә, мәктәп йылдарына барып тоташа. Беҙҙең мәктәптә “Ҡыҙыл ромашка” тигән түңәрәк булды. Унда беҙ шиғырҙар, хикәйәләр яҙа инек. Фәриҙә апай, түңәрәк етәксеһе, миңә: “Журналист булырһың”, – ти торғайны. Журналист булманым, ләкин ижад итәм. Үҙемде мин шағир тип әйтмәйем дә, һанамайым да. Мин – бары тик шиғыр яҙған кеше. Донъяға шиғырҙар, музыка, һүрәттәр аша ҡарайым.\nҺорау: Нимәлә һеҙҙең бәхет серегеҙ?\nЯуап: Атайымдың миңә тәүге тапҡыр нисек итеп һүрәт төшөрөргә өйрәткәне иҫемдә. Атай (ул саҡта мәктәптә уҡыта ине) рәсем дәресенә әҙерләнә, нимәлер һыҙғылай, ә мин, әле бәләкәймен, эргәһендә өйрөлөп йөрөйөм. Һүрәт төшөргөм килә, тип ҡаҡшатҡас, минең алдыма ябай быяла банка ултыртып ҡуйҙы – төшөр ошоно. Мин аптырайым: “Уның бит төҫө юҡ, нисек төшөрәйем?!” – тип мыжыйым. Тора-бара банка бөтөнләй оҡшамай башланы, яман, йәмһеҙ күренә, бер ҡыҙығы ла юҡ. Килтереп сығара алмағас, илай башланым. Шунда атай: “Ә һин һәйбәтерәк ҡара”, – тине. Мин ҡараным. Һәм бер ваҡыт баяғы банкала ҡояш сағылғанын күреп ҡалдым. Быялала төрлө төҫтәр уйнай башланы. Әйтерһең, банка миңә йылмайып тора. Шуны төшөрөп тә ҡуйҙым. Бына шулай, атайым мине һүрәт төшөрөргә генә түгел, ә хатта ябай ғына әйберҙә лә матурлыҡ табырға өйрәтте. Тормошта һәр нәмәгә мөхәббәт, яратыу менән бағам. Һәр хәлдән яҡшылыҡ эҙләйем. Донъяға нисек ҡарайың, ул һиңә шулай асыла.\nҺорау: Ижадтың маҡсаты буламы? Һеҙҙеке ниндәй?\nЯуап: Бәләкәй саҡтан тағы бер хәлде һөйләп үтәйем. Атай менән икәүләп, тирә-яҡҡа һоҡлана-һоҡлана, көтөүҙә йөрөйбеҙ. Шунан бәхәс килеп тыуҙы: ошо матурлыҡ оҙаҡ йылдарға һаҡланырмы? Атай әйтә: “Барыһы ла беҙҙән тора”. Мин уға, үҙемсә аңлап, яуап бирәм: “Мин ошо ерҙәрҙе һүрәткә төшөрәм, әйҙә бөтәһе лә ниндәй матур ерҙәр булғанын күрһендәр”. Атай: “Бер ниндәй рәссам да тәьиғәтте нисек бар, шулай төшөрә алмай”, – ти. Мин балалар ышаныусанлығы менән үҙ һүҙемде һүҙ итергә тырышам...\nОшо һөйләшеү күңелемдә үҙ эҙен ҡалдырғандыр, күрәһең: һүрәттәремдә тәбиғәттең ғозур урындарын төшөрәм. Әгәр ҙә шул рәсемдәремде, исмаһам, бер кеше күреп уйланһа, тимәк, мин бушҡа йәшәмәгәнмен.\nҺорау:Йырҙарығыҙ ҙа бик тормошсан, йәғни тормошта булған хәлдәргә тап килгәндәре бар...\nЯуап: Әйе, күптәр шулай ти. Тыңлаһам, күңелгә май булып яғыла, тип хаттар яҙалар. Ә “Сабырлыҡтан айырма” тигән йырҙы доғалай итеп тыңлайбыҙ, тип әйткәндәре лә бар. Ошо һүҙҙәр төрлө еңеүҙәрҙән дә ҡәҙерлерәк. Йырҙарым кешеләргә оҡшаһа, ярҙам итһә – иң ҙур бәхет, иң ҙур баһа шул.\nҺорау: Тәнҡиткә нисек ҡарайһығыҙ?