09:49, 2 август 2017 версияһы\n22:24, 30 июль 2017 версияһы (төҙәтеү)\n09:49, 2 август 2017 версияһы (төҙәтеү) (кире алыу)\n'''Робинзон''' — ул кеше йәшәмәгән утрауҙа үҙ көнөн үҙе күрергә мәжбүр булған әҙәми зат ҡына түгел, ә тәбиғи шерттарҙа тереклек итеү өсөн кәрәкле нәмәләрҙе етештерә белгән кеше.\n==Робинзон икмәге ==▼\n▲== Робинзон икмәге ==\n===Әҙерләү ысулы ===▼\n▲=== Әҙерләү ысулы ===\n'''Аҡ томбойоҡ''' ([[:ru:Кувшинка белая|Кувшинка белая]]) робинзон икмәк бешереү өсөн сеймал була ала. Сөнки, тамырһабағы туҡлыҡлы матдәләргә бай. Унда 49 процент крахмал, 8 процент аҡһым, 20 процент тирәһе шәкәр бар.▼\n▲'''Аҡ томбойоҡ''' ([[:ru:Кувшинка белая|Кувшинка белая]]) робинзон икмәк бешереү өсөн сеймал була ала. Сөнки, тамырһабағы туҡлыҡлы матдәләргә бай. Унда 49 процент крахмал, 8 процент аҡһым, 20 процент тирәһе шәкәр бар.\nОн әҙерләү өсөн тамырһабаҡты йыуалар ҙа туҡмас һымаҡ бүлгеләп сығалар. Уларҙы 1 см тирәһе киҫемдәр яһап ҡырҡалар. Унан ҡояшта йәки мейестә киптерәләр. Аҙаҡ таш менән йәки ҡул тирмәнендә ваҡлайҙар.▼\n▲Он әҙерләү өсөн тамырһабаҡты йыуалар ҙа туҡмас һымаҡ бүлгеләп сығалар. Уларҙы 1 см тирәһе киҫемдәр яһап ҡырҡалар. Унан ҡояшта йәки мейестә киптерәләр. Аҙаҡ таш менән йәки ҡул тирмәнендә ваҡлайҙар.\nҠамырҙан йомро икмәк эшләп, өҫтөнә мәк, йәки әнис орлоҡтары һибәләр. Дегәнәк япрағына төрөп, мейес эсенә, ҡыҙған таш өҫтөнә урынлаштыралар. Өҫтән кәҫ менән каплап ут яғалар. Бер сәғәт үткәс, нәҙек кенә сыраны батырып ҡарайҙар. Сыра ҡоро сыҡһа, икмәк әҙер була.\n# Һары томбойоҡ (Кубышка)\n# Екән (Рогоз)\n# Сәскәле ҡамыш (Сусак зонтичныҡ)\n# Һыу сәтләүеге (Чилим)\n# Исландия лишайнигы\n# Арыш күстерәһе (Костер ржаной)\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/wiki/Махсус:Сравнение_версий/11152»


Башҡортостан-Ҡытай дуҫлығы | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n26 июля 2018 — 16:14 ГТРК «Башкортостан»\nХеҙмәткә һәм оборонаға әҙерлек нормативтары сәләмәтлек ныҡлығын дәлилләгән мөһим күрһәткескә дәғүә итә. Рәсәй-Ҡытай халыҡтарының физик һаулығына бөгөн Өфөлә асылған фәнни симпозиумда баһа бирелә. Рәсәй һәм Ҡытайҙың спорт ведомстволары ойошторған сара быйыл алтынсы тапҡыр үтә. Уның тап Башҡортостанда саҡырылыуы осраҡлы түгел. 2019 йылда төбәк бөтә Донъя балалар уйындарын ҡаршыларға әҙерләнә. Спорт һәм сәләмәтлек өлкәһендә үҫмерҙәр һәм йәштәрҙең физик әҙерлеге тураһында ике ил белгестәре ғилми тикшеренеүҙәр алып бара. Был йәһәттән Рәсәйҙә ГТО нормалары нигеҙ булараҡ алынһа, Ҡытайҙа 1979 йылғы реформаларға ярашлы балалар һәм үҫмерҙәрҙең физик әҙерлеге стандарттары ҡарала.\nӘйткәндәй, Башҡортостандың тышҡы сауҙаһының 15 проценты Ҡытайға тура килә. Ике йыл элек Өфөлә ШОС һәм БРИКС саммиттарынан һуң Рәсәй, атап әйткәндә Башҡортостан һәм Ҡытай эшҡыуарҙарының хеҙмәттәшлеге әүҙемләште, тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов Ҡытай телевидениеһына биргән бер интервьюла. 2015 йылдан алып республикаға был илдән 50 делегация килгән, 20-нән ашыу килешеү төҙөлгән.


страничка ялған улар\nҺәм ни өсөн шулай кәрәк тип онлайн был сатта? Ч онлайн - сервис был уңайлы, төрлө аралашырға реаль ваҡыт кешеләргә ярҙам иткәнТауышлы һәм һынлы элемтә өсөн ҡулланыу был. Ч уңайлы һәм функциональ булыуы «ғәйепле» дуҫлыҡ башлай, времяпровождение күңелле, ҡотола. Бынан тыш, беҙҙең менән йыш аралашыуы һуң барлыҡҡа килгән һәм пар ярҙамында танышып ч онлайн: һуңғы ваҡытта күп кеше интернет аша таныша. Был ҡыҙыҡлы дөйөм шарттарын баһалауҙың реаль ярҙам сервисы, реаль осрашырға тура килгән кешеләр ни тиклем бер-береһен белмәгән. Веб камера алдында өҫтөнлөгө буйынса ч сайтында танышырға. Интернет сервис күп, танышыу һәм аралашыу мөмкинлеге бирә. Был, атап әйткәндә, социаль селтәрҙәрҙә. Әммә социаль селтәрҙәрҙә төп етешһеҙлеге булып тора, тип күп яҙыла. Недостоверный ундағы мәғлүмәттәр, уның правдивость түгел, ә тикшереү мөмкин булып тойолған.\nБөтәһе лә күпкә ябай онлайн менән сат.\nҺынлы элемтә һәм реаль ваҡытта күҙәтеп, кеше менән һөйләшеү мөмкинлеге. Ҡый юҡ, кәрәкмәй, шул яҡтан кем экран өҫтәрәк ҡушыла. Ә әгәр башҡа сервис тураһында һүҙ бара, уларҙың уйлап һынлы элемтә, мәҫәлән, Скайп, йәғни онлайн ч өҫтөнлөк тора шул, бында ни буласағын әңгәмәләште системаһы, селтәр аралашты һәм уларға теләп ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта кулланыусылар скайп аша үҙ аллы эҙләргә кәрәк. Скайп д платформа иҫәпләнә һәм үҙенең таныштары менән аралашты, яңы таныштар эҙләне түгел. Ч онлайн эштәрҙең принциптары. Шул уҡ чатта онлайн тора асылда, был ҡулланыусылар һәм интрига урында танышыу алдынан тулҡынланыу булманы. Бер ваҡытта ла яҡындарына, яңы кеше булып сыға әңгәмәләште. Осраҡлы әңгәмәләште системаһы тәртип буласағына, хатта фараз бындай тәртип сығарып, кем хәҙер экранда күренәсәк. Ә күберәк бер нәмә лә кәрәкмәй тиерлек файҙаланыусылар өсөн эҙләй башлай, тик ПК йәки гаджет, интернет, веб-камера һәм микрофон. Барыһы программаһы алыҫҡа, ул ч онлайн ҡулланыла. Чатта аралашыу бушлай - был бик яҡшы! Ябай һәм ҡатмарлы тормош ауыр. Ҡайһы берҙә виртуаль донъяла ғына була урын эҙләп, әңгәмәләштек, һәм уның күңелендә, кәңәштәр һәм ярҙам итә. Был осраҡта онлайн ч идеаль булып сыға. Осраҡлы һөйләшергә кеше эҙләй эҙләй кәрәк әңгәмәләште сығарыу өсөн кәрәк. «Аҡыллы» системаһының барыһы ла үҙе эшләгән.\nБер нисә секундҡа ғына һөйләшеүгә көтөп ҡалабыҙ файҙаланыусыларҙың һәм наслаждаться.\nБынан тыш, уның өҫтөнлөктәрен яҡшы бушлай онлайн функциональ нигеҙе сатнай торғандыр. Церебраль платформа булыуы мөмкин, ә мөмкин икән «ҡунаҡ була». Шул уҡ ваҡытта анонимность һаҡлана, тулы ҡанлы булып ҡалмаһын аралашыуыбыҙ, ә мөмкинлеге. Ч нимә аңлата? Программа барлыҡҡа килгән яңы һүҙҙәр һәм яңы сервисы барлыҡҡа килде. Барлыҡҡа килгән һүҙ менән әйткәндә, беҙҙең сервис «ч».\nКүҙ уның аҫтына: Ҡыҙыҡлы кешеләр менән аралашыу Шатлыҡ менән аралаша һәм улар менән яңы таныша Чатта аралашыу реаль иллюзияһы булдырыла онлайн Ялын мауыҡтырғыс үткәрә Дөйөм табыу мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһынды кеше, мәҫәлән, сериалдар яратыусылар йәки айырым китап һөйөүселәр. Осраҡлы әңгәмәләште, попутчик. Шунда уҡ популяр булған интернет-чат, - тип яңы танышыбыҙ булды, «осраҡлы» попутчик.\nУт һүнгәндән һуң был кеше менән әңгәмә һәм камералар хаҡында оноторға мөмкин. Шуға күрә беҙҙең өсөн идеал булды интроверт ч онлайн сервис, шулай уҡ кеше өсөн, бөтә ввязаться төндә һөйләшергә ярата. Веб камера файҙаланыу буйынса ч уңайлы - был һөйләшеү өсөн айырым тема. Сервис шул тиклем ябай, уларҙы үҙләштереү менән тәүге танышыу мөмкин, өҫтәүенә, интернет һәм компьютер техникаһын файҙалана белеү оҫталығы ла бөтөнләй кимәле роль уйнай.\nВидео таныштырҙы, таныштырҙы Co видео: Dating-сағыштырыу. ҡушымта: беренсе мөхәббәт менән титоға - онлайн FOCUS\nוידאו צ אט עם בחורות רוסיות\nҡатын-ҡыҙ менән таныштырыу скайп аша танышып видео чатта теркәлергә бушлай онлайн без рулетка без теркәлгән 18 видео чат бушлай ҡыҙы менән 18 йыл видеочить осрашып таныштыҡ юллау өсөн видео танышты видеочить теркәлгән рулетка 10 ч рулетка заможняя ҡатын-ҡыҙ менән танышырға теләп иғлан


Океан аръяғынан сәләм!...\n11 Ноябрь 2018, 15:36\nЫсын күңелдән телә, һәм һинең уй-ниәттәрең тормошҡа ашыр, тиҙәр. Һәм бына мин Америкала! Ә яңыраҡ ҡына был минең өсөн ни бары хыял ғына ине…\nЫсын күңелдән телә, һәм һинең уй-ниәттәрең тормошҡа ашыр, тиҙәр. Һәм бына мин Америкала! Ә яңыраҡ ҡына был минең өсөн ни бары хыял ғына ине… Күптәр кеүек мин дә, ҡысҡырып йөрөмәһәм дә, сит илгә барырға, хатта унда уҡып, инглиз телен камиллаштырып ҡайтырға бик теләй инем. Күптәр ниндәй ҙә булһа сит телде өйрәнер өсөн мотлаҡ сит телдәр факультетында уҡырға кәрәк, тип уйлай. Ә мин әсәйемә гел: “Инглиз телен өйрәнеүҙең бүтән юлдары ла күп, һәм мин уны барыбер үҙләштерәсәкмен, ә университетта үҙем яратҡан һөнәргә уҡыясаҡмын,” – ти торғайным. Уйлағаным алдыма килде. Бер генә нәмә мин тигәнсә килеп сыҡманы: теләгем Англияға барыу инее лә бит… Ярай инде… Америкала булып ҡайтыу насармы ни!?\nОй, барығыҙҙың да башында: ә һин кем һуң, унда нисек барып сыҡтың, тигән һорау тыуғандыр. Мин - Лилиә, Өфө ҡалаһында тыуып үҫтем, 20-се ҡала башҡорт гимназияһы уҡыусыһымын. Инглиз теле бәләкәйҙән еңел бирелгәндер, юҡһа, башланғыс кластарҙа дәрескә ручка менән блокнот ҡына тотоп йөрөмәҫ инем*. Уҡытыусы был турала әсәйемә еткереп, сәйер ҡылығымдың сәбәптәре тураһында бергәләшеп һөйләшкәндән һуң, миңә бүтәндәргә ҡарағанда дәрестең еңел бирелеүе һәм шул арҡала ҡыҙыҡ булмауы асыҡланды. Уҡытыусы өҫтәмә эштәр бирә башлағас, ысынлап та, барыһы ла үҙгәрҙе, инглиз теле иң көтөп алған дәрестәремдең береһенә әйләнде. Уҡытыусыларымдың талапсан булыуы ла бик ныҡ ярҙам итте. Унан инде гимназиябыҙ нигеҙендә үткәрелгән Америка-башҡорт интерколледжына йөрөй башланым. Американан килгән уҡытыусылар рус телен белһәләр ҙә, аңламағанға һалыша торғайнылар, шуға күрә, телде ватып-емереп булһа ла, инглиз телендә аралашырға тура килә ине*, һөйләү телен үҙләштереүҙә ҙур практика булды ул. Ә миңә океан аръяғына юл асҡан “FLEX” программаһы тураһында ишетеп белә инем. Ҡатнашҡым килеп йөрөгәндә, әмәлгә ҡалғандай, уҡытыусыбыҙ Диана Диясовна конкурс буласағы тураһында хәбәр итте. “Нисә турына тиклем етә алһам да…” - тип, көсөмдө һынап ҡарарға булдым һәм һынауҙарҙың барыһын да үттем! һәм… бына мин Америкала*, донъялағы иң ҙур күлдәр уртаһында урынлашҡан Мичиган штатының Ист Лэнсинг ҡалаһында ете ят кешеләр араһында япа-яңғыҙым. Оло йәштәрҙәге немец ғаиләһенә урынлаштырҙылар. Ғаилә ағзалары икеһе лә университетта уҡыта. Өс балалары бар, улары үҫеп, инде айырым йәшәй хәҙер. Йорттары ҙур, ике ҡатлы. Минең үҙемдең айырым бүлмәм, айырым ванна-бәҙрәфем! Ә өй хужалары Магелона менән Георгтың бүлмәһе иҫ киткес ҙур һәм бөтә уңайлыҡтар менән йыһазландырылған. Американдар өсөн был ғәҙәти күренеш икән. Бәләкәй бүлмәлә дүрт кеше тығылышып йәшәгән миңә был ожмах кеүек тойолдо (Әйткәндәй, беҙҙә лә “Үҙ йортом” программаһы эшләй башлауына бик ныҡ һөйөндөм. Ниһайәт, беҙгә лә йортло булыу бәхете тейҙе!). Тәҙрәләр дүрткел, ҙур – иҙәндән алып түшәмгәсә тиергә мөмкин. Тышҡа сыҡҡан ишек - быяланан. Ихата әллә ни ҙур түгел, ҡойма менән уратып алынған. Быға баҫым яһауым шунан ғибәрәт: ҡоймалы өйҙәр һирәк осрай бында. Ҡайһы берәүҙәр матурлыҡ өсөн тип йорт алдына тәпәшәк кенә текмә ишараты ҡуя. Ҡырҙарынан бер нәмә лә юҡ. Өйҙәрен бейек итеп ғәҙәттә эт тотҡандар йә бәләкәй балалары булғадар ғына уратып ала. Сығып китеп, юғалып ҡуйыуҙарынан ҡурҡалар. Мин йәшәгән ғаиләнең баҡсаһы ағастарға күмелгән. Магелона шулай уҡ сәскәләр үҫтерергә ярата. Тағы әҙ генә помидор, ағас еләге бар, базилик, розмарин, петрушка һәм башҡа мин белмәгән үҫемлектәр күп. Быйыл беренсе мәртәбә картуф ултыртты. Дөрөҫ, бер бешерерлек кенә, әммә бик ҡәнәғәт ҡалды һәм киләһе йыл тағы ла ултыртырға йыйына, әммә был юлы күберәк итеп.\nБыл ҡалалағы тәүге “сәйәхәтем” Мичиган дәүләт университетына булды. Магелона шунда эшләгәнлектән, үҙе менән саҡырҙы. Һәм мин, әлбиттә, баш тарта алманым. Университет ҙур. Ҙур тип кенә әйтеү аҙҙыр, ул иҫ киткес ҙур!!! Олпатлығы буйынса Америкала 6-сы урынды биләй. Төрлө бүлектәре төрлө ерҙә урынлашҡан, студенттар шунда уҡ, кампустарҙа йәшәй. Үҙ стадионы, китапханаһы, театры, фабрикаһы бар. Иң тәүҙә был уҡыу йорто фермерлыҡ университеты булған, шуға ла иркен биләмәһе лә ҡаралған, унда һыйырҙар тоталар. Ә фабрикала уның һөтөнән туңдырма етештерәләр.