Суфыйҙар хаҡында | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > тарих, риүәйәттәр, легендалар > Суфыйҙар хаҡында\n« Аҡъял батыр (әкиәт)\nБоронғо, урта быуаттар дөйөм төрки әҙәбиәтенең бер йүнәлеше суфыйсылыҡ донъяһы һәм тәғлимәте менән тығыҙ бәйле. Суфыйсылыҡ (тасаууыф) — боронғо күренеш, ул ислам дине менән бер үк дәүерҙә тиерлек барлыҡҡа килгән, шуға күрәлер ҙә мосолман донъяһына Яҡын Көнсығыштан тарала башлаған. Суфыйсылыҡтың әҙәбиәткә мөнәсәбәтен аныҡ күҙ алдына баҫтырыу өсөн уның асылына төшөнөргә кәрәк.\n“Суфый” һүҙенең мәғәнәһен төрлөсә аңлаталар. Айырыуса киң таралған аңлатмаһы ғәрәптәрҙең “суф” (йөн) һүҙенә ҡайтып ҡала. Йәнәһе, донъя рәхәтенән үҙ теләктәре менән ваз кисеп, ил гиҙгән берәҙәк дәрүиштәр дөйәнең шырт тиреһенән тегелгән кейеме менән айырылып торған. “Сафлыҡ”, “сифат” тигән төшөнсәләргә бәйле аңлатмалар ҙа йыш осрай. “Эскәмйә кешеләре” (ғәрәпсә “әхл әс-суффа” — хәҙерге “софа” һүҙенә яҡын) тигәне шулай уҡ иғтибарға лайыҡ. Мөхәммәт пәйғәмбәр заманында бер төркөм ярлы ҡатлам бәндәләр, аскетлыҡҡа бирелеп, Мәҙинә мәсетендә эскәмйәлә, япма аҫтында көн иткән. Көнбайыш Европа ғалимдары иһә ХХ быуат башына тиклем “суфый”ҙы грек телендәге “софия” (тәрән аҡыллылыҡ) һүҙенән килеп сыҡҡан, тип һанаған.\nКүренеүенсә, атамаларына һалынған мәғәнәләренә ҡарағанда, уларҙың барыһы ла донъялағы ыңғай күренештәргә, кешелеклелеккә, сафлыҡҡа ишара яһай. “Суфый”, “тасаууыф” тигән һүҙҙәр Ҡөрьәндә телгә алынмай. Күрәһең, был тәғлимәт, килеп сығышы буйынса ислам менән бер үк дәүергә ҡараһа ла, унан саҡ ҡына һуңғараҡ ҡалып тыуғандыр. Шулай ҙа уның нигеҙен тәшкил итерҙәй ҡайһы бер мөһим ҡағиҙәләре Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәрендә үк сағылыш тапҡан.\nСуфыйсылыҡтың барлыҡҡа килеү сәбәптәре лә, яңы дин иғлан ителеп, уның таралыуы төрлө ҡыйынлыҡтар, рухи эҙләнеүҙәр кисергән, башҡа диндәр фәлсәфәһе йоғонтоһонан арынырға тырышҡан ҡатмарлы дәүергә тап килә. Суфыйҙар исламды үҙ иткән ябай ҡатламды Ҡөрьәндең асылына төшөндөрөү, көндәлек тормошта уның ығы-зығыларына бирелмәү, яҙмышҡа ризалашыу, ауырлыҡтарға түҙеү кеүек талаптарын тайпылышһыҙ үтәргә саҡырған. Улар үҙҙәре лә фанилыҡтың барлыҡ рәхәтлектәренән, донъяуи һәм хәрби хакимлыҡ менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартып, яҙмыштарын Алла ихтыярына тапшырыуҙы хуп күргән.\nБелгестәр суфыйсылыҡ тарихын өс дәүергә бүлеп ҡарай: зухд — аскетлыҡ, ҡәнәғәтлектән тыйылыу, фани донъянан ваз кисеү, захидтар (аскеттар) дәүере (VII—VIII быуаттар); тасаууыф — суфыйсылыҡтың сәскә атыуы, уның мәктәптәре барлыҡҡа килеүе, суфыйсылыҡ теорияһын һәм практикаһын әүҙем булдырыу, традицияларын нығытыу (IХ—ХI быуаттар); диндә һәм мосолмандар йәмғиәтендә суфыйсылыҡтың мөһим элементҡа әйләнеүе, суфый туғанлыҡтары, суфыйсылыҡ фәлсәфәһе сәскә атыу, тәғлимәте барлыҡҡа килеү. Билдәле булыуынса, суфыйсылыҡ практикаһының дүрт баҫҡысы бар: шәриғәт, тәриҡәт, хәҡиҡәт, мәғрифәт.\n1. Шәриғәт — ислам дине ҡанундарын тайпылышһыҙ үтәү. Ул артабанғы өс баҫҡыстың нигеҙен тәшкил итә, әхлаҡҡа һәм этикаға өйрәтә, суфыйсылыҡ юлын һайлағас, был донъяла нисек лайыҡлы йәшәргә кәрәклеген аңларға ярҙам итә. Ул билдәле бер тәртипкә һалынған тормоштан, әхлаҡи-этик принциптарҙан тыш мистицизмдың булыуы мөмкин түгеллеген иҫбатлай. Ғәрәп телендә шәриғәт “юл” тигән мәғәнәне аңлата.\n2. Тәриҡәт — мөрит сифатында ғилемле, абруйлы суфыйҙарҙан өйрәнеү, үҙеңдең ихтыярыңды, нәфсеңде сикләү. Был баҫҡыс суфыйсылыҡтың рухи асылын сағылдыра, суфый күңеленең асыҡ һәм таҙа булыуына ярҙам итә. Суфыйсылыҡ тарихын һәм тәғлимәтен өйрәнеүсе ғалимдар тәриҡәтте сүллектән йәнле тәбиғәт мөйөшөнә (оазисҡа) илтеүсе һуҡмаҡ менән сағыштыра. 3. Хәҡиҡәт — шәриғәттә һәм тәриҡәттә тәҡдим ителгән, көндәлек тормошта ҡулланылырға тейешле кәңәштәрҙең рухи мәғәнәһен һәр кемдең шәхсән аңлауы, тормошҡа ашырыуы ошо баҫҡысҡа ҡайтып ҡала. Аңға ныҡлап һеңдермәй, белгән кешеләр артынан ғына ҡабатлау ҡараңғыла юлһыҙ аҙашып йөрөүгә бәрәбәр.\n4. Мәғрифәт — рухи белемдең хәҡиҡәттән дә артып киткән иң юғары кимәле, бары тик пәйғәмбәрҙәр, күрәҙәселәр, бөйөк аҡыл эйәләре һәм изгеләр генә үҙләштерә һәм барып етә алыр реаллек. Суфыйсылыҡҡа ҡағылышлы хеҙмәттәрҙең күпселегендә уңың өсөнсө һәм дүртенсе баҫҡыстарының, йәғни мәғрифәт менән хәҡиҡәттең урындары алмаштырылып бирелә. Нисек кенә булмаһын, суфыйҙарҙың иң юғары баҫҡысҡа ирешеү тәртибе, ҡабатлап һәм ябайлаштырып әйткәндә, түбәндәгесә: ислам дине ҡанундарын тайпылышһыҙ үтәү; өйрәтеүсенең (мөршид, шәйех, ишан һ.б.) тыңлаусан уҡыусыһы сифатында үҙеңде камил суфыйлыҡҡа әҙерләү, донъя рәхәтлектәренән баш тартыу; донъя һәм Алла берлеген аҡыл менән генә түгел, барлыҡ эске булмышың менән танып белеү, Аллаға яҡынлашыр дәрәжәлә экстаз хәленә килеү, йәш быуынды өйрәтә алыу хоҡуғына эйә булыу; хәҡиҡәттең иң камил дәрәжәһенә етеп, үҙеңде Алла менән ҡушылыу хәлендә тойоу. Әйткәнебеҙсә, суфыйсылыҡ урта быуаттарҙа бөтә Яҡын һәм Урта Көнсығыш мосолман донъяһына таралып өлгөрә, уларҙың әҙәбиәтенә көслө йоғонто яһай.\nСуфыйсылыҡтың боронғо һәм урта быуаттарҙағы төрки әҙәбиәтендәге урыны ике төрлө йүнәлештә сағыла. Берҙән, ошо тәғлимәтте донъяға сығарыуҙың башында торған атаҡлы идеологтары Мансур әл-Хәлләж, Баязит Бистами, Ибраһим Әҙһәм, Хәсән Басари, Рабиға Ғадәфия, Әбү-Насир әс-Сәрраж, Ғаззалиҙарҙың тормош юлы, фиҙакәр эшмәкәрлеге тураһында халыҡ телендә легенда-риүәйәттәр, хикәйәттәр ижад ителә; уларҙың ҡайһылары яҙмаға күсерелеп, әҙәбиәттә ныҡлы урын алып, төп геройҙары тасаууыф һағында торған реаль тарихи шәхестәрҙе тәшкил иткән нәфис әҫәрҙәр фондын байыта.\nМәҫәлән, тәхеттә ултырған Ибраһим ибн Әҙһәм, дәрүишлек файҙаһына хакимлыҡтан баш тартып, фани донъяның рәхәтлектәренән ваз кискән ярлы суфый юлын һайлаған. Мәккәгә барып, шул тирәлә утын әҙерләп һатып, үҙе йолҡош хәлендә йәшәүенә ҡарамаҫтан, аҡсаһын ярлыларға таратып бирер булған. VIII быуаттың икенсе яртыһында бер яуҙа һәләк булып ҡалған. Ғәрәп, фарсы, төрки телдәрендә уның хаҡында романдар, ҡиссалар ижад ителгән; XIII быуат Иран суфый шағиры Фәритетдин Ғаттар уға арнап поэма яҙған; Ибраһим Әҙһәмдең исеме XIII быуат төрки-ҡыпсаҡ шағиры Х.Кәтибтең “Жөмжөмә Солтан” дастанында данлап иҫкә алына (4, 37). Рухы менән Аллаға тиңләшергә ынтылған Баязит Бистами мосолман фанатиктары тарафынан 874 йылда, шул уҡ сәбәп менән Хөсәйен ибн Мансур әл-Хәлләж 922 йылда язалап үлтерелә, һуңғыһы тураһында Әхмәт Йәсәүи, Сөләймән Баҡырғани хикмәттәрендә телгә алына. Икенсе йүнәлеш — суфыйсылыҡ тәғлимәтенең төп идеяларын нәфис әҙәбиәт аша таратыу. Конкрет тарихи шәхестәрҙең тормош юлын һәм эшмәкәрлеген сағылдырыу ғына түгел, ә улар тыуҙырған идеологияны әҙәби әҫәрҙәрҙең идея-тематикаһына төрөп биреү сараһы файҙаланыла. Суфыйсылыҡ әҙәбиәтенең мәдхиә, мөнәжәт, тәүхид, нәғыт, доға, зекер кеүек жанрҙары барлыҡҡа килә (8, 14). Был ағым тиҙ арала мосолман донъяһының төрлө төбәктәренә үтеп инә. Әҙәбиәткә “һыйыныу” суфыйсылыҡты фанатик дин әһелдәренең һөжүменән һаҡлаған. “Суфыйҙар үҙҙәренең ирекле ҡараштарын ҡайҙа ғына еткерһәләр ҙә, улар мотлаҡ хакимлыҡ итеүсе религияның ҡыҫырыҡлауынан интеккән.\nНи бары шиғриәт менән музыка ғына берҙән-бер йыуаныс булып ҡалған”, — тип яҙа исеме бөтә донъяға таралған XX быуат башы суфыйы Хәҙрәт Инаят хан (10, 10). Ибне Ғарәби, Ғаззали, Ибне Фәрит, Яусиғи, Наблуси, Ғатаулла Искәндәрҙәрҙең ғәрәп телендә ижад иткән сәсмә һәм шиғри әҫәрҙәренә, Рудаки, Фәритетдин Ғаттар, Хафиз, Сәкаи, Сәғди, Әнүәри, Камалетдин, Румиҙарҙың классик ижад өлгөләренә эйәреп, суфыйсылыҡ йөкмәткеһе менән һуғарылған төрки телле әҙәби үрнәктәр тыуа.\nҺүҙ сәнғәтендәге төрки суфыйсылығының башында Хужа Әхмәт Йәсәүи (1105—1166), Сөләймән Баҡырғани (1186 йылда үлгән) кеүек әҙиптәр тора, уларҙың традицияларын артабан Мәхмүт бине Ғәли, Юныс Әмре, агиографик әҙәбиәттең күренекле вәкилдәре Насретдин Рабғузи, Мөхәмәт Чәләби, Өмми Камалдар дауам итә.\nСуфыйсылыҡ әҙәбиәтенең ике йүнәлеше лә урта быуаттарҙа уҡ Башҡортостанға үтеп инә. Был, әлбиттә, Урал-Иҙел буйында ислам динен таратыу, Көнсығыш тибындағы уҡыу йорттарын киңәйтеү менән тығыҙ бәйлелектә барған. М.Өмөтбаев билдәләүенсә, Әхмәт Йәсәүиҙең исеме Ағиҙел буйҙарында XIII—XIV быуаттарҙа уҡ билдәле булған, үҙе тураһында риүәйәттәр таралған (7, 198). С.Баҡырғаниҙың “Баҡырған китабы”, “Ахыры заман китабы”, “Хәҙрәте Мәрйәм китабы” кеүек әҫәрҙәре, XIX быуатта баҫмала донъя күргәнгә тиклем, электән үк башҡорттар һәм татарҙар араһында ҡулъяҙма рәүешендә йөрөгән (1, 231). Ә инде суфыйсылыҡ тәғлимәтенең юғарыла һанап кителгән тәүге фиҙакәр эшмәкәрҙәре хаҡындағы ҙур булмаған фәһемле йә ғибрәтле яҙма сюжеттар айырыуса күпләп осрай. Уларҙың ҡайһы берҙәренең беҙҙең яҡ төбәктәрҙә ижад ителеүе лә бик ихтимал. Сөнки уларҙың изге ниәттәре һәм ғәмәлдәре беҙҙең яҡтарҙа ислам дине тарала башлаған ваҡыттағы шарттарға тап килеп тора, улар ҡатнашлығында һүҙ барған хәл- ваҡиғаларҙан, тасуирланған ер-һыу, тәбиғәт күренештәренән, һынландырылған образдарҙан Урал-Иҙел төрки ерлеген дә шәйләргә мөмкин. Парсаға тартым ҡыҫҡа күләмле, хикмәтле сюжеттарҙа тасаууыфтың арҙаҡлы зыялылары кеше тормошондағы ыңғай күренештәрҙе яҡлаусылар булып кәүҙәләнә. Хәсән Басрый ас шәкерткә үҙенең күмәсен биргән бер ирҙең бәләнән ҡотолоп ҡалыуына булышлыҡ итә (“Шәкерткә яҡшылыҡ итеүҙең файҙаһы” — 2, 27—28); үҙенең хуш ғәмәле менән кафырҙы иманға килтерә (“Күрше хаҡы” — 2, 88). Ибраһим Әҙһәм ҡиссаһының береһенән-береһе фәһемлерәк бер нисә варианты йөрөй (2, 33—37, 249—251). Рабиға Ғадәфия исеменә бәйле бер парсала ҡатын-ҡыҙҙың туғыҙ өлөш нәфсене еңер бер өлөш аҡылына дан йырлана (“Аҡыл вә нәфсе кимәле” — 2, 40—41). Баязит Бистами шайтандарҙы, иблистәрҙе үҙ ихтыярына буйһондора; улар ошондай шәхесте хурлыҡҡа ҡалдырырға тейеш түгел, юғиһә, һинең менән беҙ нишләрбеҙ, тигән һорау ҡуйыла; был суфыйға бәйле тағы рух юғарылығы, алла ризалығы өсөн изге эштәр ҡылыу мәсьәләләре ҡуҙғатыла (“Ахирәт ғәмәлдәре һәм донъя эштәре”, “Баязит Бистами менән шайтан”, “Аҡыл менән нәфсе айырмаһы”, “Алла ризығы өсөн” — 2, 44, 45, 86, 87, 90). Мансур әл-Хәлләж намыҫҡа, Аллаһы Тәғәләгә тоғролоҡтоң өҫтөнлөгөн раҫлай (“Биш шаһит” — 2, 110, 111).\nДөйөм төрки суфыйсылығының быуаттар буйы яһала килгән йоғонтоһонда Башҡортостандың үҙ ерлегендә — башҡорт әҙәбиәтендә суфыйсылыҡ ағымы барлыҡҡа килә. Дөрөҫ, юғарыла телгә алынған ике йүнәлештең был төбәктә береһе, аҙаҡҡыһы ғына — йәғни, әҙәби әҫәрҙәр аша суфыйсылыҡ идеяларын таратыу — өҫтөнлөк итә. Уның иң тәүге билгеләре XVII быуат шағиры Мәүлә Ҡолой хикмәттәрендә асыҡ күренә, һуңыраҡ Тажетдин Ялсығолов, Һибәтулла Салихов, Әбделмәних Ҡарғалы, Ғәли Соҡорой, Шәмсетдин Зәкиҙәр ижадында аныҡ сағылыш таба. Башҡорт әҙәбиәте ғилемендә суфыйсылыҡ ағымын тәү башлап тиерлек өйрәнеүселәрҙең береһе Ә.Харисов XX быуаттың 60-сы йылдарында уҡ “Элекке Урта Азия суфыйсылыҡтың классик иле булған. Волга менән Урал араһында суфыйсылыҡ ундай киңлектә һәм тәрәнлектә тарала алмаған”, — тип яҙғайны (11, 280). Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, совет осоронда суфыйсылыҡ тәғлимәте, суфыйсылыҡ рухы менән һуғарылған әҙәбиәт, уның вәкилдәре тулыһынса тиерлек инҡар ителде; массаларҙы донъянан ваз кисеп, теге донъяға әҙерләнергә өндәүсе, төшөнкөлөккә саҡырыусы реакцион күренеш, тип баһаланды; суфый әҙиптәр ижадының ыңғай яҡтарына күҙ йомоп ҡаралды. Ә бит уларҙың саф донъяуи йөкмәткеле әҫәрҙәрен иҫәпкә алмайынса, суфый булараҡ ҡарағанда ла, ыңғай асылдарының береһе — кешенең эске донъяһына, күңеленә, рухи байлығына мөрәжәғәт итеү. “Суфыйсылыҡ — күңел, йөрәк, хис-тойғо ғилеме; ...суфыйҙар — ғишыҡ менән таҙартылған заттар; шәриғәт ҡағиҙәләрен үтәгәндә лә, ...ғибәҙәтте автоматик рәүештә генә башҡарырға теләмәгән суфыйҙар ислам диненә рух, матурлыҡ, нәфислек өҫтәгәндәр”, — тип яҙа татар ғалимәһе Ә.Сөнәғәтуллина (8, 14). Был һыҙаттар тулыһынса башҡорт суфый-әҙиптәренә лә хас; өҫтәүенә, тап Ә.Харисов билдәләгәнсә, уларҙың ижады фани ысынбарлыҡтың, тормош-көнкүрештең төрлө мәсьәләләренә сағыштырмаса күберәк мөрәжәғәт итеүҙәре менән айырылып тора. Артабан боронғо һәм урта быуаттар төрки телле суфыйсылыҡ әҙәбиәтенең ҡайһы бер әҫәрҙәрен һәм авторҙарын телгә алайыҡ. Әйткәнебеҙсә, беренсе йүнәлеш — суфыйсылыҡ тәғлимәтенең шишмә башында торған шәхестәргә арналған яҙма легенда-риүәйәттәр, парсалар, хикәйәләр.\nОшондай шәхестәрҙең иң тәүгеләренең береһе — Ибраһим Әҙһәм (Әбү Исхаҡ Ибраһим ибн Әҙһәм әл-Иджле). Ул 718 йылда хәҙерге Афғанстан ерендәге Бәлх ҡалаһы башлығы ғаиләһендә тыуған. Тәхеттән баш тартып, суфыйсылыҡ юлын һайлай. Утыҙ йәштәр тирәһенән һуң ярым күсмә тормош шарттарында йәшәй. Хәйерселекте яратмаған, шуға күрә арыу-талыу белмәй эшләп тамаҡ туйҙырған. 781 йылда Византия сигендә барған һуғыштарҙың береһендә һәләк була. Ибраһим Әҙһәмгә ҡағылышлы боронғо парсаларҙың береһендә әйтелгәнсә, бер ваҡыт ул урман аҡланында ял итеп ултырғанда, янына ике дәрүиш килеп сыға. Өсәүләп рухи ҡиммәттәр хаҡында эңер төшкәнсе гәпләшәләр. Ибраһим теге икәүгә киске ризыҡ менән уртаҡлашырға тәҡдим итә. Дәрүиштәр уның бай, зиннәтле ашъяулығына хайран ҡала.\n— Нисә йыл дәрүишлек юлындаһың? — тип һорай берәүһе.\n— Ике, — тип яуаплай Ибраһим.\n— Мин суфыйсылыҡ юлында утыҙ йылға яҡын йөрөйөм, әммә һинең һәләткә ирешә алғаным юҡ әле, — ти дәрүиш.\nКиске тәғәм аҙағынараҡ аҡланда йәшел кейемле таныш булмаған кеше күренә. Ул да ризыҡтан ауыҙ итә. Дәрүиштәр уның бөтә суфыйҙарға баш булған үлемһеҙ Хидр (Хызыр. — М.И.) икәнен һиҙенеп, ниндәйҙер аҡыллы һүҙ әйтеп һалырын көтәләр.\nҠуҙғалыр саҡта Хидр былай ти:\n— Һеҙ, ике дәрүиш, Ибраһимға аптырайһығыҙ. Ә үҙегеҙ дәрүишлек юлына баҫыр өсөн нимә ҡорбан иттегеҙ? Ни бары — хәүефһеҙлеккә өмөттән, йәнә ғәҙәти тормоштан баш тарттығыҙ. Ибраһим Әҙһәм ҡеүәтле падишаһ ине. Суфый булыр өсөн ул Бәлх солтанаты биләмәләренән баш тартты. Бына шуға күрә ул һеҙҙән байтаҡҡа алдараҡ. Һеҙ баш тартыу иҫәбенә утыҙ йыл ҡәнәғәтлек кисерҙегеҙ. Был һеҙҙең бүләгегеҙ. Ә ул үҙенең баш тартҡаны өсөн бер ҡасан да һис ниндәй талапҡа өмөт итмәне.\nШул мәлдә Хидр ҡапыл ғына күҙҙән юғала.\nИбраһим Әҙһәмдән дүрт быуат самаһы һуңыраҡ йәшәгән, суфыйсылыҡ тәғлимәтенә ҙур өлөш индергән, әҙәбиәт менән дә уңышлы шөғөлләнгән атаҡлы Фәритетдин Ғаттар уның шәхесенә битараф ҡала алмаған. Ул үҙенең изгеләр тураһындағы әҫәрҙәр циклында Әҙһәмгә арыу ғына урын бирә, суфыйҙың образын төрлө яҡлап аса. Түбәндә ошо әҫәрҙән ҡайһы бер өлгөләрен килтерәбеҙ.\n…Бәлхтең батшаһы булғанға тиклем Ибраһим бер заман үҙенең һарайында йоҡлап ятҡанда, уны төн уртаһында ҡыйыҡтағы ниндәйҙер шау-шыу уята.\n“Кемдәр ҡыйыҡ башында йөрөй?” — тип һорай ул.\n“Һин беҙҙе беләһең. Юғалған дөйәне эҙләйбеҙ”, — тип яуап бирә тегеләр.\n“Дөйә нишләп ҡыйыҡ башында йөрөһөн?” — тип асыулана батша. “Һин дә бит, батшаларса йәшәгән, кейенгән килеш, Алланы табырға өмөтләнәһең”, — тигән яуапты ишеткәс, батшаны шунда уҡ Алланан ҡурҡыу тойғоһо солғап ала.\n…Бер нисә йылдан һуң Ибраһимға, ул үҙенең һарайының ҡабул итеү залында ултырғанда, тағы бер Хоҙай илсеһе килә. Илсенең һоҡланғыс булмышы, үҙ-үҙен тотошо барыһын да хайран ҡалдыра, уның кем икәнлеген, бында ни өсөн килеп сыҡҡанлығын берәү ҙә һорарға ҡыймай. Ул туп-тура батша тәхете янына килеп баҫып, тирә-яғына ҡарана башлай. Ибраһим уның нимә эҙләүе менән ҡыҙыҡһына.\n“Мин был карауанһарайҙа туҡтар өсөн уңайлы урын эҙләйем”, — тип яуаплай тегеһе. “Әммә был — карауанһарай түгел, минең һарайым”, — ти Ибраһим. “Ә элек кемдеке ине?” — тип һорай юлсы. “Минең атайымдыҡы”. “Ә унан алда?” — тип төпсөнә илсе. “Минең ҡартатайымдыҡы ине”. “Хужалары ваҡытлыса ғына йәшәп киткән, уларҙы яңы кешеләр алмаштырған урынды бүтәнсә нисек атарға мөмкин?” — тип һорай ҙа таныш булмаған кеше, ҡапыл ғына күҙҙән юғала. Батша Хоҙайға ғибәҙәт ҡылып, был кешенең кем икәнлеген белергә теләй. Хидр икәнлеген белгәс, Хоҙай ҡаршыһында уны хөрмәтле, түбәнселекле тулҡынланыу солғап ала.\n…Бер заман ниндәйҙер әҙәм Ибраһимға мең динар тәҡдим итә. “Мин ярлыларҙан бүләк алмайым”, — ти ҙә Ибраһим, аҡсанан баш тарта. Теге әҙәм үҙенең һис тә ярлы түгел, ә бай икәнлеге хаҡында әйтә. “Тағы ла байыраҡ булырға теләйһеңме, әллә хәҙергеһе менән ҡәнәғәтһеңме?” — тип һорай Ибраһим.\n— Әлбиттә, теләйем.\n— Ул сағында һин минән ярлыраҡһың, сөнки мин үҙемдең ярлылығымдан\nҡәнәғәтмен, миңә бер ни ҙә кәрәкмәй.\n…Ибраһим кәмәлә йылға аша сығып бара икән. Ҡапыл дауыл күтәрелә. Кәмәләге кешеләрҙең ҡото оса. Ибраһим кеҫәһенән Ҡөрьән ала ла әйтә:\n“Әгәр кәмә түңкәрелһә, Ҡөрьән дә юҡҡа сыға, ләкин бының булыуы мөмкин түгел”. Шул мәлдә Хоҙайҙың тауышы ишетелә: “Кәмәнең түңкәрелеүенә Беҙ юл ҡуймаясаҡбыҙ!”\nИбраһим Әҙһәм образы төрлө дәүерҙәрҙәге төрки телле әҙәби әҫәрҙәргә үтеп ингән. ХIV быуат шағиры Хөсәм Кәтиб уның исемен үҙенең “Жөмжөмә солтан” дастанының инеш өлөшөндә быға тиклем фани донъяға килеп киткән иң арҙаҡлы шәхестәр иҫәбендә телгә ала:\nҠани Ибраһим Әдһәм — ул кәбир,\nКем үзен — солтан икән — ҡылды фәҡир [4, 37].\nХVIII быуат татар шағиры Ғ.Ғ.Ҡандалыйҙың “Ҡисса-и Ибраһим Әҙһәм” исемле ҙур ғына поэмаһының бер өлөшө һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ Урта Азиянан Урал-Иҙел буйынаса халыҡ телендә уға арналған ҡиссалар, хикәйәләр йөрөгән. Шуларҙың бөтәһе араһында Ибраһим Әҙһәм солтан тәхетен ҡалдырып, ата суфый булып киткәс, улы менән осрашыуына бәйле парсалар айырыуса иғтибарға лайыҡ. Аллаға мөхәббәт хаҡына донъяуи ҡиммәттәрҙән ваз кисеүҙең сиге ҡайҙа, тигән һорауҙы ҡуя улар. Бер нисәһен сағыштырып ҡарайыҡ.\nБашҡоростанда таралып, хәҙерге ваҡытта Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Ғ.Б.Хөсәйенов исемендәге ҡулъяҙмалар фондында һаҡланған текста Әҙһәмдең Мөхәммәт исемле улы, үҫеп етеп, атаһын эҙләп сығып, Мәккәгә килеп тапҡас, уны илгә ҡайтып, кире тәхеткә ултырырға саҡыра. Атаһы риза булмай, дәрүишлектән баш тартырға теләмәй. Быны ишеткән Мөхәммәт ғазаптарға түҙә алмай, йөрәге ярылып үлә [1, 250]. Фәритетдин Ғаттар әҫәрендә Мөхәммәт Мәккәгә атаһын эҙләп, әсәһе һәм дүрт йөҙләп яҡыны оҙатыуында килә. Был ваҡытҡа йәне-тәне менән суфыйлыҡҡа бирелгән Әҙһәм үҙенең шәкерттәрен матур малайҙарға ҡарамаҫҡа, улар янында сыуалмаҫҡа өйрәтә. Мөхәммәт Әҙһәмде урмандан сытыр-сатыр йыйып алып ҡайтып, баҙарҙа һатып, шәкерттәрен ризыҡ менән һыйлаған мәлдәрендә күрә, үҙе уның артынан йәшерен генә эйәреп йөрөй. Ибраһим уны Ҡәғбә янында көтмәгәндә осрата ла ҡарап тора. Ҡайтҡас, шәкерттәр унан: “Беҙҙе тыяһың, ә нишләп үҙең матур малайға ҡараның?” — тип һорай.\n“Мин тәхетемде ҡалдырып, ярлылыҡ юлынан киткәндә, бәләкәй генә улым ҡалғайны. Хәҙер ул ошо малай йәшендә. Уны күргәс, минең улымдыр, тигән тойғо уянды”, — тип яуаплай Әҙһәм .\nУрал-Иҙел буйында ХVIII быуатта шулай уҡ “Ҡисса-и Ибраһим Әҙһәм” тигән исем менән таралып, халыҡ повесы тип йөрөтөлгән икенсе бер әҫәрҙә атайһыҙ үҫкән Мөхәммәт, әсәһе Биби Зөлфиәнән Ибраһим Әҙһәмдең ҡайҙа икәнлеген һорашып, уны юллап сығып китә. Күп йылдар илдәр гиҙеп йөрөгәндән һуң эҙләп таба. Әммә атаның улына иғтибарлы мөнәсәбәте Аллаға булған мөхәббәтенә, йәне менән уға ҡушылыуына ҡамасаулай. Йәнәһе, Алла уға: “Йә — мин, йә — улың!” — тип һайларға ҡуша. Аңына килеп, Ибраһим үҙенең берҙән бер улын Алла хаҡына ҡорбан итә [13, 147—150].\nКүренеүенсә, ҡайһы дәүерҙә ижад ителһәләр ҙә, йәне-тәне менән суфыйсылыҡҡа бирелгән әһелдәр Алла хаҡы өсөн иң яҡын кешеләрен дә аяп тормаған, хатта үҙ ҡулдары менән ҡорбан итергә әҙер булған. “Ҡисса-и Ибраһим Әҙһәм” — агиографик цикл; икенсе төрлө әйткәндә, ул Ҡөрьән сюжеттары мотивтарына таянып ижад ителгән әҫәрҙәр рәтенә инә. Әгәр шулай икән, Ҡөрьәндең үҙе бәндәләрҙе Алла хаҡы өсөн ғәзиз балаларына ҡарата шундай дәрәжәлә ҡанһыҙлыҡҡа саҡыра булып сығамы?\nҠөрьәндең “Әс-саффат” сүрәһенә мөрәжәғәт итеп ҡарайыҡ. Бында Ибраһим пәйғәмбәр һәм уның улы Исмәғилгә бәйле хәлдәрҙең иң тетрәндергесе телгә алына. Суфый Ибраһим Әҙһәм ҡиссаларының ата менән улға ҡағылышлы урындары ошо сүрә мотивтарына бик яҡын. Ибраһим пәйғәмбәр төш күрә лә\nИсмәғилгә әйтә: “Эй, улыҡайым! Мин төшөмдә һине ҡорбанға салғанымды күрәм, ҡара инде, һин ни уйлайһың?” Улы: “Атаҡайым, һиңә нимә ҡушылған булһа, шуны эшлә, һин мине, иншалла, түҙемлеләрҙән итеп табырһың”, — тип яуаплай. Атаһы ҡорбанға килтерер өсөн улын йөҙтүбән һалғас, Алланың ауазы\nишетелә: “Эй, Ибраһим, һин төшөңдә күргәнеңде раҫланың” [5, 245].\nХIV быуат башында Ҡөрьән сүрәләренә төрки телендә шәрех яһап, “Ҡиссасыл әнбиә” (“Пәйғәмбәрҙәр тарихы”) әҫәрен яҙған Насретдин Рабғузи ябай ҡатлам бәндәләренә был урынды киңерәк итеп аңлатып бирә. Ибраһим ғалиәссәләмгә төшөндә Аллаһы Тәғәлә: “Эй, Ибраһим, тор, ҡорбан сал”, — тип бойора. Ибраһим йоҡоһонан тороп, йөҙ һарыҡ ҡорбан сала. Икенсе төндә шул әмер ҡабат бойоролғас, йөҙ үгеҙ (Рабғузи әйтеүенсә: икенсе риүәйәттә — йөҙ дөйә) ҡорбан ҡыла. Әмер өсөнсө төндә лә ҡабатлана. “Нимәне ҡорбан итәйем?” — тип һорай Ибраһим. Алланан: “Һөйгәнеңде” (икенсе риүәйәттә: “улың Исмәғилде”) — тигән хитап килә. Ибраһим, тороп, ҡатынына әйтә: “Бар, Исмәғилде саҡыр, ғәзиз дуҫым уны күрергә теләй”. Улы менән бергә юлға сығып, Бәсир тауына еткәс, Ибраһим илай башлай. Эштең ниҙә икәнен белгәс, Исмәғил ризалаша, хатта Аллаһ әмерен һуңға ҡалдырып, гонаһлы булмаҫ өсөн атаһын ашыҡтыра башлай. Ибраһим бысаҡты улының муйынына ҡуйып, беренсе тапҡыр тартҡанда, Ябрайыл муйын менән бысаҡ араһына ҡанатын ҡыҫтырып өлгөрә. Икенсе тапҡырында ла киҫә алмай. Өсөнсөһөндә бысаҡ икегә бүленә. Ул, телгә килеп, Ибраһимға әйтә: “Аллаһы Тәғәлә миңә, етмеш мәртәбә киҫмә, тип бойорҙо”. Йәғни, Ибраһим Исмәғилдең муйынын киҫергә етмеш тапҡыр тәүәккәлләп ҡараһа ла, булдыра алмаҫ ине. Пәйғәмбәр был һүҙгә хайран ҡалып торғанда, Алланың хитабын ишетә: “Эй, Ибраһим, һин төшөңдө раҫланың, беҙ изгеләргә шулай итеп яза бирербеҙ. Минең шәфҡәт һәм рәхмәтемде күр, тауға ҡара”. Ибраһим тауға ҡараһа, унан бер һарыҡ (икенсе риүәйәттә — мең ҡуй) төшөп килә икән. Ата менән ул ошо һарыҡты ҡорбанға сала [6, 105—108].\nТимәк, изге китап сүрәһенән шундай фәһем алырға мөмкин. Берҙән, Алла хаҡына бәндә (был осраҡта — ата) үҙенең иң яҡын кешеһен, йәки үҙен (улын) ҡорбан ҡылырға әҙер икән — Алла уларға мәрхәмәтлек ҡыла, ғазаплы ҡорбандан ҡурсалай. Өҫтәүенә, әгәр шундай ҡорбан килтереүҙәргә юл ҡуйылһа, бәндәләр араһында иң ҡәҙерле кешеләрен дә аямаҫ ҡаты бәғерлелек, ауыр фәжиғәле ҡан ҡойоштар таралып китер ине. Суфыйсылыҡтың иң юғары баҫҡысына өлгәшкән дәрүиштәр ҙә бының менән иҫәпләшергә тейеш.\nБаязит Бистами (Абу Язид Тайфур ибн Иса Бистами) 804 йылда хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнбайышындағы Бистам ҡалаһында тыуған, 70 йыл ғүмер кисергән. Юғары ҡатламдан сыҡҡан, ике ағаһы аскетлыҡ юлын һайлаған, үҙе бар ғүмерен тиерлек тыуған ҡалаһында үткәргән. Уның тәғлимәтенең төп үҙенсәлектәре Ҡөрьән һәм Сөннә талаптарын тотоуҙы, һәр саҡ бары тик дөрөҫтө генә һөйләүҙе, нәфрәттән азат булыуҙы, тыйылған ризыҡҡа ҡағылмауҙы, яңылыҡтарҙан ситтәрәк тороуҙы үҙ эсенә алған. Замандаштары уның көтөлмәгәнсә, ҡапма-ҡаршылыҡлы фекерләү һәләтен билдәләр булған.\nМәҫәлән, уның раҫлауынса: Хоҙай Кемде ярата, ғазаптарын шуға ебәрә. Йәки: һин Хоҙайҙы эҙләгән саҡта, Хоҙайҙы һин эҙләмәйһең, ә ул — һине.\nБаязит Бистами тураһында халыҡ араһында телдән һәм яҙма рәүештә йөрөгән төрлө жанрҙарҙағы әҫәрҙәр ҙә йыш ҡына шулай ҡапма-ҡаршылыҡтарға ҡоролған була. Бына шуларҙың бер нисәһе.\n…Баязитҡа бер әҙәм: 30 көн буйы ураҙа тоттом, ғибәҙәт ҡылдым, ә һин вәғәҙә иткән шатлыҡты кисермәнем, тип зарланған.\n— 300 йылдан һуң да кисермәйәсәкһең, — тип яуап биргән Баязит.\n— Нишләп? — тип һораған ҡәнәғәтлек эҙләүсе.\n— Быға һинең шөһрәткә ынтылыусанлығың ҡамасаулай.\n— Ә унан нисек ҡотолорға һуң?\n— Бер әмәле бар, тик ул һиңә ярамай.\n— Шулай ҙа әйтеп ҡара әле.\nБаязит әйтеп биргән:\n— Тәүҙә ҡәҙерле һаҡалыңды ҡырып ташла, шунан кейемеңде сисеп, билбауға уран, муйыныңа Әстерхан сәтләүеге һалынған мөшкә аҫ та баҙар майҙанына сығып: “Кем дә кем муйыныма һуға, шуға сәтләүек бирәм”, — тип бар көсөңә ҡысҡыр. Аҙаҡ хөкөм бинаһы алдынан үт, ҡала әһелдәре һине ошо килеш күрһен.\n— Улай булдыра алмайым, — тип ялбарған теге әҙәм. — Зинһар, икенсе берәй сара тәҡдим ит.\n— Был — маҡсатыңа ирешеү өсөн тәүге һәм берҙән-бер аҙым, — тигән\nБаязит. — Алдан иҫкәрттем бит, был сара һиңә бармай, сөнки һине төҙәтерлек түгел.\n…Бер заман кемдер Баязиттың битенә таяҡ менән һуға, таяҡ һына.\nХөрмәтле шәйех уға икенсе таяҡ менән бер туҫтаҡ бал тоттора ла: “Минең битем арҡаһында һин зыян күрҙең. Мә, шуның өсөн яңы таяҡ, ә бал менән һаулығыңды нығытырһың”, — тип әйтә.\n“…Мин үҙемдең “баязитлығымдан” йылан тунын һалған һымаҡ ҡотолдом. Шунан тирә-яғыма ҡарандым. Ғашиҡ булған кешенең, Яратылыусының һәм мөхәббәттең бер нәмә икәнен күрҙем, сөнки берлек хәлендә бөтә нәмә лә берәү була”, — тигән Баязит.\n…Баязиттан йәшен һорағандар. “Дүрт йәш”, — тигән ул. Халыҡ ғәжәпләнгән: “Нисек инде улай?” Ул яуап биргән: “Был донъя мине етмеш йыл Алланан айырып торҙо. Ошо айырылған ваҡыт йәшәү иҫәбенә инмәй”.\nМансур әл-Хәлләж (Әбү Абдуллаһ әл-Хөсәйен ибн Мансур әл-Хәлләж) 858 йылда хәҙерге Ирандың көньяғында, Эрдекан ҡалаһында донъяға килә. Ул, суфыйсылыҡта йән-тән менән Аллаға яҡынайыуҙы берҙән бер дөрөҫ юл, тип һанаған. Мансурҙы дин әһелдәре дини йолаларҙы һаҡламауҙа, үҙ-үҙен илаһилаштырыуҙа, асыҡтан-асыҡ сихырсылыҡта ғәйепләһә, бер төркөм суфыйҙар илаһи серҙәрҙе таратыуҙа, шарлатанлыҡта фаш итергә тырышҡан.\nИдара итеүсе ҡала вәкилдәре уны көфөрлөктә (Алланы хурлауҙа) ғәйепләп, ҡулға ала. Хәлләж төрмәлә 9 йылдан ашыу ултыра, шул ваҡыт эсендә “Китаб ат-Тасавин” исемле иң күренекле хеҙмәтен яҙа. 922 йылда Багдадта язалап үлтерелә.\nМансур әл-Хәлләждең исеме халыҡ алдында асыҡтан-асыҡ “Әнә-л-хаҡҡ” тип әйткән һүҙе арҡаһында киң билдәлелек ала. Бәндәнең Аллаға ҡушылыуын ҡабул итмәгән дин әһелдәре уны мөртәтлектә ғәйепләй, ә суфыйҙар илаһи серҙәрҙе һаҡлай алмауын, үҙенең күңел торошон башҡаларға әйтеп биреүен оҡшатмай.\nФарсы сығышлы булараҡ, Мансур үҫмер сағынан уҡ ғәрәп телен өйрәнә, Ҡөрьәнде һәм уның шәрехнамәләрен ятлай. Өс тапҡыр хажға бара. Тәүгеһендә ғәҙәти хажды түгел, ә бер йыл буйы ураҙа тотоп ғибәҙәт ҡыла торғанын һайлай.\nМәккәнән төрлө өр-яңы уй-ниәттәр менән ҡайта. Шуларҙың береһе — тылсымлы көстәр ярҙамында йәмғиәтте яҡшы яҡҡа үҙгәртеү эшмәкәрлегенә тотоноу. Изге урынға икенсе хажына ул дүрт йөҙләп мөрите менән сыға. Шул сәфәрҙән һуң Мансурҙың ғәҙәттән тыш тылсымлы көскә эйә булғанлығы хаҡында риүәйәттәр таралып китә. Йәнәһе, Мәккәгә барышлай, улар сүллек аша үтәләр. Ял иткәндә юлсыларҙың инжир ашағыһы килә. Мансур бер кәрзин инжирҙы һауанан алып, алдарына ҡуя. Тегеләре хәлүә һорағас, бер батмус шәкәрле хәлүә килтереп ултырта. Ашап бөткәндән һуң, юлдаштары тап ошондай тәм-том Багдадтың ҡайһылыр урамында һатылыуын иҫкә төшөрәләр ҙә Мансурҙан уларҙы нисек табыуын һорайҙар. “Минең өсөн Багдад та, сүллек тә — бер үк”, — тип кенә яуап бирә суфый. Хаждан ҡайтҡас, Багдадта төпләнеп, суфыйҙар араһынан яңы дуҫтар таба, алты йыл буйы илдәр гиҙеп, төрөктәрҙе исламға ылыҡтырыуҙа ҡатнаша. Был сәфәр һөҙөмтәһендә ул аяҡ баҫҡан бөтә ерҙә лә дан-шөһрәт ҡаҙана, уның юлын һайлаусылар күбәйә.\nӨсөнсө хажында Мәккәлә ике йыл самаһы була. Һөҙөмтәлә, ул суфыйсылыҡтың иң юғары баҫҡысына еткәнен тоя. Артабанғы ғүмерен Аллаға мөхәббәтен раҫлауға арнай. Быны тормошҡа ашырыу маҡсатында, ул һәр бер мосолмандың ғына түгел, ә бөтә кешеләрҙең ҡылған гонаһтары өсөн ғүмер буйы ғазаптар кисереү юлына баҫа.\nРиүәйәттәр буйынса, “Әнә-л-хаҡҡ”тың тәү тапҡыр әйтелеүе ошо ваҡыттарға тап килә. Уның асылы беҙҙеңсә “Мин — абсолют хәҡиҡәт” тигәнде аңлата. Яңғырашы буйынса “Хаҡ” һүҙе Алланың исемдәренең береһенә тулыһынса ауаздаш булғанға (“Хаҡҡ тәғәлә”), “Әнә-л-хаҡҡ”ты “Мин — Алла” йәки “Мин — Алла менән ҡушылғанмын” мәғәнәһендә лә ҡабул итеп булған. Хәлләждең дошмандары тап шул мәғәнәлә аңларға теләгән. Мансур үҙе лә уларға ҡаршы килмәгән, күрәһең. Сөнки, суфыйсылыҡ тәғлимәтенең иң юғары баҫҡысына ярашлы, кеше Аллаға ҡарата сикһеҙ мөхәббәте аша үҙен Уға ҡушылғанмын, тип тоя. Йәғни, “Мин — Алла” тип әйтә икән, уныңса: “Мин юҡ, бары тик Алла ғына бар”, — тигән һүҙ. Бер риүәйәт буйынса, Мансур әл-Хәлләж һуңғы өсөнсө хажынан Багдадҡа ҡайтып, остазы Джунайдтың ишеген шаҡый. Өй хужаһы: “Кем бар унда?” — тип һорағас, Мансур: “Әнә-л-хаҡҡ!” — тип яуап бирә. Ошонан башлап суфыйҙар араһында был һүҙ киң билдәле хикмәтле әйтеүгә әйләнеп китә.\nРиүәйәттәрҙең әл-Хәлләжде язалауға ҡағылышлыларында ул айырыуса йыш осрай.\n…Хәлләж иркенән мәхрүм ителгәс, тәүге төндә үк һаҡсылар уны ҡарарға килә, әммә тотҡон зинданында булмай сыға. Икенсе төн зинданы ла юҡҡа сыға. Ә өсөнсө төн бөтәһе лә үҙ урынына ҡайта. Аптырашта ҡалған һаҡсылар һорашалар: “Беренсе төндә ҡайҙа юғалдың? Ә икенсеһендә зинданға ни булды?” Ул аңлатып бирә: “Беренсе төндө мин Алла янында үткәрҙем, шуға күрә бында булманым. Икенсеһендә Алла бында булды, ә зиндан менән мин юҡ булдыҡ. Ә өсөнсө төндә Алла мине бында ҡайтарып ебәрҙе”.\n…Хәлләжде тармаҡлы ҡамсы менән өс йөҙ тапҡыр һуҡтырып язалайҙар. Һуҡҡан һайын ҡайҙандыр: “Ҡурҡма, Мансур улы!” — тигән тауыш ишетелә.\nЯзалауҙы күрергә йөҙ мең кеше йыйылған. Уларға ҡарап, Мансур: “Хаҡҡ, хаҡҡ, хаҡҡ, әнә-л-хаҡҡ”, — тип ҡысҡырған икән. Уның имгәтелгән, әммә йәне сыҡмаған кәүҙәһен, башҡаларға ғибрәт булһын тип, язалау урынында ҡалдырғандар. Бары тик икенсе көндә генә язалаусы килеп башын өҙә. Хәлләж йылмая ла йән бирә. Кешеләр һөйләнә-үкерә илаша, әммә уның һыны бәхетле, Алла ихтыярынан ҡәнәғәт күренә, тәненең һәр ағзаһы: “Әнә-л-хаҡҡ!” — тип ҡысҡыра. Ергә тамған ҡанының һәр тамсыһы “Аллаһ” һүҙе рәүешен ала.\nХХ быуат баштарына тиклем башҡорттар араһында йөрөп, 1904 йылда Ҡазанда донъя күргән “Ҡисса-и Мансур әл-Хәлләж” тигән ҡулъяҙмала әйтелеүенсә, Мансурҙың Әнәл исемле һеңлеһе була. Уны нахаҡҡа ғәйепләүселәрҙән ҡурсалап, ағаһы “Әнәл хаҡ!” (хаҡлы, ғәйепһеҙ) тип әйткән. Быны “Әнә-л Хаҡҡ” тип аңлаусылар Мансурҙы утта яндырып үлтереүгә дусар итәләр [1, 246—247].\nАбдулла әл-Ансари хәҙерге Афғанстан ерендәге Герат ҡалаһында тыуған. Заманында исеме тирә-яҡҡа киң таралған суфый, фарсы телендә ижад иткән шағир булараҡ билдәлелек алған. Атаһы Мөхәммәт әл-Ансари суфый кеше була, улын да ошо тәғлимәтте өйрәнеүгә кесе йәшенән үк ылыҡтыра. Абдулла хәдистәрҙе һәм Ҡөрьәнгә аңлатма биреү серҙәрен диҡҡәт менән өйрәнә. Белемен артабан камиллаштырыу өсөн егерме йәшендә тыуған төбәген ҡалдырып сығып китә, Нишапур, Тус, Бистам, Багдад ҡалаларына барып сыға. Шул дәүерҙең атаҡлы суфыйы Баязит Бистами менән осраша. Ғүмеренең күп өлөшөн тыуған ҡалаһында үткәрә, суфыйсылыҡ эшмәкәрлеге менән исеме тирә-яҡҡа тарала, дан-шөһрәткә эйә була. 1089 йылда донъя ҡуя.\nИслам һәм суфыйсылыҡ тарихында Абдулла Ансариҙың үҙ урыны бар. Дәүеренең күпселек суфыйҙары шәриғәт менән илаһи хәҡиҡәтте (Хаҡҡ) бергә бәйләп ҡарай алмаған шарттарҙа, Ансари быларҙың икеһен органик берлектә күреү тәғлимәтен яҡлай һәм суфыйсылыҡ Ҡөрьәнде тәрәндән аңлауға ярҙам итә, ә Сөннә — уларҙың дауамы тип ҡарай. Замандаштары һәм исламды артабанғы өйрәнеүселәр Ансариҙың дини фәндәрҙең төрлө өлкәһен яҡшы белеүен билдәләй.\nАбдулла Ансари үҙенең суфыйсылыҡ тәғлимәтенә ҡағылышлы хеҙмәттәрен һәм әҙәби әҫәрҙәрен ғәрәп һәм фарсы телдәрендә ижад итә. Уның суфыйсылыҡ буйынса ҡабатланмаҫ ҡулланма булған “Маназил әс-сәғирин” исемле хеҙмәте киң танылыу таба, аҙаҡ уға күп кенә аңлатмалар яҙыла. Ә “Зәмм әл-ҡәләм вә әхлихи” әҫәре исламдың рационалистик йүнәлешенә ҡаршы көрәш тарихында төп сығанаҡтарҙың береһе хеҙмәтен үтәй.\nӘҙәби ижадына килгәндә, ул Йософ сюжетына сәсмә телмәр менән нәфис эшкәртмә яһай, шиғри формала һәм рифмалы прозала мөнәжәттәр, сентенциялар яҙа. Былар барыһы ла фарсы әҙәбиәтенең иң матур өлгөләре рәтендә урын алған. Абдулла Ансариҙың күпселек хеҙмәттәре Европа телдәренә тәржемә\nителеп донъяға сығарылған.\nСуфыйсылыҡ тәғлимәтен донъяға әҙәби әҫәрҙәр аша таратыу өлкәһендә иң уңдырышлы эшләгән, ҙур ғилемле шәхестәрҙең береһе — Фәритетдин Ғаттар. Ул ХII быуатта Ирандың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан Нишапур ҡалаһында донъяға килгән. Тыуған йылы теүәл генә билдәле түгел, яҡынса\n1145/46, 1150 йәки 1159/60 йылдар тип фаразлайҙар. 1119 йылда тыуып, 1230 йылда донъя ҡуйған тигән мәғлүмәттәр ҙә бар. Донъя һүҙ сәнғәте тарихына Фәрит, Ғаттар, Мөхәммәт исемдәре менән ингән. Ул тәүге суфыйҙарҙың тормош юлын һәм ижадын иң шәп белеүселәрҙән һаналған. Мәккәгә хажға бара, Сирия, Египет, Һиндостан, Урта Азия ерҙәрендә булып, үҙенә байтаҡ остаздар табып аралаша. Донъя гиҙгәндән һуң тыуған төбәгенә ҡайтып, Нишапурҙа төпләнә.\nБуласаҡ суфый шағирҙың атаһы дарыухана тотҡан (“Ғаттар” аптекарь мәғәнәһен аңлата). Ул донъя ҡуйғас, мөлкәте Фәритетдинға ҡала. Атаһының эшен дауам итеп, Ғаттар дарыу һатып алыусыларҙы ҡабул итә, уларға медицина буйынса кәңәштәр бирә, хеҙмәттәренең күпселек өлөшөн үҙенең дарыуханаһында яҙа. Шуғалыр ҙа, шиғри әҫәрҙәрендә дауаларға һәм медик терминдарға бәйле фәлсәфәүи фекерҙәр осрай. Уның әҙәби мираҫы ифрат бай. Фарсы классик суфыйсылыҡ әҙәбиәтен байытҡан хеҙмәттәре һәм шиғри әҫәрҙәре исемлеген белгестәр Ҡөрьәндәге сүрәләр һаны менән сағыштыра.\nБилдәле булған мәснәүиҙәренең, ҡасыдаларының һәм ғәзәлдәренең һаны 50 мең бәйет самаһы; улар — әҙиптең ижад даръяһының ни бары бер тамсыһы ғына, тип һанай ғалимдар. Фәритетдин Ғаттарҙың әҙәби әҫәрҙәре күбеһенсә көнсығыш халыҡтары фольклорына нигеҙләнгән. Уның иң күренекле ҡаҙаныштарының береһе — “Ҡоштар тауышы” китабы. Был әҫәр суфыйсылыҡ традицияларында ижад ителгән һәм үҙ дәүерендә ҙур уңыш ҡаҙанған. “Былбыл-намә” әҫәрендә иһә шағир ситләтелгән рәүештә үҙенең хәлен асып һала. Һандуғас рауза сәскәһенә ғашиҡ була, уның торошо бүтән ҡоштарға күсә. Һандуғас образында авторҙың үҙенең күңел донъяһы сағыла. Ул һарай шағирҙарының ике йөҙлөлөгөн фашлай. “Изгеләрҙең тормош юлы” китабында Ғаттар “Был әҫәрҙе яҙғанда мин, бөйөк изгеләр тураһында һөйләп, уларҙың фатихаһын алырға тырыштым”, — ти. Уның тағы суфыйсылыҡ идеялары менән һуғарылған “Шәйехтәр тормошо”, “Алты шиғыр”, “Жөмжөмә-намә” тигән әҫәрҙәре билдәле.\nФәритетдин Ғаттар тормош юлында һәм ижадында үрнәк алған атаҡлы остаздарының береһе Әбүғәлисинә була, ә үҙе Ялалетдин Румиҙың остазы һаналған. Руми 12 йәшлек сағында уны атаһы менән бергә осратып, Ғаттар уға үҙенең “Асмтра-намә” китабын бүләк итә. Ғалимдар был ике шәхестең ижадында байтаҡ уртаҡлыҡтар таба.\nШулай итеп, Урал-Иҙел буйында, тарихи Башҡортостандың оло территорияһында көн итеп, ислам дине тотҡан беҙҙең ата-бабаларыбыҙ Урта һәм Яҡын Көнсығыш тарафтарынан быуаттар буйы иҫеп торған ошондай суфыйсылыҡ тәғлимәте йоғонтоларын ҡабул итеп, әҙәби әҫәрҙәрен уҡып, уларҙың күңелгә ятышлы өлгөләрен үҙ ерлегендә үҙләштереп йәшәгән.\n1. Башҡорт әҙәбиәте тарихы: 6 томда. 1-се том. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте,\n1990. — 608 б.\n2. Борынгы татар прозасы. — Казан: Тат. китап нәшрияте, 2004. — 175 б.\n3. Ғаттар Фәридеддин /Х.Ю.Миннегулов //Казан утлары, 2007, №10.\n4. Жөмжөмә Солтан. — Казан: КДУ, 1970. — 58 с.\n5. Ҡөрьән Кәрим. — Өфө, 1992. — 960 б.\n6. Кыйсасел әнбия. Пәйгамбәрләр тарихы. — Казан, 2003. — 480 б.\n7. Өмөтбаев М. Йәдкәр: Шиғырҙар, публицистик яҙмалар, тәржемәләр, халыҡ ижады\nөлгөләре, тарихи-этнографик яҙмалар / Төҙөүсеһе, баш һүҙ һәм аңлатмалар авторы\nҒ.С.Ҡунафин. — Өфө: Башҡ. кит. нәшр., 1984. — 288 б.\n8. Сөнәгатуллина Ә. Суфыйчылык серләре. — Казан: Матбугат йорты нәшр., 1998.\n— 368 б.\n9. Фахретдинов Р.С. Болгар вә Казан төрекләре. — Казан: Тат. кит. нәшр., 1983.\n— 287 б.\n10. Хазрат Инаят Хан. Учение суфиев. — М.: Сфера, 1998. — 352 с.\n11. Харисов Ә.И. Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы. — Өфө: Башҡ. кит.нәшр., 1965.\n— 416 б.\n12. Хөсәйенов Ғ.Б. Ил азаматтары. — Өфө: Китап, 1995. — 576 б.\n13. Юлдашева С.А. Художественные особенности повести «Киссаи Адам» //Вестник\nЧелябинского государственного университета. Выпуск №11, 2011.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 14.04.2017 в 00:13, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Алтын тутыҡмай » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Алтын тутыҡмай\n25.12.2010 Алтын тутыҡмай\nРәшит Солтангәрәевтың «Татар менән башҡорт» әҫәре яңы һулыш алды\nБР Яҙыусылар союзы, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты, БР Халыҡтар дуҫлығы йорто, «Аҡ тирмә» башҡорт милли-мәҙәни үҙәге булышлығында халыҡ-ара М. Аҡмулла көндәре сиктәрендә М. Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында яҙыусы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәшит Солтангәрәевтың тыуыуына 75 йыл тулыу айҡанлы хәтер һәм ҡәҙер кисәһе үтте.\nСараға күренекле яҙыусының туғандары, яҡташтары, ҡәләмдәштәре, ижадын һөйөүселәр һәм студенттар йыйылды.\nКисә БР Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, Дәүләт Йыйылышы – ҡоролтай комитеты рәйесе, Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рауил Бикбаевтың сығышы менән башланды. Рауил Төхвәт улы ижадташ дуҫы хаҡында яҡты иҫтәлектәре менән уртаҡлашты, уның айырым әҫәрҙәренә туҡталды. «Һуңлап яҙылған шиғыр» тигән ижад емешен Рәшит Солтангәрәевҡа арнауын билдәләне.\n«Ағиҙел» журналының баш мөхәррире Әмир Әминев, шағир, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ирек Кинйәбулатов әҙип менән бергә эшләгән йылдарҙың күңелле лә, моңһоу ҙа хәтирәләре менән уртаҡлашты. Ирек Кинйәбулатов дуҫы Рәшит Солтангәрәевтың вафатын ишеткәс яҙылған «Етемһерәп ҡалдыҡ» тигән шиғырын уҡыны.\nКисәлә мәрхүмдең бер туған апаһы Хәҙисә Кинйәбаева, яҡташтары – район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлегенән Илнур Туйгилдин, Таймаҫ ауыл хакимиәте башлығы Рәйсә Яныбаева, Рәшит Солтангәрәев исемендәге гимназия музейы директоры Гөлнур Хәмитова, уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире Гөлназа Юлдыбаева сығыш яһаны. Сараның рәсми өлөшөнән һуң Рәшит Солтангәрәевтың хикәйәһе буйынса сәхнәләштерелгән «Татар менән башҡорт» спектакле күрһәтелде.\nБилдәле әҙиптең 1990 йылғы ваҡиғаларға таянып яҙылған «Татар менән башҡорт» тигән хикәйәһе, йөкмәткеһендә бар дөрөҫлөк ярылып ятыуы арҡаһында киң танылыу табып, халыҡ араһында бик популярлашып китә. Әҫәр илдәге киҫкен хәлдәрҙе һүрәтләй, ҡәрҙәш халыҡтарға татыу йәшәргә, бер-береһенә ҡарата күңел тарлығына дусар ителмәҫкә өндәй.\nӘлеге көндә лә был әҫәр бик кәрәкле. Хикәйәне сәхнә кимәленә сығарыу уның әһәмиәтен тағы ла көсәйтә.\nСпектаклдең режиссеры – БР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Гөлдәр Ильясова, композиторы – Сәйҙәш Сәсәнбаев.\nСәхнәнең биҙәлеше айырым хуплауға лайыҡ. Уны тормошсан итеп күрһәтеүҙә рәссам, БР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Азамат Ғиләжевтың өлөшө баһалап бөткөһөҙ.\nРолдәрҙе БР-ҙың халыҡ артистары Мәғәфүр Усманов, Вәкилә ҡалмантаева, БР-ҙың атҡаҙанған артисы, Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты Нәғим Нурғәлин, артистар Ратмир Абдуллин, Альберт Шәрәфетдинов, Илшат Салауатов, Зөфәр Әхмәтов башҡарҙы.\nКисәнән һуң танылған шәхестәребеҙ спектаклгә ҡарата фекерҙәре менән уртаҡлашты.\nСабир Шәрипов, яҙыусы, «Ағиҙел» журналының бүлек мөхәррире:\n– Үҙенә күрә актуаль әҫәр. Йөкмәткеһендә нескә сәйәсәт йәшәй. Халыҡ өсөн бик кәрәкле ижад эше. Уны сценарий авторының яҙыусы Рәшит Солтангәрәевҡа рәхмәт белдереүе тип тә ҡабул иттем. Инсценировка йөрәк ҡушыуы буйынса яҙылған. Шуға маҡсатына өлгәшкән. Талантлы яҙыусының ижадын сәхнә кимәленә күтәргәне өсөн сценарий авторы Рәлиф Кинйәбаевҡа рәхмәт. Артистар ҙа юғары кимәлдә, яҡшы уйнай. Режиссура шәп.\nРинат Камал, яҙыусы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтенең нәфис әҙәбиәт бүлеге мөдире:\n– Беҙ, ысынлап та, әҙәбиәттә милләт-ара мөнәсәбәттәр хаҡында һүҙ ҡуҙғатыуҙан ситләшә инек. Рәшит Солтангәрәевтың был теманы күтәреүе генә лә ҡыйыулыҡ булды. Бында ике ҡәрҙәш халыҡтың үҙ-ара мөнәсәбәте, тәбиғәттән хас булған һыҙаттары сағыла. Тамашасы спектаклде кинәнеп ҡараны. Хикәйәгә яңы һулыш бирелгән. Бигерәк тә режиссер Гөлдәр Ильясованың әҫәрҙе йәнләндереүе, терелтеүе ҡыҙыҡлы һәм хикәйәне популярлаштырырға ярҙам итәсәк. Ул элек тә билдәле ине. Ә уны сәхнә юғарылығына күтәреү әһәмиәтен тағы ла нығыраҡ танытты. Ғөмүмән, хикәйәне уҡыу һәм сәхнә аша яңғыратыу – икеһе ике төрлө күренеш. Һуңғыһында геройҙар йәнләнә. Спектаклдә студенттар күп ине. Улар ҡыҙыҡлы урындарында көлөп, фекерҙәрен белдереп ултырҙы. Яҙылышы буйынса хикәйәгә генә тартым булһа ла, сценарийы шәп. Уны ике актер башҡарған спектакль тип тә ҡабул итергә мөмкин. Шул яғы менән дә ҡыҙыҡлы һәм бүтән сәхнә әҫәрҙәренән айырыла.\nРәшит Солтангәрәевтың диалогтары халыҡсан. Ике милләттең булмышы, ҡылығы, холоҡ-фиғеле, тормошта тотҡан урыны сәхнәлә асыҡ сағыла.\nФакиһа ТУҒЫҘБАЕВА, шағирә, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты:\n– Рәшит Солтангәрәев яҙыусы булараҡ оҫта хикәйәсе, нескә психолог. «Татар менән башҡорт» әҫәрендә һәр милләттең үҙ характерын тотоп ала белгән. Йөкмәткеһенә килгәндә, башта татар менән башҡорт татыу түгел. Аҙаҡтан төрмәлә дуҫлашалар. Төрмә тигәнгә символик мәғәнә һалынған. Бында ауыр шарттар, донъя ҡатмарлыҡтары күҙ уңында тотола.\nХикәйә ваҡытында ҙур резонанс алды, яратып уҡылды. Рәшит Солтангәрәевтың һәр ижад емеше шулай. Ул, хикәйәләремде әллә нисә тапҡыр яҙам, характерҙарҙы шымартып, үҙҙәренә генә хас образ тыуҙырырға ынтылам, тип һөйләй торғайны. Ундай прозаиктар бик һирәк. Рәшит Солтангәрәевтың хикәйәләре ҡыҫҡа, әммә оҙон ғүмерле. Улар башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондын тәшкил итә. Ваҡиғалар үткән заманда булһа ла, характерҙар йәшәй, шуға әҫәр иҫкермәй. Эйе, алтын тутыҡмай.\nҮкенес, яҙыусы арабыҙҙа юҡ. Һуңғы көндәрендә 65 йәшенә әҙерләнеп йөрөй ине. «Факиһа, һине ҡунаҡтар исемлегенә индерҙем, минең юбилей кисәһенә килерһең», – тине. Үкенескә күрә, 65 йәшен тултыра алмайынса арабыҙҙан китеп барҙы.