\nЯуап: Яҡшы ҡарайым. Ғөмүмән, мин үсегеүҙең нимә икәнен аңламайым. Минең тормошҡа ҡарашымда кеше донъяға ниндәйҙер скафандр кеүек энергетик тышлыҡта килә. Әгәр кеше күңелендә изге уй-ниәттәр икән, тышлыҡ ныҡлы. Ә кеше бирләнһә, үсекһә, башҡаларға насарлыҡ теләһә, тышлыҡ йыртыла. Кешенән энергия, дәрт китә. Быны мин ҡағиҙә итеп алғанмын. Алда әйткәнемсә, тормоштан гел яҡшылыҡ эҙләйем. Намаҙҙар уҡыйым, уйҙарымды таҙа тотам.\nҺорау: Татарса ла, башҡортса ла таҙа һөйләшәгеҙ, милләтегеҙ буйынса һеҙ кем?\nЯуап: Милләтем буйынса мин – татар. Атайым яғынан ҡарт ҡартатайым – Шәрип кантон. Әйткәндәй, беҙҙең ғаиләлә Шәрип кантон менән бәйле ҡыҙыҡлы бер хәл йөрөй, һөйләп үтәйем әле. Шәрип кантон яңы ғына өйләнгән сағында әрме сафтарынан китергә мәжбүр була. Үҙенең ғәскәре менән. Күрәһең, бай кеше булған. Йөклө ҡатынын ҡалдырып, 25 йылға хеҙмәткә китә. Оҙаҡ йылдарҙан һуң, әйләнеп ҡайта. Өйөнә инер алдынан тәҙрәнән күреп ҡала: ҡатыны менән әллә ниндәй ир сәй эсеп ултыра. Ҡыҙғанып китеп, тәҙрә аша теге иргә атырға уйлай, ләкин, тәүҙә күҙенә ҡарайым, тип эскә инә. Инһә, тегендә 25 йәшлек улы ултырған.\nШулай итеп, атайым яғынан – Шәрип кантон, әсәйем яғынан ҡарағанда, нәҫелебеҙҙә үзбәк исемле кешеләр ҙә осрай. Шулай булғас, минең ҡанымда кем генә юҡтыр (көлә).\nҺорау: Һеҙҙе Татарстанда яҡшыраҡ беләләр шикелле, шул яҡҡа сығып китергә уйламайһығыҙмы?\nЯуап: Ысынлап та, шулайыраҡ килеп сыға шул. Бөтә ҡаҙаныштарым – күрше республиканан. Юбилей концертымды, мәҫәлән, Татарстанда өс канал алып күрһәтте, ә Башҡортостанда – тик “Туған тел” каналы ғына. Ҡайһы саҡ үҙемде тамырһыҙ сәскә кеүек тоям... Ләкин мине Башҡортостандан бульдозер менән дә сығарып булмаясаҡ (көлә).\nҺорау: “Ҡарҙан сәскә күҙләнем” китабы нисек тыуҙы?\nЯуап: Был китаптың сығыуына минең яҡшы таныштарым ярҙам итте. Уларға бик рәхмәтлемен. Китапты тәүге тапҡыр ҡулыма алғас, бала кеүек шатландым. Китап ике телдә – татарса һәм башҡортса. Әлеге ваҡытта һатыуҙа бар. Был китапҡа мин нимә тойғанымды, нимә әйтергә теләгәнемде һыйҙырҙым.\nҺорау: Флёра апай, ҡыҙыҡлы әңгәмәгеҙ өсөн ҙур рәхмәт һеҙгә! Ғаилә бәхете, ижади үрҙәр теләйбеҙ!\nЯуап: Һеҙгә лә рәхмәт! Уҡыусылар, һеҙгә шуны әйтергә теләйем: бәләкәй генә аҙымдар менән, яйлап ҡына атлаһаң да ҡайҙалыр барып етеп була. Маҡсатығыҙға туҡтамай атлағыҙ, берәй ваҡыт барыбер үҙегеҙҙекенә ирешәсәкһегеҙ. Ул юлды һеҙҙең өсөн бер кем үтмәйәсәк, һеҙгә бер кем ярҙам итмәйәсәк, үҙегеҙгә ышанығыҙ һәм хыялығыҙға табан барығыҙ!