\nШул көндә үк банкка барып иҫәп астыҡ. Сөнки миңә түләнә торған стипендия (Быныһы минең өсөн бигерәк уңай булды! Аҡса ебәрегеҙ, тип, атай-әсәйҙән һорап ятмайһың. Стипендияны ла былай ғына түләмәйҙәр, төрлө презентацияларҙа ҡатнашырға, контроль эштәр яҙырға бурыслыһың) америкалағы иҫәпкә күсергә тейеш. Ҡайтҡансы шул хәтлем өшөнөм. Өшөрлөк тә шул: ҡайҙа ҡарама – бөтөн ергә кондиционерҙар ҡуйылған. Бөтөн ергә! Миңә банкоматҡа нисек аҡса һалырға, нисек алырға өйрәттеләр. Уның нимәһе бар инде, тиерһегеҙ. Инглиз телендә яңы ныҡлап һөйләшә башлаған кешегә бар шул. Һүҙҙәрҙе иҫтә ҡалдырыуы ҡыйын.\nМиңә аҡ төҫ менән s хәрефе һәм “Go white. Go green” тип яҙылған йәшел футболка бүләк иттеләр. Ғөмүмән, бында барыһы ла тигәндәй яҙыулы кейемдәрҙә йөрөй. Бигерәк тә “Michigan State”, “Michigan State University”, “Go white. Go green”, “Spartan”, “Trojan” тигәндәре күҙгә йыш салына. “Go green, Go white” тип америка футболы ваҡытында ҡысҡыралар. Мичиган университеты командаһының төҫө йәшел һәм аҡ. Бында бигерәк тә футбол, хоккей, баскетбол киң билдәлелек яулаған.\nҠайтып барғанда фонтан осраттым. Һыуы күк төҫтә ине, һуңғараҡ, бер нисә аҙнанан һуң, ҡара төҫтәгеһен күрҙем! Уны фотоға төшөрөп алдым, был минең Ист Лэнсингтағы тәүге фотом булды.\n“Цоси” (“Кози” кеүек яңғырай) ресторанында тамаҡ ялғаныҡ. Йәнең теләгән ризыҡты һайларға мөмкин. Аш-һыуҙың исемен әйтергә тел дә әйләнмәй ине әле ул саҡта. Ярай әле исемдәре янына һандар ҙа яҙып ҡуйғандар. Һанын ғына әйтһәң дә була. Бында бөтә аҙыҡтарҙы ла тигәндәй чипсы йәки фри картуфына ҡушып ашайҙар. Официанттарға мотлаҡ “сәйлек” бирәләр. Хеҙмәтләндереү һеҙгә оҡшай икән, аҙыҡ өсөн түләгән аҡсаңа ҡарап, шуның 10-20 процент күләмендә ҡалдырып сығаһың. Әммә “сәйлек” 10 проценттан да кәм булырға тейеш түгел, сөнки официанттарҙың эш хаҡы бик түбән.\nМагазиндар - айырым бер тема. Улар бер тирәлә урынлашҡан (йәғни, бер өлөшө ҡаланың - бер, икенсеһе икенсе осонда), һәм әйберҙәр иҫ киткес күп. Аҙыҡ-түлек алырға кәрәк булһа, супермаркетҡа бараһың. Унда йәнең нимә теләй, бөтәһе лә бар – кейем-һалым, аҙыҡ-түлек, сәскәләр, китап-открыткалар, велосипедтар, инструменттар һәм башҡалар. Йыш ҡына осһоҙ хаҡҡа һатыуҙар ойошторола. Шуға күрә, ниҙер алырға ниәтләһәләр, күберәген ошо мәлде көтәләр. Әйберҙәр 80 процентҡаса арзаная. Шуның өҫтәүенә купондар ҡулланалар. Уларҙы реклама журналдарынан алалар. Йәғни һәр магазиндың үҙ журналы бар һәм унда үҙҙәренең тауарҙарын рекламалайҙар. Кейемдәр күрһәтелгән биттәрҙә иһә “купонды күрһәткән кешегә алған әйберенең 5 доллары кире ҡайтарыла” тигән купон бирелә. Хаҡтар НДС-һыҙ күрһәтелә. НДС уларҙа ни бары 6 процент ҡына тәшкил итә. Алған әйберең оҡшамаһа йә ярамаһа, һин уны кире ҡайтара алаһың. Йә булмаһа (беҙ шулай иттек), әгәр кейеп ҡарарға сират теҙелгән, әммә көтөргә ваҡытың йә теләгең юҡ икән, аҡсаһын түләп, әйбереңде өйөңә алып ҡайтырға мөмкин. Ярамаһа, йә берәй ерен килештермәһәң, кире ҡайтараһың. Бер һүҙһеҙ ҡабул итеп алып ҡалалар.\nАҡсаһын шунда уҡ бирәләр, кредит карточкаһы менән түләһәң, шунда күсерәләр. Ҡытайҙа, Индонезияла, Вьетнамда, исемдәре бик үк билдәле булмаған бүтән ҡайһы бер илдәрҙә етештерелгән әйберҙәр күп. АҠШ-тың үҙендә генә сыҡҡандарын осратыуы ҡыйыныраҡ. Әммә Ҡытай әйберҙәренә хаҡтар беҙҙәгегә ҡарағанда түбәнерәк, ә сифаты яҡшыраҡ. Ә бына аҙыҡ-түлеккә, киреһенсә, ҡиммәт. Чипсы, пепси кеүек ҡый-шаҡый ғына осһоҙ бында. Шул уҡ ваҡытта американдарҙың эш хаҡы күпкә юғары – 5000 доллар. Ҡағыҙ аҡсалар йөрөтөү өсөн янсыҡ табыуы ҡыйын. Сөнки янсыҡтар кредит карточкалары һәм тинлектәр йөрөтөргә генә ҡулайлап эшләнгән.\nЕр бында һарғылт-һоро төҫтә. Тарих уҡытыусыһы бер дәрестә Мичиганда ҡара ерҙең тәрәнлеге 10-15 см ғына тигәйне. Береһенең дә өй артында баҡсаһы юҡ. Нимәлер ултыртам тиһәң, ситтән бушҡа ер бирелә, шунда теләгән нәмәңде үҫтерә алаһың. Улар өсөн иң мөһиме – ер буш тормаһын, халыҡ йәшелсә-емеш үҫтерергә өйрәнһен. Бындай файҙа менән күберәген имигранттар ҡуллана, тиҙәр. Улар Америкала табып булмаған әйберҙәрҙе үҫтерәләр. Улай тиһәң дә, бында йәнең теләгәнде табыу әллә ни ҡыйын түгел, һайлау шул тиклем ҙур. Күп емеш-еләкте хатта күргәнем дә, ишеткәнем дә юҡ ине.\nТағы беҙ халыҡ-ара магазинға барҙыҡ. Унда Рәсәйҙән килгән аҙыҡтар ҙа бар (яҙыуҙары ла русса) – ҡуйыртылған һөт, керәндил һ.б.\nҠала еренә барырымды белгәс, өҫкә ауып килгән бейек йорттарҙы күҙ алдыма килтергәйнем, ысынында иһә халыҡ бер йә ике ҡатлы коттедждарҙа йәшәй булып сыҡты. Өйҙәр матур, ыҡсым. Барыһының да подвалы һәм гаражы бар. Газондары ла супер!* Уларҙы ҡарап, тәрбиәләп кенә торалар. Газон ғына түгел, ағастарҙы ла әленән әле матурлап ҡырҡып сығалар. Ошондай “тере” сүп-сар махсус ҡапсыҡҡа һалынып, махсус ҡағыҙ менән йәбештерелергә тейеш. Ул ҡағыҙҙар айырым урындарҙа һатыла һәм “һин ҡырҡылған ботаҡ-ағастарың өсөн түләнең” тигәнде аңлата. Тултырып, әҙерләп ҡуйғас, шул төр сүп-сар менән шөғөлләнеүсе ойошмаға шылтыратып адресыңды, исем-фамилияңды, телефоныңды әйтәһең дә, улар икенсе көнөнә килеп алып китә.\nВелосипедта йөрөргә яратам* (һауа торошо яҡшы булғанда, әлбиттә). Ни өсөн яратаммы? Сөнки уңайлы. Ағаслыҡтар күп, улар аша асфальт юл үтә. Йәнә, йәйәүлеләр юлында бордюрҙар юҡ. Шуның өсөн, беҙҙәгенән айырмалы рәүештә, теләгән тиҙлегеңдә бара алаһың һәм аҙым һайын “туҡта” тигән билдә тормай. Бындай юлдар бигерәк тә коляска этеп барған ҡатындарға, йөклөләргә, махсус ҡулайламаларҙа хәрәкәт итергә мәжбүр булғандарға уңайлы.\nБыл ҡалала светофорҙар ҡыҙыҡ. Улар һауала аҫылынып тора һәм һәр линияның үҙ светофоры. Йәйәүлеләрҙекенең күҙе берәү генә. Ярамай тигәнде аңлатып, ҡыҙыл ҡул тоҡана, китергә рөхсәт булһа, атлап барған көмөш төҫөндәге кеше һүрәте яна.\nВелосипедтар беҙҙәге кеүек үк, әммә улар би-и-ик күп!!! Шуға күрә улар өсөн туҡталыштар ҡаралған. Велигыңды үҙеңдең йоҙағың менән тимер туҡталҡаға эләктерәһең һәм үҙ эштәрең менән теләгән ереңә китә алаһың. Автобустарҙың алдында иһә ике урын махсус рәүештә велосипед ҡуйыу өсөн ҡулайлап эшләнгән. Автобусҡа ингәс, аҡсаңды машинкаға тығаһың. Икенсеһенә күсеп ултырырға кәрәк булһа, машинка талон сығарып бирә һәм һин икенсе автобуста юлыңды бушлай дауам итә алаһың. Ҡалған аҡса ҡайтарылырға тейеш булһа, әлеге машина һиңә\nсдача хаҡы яҙылған икенсе талон сығара. Ҡарап тороуға шундай уҡ, тик яҙыуы ғына икенсе. Был ҡалған хаҡты аҙаҡ ҡулланып була.\nЙүгереүсе кешеләр бик күп. Һәр береһенең тигәндәй ҡолағында – наушник. Великта барғанда ла музыка тыңлайҙар. Хатта бик оло кешеләрҙең дә велосипедта йөрөгәнен йә йүгереп барғанын күрергә мөмкин. Тотош ғаиләләре менән сыҡҡандар ҙа йыш осрай. Быға бер кем дә аптырамай (мине һанамағанда*), был улар өсөн иртән тороп йыуынған йә көн дә сәс тараған кеүек ғәҙәти хәл.\nҺанау системаһына өйрәнеү ҡыйын булды. Сөнки уларҙа оҙонлоҡ - милдәрҙә, ярдтарҙа һәм дюймдарҙа, ауырлыҡ - фунт һәм унцийҙарҙа, күләм - галлондарҙа, температура - фаренгейттарҙа үлсәнә. Ярай, исмаһам, ваҡыт бөтөн ерҙә лә бер төрлө, шуныһы һөйөндөрҙө…\n16 йәштән машина йөрөтә алалар. Ҡайһы бер ғаиләләрҙә хатта һәр береһенең үҙ машинаһы бар. Был иң кәрәкле, иң әһәмиәтле нәмәләрҙән һанала. Шуға күрә автомәктәптәр юғары класс уҡыусылары менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. Йәғни 15 йәш тулған уҡыусыға автомәктәп йөрөргә өйрәтеү тураһында хат ебәрә. Адрестарын мәктәптән алалар. Ундай хат миңә лә килде. Дөрөҫөрәге, конверттың тышына “Лилиә Мостафинаның ата-әсәһенә” тип яҙылғайны, йәғни… бындағы “ата-әсәйем” – Магелона менән Георҡа.\nУлар ысынлап та һәр ваҡыт машина өҫтөндә. Машинанан сыҡмайынса ғына кредит түләйҙәр. “Макдональдс” кеүек ерҙәрҙән машинала ултырған килеш кенә аҙыҡ һатып алалар (Шундай кешеләрҙе аңламайым: ресторан янында туҡтап, машинанан төшмәй генә ризыҡ һатып алалар ҙа, шунда ултырған килеш ашайҙар. Туҡталышта ултырғансы, эскә инеп йә тыштағы өҫтәл артында рәхәтләнеп ашауға ни етә!). Машинаға бензин ҡойоу өсөн дә тышҡа сығып йөрөмәйҙәр, кредит карточкаһын колонкаға ғына тығаһың.\nХайуандар өсөн магазиндар күп һәм улар бик ҙур! Ни кәрәк, барыһын да табырға мөмкин: муйынсаҡ, аҙыҡ, кейем (көн дә кейҙерә торған һәм хеллоуин кеүек байрамдар өсөн), уйынсыҡтар, клеткалар һ.б. Шунда уҡ бөҙрәхана эшләй (әллә матурлыҡ салоны тиҙәрме икән, нисек аталғанын белмәйем). Унда хайуандарҙың йөнөн ҡырҡалар, тырнаҡтарын алалар, ғөмүмән, уларҙы матурлайҙар, тәрбиәләйҙәр. Магазиндар хайуандар өсөн приюттар менән бергә эшләйҙәр, шуға ла бесәйҙәр һәм эттәр ҙә һатыла. Хужаһыҙ ҡалған эт-бесәйҙәр өсөн бындай приюттар һәр ҡалала бар.\nКүптәр эт тота, шул уңайҙан эттәр өсөн парктар ҡаралған. Йәғни ағаслыҡтың бер өлөшө ҡойма менән уратып алынған һәм этеңде шунда бүтән эттәр менән уйнарға ебәрә алаһың. Ҡасып китеүе бар тип ҡурҡмайһың. Шулай уҡ бүтән ерҙәрҙә лә эттәр менән йөрөр өсөн урындар бүленгән. Хатта һыу индерер өсөн айырым пляждар эшләй. Этең эш боҙһа, уның артынан таҙартырға тейешһең. Шуның өсөн хужалар үҙҙәре менән бәләкәй пакеттар йөрөтә.\nМәктәпкә лә туҡталып китеү кәрәктер. Бында 12 йыл уҡыйҙар. Иң тәүҙә мәктәпкә тиклемге кластар килә: балалар баҡсаһы; унан мәктәпкә әҙерлек осоро, йәғни ноленсе класс - уҡырға, яҙырға һәм һанарға өйрәнәләр. Шунан инде 6 йәштән 1-4 класҡа тиклем башланғыс мәктәп. Улар айырым бинала уҡыйҙар, шуға күрә уҡыу шарттарын белмәйем. Унан һуң урта мәктәп - 5-8 кластар. Улар ҙа айырым йортта белем ала. Шунан һуң өлкән кластар – 9-12-ләр килә. Башланғыс кластарҙа ҡайһы бер дәрестәр мотлаҡ уҡытыла. Мәҫәлән, 3-4 йыл математика уҡыһаң, аҙаҡ\nуның бүлектәренең берәүһен генә һайлай алаһың. Йә булмаһа, художество (Art) дәресен үтһәң, рәсем, һынлы сәнғәт, керамика, йә булмаһа икенсе төрө буйынса белемеңде тәрәнәйтергә мөмкин. Өлкән кластарҙа һиңә кәрәкле, киләсәктә файҙаһы тейә тип һанаған 6 предмет инә һәм һин көн дә шуларҙы ғына уҡыйһың. Был система ниндәйҙер кимәлдә уңайлы. Сөнки теманы еренә еткереп өйрәнеү мөмкинлеге бар. Ваҡыт та етә.\nУҡытыу методикаһы ла бик ҡыҙыҡлы. Тәү ҡарашҡа бәләкәй балаларға өйрәткән кеүек тойолоп китә, шулай ҙа темалар ауыр ғына. Уҡытыусылар төрлө презентациялар, видео, кинофильмдар, беҙҙең тарафтан эшләнгән плакаттар, төрлө ҡыҫҡаҡ сығыштар ҡуллана. Ҡыҫҡаһы, теманы аңлауы күпкә еңел һәм тиҙ. Һәр хәлдә миңә шулай тойолдо. А, В, С, Д, Е билдәләре ҡуялар. Бөтә китаптар ҙа ҡалын, ҙур, ауыр. Сөнки ярҙамсы һүрәттәр, таблицалар, диаграммалар күп бирелгән. Мәктәптән һуң төрлө клубтарға һәм спорт түңәрәктәренә йөрөргә мөмкин. Теләгән кеше теләгән ваҡытта ҡушылып китә ала. Уҡыуҙар иртә башлана, әммә һәр мәктәптә төрлөсә. Балаларҙы мәктәп автобусы йөрөтә. Яҡын йәшәһәң, үҙеңә барырға тура килә, сөнки автобус яҡын аралағы балалар өсөн килеп тормай. Тәнәфес ҡыҫҡа, шул арала һин барыһына ла (бәҙрәфкә барып килергә, һыу эсергә, китабыңды алыштырырға (китаптар ауыр булғанлыҡтан, уңайһыҙ, мәшәҡәтле)) өлгөрөргә тейешһең. Ланч өсөн ваҡыт оҙағыраҡ, әммә 50 минуттан да артыҡ түгел. Кеҫә телефоны, iPod кеүек электрон әйберҙәр йөрөтөү ҡәтғи тыйылған. Күреп ҡалһалар, тартып алалар һәм уҡыу йылы аҙағында ғына бирәләр. Мәктәп кейеме ирекле. Шулай ҙа һәр мәктәптең үҙ ҡағиҙәләре бар – ныҡ ҡыҫҡа итәк йөрөтөргә ярамай, эске күлдәгең күренеп томаһын, көсләү йөкмәткеһендәге яҙыуҙар, ҡорал, наркотиктар төшөрөлгән һүрәттәр булмаһын. Беҙҙең мәктәптә пижамала һәм баш кейемендә йөрөргә ярамай (ҡайһы бер мәктәптәрҙә балалар хатта пижамала йөрөй). Әммә һин рәхәтләнеп тапочкала йөрөй алаһың*. Мин уҡыған мәктәп бик ҙур: 9-12 класта ғына 1200 бала. Дәрестәр сәғәт 8-ҙә башлана, 14.55 минутта тамамлана. Дәрес оҙонлоғо 57 минут, 8 минут тәнәфес (был оҙон һанала, бүтән мәктәптәрҙә 4 минуттан артмай). Ланч ваҡыты 40 минут. Әйткәндәй, коридорҙа беҙ киноларҙан күреп белгән шкафтар тора. Улар ысынлап та бик уңайлы.