22 Сентябрь , 19:55\n“Һиңә бер серем бар. Институтты бөткәс әйтермен әле,” – тигәйне Ғәлинур һуңғы осрашҡанда. “Ниндәй сер булыуы мөмкин?” – тип уйланым мин автобус Өфө вокзалынан ҡуҙғалып киткәндә.\nМин, ҡулыма диплом алғас та, һөйләшеүҙәр пунктына йүгерҙем. Йән һөйгәнем йәшәгән тарафҡа осоп барырҙай булып, күптән көтөлгән яҡын тауышты ишетергә өмөтләнеп, телефон трубкаһына үрелдем. Әммә теге остан ишетелгән ҡатын-ҡыҙ тауышы мине айнытып ебәргәндәй булды.\n– Ғәлинур дауаханала ята шул, килә алманы. Ике аҙна самаһы элек аварияға эләккәйне, – тине минең менән һөйләшергә килгән бер туған апаһы Гөлшат бошонҡо ғына тауыш менән.\n– Хәле нисек һуң, Гөлшат апай? Төҙәләме?\n– Арыулана, буғай. Һин бигүк ҡурҡып китмә тағын. Тәүҙә беҙҙе лә борсоуға һалғайны ул, хәҙер ҡурҡынысы үтте инде.\n– Ярай улай булғас, Гөлшат апай, бәлки, үҙемә Ғәлинур эргәһенә барып сығырғалыр?! – Саҡырыуҙы көтөргә кәрәк ине лә бит, ләкин был һүҙҙәр минең ихтыярымдан тыш, үҙенән-үҙе телемдән ысҡынды.\n– Әллә инде, һылыу. Үҙең ҡара…\n– Барам, Гөлшат апай, иртәгә үк барам! Минең бында эштәрем бөттө, ауылға ҡайтып китергә тип йөрөй инем.\n– Улайһа, иртәгә тиклем. Хуш, һылыу!\nГөлшат апай трубканы һалғас та, мин байтаҡ уйланып торҙом. Иртәгә күрешәсәкбеҙ. Ни хәлдәһең икән, Ғәлинур? Бар ағзаларың теүәлме, аяҡ-ҡулһыҙ ҡалһаң ни эшләрмен?! Булһын, өс йылдан ашыу яратып, һәр хатын, һәр ым-ишараһын көтөп, ҡояштан нур алған айҙай, Ғәлинурҙың йылмайыуынан нурланып, һәр һүҙенән балҡып йәшәгән мин түгелме ни?!\n“Һиңә бер серем бар. Институтты бөткәс әйтермен әле,” – тигәйне Ғәлинур һуңғы осрашҡанда. “Ниндәй сер булыуы мөмкин?” – тип уйланым мин автобус Өфө вокзалынан ҡуҙғалып киткәндә. “Сер. Моғайын… Моғайын, Ғәлинур миңә тормошҡа сығырға тәҡдим яһар. Башҡаса ни эшләп минең институтты тамамлауымды көтөргә?” Ярты йыл элек, Яңы йыл кисендә әйткәйне. Мин ҡыҙыҡһыныуымды еңә алмай, бик белгем килеп, инәлеп-ялбарып һораһам да, ниндәй сер икәнен сисмәгәйне. “Юҡ, уҡыуыңды бөтөр әле, шунан күҙ күрер. Ә әлегә мин бер нимә лә әйтмәне тип уйла, йәме!” Ялтыр-йолтор, аллы- гөллө биҙәүестәре менән, әле янып-әле һүнеп, балҡып торған шыршы эргәһендә, сихри моң аҫтында бик ишеткем килгәйне минең был һүҙҙәрҙе…\nСубырлап аҡҡан йәшемде һөртәм. Шул саҡ кемдер арттан килеп күҙҙәремде ҡаплай. Бында минең бер генә танышым да юҡ, кем һуң? Ҡулдарын тотоп ҡарайым: ҙур, көслө ир-егет ҡулы.\nИнде шатлыҡтан илап ебәрмәҫ өсөн ситкә ҡарайым. Ғәлинур йомшаҡ ҡына итеп ҡулдарыма ҡағыла:\n– Ауылға. Әсәйемдәр көтөп тора. – Мин шунда ғына Ғәлинурҙың кейеменә иғтибар итәм: өҫтөндә дауахананың буйлы пижамаһы түгел, ә бик матур килешле костюм- салбар.\n– Ә һине ебәрәләрме һуң?\n– Эйе. Хәҙер һине ҡайтарып ҡуям да, кире килеп, кискелеккә укол ҡаҙатып, дарыуҙар алып ҡайтырмын.\nБеҙ етәкләшеп дауахана ҡаласығынан сығабыҙ. Бәхетемә һаман ышана алмайым. Ысынлап та килдемме, күрҙемме мин Ғәлинурҙы? Әллә төш кенәме? Бөтә ағзалары ла теүәл, һин дә мин йөрөп ята. Ә мин, йүнһеҙ, әллә ниндәй йәмһеҙ, ҡурҡыныс күренештәрҙе күҙ алдыма килтереп, нимәләр генә уйлап бөтмәнем. Насарға юрарға ярамай, нимәгә юраһаң – шул юш килә, тиҙәр түгелме әле? Изгегә генә була күрһен инде… Минең бәхетемә имен ҡалғандыр Ғәлинур. “Ә улай булғас, ниңә осрашыуға килмәгән һуң?” – тигән уй күңелемдең аҫтын-өҫкә әйләндермәксе булып ҡоторона. Тик ундай ҡотортҡосто мин йәһәт кенә баҫтырып ҡуям: “Бәлки, улар юрамал минең килеүемде теләп, аварияны ла юрый уйлап сығарғандырҙыр. Был яҡтарҙа егеттәр ҡыҙҙарҙы урлап алыуға бик әүәҫ. Әллә Ғәлинур ҙа…” Аҙағын уйлап бөтөрөргә шөрләйем, үҙ уйҙарымдан үҙем ҡасам.\nҒәлинурҙарҙың ауылы ҡаласыҡтан алыҫ түгел, ун биш – егерме минуттан автобустан төшөп ҡалдыҡ. Ауыл халҡы шулай ҡыҙыҡ инде ул: осраған береһе һаулыҡ һораша, ят кешегә, йәғни миңә, һынап ҡарай. Кем менән ҡайтып килә Ғәлинур, тиҙәрҙер инде. Ә бер ағай уратып-суратып торманы, Ғәлинур менә ҡул биреп күрешкәс тә:\n– Әллә киленме? – тип һораны. Минең уйлауымса, Ғәлинур юғалып ҡалманы. Ҡуйы ҡара ҡашын һикертеп кенә ҡуйҙы ла:\n– Бәлки! – тине. “Бәлки!” Тимәк… Минең күңелем ҡанатланып осоп китте, тотоп урынына ултыртырмын тимә…\nШәмәхә йәшелгә буялған ҡапҡа, баҡса рәшәткәләре әллә ҡайҙан күренеп тора. Асыҡ бейек болдорҙа тороусы – әсәһелер. Килеремде белгәс, әҙерләнеп көтәлер. Ғәлинурҙың әсәһен, Ғәйшә инәйҙе, мин электән беләм. Дөрөҫөрәге, дуҫлаша башлағанда уҡ алып ҡайтып таныштырғайны беҙҙе Ғәлинур. Сире арҡаһында күп ваҡыт түшәктә ятып ҡына тора Ғәйшә инәй. Таныш йортҡа еткәс, аяҡтар ҡалтырана башланы. Нисек ҡаршыларҙар мине буласаҡ бейемем менән бикәмем?\nБолдорҙа ысынлап та Ғәйшә инәй (әлегә инәй!) ҡаршы алды. Ҡушҡуллап күрешкәс, эйәртенешеп өйгә индек. Гөлшат апай менән ҡосаҡлашып күрештек, сикәгә сикә тейҙерҙек. Осрашыу мин көткәндәгенән күпкә ябайыраҡ та, еңелерәк тә килеп сыҡты. Минең тулҡынланыу – ҡаушауымды һиҙмәнеләрме, әллә һиҙһәләр ҙә, уңайһыҙ хәлгә ҡуймаҫ өсөн, өндәшмәнеләрме?\n– Әйҙәгеҙ, миңә лә берәй эш ҡушығыҙ, бәлки, картуф әрсергәлер? – тинем уңайһыҙланып.\n– Ҡуй, Ғәлинур эргәһендә ултырып ҡына тор. Юлда йонсоғанһыңдыр. Өфө – яҡын ара түгел. Хәҙер аш өлгөрә, – тине Ғәйшә инәй, яғымлы ҡарап.\n– Оҙаҡламам. Барып ҡына күренәм дә ҡайтам. Пока! – тине ул ҡапҡанан сығышлай.\nКиске һиллек. Тауыш-тын юҡ. Яңы ғына япраҡ ярған ағастарҙан, ерҙе тишеп баш күтәргән йәш үләндән иҫерткес тәмле хуш еҫ бөркөлә. Ыуыҙ ғына асыҡ йәшел төҫ бар ауылды уратып алғандай тойола, сөнки һәр өй алдындағы баҡсала – төрлө емеш ҡыуаҡтары, ағастар, ә ауыл уртаһында-ҙур ғына ял паркы. Мин рәхәтләнеп саф һауа һулайым.\n– Борсолма, хәҙер ҡайтып етә ул. Автобусҡа өлгөрмәһә, үткенсе машиналарға ултырыр. Бик тә булмаһа, йәйәүләп ҡайтыр. Ун биш саҡрым уға арамы ни? Ҡайһы мәл ул шулайтып кисләтеп ҡайтып, өйҙә йоҡлап китә, – ти. Уның йыуатыуынан мин ысынлап та борсола башлайым. Автобус менән барып кире урауға бер сәғәт етә. Ә Ғәлинурҙың киткәненә өс-дүрт сәғәтләп үткәндер инде.\n– Әйҙә, инәйек инде, һалҡын да төштө. – тип ҡалтыранып ҡуйҙы Гөлшат апай. – Миңә сәғәт дүрттә, иртәнге һауынға торорға кәрәк.\n– Теләһәң верандала йоҡла. Унда еләҫ тип, өйҙөң тынсыулығын яратмай , Ғәлинур йоҡлай торғайны.\nБер карауат менән бер өҫтәл генә ҡуйылған таныш верандаға инәм. Өҫтәлдәге магнитофонды тоҡандырам. Бүлмәгә сихри моң тула. Тауышын баҫып, карауатҡа менеп ултырам да тәҙрә рамына һөйәләм.\nАяҙ яҙғы кис. Кисме, төнмө? Күк йөҙөн меңәрләгән йондоҙҙар сыбарлаған. Ана, Ҡош юлы тап минең түбәмдән үтә. Ҡош юлы. Ҡош юлы буйлап килгәнмендер кеүек Ғәлинур янына. Һөйгәнемдең ауыр хәлдә икәнен ишетеп, ҡоштай осоп килдем бит мин. Ауыр хәлдә, тименсе, ярай әле ауыр хәлдә түгел. Хәҙер ҡайтып етер. Нимә тип әйтер икән? Теге серен сисерме, юҡмы? Ваҡыттың нисек үткәнен дә һиҙмәйенсә, төгнө күктең сихрилығына, ҡабатланмаҫ матурлығына иҫем китеп ултырам да ултырам.\nШундай саф, шундай илаһи гүзәл саҡ ине ул. Киске уйындан арып-талсығып ҡайттыҡ та, ошонда ауҙыҡ. Ғәлинур мине ҡосаҡлаған килеш, сикәмдән генә берҙе “әп” итте лә, хәйеле төн теләп, йоҡлап та китте. Мин уның киң күкрәгенә башымды һалып, тәненән, сәстәренән килгән илерткес хуш еҫте еҫкәп, ҡыбырҙау түгел, тын алырға ла ҡурҡып яттым. Яратҡан кешеңдең тын алышын тыңлап, ҡосағында тик кенә ятыу ҙа ниндәй оло бәхет икән, тип аптырағайным. Саҡ ҡына ҡымшанһам да, ошо серле тынлыҡ юғалыр, төш кенә булып ҡалыр төҫлө. Мин таң атҡансы татлы хыялдарға бирелеп, Ғәлинурҙың сибәр, һөйкөмлө йөҙөнә төбәлеп, һоҡланып сыҡтым.\nАҙаҡтан бик оҙаҡ ошо сихри, сәйер төн хаҡында уйланып йөрөнөм. Шул хәтлем дә балалыҡ, сафлыҡ-паклык сиге булып тойолдо ул төн миңә. Йылдан ашыу ваҡыт үткәс, бүлмәләш әхирәттәремә һөйләнем. Улар иһә рәхәтләнеп көлдө.\n– Китсәле, алдайһыңдыр! Төнө буйы йоҡлап ятҡас, егетме ни ул! Эшкинмәйҙер, – тинеләр. Ниңә һөйләгәнемә үкенеп бөтә аланым. Матурлыҡ- таҙалыҡтан кер эҙләгән әхирәттәрем әҙәпһеҙ ҙә, йәл дә күренде.\n– Ҡайтармағандарҙыр. Хәҙер иртәнге обходтан һуң, ҡайтып етер, – тине ул мине йыуатҡандай.\nМин йылмайып ҡуйҙым:Эй, инәй, мин борсолмайым. Ҡайтмағас, ҡайтманы инде. Имен-һау булғас ярар. Мин хәҙер юлға сығам. Ҡайтыр билетты Өфөлә үк алып ҡуйғайным.\nҒәйшә инәй яҫтығына һөйәлеп, ғәйепләгәндәй, борсоулы төҫ менән мине күҙәтә. “Кит әле, былай ауыл килене була тиме ни? Минең алдымда салбар кейеп тормаһа!” – тигән кеүек.\nЛәкин мин, ниңәлер, был хөкөмдар ҡараштарҙан юғалып ҡалмайым. Кескәй сумкамдан буянғыстар алып, күҙемә һөрмә тартам, сикәләремә алһыу яғам, иренемде ҡыҙартам. “Миңә барыбер, барыбер”, – тигәндәй, былай саҡта аҙ ғына яҡҡан буянғыстарымды мулыраҡ тондорам, сағыуыраҡ төҫтәр һайлайым.\n– Ҡабаланмаһаңсы, балам, Ғәлинурҙың ҡайтҡанын көтһәңсе, – ти Ғәйшә инәй оҙата сыҡҡанда.\n– Юҡ, инәй, автобусҡа китергә күп ҡалманы, һуңлайым, – тием, ныҡ булырға тырышып. Инде түгеләм тип торған күҙ йәштәрен йотоп, инәйҙең (хәҙер инде ысынлап та инәй менән һуңғы күрешеү бит!) йыйырсыҡтар йырмаслаған ике сикәһенән үбәм, ҡаҡса ғына арҡаһынан һөйөп яратам.\n– Һау бул, Ғәйшә инәй! Башҡа күрешергә яҙмаһа, ғәйепләмәгеҙ инде мине, яраймы?!\n– Матур йөрө, балаҡайым. Үҙең риза булып кит, – ти арҡамдан тупылдатып.\n– Хуш! – Мин йүгереп тигәндәй оло юлға сығам, артыма боролоп ҡарамаҫҡа тырышып, алға ынтылам. Боролоп ҡараһам, китә алмам төҫлө. Ләкин арҡам менән инәйҙең баҡса алдындағы эскәмйәһенә ултырып, бер ҡулын ҡаш өҫтөнә ҡуйып, икесеһен болғай-болғай миңә төбәлгәнен һиҙәм…\nЗәки менән беҙ беренсе кластан алып һигеҙенсене бөткәнсе бергә уҡыныҡ. Ул – малайҙар, мин –ҡыҙҙар араһында атаман- лидер. Ниндәй генә кисәләр, ярыштар, концерттар булмаһын, башлап йөрөүсе беҙ икәү. Беҙҙе гел бергә күреп өйрәнгән һабаҡташтар ҙа, уҡытыусылар ҙа, пар килеп кенә тораһығыҙ, тип матур киләсәк юраны. Йәшереп кенә, эстән генә мин дә шулай уйлай инем. Бер көн Зәки: “Имтихандар бөткәс, мин һиңә бер һүҙ әйтермен, яраймы?!” – тигәйне. Өҙөлөп, сабырһыҙланып көткәйнем мин ул көндө. Моғайын, икәүләп берәй ергә уҡырға инәйек, айырылышмайыҡ, тип әйтергә теләйҙер.\n– Ғәфү ит, һабаҡташ! – тине тулҡынланып, ҡарлыҡҡан ят тауыш менән. – Мин һине өмөтләндереп, үҙемдең яратыуымды әйтергә тип көттөргәйнем. Ләкин ул хис…ул хис үтте. Яратмайым мин һине, һабаҡташ. Хуш!\n– Хуш! – Мин, гөлләмәне тотоп, килгән яғыма йүгерҙем. Битемдән, ямғыр тамсылары ише, күҙ йәштәрем тәгәрәй ҙә тәгәрәй. Ә артымдан, бер тотам ҡалмайынса, әлеге ҡос осҡос һүҙ баҫтырып килә: “Яратмайым! Яратмайым! Яратмайым! “ “Их, саҡырмаһасы осрашыуға, бүләк бирмәһәсе! Ул сағында яратмағанын былай ҙа аңлар инем. Мөхәббәтте генә ҡысҡырып әйтергә кәрәк, ә яратмауҙы бер ҡасан да әйтмәйҙәрҙер!” – тип әрнегәйне яралы, ун алты йәшлек йөрәгем. Зәки бүләк иткән сәскәләр юлда һибелеп ҡалды.\nБерсә күҙ алдыма һоро күҙҙәренең нурын сәсеп, ап- аҡ тигеҙ тештәрен йылтыратып, йылмайып Ғәлинур килеп баҫа. Берсә, алды-артын ҡарамайса йүгергән йәш ҡыҙсыҡты, ҡот осорлоҡ аяуһыҙ һүҙҙәр баҫтырып килә төҫлө:\n– Яратмайым! Яратмайым!\n– … Хуш, Ғәлинур. Мәңгегә хуш!