Башҡортостан Иран менән хеҙмәттәшлекте киңәйтә.\n18 Июнь , 11:15\n16 июндә Петербург халыҡ-ара иҡтисади форумының эше сиктәрендә Башҡортостан Республикаһының Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле - Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Сергей Греков Иран дәүләт нефть һәм газ компанияһы делегацияһын Башҡортостан стендын тәҡдим итте һәм төбәктең сәнәғәт-иҡтисади ҡеүәте тураһында һөйләне.\nОсрашыуҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры Андрей Назаров та ҡатнашты.\n- Башҡортостан һеҙҙең бизнесты үҫтереү өсөн бөтә мөмкинлектәрҙе лә бирергә әҙер. Беҙ уҙаҡташлыҡ менән ҡыҙыҡһынабыҙ. Республика Башлығының йөкләмәһе буйынса, Иранда Рәсәй Сауҙа вәкиллеге ҡарамағындағы Башҡортостан вәкилдәре офисы асыу механизмы эшләй башланыҡ, - тип билдәләне Андрей Назаров, Иран делегацияһына мөрәжәғәт итеп.\n- Бөгөнгө һөйләшеүҙәр - Иранда Башҡортостан бизнес-миссияһының эстәлекле һөҙөмтәле эшләүе, ул май айында үтте. Иран дәүләт нефть һәм газ компанияһы - донъяла иң ҙур нефть-газ компанияларының береһе. Иран партнерҙары менән беҙ Башҡортостандың һәм NIOC сервистары араһында ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙе нығытыу, шулай уҡ республика менән хеҙмәттәшлек итеү мөмкинлектәрен тикшерҙе,- тине Сергей Греков.\nПетербург форумының төп темаһы - "Яңы донъя - яңы мөмкинлектәр". Республикаларыбыҙҙың санкциялар шарттарында үҙ-ара файҙалы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү тип өҫтәне\nБашҡортостандың Мәскәүҙәге Тулы хоҡуҡлы вәкиле.


Бөгөн Мишкәнең Илек һәм Ишем ауылдарында оло ваҡиға\nТөҙөкләндереүҙән һуң ике араны тоташтырыусы юл асылды. Тантанаға тотош ауыл халҡы йыйылды.\nХәҙер ике ауылды 6 метр киңлектәге асфальт юл тоташтыра. Уны урындағы халыҡ 30 йыл самаһы көткән. Күп тапҡырҙар юл һалыу тураһында һүҙ сыҡҡан сыҡһа ла, ниәт кисектерелеп килгән. Һөҙөмтәлә Ишем һәм Илек халҡы, яҡынса 400-ҙән ашыу кеше, ҡаты ҡатламлы юл булмағанға, бысраҡ кисеп йөрөргә мәжбүр булған.\nАлты километр юлды төҙөкләндереү быйыл йәй башланып, дүрт ай эсендә тамамланған. Проект ауыл биләмәләрен үҫтереү федераль маҡсатлы программаһы сиктәрендә тормошҡа ашырылған, сығымдар 140 миллион һум тәшкил иткән. Бөтәһе республикала был программа буйынса 9 объект төҙөкләндерелгән, киләһе йыл уларҙың һаны өс тапҡырға артыр тип көтөлә. Ике төпкөл ауылды оло юл менән тоташтырыусы трасса, шул иҫәптән райондың үҫешенә лә булышлыҡ итәсәк тип билдәләй урындағылар.