\nШәмбе көн ял итәләр. Байрамдар беҙҙәге кеүек күп түгел, шуға күрә каникулдан каникулға тиклем өҙөлмәйенсә генә уҡыйҙар. Каникулдар яҡынса беҙҙәге кеүек. Мәҫәлән, Яңы йыл ялы декабрь уртаһында башланып, 4 ғинуар уҡырға барҙыҡ. Уҡыу йәйге каникулдан һуң төрлө штатта төрлөсә башлана һәм тамамлана. Беҙҙең мәктәптә, мәҫәлән, 8 сентябрь барғайныҡ, 11 июнь ялға сығабыҙ. Ҡайһы бер мәктәптәрҙә 19 августан уҡ башланғайны.\nАмерикандар ихлас, ярҙамсыл халыҡ. Улар һинең менән һаулыҡ һораша, хәлдәреңде белешә. Мәҫәлән, магазинда. Һәр ваҡыт йылмайып ҡаршы алалар, ярҙам кәрәкмәйме тип һорашалар. Фотоға төшкәндә бөтә тештәрен күрһәтеп йылмаялар. Телевизор ҡарарға яраталар. Телик ҡарамаған америка кешеһен табыуы ҡыйындыр тип уйлайым.\nБер нәмә лә алмаһалар ҙа, магазиндар буйлап йөрөүҙе хуп күрәләр. Маҡтау һүҙҙәрен йәлләмәйҙәр. Был ваҡ-төйәк күренә, әммә күңелгә рәхәт барыбер. Был һүҙҙәрҙе дәрес һайын ишетһәң дә, кәйеф күтәрелеп китә.\nРәсәй менән ҡыҙыҡһыналар, рәсәйлеләр хаҡында төрлө стереотиптар йәшәп килә. Ҡайһы берҙәре уның стереотип та түгел, мәҫәлән, айыу һәм араҡы. Араҡы тураһында һүҙ сыҡһа, Рәсәй өсөн ҡыйын булып китә. Күңел һыҡтай. Улар үҙҙәре\nбында иҫергәнсе эсеп йөрөмәй. Кисәләрҙә күңел асыр өсөн спиртлы эсемлектәрҙең бик аҙ ғынаһы ла етә. Тәмәке тартҡан кешеләр ҙә һирәк.\nМин йәшәгән ғаилә туғыҙ йыл элек күсеп килгән Америкаға. Немец ғаиләһе булғанлыҡтан, немец һәм америка культураһы буталған. Бер нәмәне яҡшы беләм – немецтар сәнске һәм бысаҡ менән ашай, ә американдар беҙҙең кеүек ҡулдары менән тотоп! Миңә тәүге ваҡытта хатта бысаҡ һәм сәнске менән ашарға күнегеү инглиз телен өйрәнеүгә ҡарағанда ла ҡыйыныраҡ тойолоп киткәйне.\nБында килгәне бирле бер нисә байрамды күрергә тура килде. 31 октябрҙә үткән Хеллоуин байрамына костюмдар әҙерләйҙәр һәм “trick or treat”ing, йәғни “кәнфитме әллә ғүмереңме?” тип, урам буйлап йөрөйҙәр. Һиңә кәнфит, төрлө тәм-том биреп сығаралар. Күберәген бәләкәй балалар сыға, әммә ҡыҙыҡһыныуымды еңә алмайынса, вампир костюмын әҙерләп, бындағы дуҫтарым менән мин дә йөрөнөм. Бик күңелле булды. Кәнфиттәрҙе бик күп һәм төрлө-төрлөһөнән бирҙеләр, мин уларҙың һәр береһен тәмләп ҡарай алдым, үҙемә оҡшағандарын таптым (шуны әйтә алам: беҙҙең кәнфиттәр барыбер тәмлерәк!).\nШтатта ноябрҙең һәр кесаҙнаһында ҡәҙер көнөн билдәләйҙәр. Был көндә ғаилә менән йыйылып, күркә ите ашау йолаға ингән. Беҙ байрам мәлендә New Mexicoға (Нью Мексико) барҙыҡ. Тәбиғәте Мичигандан ҡырҡа айырыла. Michigan = баҫыу + һыу, New Mexico = сүллек + тау. Альбукерке штатының баш ҡалаһы янында бейек тау бар (Sandia Peak тип атала), диңгеҙ кимәленән 3 км бейеклектә. Шул бейеклектә ағастар, үҫемлектәр үҫә алыуы аптыратты. Бында ул һирәк күренеш. Штат үҙәгендә үҙеңде үткән, боронғо замандарға барып эләккәндәй хис итәһең, сөнки иҫке йорттар, урындағы халыҡтың ҡул эштәре: төрлө биҙәүестәр, балсыҡ көршәктәр, бетеүҙәр, ҡоралдар һ.б. - бик күп.\n25 декабрҙәге Раштыуа байрамын да ғаилә менән билдәләйҙәр. Бүләктәр бирешәләр. Хаҡында эш тормай, иң мөһиме – иғтибар. Минең бүләктәрем шул хәтлем күп, уларҙы Америкала үткәргән тотош бер йылымдың иҫтәлеге итеп һаҡлаясаҡмын. Бүләктәр магазиндарҙа 2 ай алдан уҡ һатыла башлай. Был байрам беҙҙең Яңы йылға оҡшаған. Ә Яңы йылды ҙурлап үткәргән ғаиләләр бик һирәк.\nКаникулда Мичигандың үрге ярымутрауында ял иттек. Климаты Башҡортостандағы кеүегерәк: ҡар күп һәм һыуыҡ. Бында саңғыла һәм сноубордта йөрөргә киләләр. Сноубордта йөрөү бик оҡшаны. Машинала 9 сәғәт барҙыҡ. Иң ҡыҙығы Makinak күперен үтеү булды. Ул көнбайыш ярамшарҙағы иң оҙон күпер, оҙонлоғо – 8 038 метр.\nЫсынлап та, американдар ял итә белә. Беҙ иһә үҙ ҡаҙаныбыҙҙа ҡайнап тик ятабыҙ икән. Рәсәй төбәктәрендә лә иҫ киткес матур урындар күп бит!\nӘммә Америка ниндәй генә матур, унда нисек кенә рәхәт булмаһын, ул минең өсөн барыбер сит, ят булып ҡала. Уларҙың быуындан-быуынға күсеп килгән үҙҙәренә генә хас ғәҙәттәре, культураһы, йолалары. Менталитеттары ла бөтөнләй икенсе. Былар барыһы ла һинең бында сит, ҡунаҡ ҡына икәнде иҫләтеп тора. Ҡайтыр тыуып-үҫкән ерем, һағынып көткән атай-әсәйем, туғандарым, дуҫтарым булыу ҙу-у-у-ур бәхет икән!\nБарыһын да һағынып һәм яратып, Лилиә МОСТАФИНА.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - МӘСКӘҮ ҒАЛИМДАРЫ БАҺАЛАНЫ БАШҠОРТ ЫРЫУҘАРЫ ТУРАҺЫНДАҒЫ КҮП ТОМЛЫҠТЫ - 2015 - Мәҡәләләр\nБашҡорт ырыуҙары тураһында фундаменталь китап сығара башлап, Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәй тарихында тиңе булмаған күренешкә нигеҙ һалды республикабыҙ тарихсылары. Күптән түгел уның авторҙары, тарих фәндәре кандидаттары - тележурналист, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты Салауат ХӘМИҘУЛЛИН менән БР Фәндәр академияһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының Этнология бүлеге мөдире Юлдаш ЙОСОПОВ Мәскәү ҡалаһында ошо проекттың исем туйын үткәреп, уның менән таныштырып ҡайтты. Илебеҙҙең баш ҡалаһында үткән түңәрәк ҡорҙа ҡатнашыусылар проектты нисек баһаланы икән? Ошо һорауҙан башланып киткән әңгәмәне бөгөн гәзит уҡыусыларға тәҡдим итәбеҙ.\nС. Хәмиҙуллин: Резолюциянан сығып, шулай тиергә мөмкин: эшебеҙ Рәсәйҙә генә түгел, хатта БДБ киңлегендә аналогы булмаған уникаль проект тип танылды. Ул тарих, гендар географияһы, сығанаҡтар менән эшләү һ.б. күҙлектән ҡарағанда, иң яңы методологияны ҡулланыуы менән иғтибарҙы йәлеп итә. Шуға, минеңсә, хеҙмәтебеҙ иң юғары баһаға лайыҡ. Хатта түңәрәк ҡорҙоң ябай учреждениела түгел, ә Рәсәй Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү институтында үтеүе лә күп нәмә тураһында һөйләй - ул ябай ғына төбәк институты түгел, ә илдең алдынғы көнсығыш белгестәрен бергә туплаған академик вуз. Уны алдынғы ғәрәп илдәре белгесе, фекеренә барлыҡ дәүләт учреждениеларында һәм хатта махсус хеҙмәттәр ҙә ҡолаҡ һалған эксперт Виталий Наумкин етәкләй. "Көнсығыш" тип аталған журнал нәшер иткән һәм билдәле ғалимдар эшләгән вузда презентация уҙғарыу, әлбиттә, күп нәмә хаҡында һөйләй.\nИнститутта бер нисә үҙәк бар һәм " Үҙәк Азия, Кавказ һәм Урал-Волга буйы үҙәге" етәксеһе Аликбер Аликберов ҡултамғаһы ҡуйылған резолюция беҙҙең проектҡа яңы офоҡтар аса һәм был эш мотлаҡ дауам ителергә тейеш, тип билдәләнә.\nЮ. Йосопов: Дөрөҫөн әйткәндә, ошо һөйләшеүҙә ҡатнашыуыбыҙ һәм юғары баһа бирелгән резолюция был хеҙмәттең ғәмәлдә ғилми әһәмиәткә эйә икәнлеген академик даирәлә таныу булды. Фәндә билдәле бер сиктәр, методология, ҡағиҙәләр һ.б. үҙенсәлектәр бар. Эш алып барғанда шул сиктәрҙән сыҡмаҫҡа тырышабыҙ. Мәскәүҙә үткән түңәрәк ҡорға тиклем хеҙмәтебеҙ буйынса ғилми даирәләрҙә адекват тәнҡит булғаны юҡ ине әле. Эйе, тәнҡит булырға тейеш һәм ул кәрәк тә. Ә ошоға тиклем киң мәғлүмәт сараларында проектыбыҙҙы насар итеп күрһәтергә тырышыуҙар булды һәм был резолюция ошондай шикләнеүселәргә төплө дәлил булып тора ла инде.\nТүңәрәк ҡорҙоң ғәҙәти ваҡиға кеүек кенә үтмәүе лә ҡыуандырҙы. Быны хатта ойоштороусылар үҙҙәре лә таныны. Сара өс сәғәт барҙы, берәү ҙә ултырғысында борғоланып, ҡасан бөтә инде, тип ултырманы, һәр кем һәр һүҙҙе иғтибар менән тыңланы. Түңәрәк ҡорҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Медик-генетик үҙәгенең алдынғы генетигы Елена Балановская, МДУ-ның Антропология институты антропологы Андрей Мауэр, РФА-ның мөхбир ағзаһы - Рәсәй буйынса алдынғы лингвист-төркиәтсе Анна Дебо һ.б. ҡатнашты. Улар барыһы ла беҙҙең хеҙмәтте хупланы, йәғни төрлө белгестәр этностың барлыҡҡа килеүе, лингвистика теорияһы буйынса үҙҙәренең фекерен әйтеп, был эштең, һис шикһеҙ, ҙур әһәмиәткә эйә булыуын белдерҙе. Әгәр бығаса башҡорттарҙы өйрәнеүҙә Руденконың, Кузеевтың, Әсфәндийәровтың эштәре менән таныш булһаҡ, беҙ уларҙың хеҙмәтен артабан дауам итеп, уны яңы кимәлгә күтәрҙек, тип әйтә алабыҙ. Түңәрәк ҡорҙа ҡатнашыусыларҙың эшебеҙҙе таныуы һәм дөрөҫ юлдан барыуыбыҙға тағы ла бер тапҡыр инандырыуҙары һөҙөмтәһендә эш артабан да дауам итәсәк, һәм беҙ аныҡ юлыбыҙҙы күҙаллайбыҙ.\nБашҡорт ырыуҙары тураһында күп томлыҡ нәшер итеү идеяһы, ғөмүмән, проект нисек тыуҙы һәм быға нимә этәргес бирҙе?\nС. Хәмиҙуллин: 2005 йылдарҙа Шәжәрә байрамдары ойошторолоп, уларҙың идеяһы ҡасандыр башҡорт булып та, үҙенең асылын юғалтҡан төньяҡ-көнбайыш башҡорттарына тамырҙарына ҡайтырға ярҙам итеү булды. Ыңғай һөҙөмтә күренгәс, шул ваҡытта уҡ, эх, ырыуҙар тураһында китап сығарырға ине, тип уйлана башланым, әммә был идея менән минән башҡа янып йөрөүселәр ҙә булғанлығын белмәнем. Үҙ эшемде телевидениела башҡорт ырыуҙары буйынса "Башҡорт шәжәрәләре" тигән тапшырыуҙан башланым, ә Юлдаш менән Рәфил Аҫылғужин был ваҡытта райондар буйлап, лекциялар уҡып йөрөгән. Ул саҡта бер-беребеҙҙе белмәй ҙә инек әле. Һуңынан осрашҡас, барлыҡ мәғлүмәттәрҙе туплап, уларҙы көсәйтеп, фундаменталь хеҙмәт башларға ҡарар иттек. Шулай итеп, ҡасандыр айырым-айырым килгән фекерҙәр, уйҙар беҙҙе бер командаға туплап, бынан ике йыл элек тормошҡа аша башланы.\nЮ. Йосопов: Беҙ төрлө өлкә һәм учреждение кешеләре - этнограф, журналист, философ. Бер фекергә айырым-айырым килһәк тә, төрлө ысулдар менән бер үк йүнәлештә эш алып барғанбыҙ булып сыҡты. Һуңынан осрашып, берләшеп, кем ошо тема менән ҡыҙыҡһына, шуларға ошо йүнәлештә берләшергә саҡырыу ташланыҡ. Һәм ҡайҙа ғына булмайыҡ, һәр ваҡыт, әгәр уникаль материалдарығыҙ бар икән, хеҙмәттәшлек итергә әҙербеҙ, шәп материалдар көтәбеҙ, тип белдерә йөрөйбөҙ. С. Хәмиҙуллин: Йәғни был баҫма - ул коллектив хеҙмәт емеше, унда һәр кем ҡатнаша ала. Һәр томды алып ҡараһағыҙ, унда ҡатнашыусылар һаны, йәғни авторҙар коллективы төрлөсә. Беҙгә дан түгел, һөҙөмтә кәрәк. Шуға күрә, крайҙы өйрәнеүселәрҙән шәжәрәләр, фотолар, йәғни сеймал алабыҙ. Әлбиттә, баҫма крайҙы өйрәнеү буйынса түгел, ә фәнни булғанлыҡтан, крайҙы өйрәнеүселәр төп ролде уйнамаһалар ҙа, уларҙың да ярҙамына таянабыҙ.\nЮ. Йосопов: Крайҙы өйрәнеүселәр, нигеҙҙә, ойоштороу буйынса ҙур ярҙам күрһәтә. Сөнки беҙ һәр саҡ юлда, ә теге йәки был районда крайҙы өйрәнеүселәр хакимиәт вәкилдәре менән бергә ауылдар буйлап йөрөтөүҙе, материал туплауҙы ойоштора. Аллаһы Тәғәлә бер үк идеяны бер үк ваҡытта бер нисә кешегә бирә, тип юҡҡа әйтмәйҙәрҙер, күрәһең. Был осраҡта ла ошо фекер ҡайҙалыр һауала эленеп торған һәм бер нисә кешенең башына уй төшөп, тап беҙҙең ошо коллективта тормошҡа ашырға тейеш булғандыр.\nСалауат Ишмөхәмәт улының шундай бер фекере хәтергә уйылып ҡалған: "Башҡортостанда йәшәүселәр ҙә бер хәҡиҡәтте яҡшы аңлап алды: кемдең ырыуы бар, ул - башҡорт, ә кемдеке юҡ - ул татар милләтенә ҡарай". Шәжәрә тураһында ла шул уҡ фекерҙе әйтергә мөмкинме һәм милләтте билдәләгәндә шәжәрә лә ырыу кеүек үк төп роль уйнай, тип ныҡлы итеп раҫларға буламы?\nС. Хәмиҙуллин: Мин бында шәжәрәгә бик баҫым яһамаҫ инем, сөнки документтар буйынса һәр кем шәжәрәһен төҙөй ала һәм хатта улар башҡорттарҙыҡы кеүек тәрән тамырлы булмаһа ла, барыбер шәжәрә тип атала. Ә бына Урал-Волга буйы төбәгендә ырыу-ҡәбилә структураһы бары тик беҙҙә - башҡорттарҙа ғына.\nЮ. Йосопов: Бында шуны ла әйтмәй булмай - беҙҙең оппоненттар, бигерәк тә Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының Ш. Мәржәни исемендәге Тарих институты вәкилдәренең ҡайһы берҙәре тарафынан саф башҡорт ырыуҙарын татар ырыуҙары һ.