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - СЕРГЕТЫШТЫҢ СЕРЕ ЯРЫШ АТЫН КҮҘҘӘН ҺАҠЛАУҘА - 2020 - Мәҡәләләр\n- Эйе, был беҙҙең Бөрйән ағинәйҙәренең оҙайлы ваҡытҡа төҙөлгән "Сергетыш" исемле проектыбыҙҙың тәүге емештәре булды һәм уға райондың бөтә ауылдары ҡатын-ҡыҙҙарын да тиерлек йәлеп иттек, - тип һөйләп китте ағинәйҙәр етәксеһе. - Проект республикабыҙҙа быйыл үтәсәк Бөтә донъя фольклориадаһына әҙерлек маҡсатына ярашлы төҙөлдө һәм бер нисә этаптан торған план буйынса тормошҡа ашырылып килә. Көҙҙән бирле алыҫ ауылдарға сығып, йә булмаһа ағинәйҙәрҙе район үҙәгендәге "Кәрәҙ" клубыбыҙҙың эш бүлмәһенә саҡырып, оҫталыҡ дәрестәре үткәреп, башҡорт аттарын байрамса биҙәү алымдары өйрәтелде. Һәр хәлдә, аттар өсөн һәм көнкүрештә кәрәк-яраҡ итеп ҡулланыла торған сергетыштың биҙәлешендә һәм ҡулланылышында ата-бабаларыбыҙҙың йәшәйеш-булмышы, тормош фәлсәфәһе сағыла икәнен күрһәтергә теләнек. Фольклориадала ҡатнашасаҡ сит ил ҡунаҡтарына күрһәтерлек нәзәкәтле, зауыҡлы, ҡулланылышта файҙалы, беҙҙең ерлеккә хас милли матди һәм рухи байлыҡты тергеҙеү, аңлатыу, таратыу маҡсатына яраҡлы проектыбыҙ тормошҡа ашыр, ғәҙел баһа алыр, тигән өмөттә ҡалабыҙ. Бөрйән ағинәйҙәренең был хеҙмәте ҡышҡы ат ярышы, һабантуйҙарҙы биҙәүҙә, төрлө бәйгеләрҙә башҡорт аты исемен яҡлауҙа ҙур өлөш индереренә, халыҡтың иғтибар үҙәгендә булырына иманыбыҙ камил.\nБиҙәү сәнғәтенең был тармағының тарихи ерлеге бармы һуң? Булһа, ул ниндәй сығанаҡтарға нигеҙләнгән? Һәр хәлдә, хәҙерге быуын был турала мәғлүмәтле түгел тип әйтергә була бит...\n- Матурлыҡҡа ынтылыш кешенең кейгән кейеме менән генә сикләнмәгән. Башҡорттар үҙҙәренең тоғро дуҫы булған атты, ат өҫтөндәге эйәрҙе, йүгәнде, уҡ-һаҙаҡтарын биҙәүгә лә ҙур иғтибар биргән. Улар XX быуат урталарына тиклем һаҡлана, ҡулланыла килгән әле. Борон башҡорт егеттәре сынъяһау кейенеп, шәп аттарға менеп, ҡыҙ күҙләгәндәр. Яҙғы эштәрҙән һуң үткәрелгән йола байрамы һабантуй ҙа ат ярыштарынан башҡа үткәрелмәгән. Кейәүгә бирелгән ҡыҙ ата-әсә йортонан буласаҡ ғаиләһенә оҙатылғанда уның өҫтөндәге кейеме һәм атының күкрәксәһе, сергетышы, бауырлығы, арҡалығының бер иштән сағыу төҫтәрҙә биҙәлгән булыуы уның нәҫел-нәсәбенең затлы, бай, тәрбиәле булыуын күрһәтеп тороусы бер билдә булған. Башҡорт халыҡ йыры "Ҡара юрға"ла был күренеш бигерәк тә асыҡ сағылдырылған. Беҙ ошо проектҡа тотонорҙан алда районыбыҙҙың Килдеғол ауылында йәшәүсе 80 йәшлек Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙының үҙ ҡулдары менән эшләгән сергетыш өлгөһө менән танышҡайныҡ. Ошо ауылдың китапханасыһы Нәзилә Исҡужинаға өлгөнөң күсермәһен эшләп, беҙҙең менән уртаҡлашҡан өсөн бик тә рәхмәтлебеҙ.\nXIX быуатта халҡыбыҙҙың мәҙәниәтен төплө өйрәнеп, яҙып ҡалдырған рус ғалимдары араһынан С.И. Руденконың да башҡорттар тураһындағы китабында ат егеү кәрәк-яраҡтарының атамалары тәфсирләнгәнен беләм. Шулар араһында бөрйәндәрҙең сергетышы тураһында фотоһүрәте менән бергә ярайһы уҡ ентекле мәғлүмәт бар. Ғөмүмән, сергетыш атамаһы тураһында һеҙгә нимә билдәле?\n- Аттың эйәре аҫтына һалына торған был әйберҙең атамаһына килгәндә, уның ҡушма һүҙ икәнен күрәбеҙ. Үңдек өҫтөнән эйәр аҫтына һалына торған тышлы кейеҙ ул серге. Был һүҙҙең сығышы тураһында, ысынлап, үҙем дә ныҡ эҙләндем. Кейеҙҙе ҡаплар өсөн төрлө төҫтәге йөн ептән туҡылған буй һыҙыҡлы балаҫ та ҡулланылғаны билдәле. Шулай уҡ кейеҙҙең өҫтөнән ҡалынса туҡыма ла ҡулланылған һәм ул да тигеҙ рәттәргә теҙеп һалынған биҙәктәрҙән һырылған. Буй-буй һырлы биҙәктәрҙән ҡоролғанға күрә, һыр>сыр>сер сылбыры аша серге һүҙенең тамырын төҫмөрләргә булалыр, тейем. Һарыҡ йәки кәзә йөнөнән баҫтырылған кейеҙҙең тышына һалына торған япма булыуын аңлата инде һүҙъяһалышта ҡатнашыусы икенсе тамыр - тыш. Был турала башҡа фараздар булһа, гәзит уҡыусылар үҙҙәренең фекерҙәре менән уртаҡлаша ала, әлбиттә.\nХәҙер сергетышҡа һалынған биҙәктәргә күсәйек. Уларҙың ниндәйҙәре ҡулланылған, башҡарыу техникаһы ниндәй?\n- Эйәр аҫтына һалынған кейеҙҙең өҫтө сепрәк менән ҡапланып, уныһының дүрт яғының да ҡырҙарына төҫлө туҡыма киҫәктәренән мөгөҙлө ҡусҡар, өсмөйөш-шаҡмаҡтар һалына. Ғәҙәттә, сепрәк япма үҙе кейеҙҙән бәләкәйерәк алынып, кейеҙе ҡайма булып күренеп тора. Оҫталар уны һәр кем үҙенсә текһә лә, сергетыштың биҙәктәре бер үк техникала башҡарылған. Сергетышты ҡыҙыл, һары йөн йәки ебәк ептәр менән сигелгән мәңгелек донъя тәгәрмәсен һынландырыусы түңәрәк, йыһан тамғалары ҡояш-ай-йондоҙҙар ҙа биҙәй. Шулай уҡ дүрт мөйөшөн суҡлап ҡуйғандар. Ҡат-ҡат ҡатлаған ептең бер осон ҡуша төйөп, икенсеһен һалындырып ҡуйған биҙәүес булараҡ, суҡ үҙе лә символ рәүешен үтәй. Беренсенән, ул күп булғанды белдерә. Икенсенән, күптең бергә ойошоуын, берҙәмлектә тупланыуҙы аңлата.\nҺәр ҡатын-ҡыҙҙың оҫталығынан, ни кимәлдә етеш-бай булыуынан сығыптыр инде, сергетыштар бит бер-береһен һис ҡабатламай. Ләкин шул уҡ ваҡытта өсмөйөш, шаҡмаҡ формаһындағы ҡырҡындыларҙы ҡулланғанға күрә, бөтә сергетыштарға ла хас оҡшашлыҡ, дөйөм уртаҡлыҡ та күҙгә ташлана. Шул биҙәктәрҙең быуындан-быуынға күсә килгән ҡабатланыуында сер ҙә бар. Бик күп эҙләнеү, уйланыуҙарҙан һуң үҙем дә аңғармаҫтан мөғжизәгә юлыҡтым мин сергетыштар менән мауығыуҙан. Мәҫәлән, "һалмалап туралған" төрлө төҫтәге буҫтау ҡырҡындылар теҙелгән аҡ буй юлаҡтарҙы ҡарайыҡ. Шаҡмаҡ йәки ромб - бер урында нығынған, ныҡлыҡ тамғаһы булараҡ, ер, ер эшкәртеү символы икәне билдәле. Аҡ юл образы, ғөмүмән, башҡортта киң таралған төшөнсә. Аҡлыҡ, сафлыҡ - иреккә, тыныслыҡҡа, рухиәткә ынтылыш билдәһе булһа, күп һанлы ваҡ ҡына шаҡмаҡтар кешенең был фани донъяла, йәғни ер тормошона тәғәйен йылдары, үтелгән аҙымдары һанын һынландыралыр, тип фаразларға мөмкин.\nӘ япманың үҙәгендә уның дүрт яғын да уратып алған эрерәк тигеҙ өсмөйөштәрҙән торған һыҙаттар нимәне аңлата?\n- Түбәһе өҫкә ҡаратылған өсмөйөш - ут символы ул, сөнки ялҡын телдәре өҫкә йүнәлеп яныусы. Тағы бындай өсмөйөш тау түбәһенә оҡшаш булғанға күрә, бейеклеккә артылыу, рух күтәренкелегенә ишара булһа, бер үк ваҡытта ир-ат тамғаһы (фаллос!) ла ул. Уларҙың тигеҙ бер рәткә теҙелеүе - йәнтөйәген яҡларға, ҡурсаларға һәр саҡ әҙер, кәрәк саҡта, яуға күтәрелер өсөн сафҡа баҫҡан ғәскәр символын күҙ алдына килтерә... Ошо өсмөйөштәрҙең бер рәткә ярышлап теҙелеүенән һәр икеһенең араһында түбәһе аҫҡа ҡарай йүнәлгән, йәғни түңкәрелгән өсмөйөштәр хасил була. Һыу йыйылып ятыр соҡор-саҡыр, уйһыу ерҙәр төҫмөрләнә уларҙа. Аллаһы Тәғәлә Ер йөҙөн үҙе шулай яралтҡан да баһа! Эзотерик әҙәбиәттә өсмөйөштөң был төрө ер йөҙөндә йәшәү сығанағы булған һыу, һауыт-һаба, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ символы булараҡ ҡабул ителгән. Ике төрлө өсмөйөштәрҙең бер сафта үҙ-ара ярашып, төҙөк биҙәк-һыр барлыҡҡа килтереүе йәшәүҙең нигеҙендә ятҡан ут һәм һыу, ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ башланғысы, фанилыҡтың һәм рухиәттең мәңге айырылмаҫ ҡиммәттәр икәнен аңлатыусы фәлсәфәнең сағылышы ул. Сергетыштың иң ситенә теҙелә торған тағы бер өҫмөйөш төрө бар. Улары шаҡмаҡлап ҡырҡылған туҡыманы дүрткә бөкләүҙән хасил булған өсмөйөштәр - бетеү тип атала. Бетеүҙең һаҡлау, ҡурсалау өсөн тәғәйенләнеше барыбыҙға ла билдәле.\nШулай итеп, Йыһанда әҙәм һәм башҡа йән эйәләре йәшәй алырлыҡ шарттар тыуҙырыуҙа ҡатнашҡан ер-ут-һыу-һауа-арауыҡ символдарының серен һаҡлаусы монаят икән дә был сергетыш! Тимәк, ҡыҙ баланы кейәүгә әҙерләгәндә, яңы ғаилә барлыҡҡа килгәндә йорт ҡаралтыһы, уртаҡ түшәк итеп ҡулланыласаҡ сергетыштың үҙендә күпме йәшерен код (ҡот!) һалынған буламы?\n- Әлбиттә! Ниндәй ҙур милли рухи байлығыбыҙҙы юғалтҡанбыҙ беҙ ошо әйберҙе ҡулланылыштан сығарып! Сөнки ошондай символдарҙың күрер күҙгә күренмәҫ тәьҫирен тойоуҙан да, зауыҡ менән биҙәлешенән ҡәнәғәтләнеүҙән дә мәхрүм булғанбыҙ бит. Ата-бабаларыбыҙҙың 70-80 йәштә лә өсөнсөгә-дүртенсегә йәш кәләш алырға һәләте булғанына ул замандарҙа кейеҙҙә йоҡлауҙары булышлыҡ итмәгән тиһеңме? Һарыҡ йөнөнөң файҙаһы тураһында фән кимәлендә лә яҡлаған мәғлүмәт билдәле булды бит инде. Йәштәрҙең ғаилә ҡорғас та магазиндан алынған губка-холофайберҙар өҫтөндә йоҡлап, ниндәй зыян күргәнен дә аңларға ваҡыттыр. Юғиһә, ир-аттың иртә йәштән кәрһеҙ ҡалыуына, ҡатын-ҡыҙҙарҙың түлһеҙлегенә ни сәбәп? Тәбиғи йөндөң йылыһын тойоп, кейеҙ өҫтөндә йоҡлаған сабый балаларҙың тәндәре нисек тын алып, ял итеүе тураһында ла айырым һүҙ сурытырға булыр ине - быныһы инде үҙе бер тема.\nӘммә һүҙҙе йомғаҡлар алдынан ошо проектты тормошҡа ашырыуҙа ҡатнашҡан ауыл ағинәйҙәрен дә телгә алып үтһәгеҙ ине...\n- Иҫке Собханғол ауылынан "Кәрәҙ" клубында шөғөлләнеүсе ағинәйҙәр - Миңлегөл Галина, Алһыу Ҡолдәүләтова, Гүзәл Абдуллина, Рәхимә Ишдәүләтова, Мәҙинә Барыйова кеүек оҫталарҙың эшендә бер ниндәй етешһеҙлек тапмаҫһың! Уларҙың эштәрен, ғәҙәттәгесә, күргәҙмәлә конкурстан тыш ҡына ҡулланабыҙ. Уларға етә Байназарҙан Нәсимә Наурыҙбаева ай эсендә эргәһенә йәштәрҙән бер төркөм йыйып (Гөлсибәр Наурыҙбаева, Гөлнәзирә Үтәғолова, Гөлфинә Зәйнуллина), бик матур сергетыштар өлгөрттө. Шуға күрә уларҙың эштәре әлеге бәйгелә беренсе урынға лайыҡлы тип табылды. Әтек ағинәйҙәре Әлфирә Иманғолова, Көнһылыу Сөләймәнова, Сәғилә Атанғолованың сергетыштары шул ауылға ғына хас боронғо биҙәктәр ҡулланылыуы менән айырылып торҙо. Беҙ был йүнәлеште лә хуплайбыҙ, ошоға бәйле уларҙың хеҙмәте икенсе урын менән баһаланды. Өсөнсө урынға Килдеғол ағиәйҙәрен ойоштороусы Вәсилә Көмөшбаеваның һәм Фирҙәүес Ваһапова, Айһылыу Билалова, Гүзәл Исхакова,Сәғиҙә Искужинаның сергетыштары лайыҡ булды.\nӘбйәлил районы менән сиктәш Ҡолғона ауылыныҡылар сергетышлы кейеҙ баҫыу йолаһын һаҡлап килеүселәрҙең береһе. Хатта улар был йоланы сәхнәләштереп күрһәтеп тә дан алған коллектив әле ул. "Сергетыш" проектын тормошҡа ашырыуҙа Ғилминур Уразаева (Яңы Мөсәт), Ғилминур Йомағужина (Аҫҡар), Сәриә Минһажева (Ғәлиәкбәр), Гөлдәр Сөләймәнова (Кейекбай) кеүек ағинәйҙәрҙең уңышҡа өлгәшеүе - уларҙың ҡул эштәрен өмә менән башҡарыуға һәм кис ултырыу йолаһын тергеҙеүгә бәйләнгән. Оҫталыҡ дәрестәре алып, ҡорамаға яңы тотоноп киткән Янһары (Минзәлә Баймырҙина), Иҫке Монасип (Клара Әмирханова), Яңы Усман (Фәлиә Ҡунаҡбаева) ауылдарының эштәре лә иғтибарға лайыҡ ине. Иң алыҫ Ҡотан (Хәмдиә Ситдиҡова), Ырғыҙлы (Нәфисә Айытова) ауылдары ағинәйҙәренең дә был юлы ситтә ҡалмауы ҡыуаныслы күренеш булды. Һөҙөмтәлә, ил төкөрһә, күл була тигәндәй, ниндәй матур тамашаға әйләнде быйылғы ҡышҡы ат ярыштары Бөрйәндә!\nЭйе, ярыштарҙа ҡатнашҡан ир-егеттәр ағинәйҙәр тыуҙырған матурлыҡҡа ғына түгел, ә элекке йола буйынса аттарының сергетеш япмалар аҫтында тороп, бәйге алдынан кеше күҙе тейеүҙән һаҡланыуына ла ҡыуанғандыр. Бәйгенең дәррәү, имгәнеү-маҙарһыҙ үтеүенә ошо ла тәьҫир итмәй ҡалмағандыр, моғайын. Һөҙөмтәгә килгәндә, ҡышҡы көндә ат сабыштырырға йөрьәт иткән һәр ир-егет еңеүсе инде. Шуға ла уларҙың һәр береһе тейешле баһаһын алды. Ә төрлө номинацияларҙағы ярыштарҙа Ғәҙел Ишҡолов, Саринтай Айсынов, Мирфат Әбйәлилов, Фидан Мәзитов, Ринат Мөхәмәтҡужиндарҙың исеме беренселекте яулағандар араһында аталды. Командалар араһынан Байғаҙы ауыл биләмәһе егеттәренә етеүсе булманы.\nЯҙылған: 02.03.20 | Ҡаралған: 548