Япония Стәрлетамаҡ каучуктары менән ҡыҙыҡһынды\n8 Декабрь 2010, 17:50\n8 декабрҙә Республика Йортонда Японияның «Йокогама» корпорацияһы вәкилдәре менән осрашыу үтте.\n– Башҡортостан сит ил инвесторҙары, шул иҫәптән Япония предприятиелары менән иҡтисади бәйләнештәрҙе үҫтереүгә ҙур әһәмиәт бирә, – тип белдерҙе БР Хөкүмәте вице-премьеры Илшат Тажетдинов.\nЯпония компанияһы вәкилдәре беҙгә ноябрь айында республикабыҙ делегацияһының Японияға сәфәренә яуап итеп килде. Ноябрҙәге сәфәр барышында Башҡортостан делегацияһы Японияның ҙур бизнес вәкилдәре менән 13 осрашыу үткәрҙе. Сәфәр һөҙөмтәһендә Башҡортостан менән РОТОБО корпорацияһы араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды.\n«Йокогама» компанияһы вәкилдәре Башҡортостанға килергә саҡырыуҙы ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡабул итте. Улар ныҡлы иҡтисади бәйләнештәр урынлаштырыу яҡлы. Беренсе сиратта, автомобиль шиндары сығарыуға махсуслашҡан япондар яғы иғтибарын төбәктең нефтехимия предприятиелары, атап әйткәндә, Стәрлетамаҡтың изопрен каучук сығарыусы «Синтез-Каучук» предприятиеһы потенциалы йәлеп итте.\nӘлеге осрашыуҙа, Стәрлетамаҡ предприятиеһы Японияның «Йокогама» заводтарының еңел автомобилдәр шиндары етештереү өсөн тәүге материалдар менән тәьмин итеүгә талабын тулыһынса тәьмин итергә әҙер, тип белдерелде. «Синтез-Каучук» йылына 144 мең тонна самаһы изопрен каучук сығара, ә Япония корпорацияһына йылына 12 мең тонна күләмендә талап ителә.\nБөгөн компания вәкилдәре предприятиеның үҙе, уның үҫеш перспективалары менән танышты, кәрәкле экспертизалар үткәреү өсөн «Синтез-Каучук» продукцияһының һынау партияһын ебәреү тураһында һөйләшеп килеште.\nЯпония яғы башҡа өлкәләрҙә лә бәйләнештәрҙе үҫтереү менән ҡыҙыҡһынды. Мәҫәлән, Стәрлетамаҡта делегация «Стәрлетамаҡ машиналар эшләү компанияһы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенә һәм «Инмаш» концернына барҙы, тип хәбәр итә Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте матбуғат хеҙмәте.


Өфөлә хәүефле секта етәксеһе ҡулға алынған\n«Ата юлы» тип аталған ойошма халыҡты дауалауҙа сәйер алымдар ҡулланған. Улар мөрәжәғәт итеүселәрҙе ҡамсылап билдәһеҙ шыйыҡса эсергән.\nСекта етәксеһе һәр килгән кешегә изге һыу тип ниндәйҙер эсемлек тәҡдим иткән. Әммә уны ауыҙ итеүселәр ҡапыл үҙҙәрен насар тоя башлаған. Артабанғы сеанстарҙа клиенттарға уйлап сығарылған диагноздар ҡуйыла. Ә сирҙәрҙе дауалауҙа «Ата юлы» ойошмаһы ағзалары ҡамсы ҡулланған. Сәйер курстарҙан һуң һәр кем 20-30 мең һумға Ҡаҙағстан далаларының «изге» урындарына хаж ҡылырға тейеш була. Әлеге ваҡытта суд ҡарары буйынса ойошманың Өфөләге эшмәкәрлеге туҡтатылған.


«Бөтәһе лә өйҙә саҡта» тапшырыуында Өфөнән ата-әсәй эҙләгән 9 айлыҡ Егорҙы күрһәттеләр // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n11:35, 22 мая 2018 Йәмғиәт\nФото: Өфө ҡалаһының Опека һәм попечителлек идаралығы\n«Бөтәһе лә өйҙә саҡта» тапшырыуында Өфөнән ата-әсәй эҙләгән 9 айлыҡ Егорҙы күрһәттеләр Фото: Өфө ҡалаһының Опека һәм попечителлек идаралығы\nӨФӨ, 2018 йыл, 22 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\n«Рәсәй-1» каналында «Бөтәһе лә өйҙә саҡта» тапшырыуының «Һеҙҙең балағыҙ була» рубрикаһында Өфөнән ата-әсәй эҙләгән 9 айлыҡ Егорҙы күрһәттеләр.