б. тип күрһәтергә тырышыу күҙәтелә, хатта юрматы ырыуын да татар ырыуы тип яҙҙылар. Ә халыҡтың ҡулына ошо хеҙмәттәр килеп эләкһә, уларҙың башы бутала, бына мин - гәрәй ырыуы татары, ти башлай. Улар үҙҙәрен нисек атаһа ла - үҙ мәйелдәрендә. Әммә беҙ академик кимәлдән сығып фекер йөрөтәбеҙ, шөкөр, ялған тарихсылар кимәленә төшмәйбеҙ. Бая атап үткәнемсә, Руденко, Кузеев, Әсфәндийәровтың хеҙмәттәренә нигеҙләнәбеҙ. Кузеев тап башҡорттарҙа ырыу йәмғиәте булыуын, ә татарҙарҙа булмауын теркәгән. Шуға күрә фәнни сиктәрҙән ситләшергә тейеш түгелбеҙ, бының эҙемтәләре бик насар һәм ялған тарих диңгеҙенә батыуыбыҙ ҙа ихтимал. Урындарҙағы крайҙы өйрәнеүселәргә лә фәнни күҙлектән сығып эшләргә, фәнни фекерләргә йүнәлеш бирәбеҙ. Бары тик шул ғына үҙеңдең шәжәрәңде, үҙеңдең ырыуыңды өйрәнеүҙә уңыш нигеҙе булып торасаҡ.\nС. Хәмиҙуллин: Әгәр беҙ ҙә, мең ырыуы - нуғай ырыуы, нуғайҙар - татар, тимәк, мең ырыуы ла татарҙар, тигән һымағыраҡ уйҙырмаларға юл ҡуйһаҡ, беҙ ҙә әкиәт оҫталары буласаҡбыҙ. Ә бит нуғайҙар үҙҙәре айырым халыҡ. Нуғай далаларына барып, һеҙ - татар, тип әйтеп ҡарағыҙ, нисә минут йәшәрһегеҙ икән? Әммә ҡайһы берәүҙәр бына шундай уйҙырмалар сығарып, күп томлығыбыҙға тәнҡит яуҙыра. Беҙ уларҙың кимәленә төшөргә лә, кем менәндер талашырға ла, ул ғына ла түгел, уйҙырмалар уйлап сығарырға ла йыйынмайбыҙ. Сөнки тарихыбыҙ шул тиклем бай, алдаҡ тарих яҙырға һис урын юҡ. Беҙгә барлыҡ булған тарихыбыҙҙы тарих төпкөлөнән һөйрәп сығарып күрһәтергә генә кәрәк, һәм беҙ ошо юлдан барабыҙ ҙа инде.\nБер әңгәмә ваҡытында Гүзәл Ситдиҡова, милләтте милләт иткән дүрт бағана бар - тел, ер, дин, ҡан берлеге, тигәйне. Ырыуҙарҙы, милләтте асыҡлағанда генетик маркерҙарға мөрәжәғәт итәһегеҙ. Бөгөн тарихи тамырҙарҙы генетик анализ ярҙамында асыҡлағанда алынған мәғлүмәттәрҙе бер нисек тә үҙгәртеү мөмкин түгел һәм быны берәү ҙә инҡар итә алмай. Шул хаҡта ла ентекләберәк һөйләп китһәгеҙ ине.\nЮ. Йосопов: Гендар географияһы фән булараҡ уҙған быуаттың 30-сы йылдарында уҡ барлыҡҡа килә. СССР-ҙа генетика фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе Александр Серебровский уны тарих фәне тип билдәләй, йәғни баштан уҡ тарихты һәм халыҡтарҙы өйрәнеүгә йүнәлеш ала. Ул ваҡытта хәҙерге ысулдар, гаплотөркөм, гаплотип тигән атамалар ҙа булмай. Шуға ҡарамаҫтан, яҡынса принцип һаҡлана. Башҡорттарҙы совет осоронда уҡ РФА Өфө ғилми үҙәгенең Биология, генетика, биохимия институтында өйрәнә башлайҙар. Был йәһәттән Эльза Хөснөтдинова күп эшләй.\nБеҙ бынан өс йыл элек эш башланыҡ һәм Елена Балановская менән берлектә эшләйбеҙ. Баштан уҡ беҙ (этнографтар, гуманитарийҙар) барлыҡ этаптарҙы ла (бергә экспедицияларға сығыу, мәғлүмәттәрҙе бергәләп эшкәртеү, лаборатор ысулдарҙы - молекуляр биология, ДНК-ны бүлеү, уны типлаштырыу, анализ эшләү, селтәрҙәр төҙөү, уларҙың аңлатмаһын биреү) бергә үтергә тейешбеҙ, тигән һығымтаға килдек. Сөнки гендар географияһын өйрәнгәндә шулай ғына билдәле бер һөҙөмтәгә өлгәшергә мөмкин. Генетиктарҙың, биологтарҙың төп проблемаһы шунда ла инде - улар был өлкә буйынса махсуслашмаған һәм этностың айырмалыҡтарын билдәләй алмай, йәғни улар мөһим күрһәткес: башҡорттарҙы - ырыуҙар, сыуаштарҙы этнографик төркөмдәр буйынса бүлмәй. Махсус өйрәнә башлағас, беҙ ҙә, генетиктар ҙа тап ошоно күрҙек һәм был ысулдың бик һөҙөмтәле булыуын, эш барышында әллә күпме процесты күрергә мөмкин булыуын, этностың ҡасан айырылыуын һәм һәр берләшмә буйынса нисек һаҡланғанын күрҙек. Эйе, беҙ милләттең ҡайҙан килеп сығыу мәсьәләһен ахырынаса хәл итә алмайбыҙ. Мәҫәлән, теге йәки был төбәккә бәйләнеш бар, ниндәйҙер халыҡты бер гаплотөркөмгә йәки ырыуға бәйләргә мөмкин. Минеңсә, тап ошоға иғтибар бирергә һәм ошо йүнәлештә эште артабан дауам итергә кәрәк. Әгәр киләсәктә башҡорттарҙың ырыуҙарға бүленгән генофондының картаһын төҙөһәк, лингвистар ошо башланғысты күтәреп алып, үҙҙәренең йүнәлеше, үҙ системалары буйынса тикшеренеүҙәр үткәреп, уларҙың күпмегә тура килеүҙәрен сағыштырып ҡараһа, бик яҡшы булыр ине. Әлегә беҙ бары тик нимәлер эшләргә тырышабыҙ ғына һәм был эш киләсәккә төбәлгән.\nҺүҙ ыңғайы Башҡортостанда гаплотөркөмдәр буйынса өс ҙур кластер бар, тип әйтеп киттегеҙ. Уларға ла ентекләп туҡталып үтмәйекме икән?\nЮ. Йосопов: Көнбайыш Евразия гаплотөркөмө тип һаналған һәм бронза быуаты, иртә тимер быуаты сигендә һинд-иран ҡәбиләләренең миграцияһына бәйле булған R1а төп гаплотөркөм булып тора. Ул үҙе өс төп кластерға бүленә һәм уларҙың иң ҙуры төньяҡ-көнсығыш башҡорттарына ҡарай. Йәғни уға Учалы районының көньяғынан башлап Ғафури, Ҡырмыҫҡалы, Мәсетле, Салауат, Дыуан, Ҡариҙел, Асҡын, Балтас, Тәтешле, Яңауыл, Силәбе өлкәһенең Арғаяш райондары инә. Бәлки, Силәбенән арыраҡ та дауам итәлер. Был райондар барыһы бер кластерҙы тәшкил итә һәм Учалы районы башҡорттары менән Балтас башҡорттары туғандар тип әйтергә мөмкин. Беҙ уларҙы шартлы рәүештә табындар, тип атайбыҙ, сөнки табындар унда компактлы йәшәй. Был кластерҙың нейтраль атамаһы - төньяҡ-көнсығыш. Был Көнбайыш Себер, Көньяҡ Урал алды, Урал алды территориялары менән бәйле ҙур массив, һәм, минеңсә, ул башҡорттарҙың дөйөм оҡшашлығын сағылдыра, йәғни R1а генотибын йөрөтөүселәр - үҙҙәре эргәһенә башҡа ҡәбиләләрҙе туплаған боронғо башҡорттар. Икенсе R1а - ҡыпсаҡ төркөмө лә бик ҙур һәм ул Төньяҡ Кавказ, Каспий алды территорияһына ҡарай, йәғни бында Көнбайыш Дәште-Ҡыпсаҡтың ялан халҡы йәшәй. Ҡыпсаҡ атамаһы ла ошоға күрһәтеп тора. Һәм өсөнсө - бәләкәй кластер - юрматылар. Улар үҙҙәре айырым һөйләшеү талап итә, сөнки улар барлыҡ гаплотөркөмдәрҙән дә айырылып торған, бергә тупланып, башҡалар менән оҙаҡ бәйләнешкә инмәй йәшәгән халыҡ.\nИкенсе ҙур төркөм N1c. Әгәр R1а тарҡауыраҡ булһа, N1c тупланғаныраҡ. Уның ареалы Уралдан Алтайғаса һәм уның Урал-Алтай миграция циклы һөҙөмтәһе, күсмә халыҡтар менән бәйле икәнлеге асыҡ күренә. Был төркөмгә - түңгәүер, мең, уран, үҫәргән, көнбайышта йылан ырыуҙары инә. R1а Яңауыл районына етеп туҡтаһа, Яңауылдан Ейәнсура районына тиклем N1c гаплотөркөмө һуҙыла. Йәғни ул тотош Урал алдын үҙ эсенә ала: уға Яңауыл, Илеш, Туймазы, Йәрмәкәй, артабан мең ырыуы райондары инә. Был, ошо ареалда төрки-уғыр ҡәбиләләренең үҙ-ара бәйләнеше булғандыр, моғайын, тигән күҙаллауҙарға этәрә, сөнки һуңғы һығымтаны яһарға иртәрәк, эш яңы саҡ башланып ҡына тора.\nҺәм башҡорттарҙа булған иң билдәле гаплотөркөм - R1b. Уның хаҡында уҙған быуаттың 20-се йылдарында уҡ һөйләй башлағандар, шулай уҡ ул көнбайышта ла телдән төшмәй, бынан бер нисә йыл элек Башҡортостанды ла шаулатты. Был башҡорттар - бөрйәндәр - кельт гаплотөркөмөнә ҡарай. Икенсе массив - ғәйнәләрҙә һаҡланып ҡалған. Уның сығышы иран ҡәбиләләренә барып тоташа. Бөрйән ҡәбиләһендә булған R1b гаплотөркөмө Каспий алды территорияһы халҡы - Көнбайыш Ҡаҙағстан, Манғышлаҡ менән бәйле булыуы ихтимал. R1b гаплотөркөмөнөң үҙенсәлекле төрө Көньяҡ Уралда табылып, был хаҡта уҙған быуаттың 80-90-сы йылдарында уҡ билдәле була. Әммә уның маркировкаһы М73. Һуңғы ваҡытта асыҡланыуынса, ул тамъяндарға һәм йыландарҙың ҡайһы бер өлөшөнә хас.\nС. Хәмиҙуллин: Һөҙөмтәлә улар барыбер иран сығышлы була. Бер өлөшө Алтайға барып сыға һәм хәҙерге Алтай халыҡтарының этногенезында ҡатнаша. Һуңынан улар Уралға күсенә. Ә был R1b, N1c гаплотөркөмдәре туранан-тура бәйле һәм ҡасандыр уртаҡ бер атай-олатайҙан таралған. Ниндәйҙер ваҡытта айырылып, һуңынан ҡабат тупланғандар.\nҠайһы бер халыҡта, винегрет кеүек, төрлө төрҙәр буталған. Ә ҡайһы бер халыҡтарҙа, мәҫәлән, башҡорттарҙа, ҙур өс кластер бар. Әгәр ниндәйҙер халыҡта "винегрет" икән, тимәк, ул йәш этнос. Ә ҙур, тупланған өлөштәр ни тиклем күберәк, халыҡ шул тиклем боронғораҡ.\nМин генетик түгел, мин - тарихсы, этнограф һәм миңә Арғаяш районы башҡортоноң Тәтешле районы башҡортона, Яңауыл районы башҡортоноң Хәйбулла районы башҡортона туған булыуы ҙур асыш булды. Генетик планда тикшеренеүҙең бына ошо яғы ҡыҙыҡлы. Ә ҙур өлөштәргә килгәндә инде, әйтеп китеүебеҙсә, ҙур өс кластер булыуы халыҡтың гомоген, йәғни бер төрлөлөгөн күрһәтә. Антропологик тип төрлө булыуы ихтимал, әммә генотип бер үк. Раса төрҙәре үҙгәреш кисерһә лә, генотип үҙгәрешһеҙ ҡала.\nМилләттең этногенезына миграция ҙур йоғонто яһай. Әйтеп китеүегеҙсә лә, башҡорт этносы формалашыуға төрлө миграция процестары үҙ йоғонтоһон яһай, үҙ эҙен ҡалдыра. Был күсенеүҙәрҙең төп сәбәптәрен күҙалларға мөмкинме?\nС. Хәмиҙуллин: Кеше бер ваҡытта ла бер урында ултырмай, шуның кеүек, кешелек тарихы ла миграцияларҙан тора, һәм был аксиома. Әммә икенсе яҡтан ҡарағанда, мәҫәлән, яҙыу барлыҡҡа килеүгә мең ярым йыл тибеҙ икән, тарих өсөн был ваҡыт бер секунд ҡына. Хәҙер кешелек тарихы миллион йылдар менән иҫәпләнә. Күҙ алдына килтерегеҙ - ошо миллион йылдар эсендә кешеләр климат, һуғыштар, сәйәсәт, ауырыуҙар сәбәпле һәр саҡ күсенергә мәжбүр булған. Өҫтәүенә, борон улар яңы ерҙәрҙе үҙләштереү менән дә шөғөлләнгән. Уйлап ҡараһаҡ, Гавай халҡын Яңы Зеландияға сығып китергә нимә мәжбүр иткән һәм унда каноэларҙа барып етеү өсөн ниндәй тәүәккәллек кәрәк? Барлыҡ миграция процестары шулай дауам иткән, әммә был бик борон булған. Ләкин беҙгә ул Нух заманында кеүек күренһә лә, Ер тарихы өсөн был ни бары бер миҙгел генә.\nЮ. Йосопов: Мәскәү ғалимдары, шул уҡ Е. Балановская гаплотиптарҙың үҙгәреү картаһын төҙөгән. Унда күсмә тормош алып барыусы ҡәбиләләрҙең миграцияһы асыҡ күренә. Йәғни күсмә тормош алып барыусыларҙа алмашыныу, миграция тиҙлеге ҙур. Ә ултыраҡ тормош менән ергә ерегеп йәшәүселәрҙә миграция яй бара. Монголиянан алып Көнсығыш Европаға тиклемге ялан территорияһында генофонд өс-дүрт быуын эсендә тамырынан үҙгәрергә мөмкин.\nГуманитар тикшеренеүҙәр институты хеҙмәткәре, философия фәндәре кандидаты, коллегағыҙ Рәфил Аҫылғужин Башҡортостанда Ҡурған өлкәһе башҡорттарының мәҙәниәт көндәре ваҡытында, ҡурғандарҙың үҙенсәлеге шунда, уларҙа башҡа бер ерҙә лә осрамаған ҡалмаҡ ырыуы һаҡланып ҡалған, тигәйне. Символик рәүештә башҡорттоң ете ырыуы тураһында һөйләһәк тә, халҡыбыҙҙа нисә ырыу бар һәм бөгөн уларҙың күпмеһе бар, ҡалмаҡ ырыуы кеүек айырым бер урында ғына һаҡланып ҡалыусы башҡа ырыуҙар бармы?\nС. Хәмиҙуллин: Алтын Урҙала ете ырыу берләшмәһе була. Уға бик күп башҡорт ҡәбиләләре инә. Ул ваҡытта уларҙы башҡорттар тип тә атамағандарҙыр, бәлки. Хәҙерге ваҡытта ете ырыу тураһындағы хәтер бары тик беҙҙә һәм ҡаҙаҡтарҙа ғына һаҡланып ҡалған. Башҡорттарҙа ете ырыу Урал аръяғының бер нисә ҡәбиләһен үҙ эсенә ала. Әле был атама барлыҡ башҡорт халҡының синонимы ғына булып йөрөй, сөнки беҙҙең яҡынса 40-тан ашыу ырыу-ҡәбиләбеҙ бар. Төп массанан хәҙерге ваҡытта Пермь крайында һәм Татарстан Республикаһында йәшәүсе ғәйнәләр, байлар, юрмыйҙар, бүләрҙәр, йәнәйҙәр генә төшөп ҡалған.\nЮ. Йосопов: Ҡалмаҡтар буйынса ла һорауҙар күп: уларҙы айырым ҡарарғамы, әллә ҡатайҙар эсенә индерергәме? Уларҙы ентекләп өйрәнгәндә, айырып күрһәтергә лә мөмкин, әммә был киләсәктә генә тормошҡа аша торған эш. Күрше өлкәләрҙә айырым дисциплиналар буйынса тикшереүҙәр үткәрелгән, әммә улар системаға һалынмаған, ә бына генетика буйынса тикшереүҙәр башларға әлегә мөмкинлек юҡ, сөнки был эшмәкәрлеккә тотонорға Һаулыҡ һаҡлау министрлығы рөхсәт бирергә тейеш. Әлегә бары тик Башҡортостан буйынса ғына рөхсәт бар. Ә Башҡортостан барлыҡ ырыуҙарҙы ла үҙ эсенә ала. Сөнки төп аҫаба, ырыу ерҙәре ошонда.\nБеренсе томда беҙ венгр антропологы Тибер Тоттоның материалдарын баҫтырҙыҡ. Ул 1962 йылда З. Шоңҡаров менән антропологик һәм фольклор материалдары йыя. Уның мәҡәләһенән күренеүенсә, бер нисә иҫәп алыу барышында үҙҙәрен татар тип яҙҙырған ауылдар халҡы, ниндәй ырыуға ҡарауы тураһындағы һорауға яуап биргәндә, үҙҙәренең ырыуын әйтеп бирә. Ул ваҡытта әле кешеләр ырыуҙарын иҫләгән, шунан һуң күп тә ваҡыт үтмәгән, ниндәйҙер баҫым арҡаһында уларҙы фекерҙәрен үҙгәртергә мәжбүр иткәндәр.