Тәбиғәткә ышанып булмай » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Тәбиғәткә ышанып булмай\nТәбиғәткә ышанып булмай 26.03.2019 // Йәмғиәт\nКүперҙәр, хужалыҡ биналары, гидротехник ҡоролмалар ни хәлдә? Яҙғы ташҡынды ҡаршы алырға әҙербеҙме?\nҠырмыҫҡалы районында ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм янғын хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса комиссия ултырышында көн үҙәгендә торған ошо мәсьәләләр ҡаралды. Айырыуса янғын осраҡтары йышайыуы һағайта. Йыл башынан ғына 21 янғын сығып, ике кешенең ғүмере өҙөлгән.\nРайон хакимиәте башлығы урынбаҫары В. Волик әйтеүенсә, яҙғы ташҡындың нисек буласағын да күҙаллауы ҡыйын. “Һәр хәлдә тәбиғәткә ышаныс юҡ, һынауҙарҙы әҙерлекле ҡаршыларға тейешбеҙ, – тине етәксе. – Әгәр ҙә хәл беҙ көтмәгәнсә ҡатмарлашһа, 24 тораҡтың һыу аҫтында ҡалыуы ихтимал. Ә был 815 йорт, 1318 кеше тигән һүҙ”.\nКомиссия ағзалары ауыл хакимиәте башлыҡтарына дамба, плотина, күпер һәм башҡа ҡоролмалар торошон тағы ла бер ҡат ентекле тикшереүҙе, ҡотҡарыу сараларын барлауҙы, һыу баҫа ҡалғанда мал-тыуарҙы, халыҡты күсереп тороу урындарын билдәләргә ҡушты.