\nМалай ҡалалағы балалар учреждениеларының береһенә сабый килеш эләгә. Уның әсәһе хоҡуҡтарҙа сикләнгән, атай графаһында һыҙыҡ тора. Бала инвалид түгел, дүртенсе сәләмәтлек төркөмөнә ҡарай, тип асыҡлыҡ индерҙеләр баш ҡаланың Опека һәм попечителлек идаралығында. Сабый яңы имгәкләй башлаған, хәҙер ул донъяны әүҙем өйрәнә, төркөмөндәге бөтә мөйөштәргә ҡыйынлыҡтарһыҙ барып етә. Тәрбиәселәр һәм уҡытыусылар Егор үҙенең тәүге аҙымдарын әсәһенә табай эшләр тип ышана.\nТапшырыуҙан һуң Идаралыҡҡа Егор хаҡында белешергә теләгән граждандарҙан 20-ләгән шылтыратыу булған. Шылтыратыуҙарҙың күбеһе Рәсәй Федерацияһы төбәктәренән, Өфөнән, Төмәндән, Һамарҙан, шулай уҡ Ырымбур һәм Калуга өлкәләренән. Әлеге аныҡ дәғүәселәр юҡ.\nШулай уҡ Башҡортостандан ата-әсәй эҙләгән башҡа балаларҙың видеопаспорттарын уллыҡҡа (ҡыҙлыҡҡа) алыусылар өсөн «Видеопаспорт» мәғлүмәт-эҙләнеү системаһы сайтында ҡарарға мөмкин. Өфөнөң проект менән хеҙмәттәшлек осоронда баш ҡалалағы балалар учреждениеларынан 60-тан ашыу етем бала ғаиәләләргә урынлаштырылған.\nТеги: опека, етем балалар


Бөгөн - Наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу хеҙмәткәрҙәре көнө\n2003 йылда барлыҡҡа килгән идаралыҡ тилерткес матдәләргә ҡаршы көрәштә ҙур эш атҡара.\n13 йыл эсендә Республикала наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу федераль идаралығы ярҙамында тилерткес матдәләрҙе таратыусылар менән бәйле 25 мең енәйәт эше асылған. 9 миллиард һумлыҡ өс тонна нәшә тартып алынып юҡҡа сығарылған. Республикала наркотик матдәләрҙе сит илдәрҙән килтереү менән көрәшеүгә айырым иғтибар бирелә. 2009 йылда был өлкәлә полиция хеҙмәткәрҙәре контрабанда ысулы менән Ирандан Башҡортостанға 143 килограмм нәшә индереүсе ирҙе ҡулға ала. Тилерткес матдәләрҙе ул картуф тейәлгән йөк машинаһына йәшереп Рәсәйгә индерә. Бынан тыш, 2009 йылда полиция хеҙмәткәрҙәре халыҡ-ара енәйәтсел төркөмдө фашлай. Уның ойоштороусыһы шәхси эшҡыуар Сергей Михайлов 15 йылға иркенән мәхрүм ителә.


Баш ҡала уҡыусылары халыҡ-ара алмашыу буйынса Төркиәгә барасаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБаш ҡала уҡыусылары халыҡ-ара алмашыу буйынса Төркиәгә барасаҡ\n15:25, 23 июля 2015 Йәмғиәт\nӨфө уҡыусылары «MULTI» халыҡ-ара алмашыу программаһы буйынса Төркиәгә барасаҡ. 26 июлдә 14 үҫмер Мерсин ҡалаһына юллана, унда улар ике аҙна буйына төрөк ғаиләләрендә йәшәйәсәк. Уларҙы ҡыҙыҡлы, бай программа көтә: уҡыусылар Төркиәнең мәҙәниәте, сәнғәте, йолалары менән танышасаҡ, ҡаланың иҫтәлекле урындары буйлап экскурсияға сығасаҡ һәм диңгеҙ буйында ял итәсәк. Был хаҡта ошо сәйәхәтте ойошторған Өфө хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте комитетынан хәбәр иттеләр.\nБаш ҡалала «MULTI» халыҡ-ара алмашыу программаһы 2009 йылдан ғәмәлгә ашырыла, ул Төркиәне, Германияны, Японияны, Ҡытайҙы берләштерә. Унда 18 йәшкә тиклемге һәләтле, инглиз телен яҡшы белгән егет-ҡыҙҙҙар ҡатнаша ала.\nПрограмманың маҡсаты — халыҡ-ара йәштәр сәйәсәте өлкәһендә хеҙмәттәшлекте киңәйтеү, йәштәр ойошмалары һәм берләшмәләре араһында тәжрибә уртаҡлашыу.\nТеги: йәштәр,халыҡ-ара алмашыу