\nС. Хәмиҙуллин: Ғөмүмән, башҡорттар күпләп йәшәгән Рәсәй төбәктәре яҡшылап тикшерелмәгән. Әгәр беҙ республика буйынса тикшереүҙәрҙе тамамлап, күрше өлкәләргә тотонһаҡ, эш бик күп буласаҡ, уларҙа айҙар буйына ҡайтмай йәшәргә тура киләсәк. Хатта Әнүәр Әсфәндийәровтың Силәбе өлкәһе ауылдары тарихы буйынса әҙерләгән ҡулъяҙмаһы ла донъя күрмәне. Ғилми йәмәғәтселек уны еренә еткереп, баҫма итеп нәшерләргә бурыслы. Ул тикшеренеүселәр өсөн юл күрһәтеүсе йондоҙ-маяҡ булып торасаҡ. Ә Ҡурғанға, шулай уҡ башҡорттар күпләп йәшәгән башҡа төбәктәргә килгәндә, улар бөтөнләй өйрәнелмәгән һәм үҙҙәрендә әллә күпме асылмаған сер һаҡлайҙарҙыр, моғайын.\nЮлдаш Мөхәммәт улы бая әйтә биреп ҡуйҙы, был тарихсыларҙың, этнографтарҙың ғына түгел, ә филологтарҙың, лингвистарҙың берлектәге эше булырға тейеш. Нисек барлыҡ ғалимдарҙы ошо эшкә йәлеп итергә мөмкин?\nС. Хәмиҙуллин: Иң яҡшыһы - үҙеңдә барлыҡ ошо сифаттарҙы, белемде туплап, киң профилле белгес булырға. Кәм тигәндә, этнография, лингвистика, гендар географияһы нигеҙҙәрен белергә тейешһең. Сөнки бер нисә тар профиль белгесен бергә йыйғанда, уларҙың ошо темаға ҡағылышлы, әммә икенсе профилдәге сығанаҡтарҙы бөтөнләй белмәүе асыҡлана. Шуға күрә, киң профилле белгес булыу зарур.\nЮ. Йосопов: Әлбиттә, иң һөҙөмтәле эштәр улар Руденконың, Кузеевтың, Әсфәндийәровтарҙың эштәре. Кузеевтың эшен ҡараһаҡ, ул тарихты, этнонимияны - хәҙерге ырыу структураларын, тамғаларҙы үҙ эсенә ала. Шулай ҙа тамғалар ҙа һәр саҡ һөҙөмтә бирмәй. Йәғни уның эшендә археология ла, антропология ла, башҡа дисциплиналар ҙа ҡулланылмаған. Шуға ҡарамаҫтан, ниндәй ҡиммәтле мәғлүмәт тупланған хеҙмәт! Әгәр беҙ этнонимияны, лингвистиканы, гендар географияһын берләштерә алһаҡ, был ҙур һөҙөмтә бирәсәк. Әммә был тикшеренеүҙәрҙә ниндәйҙер стандарт булырға тейеш. Мәҫәлән, теге йәки был ырыу буйынса антропологик материалдарҙы өйрәнә башлаһам, дерматоглефика - бармаҡ, аяҡ эҙҙәре - буйынса материалдар бик күп, ләкин мин уларҙы ҡуллана алмайым, сөнки уларҙа этнографтар, лингвистар ҡулланған стандарттар юҡ. Уларҙы былай ҙа кемдер өйрәнә, шулай уҡ кемдер көньяҡ йәки төньяҡ төбәкте генә өйрәнә лә, тотош башҡорт халҡын өйрәндем, тип уйлай. Ә ырыу йәки этнографик төркөмдәр буйынса төрлө дисциплиналарҙың этнографик күҙлектән сығып эшләүе кәрәк. Дисциплина-ара тикшеренеүҙәрҙә бер стандарт булһын өсөн тап этнография тон бирергә тейеш. Шул ваҡытта ғына дисциплиналарҙы берләштерергә мөмкиндер, моғайын. Элек бөтөн нәмә этнонимияға, телгә бәйләп алып барылһа, бөгөн этнонимдың тарихын, гендар географияһын өйрәнеү зарур. Берәй ваҡыт, бәлки, был алымдар ҙа иҫкерер, яңы ысулдар табылыр. Әммә бөгөн беҙ алып барған тикшеренеүҙәр - иң алдынғыһы.\nКиләсәккә ниндәй пландар билдәләйһегеҙ?\nЮ. Йосопов: Әлеге ваҡытта сираттағы ҙур томды нәшер итеү бурысы тора. Йылан ырыуы, баҡтиһәң, иң ҙур башҡорт ырыуҙарының береһе икән. Ул Башҡортостандың тотош төньяҡ-көнбайышын, хатта көнбайышты - Борай районынан башланып Бишбүләк районына тиклем үҙ эсенә ала. Был баҫма ике өлөштән тора, уларҙың һәр ҡайһыһында 800-әр бит. Уникаль материал буласаҡ ул. Әле антропологтар менән дөйөм портрет эшләргә тырышабыҙ. Улар үҙҙәренең технологияһы буйынса 100 фотоны береһенең өҫтөнә икенсеһен һалып, уртаса типты килтереп сығара. Китап донъя күргәс, уны таратырға ла кәрәк. Сөнки беҙ райондар халҡына йүнәлеш тотабыҙ. Шуға баҫманы алып барырға, һөйләргә, аңлатырға, таратырға ла кәрәк. Халҡыбыҙ бик ихлас, улар китаптарҙың ҡиммәтен, беҙҙең тап улар өсөн, киләсәк быуындарына тапшырыу өсөн үткәндәрен, тамырҙарын белһен өсөн тырышыуыбыҙҙы аңлайҙар һәм бында бер ниндәй ҙә сәйәси мотив күрмәйҙәр.\nҺеҙ бөгөн ырыуҙар хаҡында китаптар сығарып, башҡорттарға башҡортлоҡто аңлатып, милләтем тип янып йөрөгән кешеләр. Хәҙер илдә Рәсәй милләте берлеген нығытыу (укрепление единства Российской нации) күренеше бара. Рәсәй милләте ҡайҙан килеп сыҡҡан термин һәм ул ысынбарлыҡҡа тап киләме, йәғни кемдер теләгән өсөн генә ҡапыл халыҡ милләт булып ойоша аламы?\nС. Хәмиҙуллин: Был идея Бөйөк Француз революцияһы ваҡытынан, йәғни бер ил - бер милләт, милли дәүләт төҙөү идеяһынан килә. Эйе, Францияға уны тормошҡа ашырырға насип була, әммә ул ниндәй ил дә, беҙ ниндәй? Улар британдарҙың, провансалдарҙың, бургундарҙың үҙенсәлеген юҡҡа сығара, Наполеондың революцион һуғыштарын үтә. Минеңсә, беҙҙең өсөн иң дөрөҫ концепция - ул Евразия империяһына оҡшаш Рәсәй дәүләте. Тимәк, ул төрлө милләттәрҙән торған хор булырға тейеш. Берҙәм Рәсәй милләтен булдырыу - ул РФА-ның Этнология һәм антропология институты директоры Валерий Тишков әфәнденең идеяһы. Әммә был утопия тип уйлайым, һәм ул тормошҡа ашмаясаҡ. Бары тик тағы ла юҡҡа көс сарыф ителәсәк. Рәсәй үҙенсәлеге булырға тейеш, әлбиттә, әммә ул минең башҡорт асылымды баҫырға тейеш түгел. Минең үҙенсәлегем шунда: россиянмын, милләтем башҡорт, ырыуым - табын!\nЮ. Йосопов: Бөйөк держава, империя һәр саҡ күп мәҙәниәтте күҙаллай. Был Евразия идеяһы һәм Рәсәй империяһы ла, Советтар Союзы ла ошо нигеҙҙә ҡоролдо. Евразистар уҙған быуаттың 20-се йылдарында уҡ Рәсәйҙең Советтар Союзының тарихи вариҫы булырын күҙаллаған. Был йәһәттән Салауат Ишмөхәмәт улы менән тулыһынса килешәм: империя һәр халыҡтың үҙ урыны булыуын һәм уларҙың тап ошо үҙ урынында, үҙ ерлегендә держава, тотош ил мәнфәғәтенә файҙалы эшмәкәрлек алып барыуын күҙалларға тейеш. Был - быуаттар буйына һыналған алым. Бөгөн тәҡдим ителгән "бер дәүләт - бер милләт" идеяһы, ғәмәлдә, либералләштереү ул.\nС. Хәмиҙуллин: Шул уҡ ваҡытта, беҙҙә либероид һүҙе һүгенеү кеүек ҡабул ителә. Әлеге ваҡытта алып барылған көнсығышҡа йөҙ бороп, көнбайыш менән союздан, көнбайыш ҡиммәттәренән һәм бер үк ваҡытта либерализмдан тулыһынса баш тартыу дөрөҫ түгел. Был - үҙ-үҙеңә ҡаршы килеү генә. Бындай когнитив диссонанс барлыҡҡа килә икән, был инде система көрсөгөнөң асыҡ сағылышы.\nУйҙары, ниәттәре, эшләгән эштәре изге егеттәрҙең. Әле улар бөйөк пландарына тәүге аҙымдарын яһаны, һәм ышаныслы яһаны тиергә мөмкин. Килер бер көн, Алла бойорһа, республикабыҙ халҡына: "Ырыуың кем?" - тип оран һалғанда, Урал армыттары аша шундай яуаптар яңғырап торор:\n- Ырыуың кем? Үҫәргән!\n- Ырыуың кем? Юрматы!\n- Ырыуың кем? Ҡатай!\n- Ырыуың кем? Табын!\n- Ырыуың кем? Ҡыпсаҡ!\n- Ырыуың кем? Бөрйән!\n- Ырыуың кем? Тамъян!\n- Илебеҙ - Башҡортостан!\nЯҙылған: 07.09.15 | Ҡаралған: 1339


Купить Нож булатный Кондор-2. Рукоять - бук, алюминий\nНож булатный Кондор-2. Рукоять - бук, алюминий Нож булатный Кондор-2. Рукоять - бук, алюминий\nНож булатный Кондор-2. Рукоять - бук, алюминий\nНапишите свой отзыв о «Нож булатный Кондор-2. Рукоять - бук, алюминий»


Республиканы быйыл ҡар һәләкәте баҫты - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nЮлдар ҡапланды, ҡыйыҡтарҙан төшкән ҡар һәм боҙҙарҙың кеше ғүмеренә хәүеф менән янауы борсоуға һала. Мул яуым-төшөмгә бәйле бәлә-ҡазаларҙа бигерәк тә балаларҙың зыян күреүе үкенесле. Үлем осраҡтары теркәлде. Өфө районы Дубки ауылында үҫмерҙең, Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында 7 йәшлек баланың үлемендә кем ғәйепле? Өфө районы Дубки ауылы. Ата-әсәһе менән ял көндәрендә ҡунаҡҡа килгән 13 йәшлек үҫмер тиҫтерҙәре менән һыу башняһы янындағы боҙ тауынан шыуа. Шул саҡта уның өҫтөнә ҙур боҙ киҫәге төшә. Асыҡланыуынса, башня бер ваҡытта ла боҙҙан һәм ҡарҙан таҙартылмаған. Идарасы компанияның хеҙмәткәрҙәре һүҙенән, был хәлдең сәбәбе лә бар – һуңғы тапҡыр таҙартҡанда эшселәрҙең береһе йәрәхәтләнгән. Шуға ҡарамаҫтан был урындың кешеләр өсөн хәүефле булыуы тураһында яҙыу тик 13 йәшлек үҫмерҙең үлеменән һуң ғына барлыҡҡа килде һәм ауыл хакимиәтендә киләсәктә кәртә ҡуйыу тураһында һүҙ күтәрелде.Тәфтишселәр тағы ла Өфө ҡалаһына ҡараған Тимашево ҡасабаһында ғәҙәттән тыш хәл сәбәптәрен асыҡлай. Бында ҡар өйөмө аҫтынан 11 йәшлек малайҙың мәйетен сығарҙылар. Балалар майҙансығы янында тупланған ҡар өйөмө шәхси йорттарҙың береһенән трактор ярҙамында сығарып өйөлә.22 февралдә Өфөлә булған хәл, иһә, бала өсөн ауыр йәрәхәттәр менән тамамланды. Ике йәшлек Саша һәм уның әсәһе Светлана дауаханаға саф һауала йөрөргә сыҡҡан арала эләгә. Өфөнөң Ферина урамында 12 ҡатлы йорт ҡыйығынан санала ултырған бала өҫтөнә ҡарлы боҙ ишелә. Саша баш-мейе йәрәхәте менән 17-се балалар клиник дауаханаһына оҙатыла. Малайҙың ата-әсәһе бөтә ғәйепте торлаҡ-коммуналь хеҙмәтендә күрә һәм идарасы ойошманы судҡа бирергә ниәтләй.Ошо көндәрҙә Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында ла тауҙан ҡар ишелеү сәбәпле 7 йәшлек бала һәләк булды. Өс малай мәктәптән ҡайтҡас Алсын-бай тауына бара. 30 метр бейеклеккә менеп аҫҡа шыуа башлайҙар. Арттарынса ишелгән ҡар ике малайҙы ситкә йығып, урталағыһын күмеп китә. Ярҙамға килгән өлкәндәр баланы ҡаҙып ала һәм дауаханаға оҙата. Дауаханала ул баш һөйәгенең йәрәхәтәтләнеүенән һәләк була.Бер-бер артлы һәләкәткә осраған балаларҙың ғүмере өсөн кем яуаплы? Һуңғы хәлдән һуң, Таулыҡай ауылы биләмәһе башлығы Мәхмүзә Сәғәҙәтова, тәү сиратта ата-әсәләрҙе балаларына ҡарата иғтибарлыраҡ булырға саҡырып сығыш яһаны. Белгестәр әйтеүенсә, йылдың ҡайһы миҙгеле, тәүлектең ҡайһы сәғәте булыуға ҡарамаҫтан, ата-әсәләр балаларын күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа тейеш. Балалар менән хәүеф барлығы тураһында йыш әңгәмәләшергә, аңлатырға, төшөндөрөргә кәңәш итә улар.\n03 марта Пежо микроавтобусы һәм Скания йөк машинаһы бәрелеште\n03 марта Өфөгә Михаил Бабич килде


Уҙған шишәмбелә Үҙәк район дауаханаһының медицина-профилактикалау бүлексәһенең табип-терапевы Елена Ринат ҡыҙы Бәхтейәрова етәкселегендә фельдшер Эльза Мазһар ҡыҙы Таһирова һәм шәфҡәт туташы Асия Әсҡәт ҡыҙы Рафиҡова, педиатр Регина Шамил ҡыҙы Мырҙагилдинанан торған медиктар төркөмө иң тәүгеләрҙән булып тәгәрмәсле ФАП-ты Мораҡ ауыл биләмәһенә ҡараған Новотроевка ауы-\nлында “һынап” ҡараны. Медиктар бында йәшәгән өлкән йәштәге кешеләрҙең сәләмәтлек торошон тикшерҙе. Уларҙы Мораҡ ФАП-ы фельдшеры Вера Ефимовна Петрова менән акушерка Лидия Михайловна Тимофеева оҙатып йөрөнө. Ауылда 36 кеше йәшәй, шуларҙың 11-е балалар (2-һе мәктәпкәсә йәштәге, ҡалғандары уҡыусылар). Новотроевка ауылында элек медицина ветерандары ирле-ҡатынлы Зиминдар (хәҙер мәрхүмдәр): Степан Александрович (табип) менән Антонида Алексеевна (акушерка) ауылдаштары һаулығы һағында торған. Шулай уҡ балалар шәфҡәт туташы булып эшләгән Анастасия Лазаревна Ковалева - хаҡлы ялдағы медицина ветераны ошо ауылда ғүмер итә.\nМораҡ ФАП-ы медицина хеҙмәткәрҙәре был ауылдан тыш, яҡын-тирәләге Ҡарлы, Новотроевка, Дмитриевка, Красный Октябрь ауылдарын да (барлығы 875 кеше) хеҙмәтләндерә.\nҮҙәк район дауаха-наһының мобиль ФАП-ы медицина хеҙмәткәрҙәре Новотроевка ауылының оло йәштәге кешеләренең ҡан баҫымын үлсәне, ЭКГ аппаратында кардиограмма үткәрҙе, ҡан анализы алды, шәкәр диабеты менән иҫәптә торған ауырыуҙар ҙа тикшерелде.\nБыл көндө шулай уҡ Үҙәк район дауаханаһының баш табибы Алик Йәнешев та Мораҡҡа килде. Алик Рәмил улы күсмә ФАП-тар менән тәьмин итеү буйынса республика программаһына инә алмауҙарына ҡарамаҫтан, медицина учреждениеларынан алыҫта урынлашҡан йәки бөтөнләй булмаған төпкөл ауылдар халҡына медицина хеҙмәте күрһәтелһен өсөн был мәсьәләне хәл итеүҙә ярҙам иткән район хакимиәтенә, шәхсән Фәнзил Фәйез улы Сыңғыҙовҡа рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе.\nРайон дауаханаһы автобусты үҙ көсө менән йыһазландырып, эш башланы.\nБындай тәгәрмәсле ФАП-тар районыбыҙҙың башҡа ауылдарына ла юлланасаҡ.