Сағыштырмаса йәш байрамды халҡыбыҙ киң билдәләй\nШулай ҙа Рәсәйҙә дәүләт байрамдарына рәсми ҡараш һаҡлана. Яңы йыл, милли байрамдарҙан айырмалы улар күләме менән алдыра алмай. Һуңғы арала был күренеш ыңғай яҡҡа үҙгәрә. Халыҡ дәүләт байрамдарында ҡатнаша башланы. Флагтар, транспоранттар тотоп урамдарға сыға. Был ыңғай күренеш, әммә дәүләт символикаһын ҡулланғанда уны файҙаланыу ҡағиҙәләрен дә иҫтә тотоу шарт.\nБеҙҙең илдә байрамдарҙа дәүләт символикаһы халыҡ тарафынан киң ҡулланылмай. Ҡайһы бер илдәрҙә мәҫәлән ябай байрамдарҙа ла һәр йорттарға флагтар һәм башҡа символика эленә. Был тәү сиратта халыҡтың байрамға ҡарата мөнәсәбәтенән һәм дәүләт билдәләрен ҡулланыуға ҡарата ҡағиҙәләрҙән тора.\nМәҫәлән, көнбайыш илдәрендә дәүләт флагы эске кейем биҙәлешендә лә ҡулланылһа, көнсығыш азияла был йәһәттән закон үтә ҡаты. Рәсәйҙә лә дәүләт символикаһын файҙаланыу тәртибе конституцияла яҙылған. Уны боҙоу ҡәтғи тыйыла.\nВиктор Пчелинцев, Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай комитеты рәйесе: «Флаг мәҫәлән дәүләт органдары биналарында һәр ваҡыт эленеп торорға тейеш. Башҡа ойошмалар байрам ваҡытында ғына элә ала. Ябай халыҡҡа килгәндә байрам ваҡытында әләмде нисектер ҡулланалар икән илһөйәрлектән башҡа бер нисек тә аңлатыу мөмкин түгел. Ә инде дәүләт символикаһын вәхшиҙәрсә файҙаланыу,мыҫҡыл итеү осраҡтары булһа законға ярашлы штрафтан алып иректән мәхрүм итеүгә тиклем яза ҡаралған».


Ураҙа ниғмәттәр өсөн бирелгән\n24 Апрель 2020, 21:09\nКарантин һәм үзизоляция осоро – ул үҙ өлгөбөҙҙә иман юлына балаларыбыҙҙы, ҡатындарыбыҙҙы, ирҙәребеҙҙе, туғандарыбыҙҙы, күршеләребеҙҙе иман юлына баҫтыра алабыҙ. Ваҡытығыҙҙы бушҡа үткәрмәгеҙ, ғаиләгеҙ менән яңы ниндәй ҙә булһа файҙалы эшкә өйрәнегеҙ, туғандарығыҙға шылтыратығыҙ, күптән уйлап та, ваҡыт еткерә алмаған эштәр менән шөғөлләнегеҙ, күстәнәстәр ебәрегеҙ, ас хайуандарҙы ашатығыҙ, мохтаждарға ярҙам итегеҙ, ифтар менән һыйлағыҙ. Ышанығыҙ, карантин осоронда ла бик күп изге эштәр башҡарырға мөмкин.\nБына Рамаҙан айына ла аяҡ баҫтыҡ. Был ай, һис шикһеҙ, һәр мосолмандың тормошонда ҙур роль уйнаған төп ай. Иртәнге намаҙҙан киске аҙанға тиклем ураҙа тота. Рамаҙан – рухи яҡтан үҫеш һәм изге эштәр мәле. Тап ошо айҙа иманыңды үҫтерер өсөн көс туплар, таҙарынынр осор етә.\nБыйыл, үкенескә күрә, беҙгә пандемияға бәйле үҙизоляцияла булырға тура килә. Әммә был беҙҙең иманыбыҙға, ниәтебеҙгә тәьҫир итергә тейеш түгел. Һәр ауырлыҡтан һуң еңеллек килә. Был турала онотмайыҡ.\nУраҙа тотор алдынан әҙерлек тә талап ителә. Изге айҙы уңышлы үткәрер өсөн Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының диниә назараты кәңәш иткән кәңәштәрҙе тәҡдим итәбеҙ:\n1. Һаулыҡ. Һаулыҡ менән проблема килеп туһа, йә үҙегеҙҙе насар тойһағыҙ, ураҙа тотмаҫҡа ла мөмкин. Әммә һауыҡҡандан һуң ҡалдырған ураҙаларығыҙҙы тотоп ҡуйыр кәрәк була. Ураҙа тотоуҙан аҡылы зәғифтәр, балалар, сирлеләр, оло йәштәгеләр, сәфәрҙәгеләр, ауырлы һәм бала имеҙгән ҡатындар азат ителә.\n2. Зәҡәтте һанап ҡуйығыҙ. Зәҡәт түләүгә бурыслылар (килеменә һәм милегенә һалым түләгән) алдан иҫәпләп ҡуйыу зарур. Хәҙер зәҡәт суммаһын иҫәпләүсе калькуляторлы бик күп ҡушымталар бар. Бөтә донъяла карантин булған заманда ололар һәм яңғыҙҙарға ярҙам иткән ирекмәндәр өсөн булдырылған хәйриә фондына күсерергә мөмкин. Мәҫәлән, "Ватан" хәйриә фонды (Instagram: @bf_vatan). Зәҡәтте Сбербанк Онлайн аша 8(987) 037 82 32 телефоны йә 4276 0600 7497 9165 карта номерына «ЗАКЯТ», тигән билдә менән күсерергә була.\nБР БФ «ВАТАН» (РОДИНА) РБ фондына зәҡәт күсереү өсөн реквизиттар:\n3. Тәүәрих намаҙ. Тәүәрих намаҙына мәсеткә йыйылыу -- изге йолаға әүерелеп өлгөрҙө. Әммә карантин заманында был мөмкин түгел. Нисек кенә булмаһын, был беҙҙе тәүәрих намаҙынан азат итмәй. Уны ғаиләгеҙ менән үҙ аллы уҡырға ла мөмкин.\n4. Изге ғәмәлдәр. Беҙ үҙебеҙҙе тотошобоҙ менән башҡаларға өлгө булыуыбыҙ тураһында онотоп та ебәрәбеҙ. Изге Рамаҙан айында һәр инанған кеше мөмкин тиклем күберәк изгелектәр эшләргә тырыша. Быны тап бөгөндән башларға була. Мәҫәлән, ирекмән булыу, мохтаждарға ярҙам итеү. Диниә назараты "Мохтажды ашат" акцияһын башлай. Диниә назараты ирекмәндәре мохтаждар исемлегенә индерелгән аҙыҡ-түлек наборын, кафе йә ресторандан заказдарҙы адрестарға алып барыуҙы ойоштора. Ирекмән булыу өсөн +7 905 1 800 800 телефонына шылтыратығыҙ.\n5. Нәсихәттәр. Карантин һәм үзизоляция осоро – ул үҙ өлгөбөҙҙә иман юлына балаларыбыҙҙы, ҡатындарыбыҙҙы, ирҙәребеҙҙе, туғандарыбыҙҙы, күршеләребеҙҙе иман юлына баҫтыра алабыҙ. Ваҡытығыҙҙы бушҡа үткәрмәгеҙ, ғаиләгеҙ менән яңы ниндәй ҙә булһа файҙалы эшкә өйрәнегеҙ, туғандарығыҙға шылтыратығыҙ, күптән уйлап та, ваҡыт еткерә алмаған эштәр менән шөғөлләнегеҙ, күстәнәстәр ебәрегеҙ, ас хайуандарҙы ашатығыҙ, мохтаждарға ярҙам итегеҙ, ифтар менән һыйлағыҙ. Ышанығыҙ, карантин осоронда ла бик күп изге эштәр башҡарырға мөмкин.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ВАҠЫТЛЫСА ҒЫНА СИТТӘН ТОРОП УҠЫУ ҺӘМ УҠЫТЫУҘАР - 2020 - Мәҡәләләр\nВАҠЫТЛЫСА ҒЫНА СИТТӘН ТОРОП УҠЫУ ҺӘМ УҠЫТЫУҘАР\nОшо көндәрҙә баш ҡалала республика педагогтарының август кәңәшмәһе булып үтте. Кәңәшмәлә 9 фекер алышыу майҙансығы эшләне, 2 меңдән ашыу кеше видеобәйләнеш буйынса ҡатнашты. Кәңәшмәлә цифрлы белем биреү мөхите маҡсатлы моделен индереү, балаларға өҫтәмә белем биреүҙең технологияһы һәм йөкмәткеһен яңыртыу, уҡыусыларҙың хәүефһеҙлеге һәм дистанцияла уҡыған осорҙа психологик сәләмәтлеге, белем биреүҙең ике һәм күп теллелеге шарттарында Башҡортостандың туған һәм дәүләт телдәрен үҫтереү кеүек көнүҙәк темалар күтәрелде.\nРәсәйҙең күп төбәктәре өсөн актуаль булған туған телдәрҙе һәм дәүләт телдәрен уҡытыу мәсьәләһе күтәрелгән майҙансыҡта Саха-Яҡут һәм Тыва республикалары, Мәскәү белгестәре лә тәжрибә уртаҡлашты. Һәр телде өйрәнеү икенсе берәй телде аңлау һәм өйрәнеүгә этәргес булырға тейеш, тип иҫәпләй Герцен исемендәге РДПУ профессоры Елизавета Хамраева. "Һайлап алыу мөмкинлеге күптәрҙе ауыр хәлгә ҡуйҙы, туған теле икәү булған кеше ҡайһыныһына өҫтөнлөк бирергә тейеш? Эйе, туған тел берәү генә тиһәләр ҙә, әгәр ҙә ата-әсәнең телдәре төрлө икән, балаға ҡайһыныһын төплөрәк өйрәтеүҙе һайлау кәрәк һуң? Бынан тыш, мәктәптә туған телде уҡытыуға 1 сәғәт бүленеүе лә фекер алышыуҙы талап итә. Туған телде уҡытыу яйға һалынған төбәктәр өсөн 1 сәғәт аҙ, ә теле тарихта ҡалған кешеләр өсөн был да кәрәк түгел. Донъя тәжрибәһенә күҙ һалырға, уҡытыу методикаһын яңыртырға кәрәк", - ти Елизавета Хамраева.\nБилдәләнеүенсә, әлеге көндә Башҡортостанда йәмғеһе 1027 мәктәпкә тиклем белем биреү учреждениеһында 244 950 бала тәрбиәләнә. Шуларҙың 454-ендә (был 43,6 процентты тәшкил итә) уҡытыу балаларҙың туған телендә алып барыла һәм унда 21 меңдән ашыу бала шөғөлләнә. Бынан тыш, туған телен белмәгән 20 меңдән ашыу бала өсөн 1057 туған телде өйрәтеү төркөмө эшләй. Был турала кәңәшмәнең туған телдәргә арналған фекер алышыу майҙансығында ҡатнашыусыларға БР Мәғарифты үҫтереү институтының мәктәпкәсә белем биреү кафедраһы доценты Зәкиә Нафиҡова мәғлүмәт еткерҙе һәм тәрбиә эше туған телдә алып барылған балалар баҡсаларын заманса техника, интерактив ҡорамалдар менән тәьмин итеүҙе һораны. "Беҙгә мәктәпкәсә белем биреү усаҡтарында туған телде уҡытҡан һәм өйрәткән тәрбиәселәр һәм педагогтар араһында айырым республика конкурсы үткәреү кәрәк", - тип йомғаҡланы һүҙен Зәкиә Ғәлиәхмәт ҡыҙы.\nБашҡортостан педагогтарының август кәңәшмәһенә йомғаҡ "Торатау" Конгресс-Холл бинаһында яһалды, унда республика Башлығы Радий Хәбиров, РФ Федераль йыйылышы Федерация Советының Фән, мәғариф һәм мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе Лилиә Ғүмәрова, БР мәғариф һәм фән министры Айбулат Хажин, Рособрнадзор етәксеһе урынбаҫары Борис Чернышов, БР Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Андрей Назаров, БР Хөкүмәте Премьер министры урынбаҫары Фәнүр Йәғәфәров ҡатнашты. "Белем биреүҙең цифрлы үҙгәреше: традицион белем биреүҙең киләсәге һәм яңы мөмкинлектәре" темаһына арналған кәңәшмәлә мәғариф киләсәге тураһында һүҙ барҙы.\n- Ул мәлдә һөҙөмтәле программа һәм тейешле методик тәжрибә булмауға ҡарамаҫтан, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә дистанцияла уҡытыуға күстегеҙ. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, көндән-көн онлайн дәрестәр һанын арттыра барҙығыҙ. Бының өсөн һеҙгә бик рәхмәтлемен, - тине кәңәшмәне асып Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров. - Алда беҙҙе ябай булмаған һынауҙар көтә. Йөҙәрләгән мең балалар - мәктәпкәсә йәштәгеләрҙән алып студенттар, һәм 165 меңгә яҡын тәрбиәсе, уҡытыусы һәм башҡа хеҙмәткәрҙәр ябыҡ биналарға киләсәк, ауырыу көсәйеүенә әҙерләнергә тейешбеҙ. Беҙҙе тик тәртип кенә ҡотҡарасаҡ. Уҡыусылар менән бергә һеҙҙең дә бик үк ҡатмарлы булмаған хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үтәүегеҙ шарт.\nӘйткәндәй, мәктәптәрҙә санитар-эпидемиология талаптары үтәлешен медицина инспекторҙары тикшерәсәк. Был эш Башҡорт дәүләт медицина университеты һәм медицина колледждарының һуңғы курс студенттарына йөкмәтелә. Ә бына юғары уҡыу йорттары эшенә килгәндә, бакалавриат һәм магистратураның беренсе курс студенттары ғына дәрескә йөрөүе ҡаралған, ҡалғандар дистанцияла белем алыуын дауам итәсәк. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: быйыл Башҡортостан вуздарында бюджет урындары 1500-гә артҡан, 2021 йылға тағы ла 2 мең урын биреү ҡаралған. Коронавирус пандемияһы сәбәпле республиканың иҡтисади хәле шәптән булмаһа ла, быйыл 5 яңы мәктәп һәм 24 балалар баҡсаһы үҙ ишеген аса. Бынан тыш, быйыл Стәрлетамаҡ һәм Нефтекама ҡалаларында ике полилингваль мәктәп эшләй башлай.\n- Донъя кимәлендәге Евразия фәнни-белем биреү үҙәген булдырыу беҙҙең юғары белем биреү өлкәһенең өмөтө, - тине сығышы һуңында Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров. - Был мәсьәләлә мин Рәсәй Президенты менән дә кәңәшләштем. Рәсәйҙең фән һәм юғары белем министры Валерий Фальков та Өфөгә килгәнендә беҙҙең вуздарҙың ҡаҙаныштарына һоҡланыуын белдергәйне. Шуға хәҙер беҙгә ошо юғары статусты алыу өсөн көрәшергә кәрәк.\nАртабан кәңәшмәлә ҡатнашыусылар Рәсәйҙең мәғариф һәм фән министры Сергей Кравцовтың видео мөрәжәғәтен тыңланы. Ул күптәрҙе борсоған һорау - мәктәптәрҙе тулыһынса дистанцияла уҡытыуға күсереү тураһында ҡуйыртылған хәбәргә асыҡлыҡ индерҙе. "Тулыһынса дистанцион белем биреүгә күсеү мөмкин түгел. Мәктәп бер ҡасан да был аҙымға бармаясаҡ, - тип белдерҙе Сергей Сергеевич. - Бер ниндәй ҙә дистанциялағы дәрестәр традицион белем биреүҙе алмаштыра алмай, был өлкәләге бөтә эшләп табылғандар ни бары уға өҫтәлмә. Хәүефһеҙ видеокәңәшмә бәйләнеше, техник йыһаздар - барыһы ла традицион белем биреүгә ярҙам итеү маҡсатында эшләнә. Ауыл мәктәптәрен техник йыһазландырыу эшен атҡарып сығырға торабыҙ". Сергей Кравцов шулай уҡ белем усаҡтарында тәрбиә биреү милли өҫтөнлөккә әүерелеүен һыҙыҡ өҫтөнә алды һәм Рәсәй мәғариф министрлығы ҡарамағында Педагогия советы ойоштороласағы, унда илдең һәр төбәгенән берәр уҡытыусы ағза булып инәсәге тураһында әйтте.\nРеспублика педагогтарының август кәңәшмәһендә БР мәғариф һәм фән министры Айбулат Хажин да үткән уҡыу йылы буйынса йомғаҡтар яһаны һәм киләһенә пландар менән уртаҡлашты: "Цифрлы белем биреү мөхите" проектын тормошҡа ашырыу сиктәрендә республиканың 101 мәктәбе кәрәкле ҡорамалдар аласаҡ. Бынан тыш, 2021 йылда һөнәри белем биреү усаҡтарында WorldSkills Russia талаптарына яуап биргән ҡорамаллы 67 заманса оҫтахана эшләнә. Яңы уҡыу йылында тәү сиратта балаларҙың һәм педагогтарҙың хәүефһеҙлеген, сәләмәтлеген һаҡлау мөһим. Был маҡсатта дезинфекция саралары һәм ҡорамалдарға Башҡортостан бюджетынан 184,5 миллион һум аҡса бүленде", - тине Айбулат Вәкил улы.\nРеспублика педагогтарының август кәңәшмәһендә Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров Рәсәйҙең халыҡ уҡытыусыһы Лиза Әһәҙуллинаның беренсе уҡытыусыға арналған һәйкәл асыу тураһындағы тәҡдимен хуплауын белдерҙе. Яҡын киләсәктә ул баш ҡаланы биҙәйәсәк һәм, моғайын да, беҙгә уҡытыусыларҙың 2020 йылда күрһәткән хеҙмәт ҡаҙаныштарын хәтерләтеп торор. Ә инде цифрлы белем биреү мөмкинлектәре киләсәктә уҡытыусыларҙы тулыһынса алмаштырасаҡ, тип яңғыраған күҙаллауҙар тәжрибәлә яраҡһыҙ булып сығыуын төбәк кенә түгел, ил кимәлендә лә яҡшы аңлайҙар. Республика педагогтарының быйылғы август кәңәшмәһендә был асыҡ сағылды.\nБашҡортостан Хөкүмәтендәге оператив кәңәшмәлә республиканың мәғариф һәм фән министры Айбулат Хажин коронавирус пандемияһы шарттарында белем биреү усаҡтарының яңы уҡыу йылына әҙерлеге тураһында һөйләне.\nМәктәпкә бөтә кластар ҙа бара. Быға тиклем республиканың бөтә белем усаҡтары эшмәкәрлеген ғәҙәти режимында башлай, тип әйтелгәйне. Әлеге көндә төбәктә 1310 дөйөм белем биреү ойошмаһында 520 176 бала уҡый.\nТантана бөтәһе өсөн түгел. 1 сентябрҙә Белем көнөнә арналған тантаналы сарала бөтә уҡыусылар ҙа ҡатнаша алмай. Традицион байрам тик беренсе синыф уҡыусылары һәм сығарылыш 9-сы, 11-се синыфтар өсөн генә үткәрелә. Яңы уҡыу йылында 55 мең бала 1-се синыфҡа бара.\nЯңы уҡыу йылы - яңы талаптар. Коронавирус инфекцияһы таралыуын киҫәтеү өсөн мәктәптәрҙә түбәндәге талаптар үтәлергә тейеш:\n- Һәр синыфҡа физик культура, физика, химия, информатика, технология дәрестәренән тыш, башҡа предметтарҙы уҡытыу өсөн айырым бүлмә тәғәйенләнә.\n- Мәктәптә дәрес һәм тәнәфестәр теҙмәһе балалар коридорҙа бер-береһе менән тап килешмәҫлек итеп төҙөлә: бер синыф тәнәфестә саҡта ҡалғандары уҡый.\n- Дәрестәр 5 минутҡа ҡыҫҡартыла.\n- Уҡыусылар һәм уҡытыусылар айырым ишектәрҙән инеп сыға, учреждениеның запас ишектәренә тиклем асыҡ булырға тейеш.\n- Мәктәптәге бөтә өлкән йәштәгеләр өсөн битлек кейеү - ҡәтғи талап.\n- Мәктәпкә ингәндә бөтә уҡыусыларҙың температураһы тикшерелә.\n- График буйынса синыф бүлмәһе һәм коридорҙарҙы елләтеү, уларҙы дезинфекция саралары менән таҙартыу - мотлаҡ.\n- Балалар күпләп килгән урындарҙа - ашхана, спорт залы, коридорҙарҙа - һауа таҙартҡыс ҡорамалдар урынлаштырылырға тейеш.\nБөтә студенттар ҙа көндөҙгө бүлектә уҡымай. Республиканың ҡайһы бер студенттары быйыл дистанцияла белем аласаҡ. Уҡыу йорттарына колледждарҙың беренсе һәм һуңғы курстары, вуздарҙың бакалавриат һәм магистратуралағы беренсе курс студенттары ғына йөрөйәсәк. Башҡа курс студенттары 1 ноябргә тиклем өйҙән уҡый. Быйыл республика колледждарында 93,9 мең студент, юғары уҡыу йорттарында 97,9 мең йәш кеше белем аласаҡ.\nБалалар баҡсаһын бөтәһе лә аса. 1 сентябрҙән республиканың барлыҡ мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары асыла. Быға тиклем тик дежур төркөмдәр генә эшләне. Башҡортостанда йәмғеһе 1027 балалар баҡсаһы бар, уларҙа 244950 бала йөрөй. Коронавирус инфекцияһы таралыуын киҫәтеү маҡсатында был учреждениеларҙа ла ҡәтғи санитар-эпидемиология талаптары үтәлергә тейеш:\n- Ингәндә балаларҙың температураһы тикшерелә.\n- Көн һайын бина бүлмәләре, уйынсыҡтар, уйын ҡорамалдары дезинфекция саралары менән еүешләп йыйыштырылырға тейеш, генераль йыйыштырыуҙы аҙнаһына бер тапҡырҙан да кәм үткәрмәҫкә, даими рәүештә ҡулдарҙы махсус антисептиктар менән эшкәртеү, һауаны таҙартыу һәм бүлмәләрҙе елләтеү атҡарылырға тейеш.\n- Ашхана һәм аҙыҡ-түлек блоктары хеҙмәткәрҙәре мотлаҡ битлек һәм бирсәткәләр кейергә тейеш.\n- Мөмкин булған тиклем төркөмдәге балалар һаны кәметелә.\n- Төрлө төркөм балалары үҙ-ара аралашырға тейеш түгел, шул иҫәптән тышта уйнарға сыҡҡанда ла.\nЯҙылған: 28.08.20 | Ҡаралған: 268