Өфөлә йәйге ял 11 зонаға бүленгән\nАғиҙел, Дим, Өфө йылғалары, Ҡашҡаҙан күлдәре эргәһендә ойошторолған һыу инеү урындары санитар талаптарға яуап бирһен һәм хәүефһеҙ булһын өсөн ниндәй эштәр башҡарыла? Өфө тирәһендә ял итеүселәрҙе хеҙмәтләндереүсе ойошмалар һыу инеү миҙгеленә әҙерме?\nҠотҡарыу хеҙмәте, яр буйҙарын төҙөкләндереүселәр өсөн ҡыҙыу эш мәле 17 майҙа уҡ башланған. «Ҡояшлы» һәм «Ағиҙел» пляждарын һыу баҫыу сәбәпле, был зоналарҙа таҙартыу һәм ерҙе төҙөкләндереү эштәре генә башҡарыла. Пляж ҡорамалдары килтерелгән һәм улар ошо көндәрҙә ҡуйыласаҡ.\n«Ҡашҡаҙан», «Матур», «Карьерлы», «Гольфстрим» ял итеү зоналарында һыуға анализдар алынған. Водолаздар йылға тирәһен һәм һыу төбөн ағастарҙан, быяла, тимер һыныҡтарынан таҙарта. Максим Вәлишин ҡотҡарыусы булып 19 йыл эшләй. Уның һыу аҫтынан сығарған иң ҙур табышы мотоцикл була.\nМаксим Вәлишин, ҡотҡарыусы: «Халыҡты ял итеү урындарын сүпләмәҫкә саҡырам. Йылға-күл буйҙарында хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен дә иҫтән сығармаһындар ине. Ял итеүселәр хәленән килмәһә лә оҙон дистанцияларға йөҙөргә тотона, һөҙөмтәлә аяҡ ҡулдары тартыша, уларҙы ҡотҡарырға тура килә. Өлкәндәр бигерәк тә балаларҙы күҙ уңынан ысҡындырмаһын ине. Тиҙҙән бында бәләкәстәр өсөн махсус һыу инеү урыны кәртәләп алынасаҡ».\nАғиҙел ярында сағыу май ҡояшы нурҙарында ҡыҙынып ҡалырға теләүселәр һаны тиҫтәнән ашыу. Һыу инеү миҙгеле рәсми рәүештә 1 июндән асылһа ла, халыҡ һыу инеп ҡыҙына башлаған да инде. «Ҡара диңгеҙ ярҙарынан үҙебеҙҙең ер-һыу күпкә яҡшыраҡ» тигән фекер яҡлылар ҙа бар.\nЭҙләү һәм ҡотҡарыу хеҙмәте лә яҡшы физик әҙерлекле 45 белгес менән тулыландырылған. Улар ике сменала эшләйәсәк. Махсус әҙерлекле ҡотҡарыусылар башлыса юғары уҡыу йорто студенттары. Улар иғтибарынан бер генә кеше лә ситтә ҡалмаясаҡ.\nМай башынан һыуға батып 8 кешенең ғүмере өҙөлә. Уларҙың өсәүһе балалар. Өфө тирәһендәге йылға-күл буйҙарында хәүефтән иҫкәртеүсе 54 билдә ҡуйылған. Граждандарҙы яҡлау бүлеге 6 меңдән ашыу балаға хәүефһеҙлек дәрестәрен уҡытҡан. Әммә йәмәғәтселек именлеге үҙәге һыу буйҙарында килеп тыуған бәхетһеҙлектең төп сәбәбен - спиртлы эсемлектәр ҡулланыу менән бәйләй. Әйткәндәй, рөхсәт ителмәгән урындарҙа спиртлы эсемлектәр менән һатыу итеүселәргә биш мең һум күләмендә штраф һалыу ҡаралған. Йылға-күл буйында ял итеүселәрҙең хәүефһеҙлеге күпселек осраҡта уларҙың үҙҙәренең уяулығынан һәм һыу буйында ял итеү ҡағиҙәләрен теүәл үтәүенән тора.


Беҙ - бергә\n27 Август 2018, 18:37\nРайонда Әсәләрҙең «Йөрәктән йөрәккә» ижтимағи ойошмаһы эшләй башланы\nЙәйге каникул ваҡытында район хакимиәтенең ултырыштар залында әсәләр советының «Әсә йөрәге» төбәк ижтимағи ойошма һәм «Ғаилә» көнбайыш район-ара Дәүләт бюджет учреждениеһының Бишбүләк районы буйынса бүлексәһе һаулыҡ торошо буйынса мөмкинлектәре сикләнгән балалар тeрбиәләүсе ата-әсәләр менән осрашыу ойошторҙо. Ижтимағи ойошма менән беҙҙең яҡташыбыҙ Гөлшат Әхәт ҡыҙы Ибраhимова етәкселек итә. Осррашыуға 25 ғаилә килгәйне. Ата-әсәләр Әсәләр советынан бүләктәр, санаторий-курорт юлламалары, ер участоктары тәҡдим итеү буйынса уларҙы тулҡынландырған һорауҙарға яуап алды. Практик психолог Юлия Борисовна Кузнецова психологик, нейропсихологик характерҙағы мәсьәләләрҙә консультация бирҙе.\nОсрашыуҙың һөҙөмтәһе әсәләр советының «Әсә йөрәге» төбәк ижтимағи ойошма менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итеүсе район ижтимағи ойошма ойоштороу, һаулыҡ торошо буйынса мөмкинлектәре сикләнгән балаларҙың ата-әсәләрен берләштереүгә йүнәлтелгән саралар үткәреүгә ҡайтып ҡалды. Ижтимағи ойошма район хакимиәте менән берлектә бындай балаларҙы тәрбиәләүсе ғаиләләрҙең актуаль мәсьәләләрен хәл итеүҙә ҡатнашасаҡ.\n- Район Әсәләрҙең «Йөрәктән йөрәккә» ижтимағи ойошмаһы үҙ эшен башланы, - тип һөйләй уның етәксеһе Римма Индус ҡыҙы Әхмәтова. – Районда бындай балаларҙы тәрбиәләүсе ғаиләләр күп. Улар бирешмәй, үҙ өлөшөнә төшкән барлыҡ ауырлыҡтарҙы намыҫ менән еңә. Уртаҡ тырышлыҡ менән бындай балаларҙың донъяһын бер аҙ ғына булһа ла яҡшыртырға ынтыласаҡбыҙ. Быйыл «Әсә йөрәге» әсәләр советы ярҙамы менән ике ғаилә Асылыкүл буйындағы «Әсә һәм бала» пионер лагерында ял итте.\nРимма Әхмәтованың һаулыҡ торошо буйынса мөмкинлектәре сикләнгән балалар менән эшләү буйынса тәжрибәһе ҙур. 2013 йылдан алып ул «Сулпылар» өлгөлө коллектив педагогы булып эшләгән, унда ябай балалар менән бер рәттән һаулыҡ торошо буйынса мөмкинлектәре сикләнгән балалар ҙа шөғөлләнгән. Хәйриә акциялары, концерттар ойошторған. Инвалид балалар тәрбиәләүсе ғаиләләргә ярҙам итеү теләге квалификацияһын «социаль тармаҡта реабилитация эше буйынса белгес»кә үҙгәртергә этәргән.\n— Балалар медицина, психологик, педагогик heм социаль реабилитациянан тыш үҙҙәренең ижади һәләттәрен дә үҫтереү мөмкинлеген алырға, сәнғәт донъяһына тартылған булырға тейеш. Ошо маҡсаттан әсәләр советы «Һәләттәр йолдоҙлоғо», «Гүзәлкәй», «Быуын» кеүек төрлө-төрлө конкурстар үткәрә, унда беҙҙең районда йәшәүсе ғаиләләр ҙә һис шикһеҙ ҡатнашасаҡ, — тип дауам итә Римма Индус кызы. — Төрлө осрашыуҙар, курстар, оҫталыҡ дәрестәре уҙғарасаҡбыҙ. Ата-әсәләр педагогик hәм психологик ярҙам ала алһын, массаж, ЛФК h.б. алымдарына өйрәнһен өсөн, сентябрҙә улар өсөн уҡыу ойошторорға планлаштырабыҙ. Бындай балаларҙы тәрбиәләүсе ата-әсәләр үҙҙәренең проблемалары менән яңғыҙ ҡалмаһындар, үҙ-үҙҙәренә бикләнмәһендәр, ситтә ҡалмаһындар, тип теләйбеҙ. Теге йәки был мәсьәләләрҙе бергәләп хәл итәсәкбеҙ.\nҺаулыҡ торошо буйынса мөмкинлектәре сикләнгән балалар тeрбиәләүсе ғаиләләр үҙенсә бер төрлө дoньяла йәшәй. Баланың ауырыуы ул — баланың интегеүе генә түгел. Уның менән бергә ата-әсәләре лә яфалана, ярата, ғүмере өсөн көрәшә. Район Әсәләренең «Йөрәктән йөрәккә» ижтимағи ойошмаһында бындай ғаиләләр аңлау табасаҡ hәм ярҙам аласаҡ. Көндәлек мәшәҡәт һәм борсолоуҙар түңәрәгенән сығып, улар яңғыҙ булмауҙарын, бәхеттең булыуын аңлай башлаясаҡ.\nФото Римма Әхмәтованың шәхси архивынан.


Башҡортостан музейҙарына һирәк осрай торған китаптар бүләк итергә мөмкин // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан музейҙарына һирәк осрай торған китаптар бүләк итергә мөмкин\n17:11, 3 февраля 2015 Мәҙәниәт\n14 февралдә Өфөлә Халыҡ-ара китаптар бүләк итеү көнөн билдәләйәсәктәр. Был көндө туғандарға, дуҫтарға һәм әҙәбиәт һөйөүселәрҙең барыһына ла китап биреү ҡабул ителгән.\nБР Мәҙәниәт министрлығы Әҙәбиәт йылына арнап «Музейҙарға — һирәк осрай торған китаптар!» акцияһын иғлан итте. Акция барышында республикала йәшәүселәр Башҡортостан музейҙары фондына һирәк осрай торған китаптар бүләк итә ала.\n— 1950 йылға тиклем баҫылып сыҡҡан, шулай уҡ ҙур булмаған тираж менән нәшер ителгән һәм билдәле кешеләрҙең автографтары ҡуйылған баҫмаларҙы һирәк осрай торған китаптар тип атайҙар. Бындай даналар ҙур ҡиммәткә эйә һәм китап һөйөүселәрҙең иғтибарын йәлеп итә, — тип хәбәр иттеләр министрлыҡтан.\nКитап тапшырыусылар музейға бушлай килә ала. Акция хаҡында мәғлүмәт «ВКонтакте» һәм Facebook социаль селтәрҙәрендә бирелгән.\nТеги: музейҙар,һирәк осрай торған китаптар


Балалар баҡсаһы һеҙҙе күреүгә шат!\n5 Октябрь 2018, 12:45\nБишбүләк ауылы «Умка» балалар баҡсаһында тәрбиәселәр, белгестәр, балалар баҡсалары мөдирҙәре өсөн ҙур байрам ойошторолдо\n27 сентябрҙә Рәсәйҙә Тәрбиәсе hәм барлыҡ мәктәпкәсә хеҙмәткәрҙәр көнө билдәләнә. Дата 1863 йылдың көҙөндә Санкт-Петербургта беренсе балалар баҡсаһы асылыуға тура китерелгән. 2003 йылдың 27 сентябрендә Санкт-Петербургта беренсе балалар баҡсаһының 140 йыллығы хөрмәтенә Тәрбиәсе көнө байрам ителде. Илдең барлыҡ төбәгенә байрамды дөйөм милли яһау тәҡдиме менән хаттар ебәрелде. Тәҡдим база мәктәпкәсә программа авторҙары, балалар баҡсалары педагогтары hәм ата-әсәләр тарафынан хупланды.\nБалалар баҡсаһы психологы Рәфилә Шәйәхмәтова сарала ҡатнашыусыларҙы hәм ҡунаҡтарҙы бик матур йыр менән ҡаршыланы. Мөдир Эльвира Вәлиева барыһын да байрам менән ҡотланы. «Балалар баҡсаһы» йыры менән «Умка» балалар баөсаһының урта төркөмөндә тәрбиәләнеүселәр сығыш яһаны.\nУнан һуң сараның бөтә ҡатнашыусылары әкиәт иленә күсенде hәм «Принцессаның (Людмила Гаврилова) мәктәпкәсә хеҙмәткәр hөнәрен һайлауының» шаhиттары булды. Ул кем генә булырға теләмәне— тәрбиәсе лә, музыка хеҙмәткәре лә, физик культура инструкторы ла. Уның бар ынтылыштары ла юҡҡа сыҡты, сөнки мәктәпкәсә хеҙмәткәр hөнәре ҡатмарлы булып сыҡты.\nҺәр балалар баҡсаһы коллективы иҫ киткес номер әҙерләгән. Былар йырҙар, бейеүҙәр тәрбиәләнеүсе һәм педагогтарҙың шиғырҙары ине. Сухоречка ауылы «Йәйғор» hәм Михайловка ауылы «Незабудка» балалар баҡсалары коллективтарынан видео ҡотлауҙар. Бишбүләк ауылы «Умка» балалар баҡсаһы педагогтарынан дәртле степ-аэробика hәм танго. Дим ауылы «ҡояшкай» балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе Галина Петрованың эскерһеҙ шиғырҙары, Бишбүләк ауылы «Торнаҡай» балалар баҡсаһынан оригиналь музыкаль ҡотлау. «Дюймовочка» балалар баҡсаһы хеҙмәткәрҙәренән «Отелло hәм Дездемона» шаян ҡотлау-сценкаһы. Бишбүләк ауылы «Йылмайыу» балалар баҡсаһы йәш белгестәренең зонттар менән иҫ киткес беейүе. Бишбүәләк ауылы «Умка» балалар баҡсаһы сығарылыш төркөмөнөң hәм Киҫтәнле-Богҙан ауылы урта мәктәбе ҡыҫҡа ваҡытлы булыу төрөкөмөнөң мәктәпкәсә йәщтәге балалар ҡотлауы.\nБеҙ бөгөн балалар баҡсаларының барлыҡ хеҙмәткәрләренә үҙ эштәрен яратыуҙары, балаларға йөрәктәренең бер өлөшөн биреүҙәре өсөн рәхмәт белдерәбеҙ. Беҙҙең тәрбиәселәрҙең изгелекле ярҙамсылары һәм тәмле бешереүсе ашнаҡсылар, улар менән йәнәшәлә балаларҙың һаулыҡтарын күҙәтеүсе шәфҡәт туташтары эшләй. Кер йыуыусылар, техник хеҙмәткәрҙәр, урам һепереүселәр мәктәпкәсә учреждениеларҙы һәм биләмәне тәртиптә тота, хеҙмәтләндереү буйынса эшселәр балаларҙың тормошо һәм сәләмәтлеге тураһында ҡайғырта, ҡарауылсылар балалар баҡсалары төндә һаҡлай.\nБарлыҡ мәктәпкәсә учреждение хеҙмәткәрҙәрен hөнәри байрамдары менән район методика кабинеты мөдире Зинаида Никитина ҡотланы.\nБайрам тамамланғанда, райондың мәғариф бүлеге начальнигы урынбаҫары Инна Данилова hәм кадрҙар буйынса белгес Зәримә Әхмәтйәнова хакимиәт hәм мәғариф бүлегенең Маҡтау грамоталарын тапшырҙы.\nТәрбиәселәр көстәрен һәм ваҡыттарын ҡыҙғанмайынса, үҙҙәрен тулыһынса кескәйҙәрҙе тәрбиәләүгә бағышлай,улар «теләмәйем», «булдыра алмайым», «эшләй алмайым» тигән һүҙҙәрҙе белмәй, бер нимәгә ҡарамайынса, балаларҙы, үҙ эштәрен ярата hәм кескәйҙәр бер нимәгә мохтажлыҡ кисермәһен өсөн барыһын да эшләй.\nрайон хакимиәтенең мәғариф бүлеге методисы.