18 Март 2019, 22:31\nМин Абдуллин Вилдан булам. Баш ҡалабыҙ Өфөлә йәшәйбеҙ. Атайым Архангель районынан булһа, Әсәйем Баймаҡ районы Таһир ауылы ҡыҙы. Мин 3 класта уҡыйым. Апайым Алһыу 6 класта. Һеңлебеҙ Әҙиләгә 1 йәш кенә.\nОЖМАХТАЙ ТЫУҒАН ЕРЕМ!\n«Эх, йылы яҡта йәшәргә ине! Бер ҡасан да һалҡын ҡыш, ямғырлы көҙ, бысраҡ яҙ булмаған, ә мәңге йылы йәй булған яҡтар бар бит ул донъяла!». Шулай итеп хыялланам мин. Һәм, ысынлап та, бындай сихри илдә булдым... Ҡояш шул тиклем ҡыҙҙыра, тирә-яҡта пальма ағастары үҫә, яҡын ғына иге-сиге булмаған диңгеҙ шаулай... Үҙемде ожмахта кеүек хис итәм. Туйғансы ҡояшта ҡыҙынам, рәхәтләнеп һыу инәм. Әммә күңелгә нимәлер етмәгән кеүек, нимәнелер юҡһынам...\nҠапыл һиҫкәнеп уянып киттем. Баҡһаң, был төш кенә булған. Йөрәккә йылы йүгерҙе. Сит илдәрҙә матур, рәхәт булһа ла, үҙ илең күпкә яҡшыраҡ икән. Бына нимә етмәгән икән төшөмдә!\nӘгәр ҙә миңә тыуған илде һайларға ҡушһалар, мин, һис шикһеҙ, Башҡортостанды һайлар инем. Йыл һайын мин уның матурлығына нығыраҡ һоҡланам. Шүлгәнташ мәмерйәһендә тәүтормош һындарын күреп иҫем китһә, Аҫҡын мәмерйәһенә төшөп, эҫе йәй уртаһында боҙло һындарҙы күреп шаҡ ҡаттым. Асылыкүлен, Талҡаҫын бер ниндәй ҙә диңгеҙгә алыштырғым килмәй. Был күлдәрҙә рәхәтләнеп һыу ингәнем булды. Әле мин үҙем күргәндәр менән генә ғорурланам. Ә бит тағы ла мәғрүр тауҙарға, икһеҙ-сикһеҙ далаларға, ҙур йылғаларға, ҡуйы урмандарға бай минең Башҡортостаным! Мин уларҙы әле телевизорҙан ҡарап, китаптарҙан уҡып ҡына беләм...\nМинең тыуған илем тәбиғәте менән генә түгел, ә күп төрлө халҡы менән дә дан тота! Халыҡ батыры Салауат Юлаев үҙе ни тора!\nМинең тыуған илемдән ҡурай, ҡумыҙ моңо ишетелә, ҡымыҙ еҫе аңҡыған кеүек. Ә башҡорт балының тәме!...\nТыуған ил минең өсөн ғәзиз Өфөм, тыуған мәктәбем, ғаиләм, ауылдағы олатай-өләсәйҙәрем...\nМин ошо илдә тыуып-үҫкәнемә ғорурланам һәм был бәхеттән бер ваҡытта ла баш тармаясаҡмын.\nӨфө ҡалаһының 128 мәктәбенең 3 класс уҡыусыһы.


Өфөлә ҡала яны күсемһеҙ милкенә хаҡтар үҙгәрешһеҙ ҡалған // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфөлә ҡала яны күсемһеҙ милкенә хаҡтар үҙгәрешһеҙ ҡалған\n12:27, 21 апреля 2011 Иҡтисад\nМарт айында Өфөлә ҡала янындағы йорттарға һәм коттедждарға уртаса хаҡ үҙгәрешһеҙ ҡалған. «Эксперт» күсемһеҙ милек агентлыҡтары селтәре мәғлүмәте буйынса, бөтә йорттар, коттедждар һәм таун-хаустар буйынса уртаса хаҡ квадрат метрына 26,2 мең һум тәшкил итә.\nИң арзан йорт 1100 мең һум тора. Ул Кушнаренкола урынлашҡан. Майҙаны – 60 квадрат метр. Иң ҡыйбат күсемһеҙ милек объекты – Суровкалағы коттедж – 25 миллион һумға һатыла. Уның майҙаны – 430 «квадрат».\nЕр участкаларына килгәндә, уларҙың уртаса хаҡы сутыйына 45,3 мең һум тәшкил итә. Бер айҙа ул 0,4 процентҡа төшкән.\nИң ҡыйбат участка Булгаков ауылында 1800 мең һумға һатыла. Ҙурлығы 45 сутый. Иң арзаны ла Булгаковтан тәҡдим ителә. Һигеҙ сутый ергә 200 мең һорайҙар.


15 Сентябрь , 09:20\nЙылайыр районы Байғужа ауылында тыуып үҫеп, бөгөнгө көндә Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ ауылында ғүмер итеүсе беҙҙең өсөн ҡәҙерле булған, яратҡан, хөрмәт иткән әсәйебеҙ, өләсәйебеҙ, ҡарт өләсәйебеҙ, ҡәйнәбеҙ һәм кәләшем ХӘБИРӘ МӨХӘМӘТДИН ҡыҙы ӘМИНЕВА күркәм юбилейын ҡаршылай.\nҠәҙерлебеҙҙе 70 йәшлек матур байрамы менән ҡайнар ҡотлап, йөрәктәге иң изге теләктәрҙе генә теләйбеҙ: һәр саҡ бәхетле бул, йәшәү дәртең һүнмәһен, 100 йәшкә хәтлем гөрләтеп йәшәргә яҙһын үҙеңә. Ауырыу-насарлыҡтар һине урап үтһен, йөрәгеңдә ҡоштар һайраһын, ә күңелең мәңге йәш, дәртле һәм тыныс булһын. Артҡа һис ҡасан да әйләнеп ҡарама, ә тик алға – яҡты хыялдарға, пландарға, яҡшылыҡҡа ҡарап бар. Гел шулай шаян һәм хисле кеше булып ҡал. Һәр бер яңы атҡан таң бәхетле һәм изге булһын, ә ҡояш бүләк иткән һәр нур һиңә көс һәм тәүәккәллек өҫтәһен. Йәшәгән һәр көнөң ҡәнәғәтлек, ҡыуаныстар менән үтһен.\nҠәҙерлебеҙҙең 75 йәшлек юбилейын ҡаршылаған тормош иптәше Миңлехан менән сәстәрен сәскә бәйләп йәшәүҙәренә лә ярты быуат ғүмер үткән. Улар 1969 йылда ғаилә ҡороп, мөхәббәт емештәре Рита, Альберт, Альфредҡа йәшәү мәғәнәһен өйрәтеп, терәк булып, өлгө күрһәтеп йәшәнеләр һәм йәшәйҙәр. Ә ейән-ейәнсәрҙәре Ансар, Эльвина, Дилә, Данил, Азалия, Афина, Мәҙинә, бүләһе Айгиз ҙур рәхмәттәрен әйтеп, өләсәй-ҡартатай наҙында ҡойона. Атайыбыҙ Миңлехан менән өй йылыһын һүндермәй, оҙон-оҙаҡ ғүмер кисереүегеҙҙе теләйбеҙ. Йылдар үтһә лә һис бирешмәгеҙ. Өләсәй, күберәк ял ит, көл-йылмай һәм үҙеңде лә яратырға ваҡыт ҡалдыр, өҙгөләнмә. Бөтәбеҙҙең дә рәхмәттәрен һәм йылы һүҙҙәрен ҡабул итегеҙ. Бәхет, шатлыҡ һәм оҙон ғүмер насип булһын һеҙгә!\nҠотлау менән тормош иптәшең Миңлехан,\nулдарың Альфред, Альберт, ҡыҙың Рита, килендәрең, ейәндәрең, ейәнсәрҙәрең, бүләң.


Республикала эшҡыуарҙар өсөн «Бизнес-навигатор» проекты башлана // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликала эшҡыуарҙар өсөн «Бизнес-навигатор» проекты башлана\n16:47, 11 февраля 2015 Иҡтисад\nРеспубликаның II Эшҡыуарлыҡ аҙналығын үткәреү барышында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ вәкилдәре өсөн «Бизнес-навигатор» проекты старт ала. Был турала Башҡортостандың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитетынан хәбәр иттеләр.\nПроектта ҡатнашыусылар үҙҙәрен ҡыҙыҡһындырған һорауҙарға яуаптар алыу, шулай уҡ бизнес донъяһында яңы партнерҙар табыу һәм файҙалы бәйләнештәр урынлаштырыу мөмкинлегенә эйә. «Бизнес-навигатор» проектында тематик семинарҙар үткәреү ҡаралған. Уларҙы 50-нән ашыу эксперт һәм уңышлы эшҡыуарҙар алып барасаҡ.\nПроектта ҡатнашыу бушлай. Тулыраҡ мәғлүмәтте Башҡортостан Сауҙа-сәнәғәт палатаһының Бизнес мәктәбе сайтында табырға мөмкин.


Рәсәйҙә йәш ғалимдарға дәүләт кимәлендә ярҙам күрһәтелә - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nРәсәйҙә йәш ғалимдарға дәүләт кимәлендә ярҙам күрһәтелә\nБындай ярҙамдың бер төрө — ғилми хеҙмәттәре мөһим һәм үҙенсәлекле тип танылған фән докторҙары менән фән кандидаттарына йыл һайын Президент гранттарын тапшырыу. Быйыл ил буйынса барыһы 60 грант тапшырылһа, шуларҙың өсәүһенә Башҡортостан ғалимдары лайыҡ булды. Таныҡлыҡтарҙы Баш федераль инспектор Андрей Чечеватов тапшырҙы. Фәнни эҙләнеүҙәргә булышлыҡ итеү ил етәкселегенең һәр кимәлендә яйға һалынған. Башҡортостан йәш ғалимдар эшмәкәрлеге буйынса ла, ғилми тикшеренеүҙәр йүнәлештәре өлкәһендә лә Рәсәйҙә алдынғылар иҫәбендә, тип билдәләне ул. Андрей Викторович грант лауреаттарының фәнде артабан үҫтереп, тикшеренеү һөҙөмтәләрен ғәмәли ҡулланышҡа сығарырына өмөт белдерҙе. Грантҡа лайыҡ фәнни хеҙмәттәр иһә күп йыллыҡ тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе. Физика-математика фәндәре кандидаты Айрат Мусин табылған нефтте һыуҙан аралау сараларын камиллаштырыу буйынса иҫәпләүҙәр алып бара. Химия һәм медицина өлкәләрендә фәнни тикшеренеүҙәр алып барған йәш ғалимдар кешелек сәләмәтлеге өсөн уртаҡ хәүеф менән янаған сирҙәрҙе дауалау ысулын эҙләй. Химия фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр Академияһының нефтехимия һәм катализ институты доценты Владимир Дьяконов яман шеште дауалау сараларының организмға ағыулы йоғонто яһамай, тик зарарлы күҙәнәктәрҙе юҡ итерлек өлгөһөн уйлап тапҡан.Башҡорт дәүләт медицина университеты профессоры Нәүфәл Заһиҙуллиндың фәнни тикшеренеүҙәре йөрәк ҡан тамырҙары ауырыуҙарын дауалауҙы камиллаштырыуға арналған. Президент Грантын быйыл ул икенсе тапҡыр ала. Тантанала билдәләнеүенсә республикала башҡа ғилми тармаҡтарҙа ла нигеҙле тикшеренеүҙәр алып барған йәштәр күп. Уларҙың тырышлығы менән фән алға атлай, яңы технологиялар барлыҡҡа килә. Грант аҡсаһы ғалимдарға сәнәғәт, һаулыҡ һаҡлау, иҡтисад һәм башҡа тармаҡтарҙа һынылыш яһарлыҡ асыштар яһау өсөн артабан тикшеренеүҙәр үткәреү мөмкинлеген бирә.\n09 июня Рәсәй һәм донъя хәбәрҙәре\n09 июня 12-се июнь - Рәсәй көнө уңайынан 14 йәшлек ҡыҙҙар һәм егеттәргә паспорт тапшырыу тантанаһы ойошторолдо


Милиция тәфтишселәре алтынсы апрелдә үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй. Рәсәй Эске эштәр министрлығы системаһында тикшереү подразделениелары барлыҡҡа килеүенә 43\nйыл тулыуын билдәләү алдынан эске эштәр министры урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Республикаһының Эске эштәр министрлығы эргәһендәге Төп тикшереү идаралығы начальнигы Вячеслав Цысь журналистар менән осрашты.\n- Тикшереү эштәре аппараты - Эске Эштәр министрлығы системаһында әйҙәүсе хеҙмәттәрҙең береһе, уға хоҡуҡ һаҡлау\nоргандарының иң мөһим бурысы - енәйәттәрҙе тикшереү йөкмәтелгән, - тип башланы һөйләшеүҙе республиканың баш тәфтишсеһе. - Дәүләт исеменән тәфтишсегә киң вәкәләттәр\nбирелеү генә түгел, ҙур яуаплылыҡ та һалына.\nБөгөн Башҡортостандың эске эштәр органдарында 964 тәфтишсе эшләй. Күпселеге - 780 кеше тирәһе - юғары белемле белгестәр, уларҙың 90 проценты юғары юридик белемгә эйә. Республиканың тикшереү подразделениелары өсөн кадрҙарҙы РФ Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты һәм Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институты әҙерләп сығара.\n- Эшкә ҡабул иткәндә беҙ ошо вуздар сығарылыусыларына өҫтөнлөк бирәбеҙ. Әммә беҙҙең эштә белем генә етмәй, - тип һанай Вячеслав Цысь. - Тикшереү эше кодекстарҙы белеүгә генә\nҡоролһа, компьютер программаһы төҙөү юлы менән дә тейешле\nһөҙөмтәләргә ирешергә мөмкин булыр ине. Тәфтишсе - психолог\nта булырға тейеш, тормош тәжрибәһе булыуы ла мөһим. Ғөмүмән, минең ихтыярымда булһа, тәфтишселәр өсөн йәш сиген 25 йәштән дә кесе түгел, тип билдәләр инем. Эске эштәр министрлығы мәктәбендә шул уҡ урта махсус белем алған егет һәм ҡыҙҙар кешеләрҙең яҙмышын хәл итә ала, тип уйламайым.\nРеспубликала тәфтишселәрҙең уртаса йәше - утыҙҙан саҡ ҡын а юғарыраҡ. 130 - ға яҡын белгес тикшереү эшендә бер йылдан аҙыраҡ, тағы 230 тирәһе - бер - өс йыл тирәһе эшләй. Яңы эш кә килгән тәфтишсе ете мең һум эш хаҡына өҫтәп бик күп йөклә мә ала: уға эштә көнө - төнө булырға тура килә. Практика күрһәтеүенсә, кадрҙарҙың эштән китеүе башлыса эш күләмен тулыһынса башҡара алмауын аңлаған, эш стажы өс йылдан да аҙыраҡ булған йәш кадрҙар иҫәбенә барлыҡҡа килә. Әйткәндәй, 2005 йыл йомғаҡтары буйынса, БР Эске эштәр идаралығы эргәһендәге Төп тикшереү идаралығы судҡа ебәрелгән эштәр\nһаны буйынса Рәсәйҙә беренсе урынға сыҡты.\n- Кадрҙар алмашыныуы күҙәтелә - йыл һайын тәфтишселәрҙең 20 - 25 проценты алмашына, әммә хеҙмәткәрҙәр етешмәүе һиҙелгәне юҡ, - тип билдәләне Вячеслав Цысь. Ул шулай уҡ производстволағы эштәр һаны күп булыуына ҡарамаҫтан, тәфтишселәрҙең эш сифаты артыуын белдерҙе. Аҡлау хөкөмдәре һ анының кәмеүе лә ошоно раҫлай - 2005 йыл эсендә улар ни бары 16 - ға еткән.


Яҡташтарыбыҙ — Парижда » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Яҡташтарыбыҙ — Парижда\nЯҡташтарыбыҙ — Парижда 30.05.2012 // Йәмғиәт\n1812 – 1814 йылғы Ватан һуғышына тиклем башҡорт халҡы, Рәсәй дәүләтенең һуғышсан ҡатламы исемлегенә индерелеү сәбәпле, был дәүерҙә бөтә төр яһаҡтарҙан азат ителә.\nҺәр һуғышсы тәүлек эсендә әҙерләнеп, ҡылыс, ағас һаплы һөңгө, йәйә һәм уҡтар менән ҡоралланып, бер айлыҡ аҙыҡ-түлек алып, поход старшинаһы етәкселегендә, ике яҡшы аттың береһенә атланып, икенсеһен йәнәштән эйәртеп, билдәләнгән урынға килеп етергә тейеш булған.\nТарихтан билдәле булыуынса, 7-се кантон бүленешенән, хәҙерге Ғафури, Ишембай райондары биләмәһенән 1811 йылдың майында, Ишәй ауылы янында, Йомағолов тигән поручик тарафынан бер мең һыбайлы казактан торған резерв командаһы төҙөлә. Командаға, минең фараз буйынса, тыуған ауылым Яугилденән туғыҙ уҙаман эләгә. Беҙҙең яҡтан йыйылыусыларҙы ауылдашыбыҙ, поход старшинаһы Таһир Ғәбитов Шахтау артындағы Ишәйгә алып бара. Һуғыш башланғас, ошо уҡ биләмәлә 12-се һәм 13-сө полктар төҙөлә. Уларға ла беҙҙең яҡташтар йәлеп ителгән тип әйтергә нигеҙ бар.\nПоручик Йомағоловтың командаһы Курск губернаһында ҡыш сыға һәм 1812 йылдың башында Луцкка йүнәлә. Шул ерҙә генерал П.И. Багратион 1-се башҡорт полкы менән 2-се полкка смотр үткәрә. Полктар мартта көнбайыш сиккә барып етә һәм Олеске исемле белорус ауылы янына урынлаша. Ул полковник Иловайскийҙың 1-се бригадаһына инә. Был бригада 2-се көнбайыш армияның 5-се атлы дивизияһы составында була. Ә инде июндә 2-се полк генерал А.И. Тормасовтың 3-сө армияһы составына күсерелә һәм Почекай кардоны начальнигы хорунжий Миловановҡа буйһондорола. Улар Австрияның 20 – 30 мең һалдаттан торған ғәскәренең һуғышҡа әҙерләнеүе тураһында мөһим мәғлүмәт йыя.\n16 июлдә полк Кобрин тигән урында француздар менән тәүге бәрелешкә инә. 8 октябрҙә поляк генералы Кнопка отрядтарын ҡыйратҡанда, беҙҙекеләр күп кенә юғалтыуҙарға дусар ителә. Шул уҡ йылдың ноябрендә полк генерал-майор Булатов корпусында Чичагов армияһы составында көрәшә.\n1813 – 1814 йылдарҙа 12-се һәм 13-сө полктар менән 2-се полк сит ил походтарында һуғыша. 1813 йылдың октябрь башында 13-сө полк менән Дрезден ҡалаһын, 12-се, 13-сө полктар менән берлектә Глогау крепосын ҡамауҙа ҡатнаша (тарихи документта был турала “окружение” тип яҙыла). 9-сы полкта ла беҙҙең яҡ башҡорттарының булыуы билдәле.\nШулай итеп, 7-се кантон башҡорттарынан төҙөлгән полктар урыҫ армияһының башҡа берләшмәләре менән берлектә Париж нығытмаларын ҡыйратыуҙа ла батырлыҡ күрһәтә һәм тәүгеләрҙән булып француздарҙың баш ҡалаһына бәреп инә. Улар ҙа төрлө дәрәжәләге тәре менән бүләкләнгән, тик ни өсөндөр был турала Башҡортостандың Дәүләт архивында мәғлүмәттәр бик аҙ.\n1812 йылғы Ватан һуғышында ауылыбыҙҙан байтаҡ кеше ҡатнашҡан, ләкин әлегәсә уларҙың теүәл һаны билдәһеҙ ҡала. Сәбәп шунда: 1836–1839 йылдарҙа француз яуының шул осорҙа иҫән булған яугирҙәрен генә иҫәпкә алалар. Нәҡ ошо мәғлүмәттәр күренекле ғалим Әнүәр Әсфәндиәровтың китабында донъя күргән дә инде. Унда ике генә ауылдашыбыҙҙың исем-шәрифе теркәлгән. Улар: Наполеон ғәскәрҙәрен ҡыйратҡанда күрһәткән батырлыҡтары өсөн икешәр миҙал менән наградланған данлыҡлы 12-се башҡорт полкы яугирҙәре Кинйәбулат Көҫәпҡолов менән Ҡанмырҙа Ҡәйепҡолов. Шул уҡ ваҡытта юғарыла телгә алынған француз яуы батыры — походный старшина Таһир Ғәбитов (1787–1821) тураһында, билдәле сәбәптәр арҡаһында, китапта бер һүҙ ҙә яҙылмаған.\nҒөмүмән, Париждан еңеү менән ҡайтҡан ата-бабаларыбыҙ тураһында тулы мәғлүмәтте республика архивтарында табыу мөмкин түгел. Бының өсөн тарихсыларыбыҙ, айырыуса аспиранттар тиҙ арала Мәскәү, Санкт-Петербург һәм башҡа тарафтарҙа етди эҙләнеү эше алып барһа ине. Юғиһә, Ватан һуғышы башланыуға 200 йыл тулыу айҡанлы уҙғарылған сараларҙың мәртәбәһе түбән буласаҡ.


Республика Дәүләт Йыйылышының 21 - се пленар ултырышы ү ҙенсәлекле башланды. Ултырыштың көн тәртибен ҡарар алдынан, парламент спикеры Константин Толкачев һүҙҙе република Презид енты Мортаза Рәхимовҡа бирҙе. Республика башлығы ҡайһы бер депутаттар уға БР Дәүләт Йыйылышының республиканың яғыулыҡ -\nэнергетика комплексынан бер төркөм депутаттары парламент сп икеры Константин Толкачевтың отставкаһы тураһындағы һорауҙы күтәреүе йәһәтенән үҙ фекерен белдереүе тураһында үтенес мен ән мөрәжәғәт итеүен белдерҙе.\nРеспублика башлығы Константин Толкачевты Дәүләт Йыйылышын ың иң әҙерлекле етәксеһе итеп һанауын әйтте. Ул депутаттарҙа н "был яла яғыуҙарҙы туҡтатыуҙы һәм республиканың Дәүләт Йый ылышы Рәйесенә ышанмау тураһында һорау күтәрмәүҙәрен" һораны . Константин Толкачевҡа ышанмау белдереүсе хатҡа ҡул ҡуйыусы ларға мөрәжәғәт итеп, Мортаза Рәхимов был депутаттар "респуб ликала сәйәси һәм иҡтисади тотороҡлоҡто ҡаҡшатыусы юлға баҫҡ андар, кәрәкмәгән эшкә тотонғандар" тип белдерҙе һәм тағыы б ер тапҡыр Константин Толкачевтың үҙ бурыстарын лайыҡлы үтәүс е, федераль күләмдә ҙур сәйәсмән, профессиональ юрист булыуы н һыҙыҡ өҫтөнә алды. "Федераль власть органдары вәкилдәре ме нән осрашыу ваҡытында мин беҙҙең Дәүләт Йыйылышы һәм уның Рә йесенең эше хаҡында һәр ваҡыт ыңғай баһа ишетәм", - тине Пре зидент. Ул БР Дәүләт Йыйылышы һәм уның Рәйесе хоҡуҡтары 2008\nйылдың мартына тиклем дауам итеүен, һәм шул ваҡытҡа тиклем уларға ошо хоҡуҡтарын үтәргә бер нимә лә ҡамасауламаҫҡа тейе шлеген билдәләп үтте.\nУлтырышта сығыш яһаусы ҡайһы бер депутаттар Толкачевты о тставкаға сығарыуҙы талап итеүсе хатҡа ҡул ҡуйырға уларҙы "б аҫым аҫтында, шантаж, ҡурҡытыу, алдау алымдарын ҡулланып" мә жбүр итеүҙәрен белдерҙе. Депутаттар күпселек тауыш менән па рламент спикерына ышанмау тураһындағы һорауҙы ултырыштың көн\nтәртибенә индермәүҙе һораны, һәм шулай уҡ БР Президентының республиканың парламент башлығы артабан да үҙ эшен башҡарырғ а тейешлеген һәм уға булған дәғүәләрҙең нигеҙһеҙ булыуы тура һындағы фекерен хупланы.\nШулай итеп, БР Дәүләт Йыйылышының үҙ эшенә яуапһыҙ ҡарау сы ҡайһы бер депутаттарының республикала сәйәси һынылыш бул дырырға маташыуы килеп сыҡманы һәм республика Президенты һәм\nдепутаттар тарафынан ҡырҡа һәм тамырынан туҡтатылды.\nБыл ҡарарҙы ҡабул иткәндән һуң ултырыш үҙ яйы менән дауам\nитте. Башлыса депутаттар ултырыштың алтмыштан ашыу һорау ин дерелгән көн тәртибен раҫланы. Беренсе ҡаралған һорау РФ Ген ераль прокурорына БР прокуроры итеп Александр Коноваловты тә ғәйенләү тураһындағы тәҡиме менән килешеү тураһында һорау ҡ аралды. Александр Коноваловтың кандидатураһын беҙҙең парламе нтҡа Рәсәй Генпрокуроры Владимир Устинов тәҡдим итте. Ултыры шта ҡатнашыусы республика Президенты Мортаза Рәхимов шулай у ҡ депутаттарҙан Коноваловтың кандидатураһын хуплауҙы һораны.\nДепутаттар алдында сығыш яһап, Мортаза Рәхимов Алекандр Кон овалов тураһындағы мәғлүмәт "ул Башҡортостан Республикаһының\nпрокуроры вазифаһын яуаплы башҡарасағына ышанырға мөмкинсел ек бирә" тип билдәләне.\nРФ Генераль покуроры тәҡдим иткән кандидатураны тикшереп,\nдепутаттар күпселек тауыш менән Александр Коноваловты респу блика прокуроры итеп тәғәйенләүгә үҙенең ризалығын бирҙе.\n37 йәшлек Александр Коновалов 1992 йылдан башлап Санкт -\nПетербургта прокурор эшенең барлыҡ баҫҡыстарын үткән. Әлеге\nваҡытҡа тиклем ул Санкт - Петербург прокуроры урынбаҫары бу лып эшләгән. Уның кандидатураһына тауыш биреү тамамланғандан\nһуң, Александр Коновалов депутаттар алдында сығыш яһаны һәм\nзаконды тайпылышһыҙ үтәп күрһәтелгән ышанысты аҡларға вәғ әҙә бирҙе.\nУлтырышта депутаттар шулай уҡ БР Контроль - иҫәпләү палат аһы рәйесе Петр Бобылевтың 2004 йылға палатаның эш йомғаҡтар ы тураһында отчетын тыңланы, "Алкоголизм, наркомания һәм ток сикоманияны иҫкәртеү тураһында", "Урындағы үҙидара тураһында ", "Башҡортостан Республикаһының административ - териториаль\nҡоролошо тураһында" һәм башҡа закон проекттарын тикшерҙе. З акон проекттарының бер өлөшөнә федераль закондарға ярашлы үҙ гәреш һәм өҫтәмәләр индерелде.\nБынан тыш парламентарийҙар мировой судья вазифаларына кан дидатуралар раҫланы, Башҡортостандың Адвокаттар палатаһы эрг әһендәге квалификация комиссияһына вәкил һайланы, Дәүләт Дум аһына Рәсәй закондарын камиллаштырыу буйынса үҙ тәҡдимдәрен билдәләне.


Һуңғы ике өндә республика буйынса сыҡҡан 23 янғындың 8-е Өфөлә теркәлгән\nУтта ике кеше зыян күргән. Ҡыҙыл әстәс менән көрәшкә 146 хеҙмәткәр, 57 берәмек техника йәлеп ителгән.\nТуймазы районының Мулла Ҡамыш ауылындағы ағас йортта янғын төш ваҡытында сыға, тиҙ арала йорт эсе төтөнгә тула. Әммә ваҡытында килеп еткән янғын һүндереүселәр уттың таралыуына юл ҡуймай. Янғын һөҙөмтәһендә йорт мөлкәте, уның түшәме һәм стеналары, бер бүлмәһе зыян күрә. 1976 йылғы хужабикәнең тәне бешә.


«Мода аҙналығы» Өфөлә 21 апрелдә башланасаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n«Мода аҙналығы» Өфөлә 21 апрелдә башланасаҡ\n14:01, 3 апреля 2012 Йәмғиәт\n21 — 26 апрелдә Башҡортостандың баш ҡалаһында Вячеслав Зайцевтың Мода йорто ҡатнашлығында Мода аҙналығы үтәсәк. «Мода аҙналығы» республика тормошонда ғына түгел, унан ситтә лә әһәмиәтле ваҡиғаларҙан һанала.\nӨфөләге Мода аҙналығы программаһы ярайһы бай буласаҡ. Алты көн, тиҫтәләгән мода күрһәтеү тамашалары йәш таланттарға ысын мода донъяһына юл асасаҡ.\nТамашасылар Рәсәйҙең йәш дизайнерҙары эштәрен дә, балалар мода театрының һәм балалар ижады йорттарының йәш кутюрьелары менән ижад ителгән моделдәрҙе лә күрә аласаҡ.\nБынан тыш, Өфөләге Мода аҙналығы сиктәрендә тәүге тапҡыр балаларҙың «Мини-мисс Өфө-2012» матурлыҡ һәм таланттар конкурсы үтәсәк. Ошонда уҡ «Фотомодель-2012» фотоһүрәттәр күргәҙмәһе ойоштороласаҡ.\nМода индустрияһы профессионалдарынан торған жюри иң яҡшыларын билдәләйәсәк.\nӨфөләге мода аҙналығының ойоштороусыһы булып БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитеты, БР Мәғариф министрлығы һәм Өфө хакимиәтенең Мәғариф идаралығы ҡатнашлығында туғыҙынсы тапҡыр Өфөнөң «Премьера» модель агентлығы сығыш яһай.\nТеги: мода аҙналығы