Ишембай һыу ятҡылыҡтары — Башҡорт Википедияһы\nИшембай һыу ятҡылыҡтары\nИшембай һыу объекттары — Ишембай ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан тәбиғи һәм яһалма килеп сығышлы һыу ятҡылыҡтары.\n5 Ер аҫты һыуҙары ятҡылыҡтары\nҠаланың үҙәк өлөшө Ағиҙел һәм Тәйрүк йылғалары араһында урынлашҡан.\n— Ағиҙел — Ишембай ҡалаһы ҡала биләмәләрендә аҡҡан иң ҙур йылға. Төньяҡҡа табан, Өфө ҡалаһы яғына ҡарай аға. Ағиҙел йылғаһы яры буйында ҡаланың үҙәгенән алыҫ булған бер нисә биҫтәһе урынлашҡан, улар араһында Перегонный, Речной, Иҫке Ишембай һәм Бурводстрой. Совет йылдарында йылға шаҡтай ташып ярҙарынан сыға, күп биҫтәләрҙе һыу баҫа торған булған. Йылға аша Ишембай ҡалаһын Өфө — Ырымбур трассаһы менән тоташтырыусы ике автомобиль күпере бар, береһе хәрәкәт өсөн ябылған. 1980-се йылдар башында уларҙы берҙәм конструкцияға берләштереп тергеҙеү планлаштырыла, бының өсөн 2 миллион һум совет аҡсаһы бүленә. Уның буйынса ҡаланың һул яҡ өлөшөнә троллейбустар ебәрергә планлаштырыла.\n— Тәйрүк — Ишембай һыҙатында урынлашҡан. Йылға Алебастр, Май һәм Күҫәпҡол биҫтәләрен солғап ала. Шулай уҡ Тәйрүк эргә тирәһендә баҡсалар йәмғиәте урынлашҡан. Тәйрүк йылғаһы аша дүрт йәйәүлеләр өсөн күпер һәм өс автомобиль күпере бар. Тәйрүк Бурводстрой районында Ағиҙел йылғаһына ҡоя.\n— Тирмәнйылға —Нефтсе биҫтәһе һыҙатында урынлашҡан. Йылға аша 5-се ҡала маршруты өсөн төҙөлгән автомобиль күпере бар. Йылға Ағиҙел йылғаһының һыубаҫар туғайында, элекке «Аҡсарлаҡ» шифахана-профилакторийы районында юҡҡа сыға.\nШишмәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n— Буҙайғыр Смаҡай биҫтәһе биләмәләрендә аға. Йылға аша ике күпер бар — Тәйрүк йылғаһы районында һәм биҫтәнең үҙендә. Тәйрүк йылғаһына ҡоя.\n— Сараж Нефтсе биҫтәһе биләмәләрендә аға, Тирмән-Йылға йылғаһына ҡоя.\n— Сикүл (Сей күл) — йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы. Бурводстрой биҫтәһе биләмәләрендә аға. Оҙонлоғо — 2150 метр. Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы араһында тәбиғи сик булып тора.\n— Ҡаракүл (Ҡара күл) — ҡаланың һул яҡ өлөшөндә урынлашҡан, ундағы күп нефть ҡалдыҡтары буйынса аталған. — Пенсионер күле — Иҫке Ишембай биҫтәһендә урынлашҡан. — Сәскәкүл — Ағиҙел йылғаһының һул ярындағы күл, Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районы сигендә урынлашҡан.\nҘурыраҡ күлдәр Иҫке Ишембай һәм Тимер юл биҫтәләрендә урынлашҡан. Ағиҙел йылғаһының һул яҡ яры буйлап, Иҫке Ишембайҙың яҡын эргә-яғында, Стәрлетамаҡ районы биләмәһендә урынлашҡан.күлдәр бар, спорт һәм һәүәҫкәр балыҡсылыҡ киң таралған. Улар араһында:\n— Карьер (Ишембай)\n— Иҫке Иҙел\n— Тәйрүк быуаһы — 1950-се йылдар аҙағында яңы пляж зонаһы һәм Тәйрүк йылғаһында һыу сараларында йөҙөү өсөн булдырылған. 1980-се йылдарҙа быуала вышка (кәмә станцияһы районында), балалар өсөн таусыҡ була. 2002 йылда фонтан асыла, хәҙер юҡ. Оҙаҡ ваҡыт хужаһыҙ хәлдә була.\n— Тирмәнйылға быуаһы — Тирмәнйылға йылғаһында төҙөлөп бөтмәгән кирбес заводы районында урынлашҡан, «Ишембайнефть» нефть-газ табыу идаралығының хужалыҡ ихтыяждары өсөн төҙөлгән.\n— Дирән быуа — Тирмәнйылға йылғаһында «Аҡсарлаҡ» шифахана-профилакторийы районында төҙөлгән, Ишембай нефть эшкәртеү заводы ихтыяжы өсөн булдырылған. Завод ябылғандан һуң, быуа ярында «Фрегат» ял итеү базаһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем, ул хужаһыҙ хәлдә ҡала.\n— Кузмин быуаһы — ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, биләмәне «Ковчег» ял базаһы хеҙмәтләндерә.\nЕр аҫты һыуҙары ятҡылыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИшембай ҡалаһының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан ер аҫты күлдәре бар. Улар ҡаланы Ағиҙел йылғаһының иҫке юлында, Ергәнтауҙан йыраҡ булмаған Алаҡай ауылы янында урынлашҡан артезиан скважиналарынан эсәр һыу менән тәьмин итәләр.\n↑ Санаторий «Чайка»... (ч. I), 2015\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ишембай_һыу_ятҡылыҡтары&oldid=1016513 ҡабул ителгән\nИшембай районы һыу объекттары\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:54 10 март 2021 үҙгәртелгән.


Күмертауҙа ҡала башҡорттары ҡоролтайына 15 йыл тулыуҙы билдәләнеләр // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nКүмертауҙа ҡала башҡорттары ҡоролтайына 15 йыл тулыуҙы билдәләнеләр\n11:11, 21 декабря 2011 Сәйәсәт\nКүмертауҙа ҡала башҡорттары ҡоролтайына 15 йыл тулыуға арналған тантаналы сара үтте.\n— Үткән йылдар эсендә Ҡоролтай Күмертауҙың граждандар йәмғиәте системаһында, уның социаль-мәҙәни тормошонда лайыҡлы урын алды, — тине Күмертау хакимиәте башлығы Борис Беляев, әлеге йәмәғәт ойошмаһы активистарын сәләмләп. – Ҡоролтайҙың үҫеп килгән быуынды тәрбиәләү, башҡорт халҡының мәҙәниәтен һәм милли традицияларын, башҡорт телен һаҡлап ҡалыу буйынса әүҙем эшмәкәрлеге ҡаланың эшләү системаһының айырып алғыһыҙ өлөшөнә әүерелде. Был йәһәттән милли-мәҙәни үҙәктәрҙең эшмәкәрлеге баһалап бөткөһөҙ.\nҠала башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Рәйсә Сырлыбаева үҙенең докладында ҡоролтайҙың үткән 15 йыл эсендә башҡарған эше хаҡында һөйләне һәм был йәмәғәт ойошмаһы эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашҡан һәм уға ярҙам иткән кешеләрҙең барыһына ла рәхмәтен белдерҙе.\nБөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесенең тәүге урынбаҫары Румил Аҙнабаев Рәйсә Сырлыбаеваға башҡорт халҡының матди һәм рухи үҫешенә индергән өлөшө өсөн Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Йәмәғәт премияһын тапшырҙы.


Хәбәрҙәр: Файҙалы ғилемдәр - күңел һәм аҡыл ихтыяждары\nФайҙалы ғилемдәр - күңел һәм аҡыл ихтыяждары\nХәҡиҡи ғилем – хикмәткә һәм ғаләм серҙәрен танып белергә өйрәнеү. Файҙалы ғилем – бар тирә-йүндәге Илаһи билдәләрҙе күрергә ярҙам итеүсе ғилем. Рухи нәсихәт биреү – пәйғәмбәрҙәр вазифаһының береһе. Кешеләргә нәсихәт биреү өсөн, күңелең Илаһи мөхәббәт менән тулы булыуы шарт.\nЭй Раббым! Ғилемемде арттыр!\n«(О Илсем) әйт: «Раббым! Минең ғилемемде арттыр...» (Та-һа, 114)\nҒилемеңде арттырыу – ҡиммәтеңде, дәрәжәңде лә арттырыу ул, юғары үрләүең билдәһе. Хәҡиҡи ғилемдәр сәбәбендә кеше ғаләм үҙәгенә әүерелә. Хәҡиҡи ғилемдәр кешене лә һәм бөтә ғаләмде лә һаҡлай, кешенең Хаҡ Тәғәләбеҙгә инанысын һаҡлай. Киләһе быуындарға тапшырылған ғилем өсөн сауаптар – ваҡыт менән бергә үҫә барған, әхирәткә күсә торған капитал.\n«Кеше үлгәс, уның өс ғәмәленән башҡаһы туҡтала: дауамлы саҙаҡалары (саҙаҡа-джариә), файҙа биргән ғилеме һәм иманлы балаһының доғалары» (Мөслим, Вәсиййа, 14)\nФайҙалы ғилем (ҒИЛМ НӘФИ)\nБер филолог диңгеҙҙә сәйәхәт иткән. Юл буйы ул карап капитаны менән грамматика ҡағиҙәләре хаҡында һөйләшкән, ә теге сираттағы бер һорауына яуап бирә алмағас, эре генә былай тигән:\n«Ниндәй бәхетһеҙлек! Наҙанлыҡ арҡаһында, ғүмереңде бына нисек бушҡа сарыф итергә мөмкин!»\nФилологтың эреләнеп хәбәр һөйләүенә капитан иғтибар бирмәгән, өндәшмәгән.\nБер мәл ҡапыл дауыл ҡупҡан, көслө тулҡындар палубаға ябырылған. Пассажирҙар ҡурҡып, баҙап ҡалған. Капитан ғына элеккесә тыныс килеш карап менән идара итеүен дауам иткән. Филологҡа боролоп, ул былай тигән:\n- Әфәндем, Һеҙ йөҙә беләһегеҙме?\nҒалим, ҡурҡыуҙан ағарынып, ҡалтыранған тауыш менән әйткән:\n- Юҡ шул!\nКапитан йәлләп былай тигән:\n- Һеҙ мине, грамматика ҡағиҙәләрен үҙләштермәйенсә, ярты ғүмеремде бушҡа сарыф итеүҙә ғәйепләгәйнегеҙ. Йәл, һеҙгә ошо мәл ғүмерегеҙ менән хушлашырға тура киләсәк, сөнки карабыбыҙ һәләк буласаҡ. Эх, ғилем эйәһе, диңгеҙҙә сәфәр ҡылғандар өсөн иң мөһиме дөрөҫ яҙа һәм һөйләшә белеү түгел, ә йөҙә белеү икәнлеге аңлашылмаймы ни?!\nБыл ҡыҫҡа ғына бәйәндә грамматика – барса фани белемдәр. Ә хәҡиҡи ғилемдәр – хәҡиҡи файҙа килтергән ғилемдәр ул. Хәҡиҡи ҡаҙаныш – мәңгелек тормоштағы йән һәм тәнеңде ҡотҡарыу, йәғни камил иман, изге ғәмәлдәр ярҙамында Аллаһу Тәғәләнең ризалығын алыу.\nӘҙәм үлем алды ғазаптарын кисергән саҡта, рухи мәғрифәт һәм хикмәт менән һуғарылмаған, нәфсене ҡәнәғәтләндереүгә генә хеҙмәт иткән ғәҙәти донъя ғилемдәренең һис файҙаһы булмаясаҡ.\nФайҙалы ғилемгә эйә булмаған, ҡануниәткә генә нигеҙләнеп хөкөм ҡарары сығарған хөкөмдар йәки прокурор аяуһыҙ йәлләткә тиң, ә хикмәттән һәм рухи мәғрифәттән мәхрүм врач миһырбанһыҙ итсе ише. Етәксе ни ҡәҙәр генә белемле булмаһын, күңелендә мөхәббәт һәм шәфҡәт юҡ икән, ул ҡул аҫтындағы кешеләр менән үҙен залим һымаҡ тота.\nЭйә булған ғилемен үҙ файҙаһында ҡулланған бындай кешеләр ябай бер наҙан әҙәмгә ҡарағанда йәмғиәткә күберәк зарар килтерә.\nШәхси файҙа һәм шөһрәт ҡаҙаныу өсөн алынған белем, тәү ҡарамаҡҡа файҙалы һәм яҡшы булып күренһә лә, тик бәлә генә килтерә. Аллаһ Илсеһе (салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Аллаһу Тәғәләгә шулай доға ҡылған:\n«Эй Аллаһ! Файҙа бирмәгән ғилемдән, ҡурҡыу тоймаған йөрәктән, туймаған нәфестән һәм ҡабул ителмәгән доғанан Һиңә һыйынам!»\nХәҡиҡи ғилем – хикмәткә һәм ғаләм серҙәренә үтеп инеү һәләтенә эйә булыу. Файҙалы ғилем – тирә-йүндәге Илаһи билдәләрҙе күрергә өйрәтеүсе ғилем. Мәҫәлән, медицина кеше тәнендәге, системаларындағы, ағзаларындағы физиологик процестарҙы өйрәнә. Ә хәҡиҡи ғилем – кеше организмы эшмәкәрлегендә Илаһи ижадтың бөйөклөгөн һәм хикмәтен күреү ул.\nАшуғ Юныс Эмре ғилемдең тәғәйенләнешен шулай тасуирлай:\nНимә ул белеү? Белемгә эйә булыу.\nНимә ул «белеү»? Үҙеңде танып белеү.\nҮҙеңде танып белмәһәң,\nНимәгә һинең ғилем?!\nҒилемдәр ниңә кәрәк?\nРаббың танырға кәрәк.\nШул хәҡиҡәтте белмәһәң,\nБушҡа үтер ғүмерең!\nӘйтмә: «Ғилем алдым»,-тип,\n«Бик күп көсөм һалдым,»-тип.\nРаббың танып белмәһәң,\nБуш һүҙеңдән файҙа юҡ.\n«Ғалим кеше Аллаһтың язаһынан ҡурҡа» (Фәтыр (Яралтыусы), 28) аятынан күреүебеҙсә, хәҡиҡи ғилем – ҡәлбең менән Аллаһу Тәғәләнең Бөйөклөгөн һәм Ҡөҙрәтен танып белеү ул.\nФәндәрҙең тәғәйенләнеше шунда: кешене Аллаһу Тәғәләне танып белеүгә һәм фани донъяла ла имен булыуға һәм әхирәттә лә ҡотолоуға йүнәлтеүсе ғилем алыуға йүнәлтеү. Юғиһә ер ғилемдәре кешенең тормош хәҡиҡәтен эҙләү юлында кәртә генә була.\nБер хәҙистә әйтелгән бит:\n«Хисап көнөндә Аллаһ Тәғәлә хозурына фәндәрҙе һәм Изге Ҡөрьәнде өйрәнгән кеше килеп баҫыр. Аллаһу Тәғәлә уға фани донъяла биргән бәрәкәттәрен иҫенә төшөрөр. Әҙәм уларҙы иҫенә төшөрөр һәм таныр. Аҙаҡ Аллаһу Тәғәлә һорар:\n«Бәрәкәттәремә нимә менән яуап бирҙең?»\nТеге әҙәм әйтер:\n«Мин фәндәрҙе өйрәндем һәм кешеләрҙе шуға өйрәттем. Һинең ризалығың өсөн Изге Ҡөрьәнде өйрәндем.»\nАллаһу Тәғәлә быға әйтер:\n«Һин алдайһың. Кешеләр «ғалим» тип иҫәпләһендәр өсөн һин фәндәрҙе өйрәндең, «Ҡөрьәнде ҡайһылай матур уҡый!» -тип әйтһендәр өсөн Изге Ҡөрьәнде уҡының. Һәм кешеләр һинең хаҡта шул һүҙҙәрҙе әйтте лә.»\nАллаһтың әмере буйынса, ул йәһәннәмгә ырғытылыр.» (Мөслим, Имара, 152)\nИкенсе хәҙистә әйтелә:\n«Ғилем алған, әммә фани нимәләрҙән ситләшмәгән һәм тәҡүәлеккә ынтылмаған, Аллаһтан йырағаясаҡ ҡына!»\nҒилем һәм рухи мәғрифәт\nФайҙалы ғилемдәр, рухи мәғрифәткә эйә ҡәлебтәрҙе тултырып, мөьмингә Аллаһу Тәғәләне танып белеү юлында алға барырға мөмкинлек бирә. Шундай шартта ғына «Халладж залимдың ҡаты йөрәге» «Юныстың (ғәләйһис-сәләм) шәфҡәтле һәм миһырбанлы ҡәлбенә әүереләсәк.»\nФайҙалы ғилемдәр кешегә үҙ-үҙен танып белергә ярҙам итә, ер тормошоноң хәҡиҡи тәғәйенләнешен күрһәтә һәм ҡәлбен Илаһи серҙәрҙе танып белеү ҡапҡаларына йүнәлтә. Файҙалы ғилемдәр күңелдәргә Илаһи мөхәббәт яҡтылығын һала.\nРухи мәғрифәт – ғирфан, ә шундай бәрәкәткә эйә мөьмин – ғариф. Был кимәлгә етмәгән ғалимдар тураһында шулай тиҙәр:\n«Ул ғалим, ләкин ғариф түгел.»\nБыл ғалимдарҙың белеме – китаптарҙан алынған ҡоро мәғлүмәттәр, улар амбарҙарҙа һаҡланған иген ише.\nИген, ҡояш нурында йылынып, дымлы тупраҡта ғына шытып сыға. Шуның һымаҡ, ғилем Илаһи мәғрифәт нурына мохтаж, юғиһә ул зиһендә мәғлүмәттәр һаҡлағысына бикләнгәндәй тороп ҡала. Ислам ғалимдары ғилемгә шундай билдәләмә биргән:\n«Ғилем – хәҡиҡәтте танып белеү ул. Әгәр уның ярҙамында хәҡиҡәт танып беленмәй икән, ғилем – ғилем түгел. Танып белеүҙең юғары баҫҡысы булған рухи мәғрифәт – ҡәлбең менән Аллаһты хәҡиҡи танып белеү (мәғрифәтуллаһ) ул. Һәр ғилемдең асылы – мәғрифәтуллаһ. Һәр ғилемдең ҡиммәте уның мәғрифәтулаһҡа яҡын булыуына бәйле.»\nМәүләнә Руми уҡыусыларына шуны хәтергә төшөрә:\n«Зирәк һәм белемле кеше һөйкөмлө күренә, әммә Иблистең асылы ниндәй булыуын хәтергә төшөр, һәм, вәсүәсәсегә алданып, юлдан яҙма! Иблис төрлө ғилемдәргә эйә була, әммә, Әҙәмдең физик асылын (ерҙән яратылыуын) үҙенекенән (уттан яратылыуынан) кәм һанап, уның хәҡиҡи асылын танып белә алмай.»\n«Күпме ғилемдәр, тәғлимәттәр хәҡиҡәтте эҙләүсегә кәртә булып тора. Йәннәткә лайыҡ булғандарҙың күбеһе - изге китаптарға эйәреп, зарарлы философиянан үҙҙәрен һаҡлап ҡалыусылар.\nЭй, ғәмһеҙ наҙан! Күктән үҙеңә Илаһи мәрхәмәт ямғыры яуһын өсөн, үҙ-үҙеңде яратыуҙан һәм барса мәғәнәһеҙ нимәнән һаҡлан!»\nҠәлбеңде мәңгелек тормош өсөн бер ҡиммәте лә булмаған нимәләрҙән әрсәләү - йәнеңә файҙалы ғилем биреүсе Илаһи яҡтылыҡтың килеү шарты. Аллаһу Тәғәләнең Илселәре кешеләргә изге яҙмаларҙы еткергән, аҙаҡ Илаһи саҡырыуға эйәргәндәрҙең әхүәле рухиәләрен гонаһтарҙан әрсәләгән. Ә уның һуңынан Илаһи мәғрифәт тулы йәндәргә хәҡиҡи ғилем һәм хикмәт биргән.\nИзге Ҡөрьән Муса пәйғәмбәрҙең (ғәләйһис-сәләм) тәҡүә әүлиә Хызырға бирелмәгән ғилемдәргә эйә булыуы хаҡында һөйләй. Ә изге Хызырҙа булған йәшерен ғилемдәр Муса пәйғәмбәрҙә (ғәләйһис-сәләм) булмай.\nШулай уҡ Абдулҡадир Гейлани Мәүләнә Руми урынын биләй алмаған кеүек, Мәүләнә Руми ҙа Абдулҡадир Гейлани урынын биләй алмай. Мөхәммәт Баһаутдин Шах Нәҡшбанд үҙе булып ҡала, ә Әхмәт әр-Рифаи – үҙе булып. Уларҙың һәр береһенә үҙҙәренә генә хас сифаттар бирелгәнлектән, был донъялағы һәр береһенең тәғәйенләнеше лә үҙенә башҡа.\nТик шуныһы хаҡ: уларҙың һәммәһе Аллаһу Сүбхәнәһү үә Тәғәләгә ғибәҙәт ҡылырға һәм Илаһи мөхәббәтте танып белеү юлынан барырға саҡыра.\nХаҡ Тәғәләбеҙ һәр тәҡүә ҡолоноң юлын Нуры менән яҡтыртҡан, һәр ғариф затҡа Гүзәл исемдәренең сағылышы булған айырым сифаттар биргән.\nИлаһи серҙәрҙе танып белгән һәр тәҡүә әүлиәнең фани донъяла айырым миссияһы бар. Быуаттар буйы кешелек матди донъяны өйрәнгән һәм фәнни асыштарҙы кешеләргә еткергән ғалимдарға мохтаж булған кеүек, әҙәм күңелдәренә рухи аҙыҡ биргән тәҡүәләргә - фикх ғалимдарына, тасаввуф ғалимдарына ихтыяжы ла көслө.\nҺайлам ҡолдар ғилеме\nБөтә ғилемдәр араһында «ледунни ғилм» - Аллаһу Тәғәләнең һайлам ҡолдарына тәҡүәлектәре, бөтә барлыҡҡа мөхәббәттәре һәм шәфҡәттәре, ер ләззәттәренән һәм теләктәренән баш тартыуы, даимән нәфсеһе менән көрәше сәбәбендә бирелгән бүләге айырым урын биләй.\n«Аллаһ бирелгән ғилемдәренә ярашлы ғәмәл ҡылғандарҙы бығаса улар белмәгән ғилемдәргә өйрәтә.» (Әбү Нуайм, Хилья, X, 15) хәҙисе шуны күрһәтә: Изге Ҡөрьән аяттарының йәшерен мәғәнәһен, тасаввуф мәктәбендәге рухи камиллыҡ юлынан баш тартып, ҡәлбен тәкәбберлектән, маһайыуҙан, көнсөллөктән, донъя байлыҡтарына хиреслектән әрсәләй алмағандар аңлай алмаясаҡ.\nИзге Ҡөрьән киҫәтә:\n«Ер йөҙөндә хаҡһыҙ рәүештә тәкәбберләнгәндәрҙе аяттарымдан йыраҡлаштырасаҡмын. Бөтөн аяттарыбыҙҙы күрһәләр ҙә, улар иман килтермәҫ. Тура юлды күрһәләр ҙә, ул юлға төшмәҫтәр. Аҙғынлыҡ юлын күрһәләр, шул юлдан китерҙәр.» (Әғрәф (Кәртәләр), 146)\nНәфсеһен ауыҙлыҡлау һәм йөрәген әрсәләү аша һауыҡмаған күңел Изге Ҡөрьәндәге, ғаләмдәге һәм кешенең үҙендәге Илаһи серҙәрҙе танып белеүгә лайыҡлы булмаясаҡ.\nҒилем һәм күркәм әхлаҡ\nКешенең фани донъяға килеүенең асылы шунда: ул, донъяға килгәндән алып һуңғы һулышына ҡәҙәр, ғилем алырға тейеш. Изге Ҡөрьән киҫәтеүенсә, хәҡиҡи ғилемгә эйә булғандар һәм үҙҙәренең наҙанлыҡтарынан ҡотола алмағандар бер тигеҙ булмаясаҡ.\nХәҡиҡи ғилемгә эйә булғандар:\nа) Аллаһ хозурында тороуҙарын аңлап намаҙ ҡылыусылар;\nб) Әхирәттәге хәлдәре өсөн борсолоусылар;\nв) ярҙам һорап, тик Аллаһу Тәғәләгә генә мөрәжәғәт итеүселәр.\nОшо сифаттарға эйә булмағандар хәҡиҡи ғилемгә эйә була алмай, сөнки күңеле ябыҡ әҙәм - асылда һуҡыр.\nИзге Ҡөрьән аяты:\n«Күктәргә, Ергә һәм тауҙарға Беҙ аманат тәҡдим иттек, ләкин улар (яуаплылыҡтан ҡурҡып) был йөктө үҙ өҫтәренә алманы. Әҙәм балаһы был аманатты үҙ өҫтөнә алды. Сөнки кеше – (тәбиғәте менән) залим һәм наҙандыр.» (Әхзәб (Төркөмдәр), 72) хәбәр итә: хәҡиҡи ғилемгә эйә булыуҙың асыл маҡсаты – камил кеше тәрбиәләү юлында кәртә булған «наҙанлыҡ» һәм «ғәҙелһеҙлек» кеүек кире сифаттарҙан ҡотолоу ул.\nҒәҙелһеҙлек һәм законһыҙлыҡтың ҡапма-ҡаршыһы – ғәҙеллек. Ғәмәлдәребеҙ ғәҙеллек сағылышы булһын өсөн, хыянатһыҙ, тоғролоҡло булыу лазым. Ғилемлеләр – наҙандарҙың ҡапма-ҡаршыһы. Хәҡиҡи ғилемгә эйә асыҡ ғилемдәргә лә, йәшерен ғилемдәргә лә эйә булырға тейеш.\nИмам Ғазали (рәхмәтуллаһи ғәләйһи) шулай тип раҫлаған:\n«Пәйғәмбәрҙәрҙең вариҫтары (варасатуль-анбийа) – асыҡ һәм йәшерен (рухи) ғилемдәргә эйә булыусылар.\nКешене тәрбиәләүҙә ғилемдең роле\nАллаһу Тәғәлә ҡырағай хайуандарҙы эйәләштереү һәм файҙаланыу, гүзәл сәнғәт әҫәрҙәре барлыҡҡа килтереү мөмкинлеге биргән кеше тәүге нәүбәттә үҙ әхүәле рухиәһен тәрбиә ҡылырға бурыслы.\nИң ҙур маһирлыҡ – кешене тәрбиәләү. Кесе йәштән һәр балала донъяға килгәнсе үк Хаҡ Тәғәләбеҙ күңеленә һалған кеше рухиәтенә хас ҡапма-ҡаршы ике әүәҫлек күренә башлай: «фуджур» (гонаһҡа тартылыу) һәм «тәҡүә» (диндарлыҡҡа ынтылыш).\nКеше рухи тәрбиәне үтеп, күңеленә һалынған харамға ынтылышты еңеп, тәҡүәлекте көсәйткән сүрәттә генә сәғәҙәткә лайыҡ булыуы мөмкин. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, нәфсе ҡолона әйләнгән кешегә ҡарағанда, иң уҫал йыртҡысты өйрәтеү еңелерәк.\nКешене тәрбиәләү – бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең (ғәләйһис-сәләм) дә өҫтөнә төшкән яуаплы бурыс. Нескә күңелле, үҙ тәрбиәһендәгеләрҙең эске донъяһын дөрөҫ тоя белгән, тәрән рухи кисерештәргә һәләтле кеше генә тәрбиә эшенә тотона ала.\nБыл шарттарҙы дөрөҫ аңлау өсөн, врачтың хәлен күҙ алдына килтерегеҙ: дөрөҫ диагноз ҡуйыу һәм рациональ дауалау тәғәйенләү маҡсатында, ул иғтибар менән ауырыуҙың зарын тыңлай, сирҙең билдәләрен асыҡларға тырыша. Миҫалдан күреүебеҙсә, кем менәндер яҡын мөнәсәбәт булдырыу өсөн, уға теләктәшлек күрһәтеү, шәхси проблемаларын хәл итергә ярҙам итеү мөһим.\nКешеләрҙең потенциалы һәм һәләттәре төрлө булған кеүек, йомшаҡ яҡтары һәм кәмселектәре лә һәр кемдеке үҙенсә. Берәүгә кеше күңелдәрен тәрбиә ҡылыу йөкмәтелгән икән, уға тәрбиәһендәгеләр менән әҙәпле һәм йомшаҡ булыу лазым.\nКемгәлер ифрат файҙалы булған һүҙ икенсе берәүгә зыян килтереүе ихтимал, бәс, шулай булғас, тәрбиәсе үҙ ҡарамағындағыларҙың холҡон бик яҡшы белергә тейеш.\nНәсихәттәрҙең уңайлы ваҡытта, ҡабул итерлек формала бирелеүе шулай уҡ ифрат мөһим.\nАртыҡ көс ҡулланып, нескә әйберҙе тиҙ генә ватып булған кеүек, әхүәле рухиәләре сирлеләр менән артыҡ ҡаты мөғәмәлә тәрбиәсенең һүҙҙәренә һәм уның үҙенә ҡарата кире ҡараш тыуҙырыуы мөмкин.\nӘйтәйек, әгәр ҡапыл бер тулы һауыттағы шыйыҡсаны икенсе тулы һауытҡа һалырға уйлаһаҡ, шыйыҡса түгеләсәк, ә тултырылырға тейешле һауыт нисек бар, шулай ҡаласаҡ.\nБыл физик күренеш менән аналогия үткәреп, шулай тип иҫбатларға мөмкин: кешене тәрбиәләгәндә, ҙур сабырлыҡ һәм уның ыңғай сифаттарын асыуға бөтә тырышлығыңды һалыу кәрәк.\nМөьмин үҙ тиҫбеһенең бөтә төймәләрен дә яҡшы белгән кеүек, остаз да шәкертенең бөтә үҙенсәлектәрен дә яҡшы белергә һәм иң күркәм һәләттәрен асыу өсөн бөтәһен дә эшләргә тейеш.\nНескә, шиғри күңеллене кешеләрҙең рухи серҙәрен өйрәнеүгә йүнәлтеү лазым. Ә лидерлыҡ һәләттәре һәм етәкселек итергә теләге булғандарҙы, ҡул аҫтындағыларға ҡарата ғәҙел һәм хәстәрле булыу сифаттарын тәрбиәләп, идара итеү эшенә йәлеп итеү урынлы булыр.\nТәрбиә барышында, кешеләге менталь һәм тән, күңел һәм аҡыл аһәңен ентекле һаҡлау мөһим.\nӘгәр белем биреүҙә һәм тәрбиәлә уҡыусының аҡыл һәләттәрен үҫтереүгә, донъяуи ғилемдәргә эйә булыуына төп иғтибар бирелһә, алынған ғилем, донъя байлыҡтарына эйә булыу һәм йәмғиәттә юғары урын биләү теләген көсәйтеп, уның рухи потенциалын тулыһынса асырға мөмкинлек бирмәйәсәк. Был осраҡта ул үҙенең даны, абруйы, йыйған мөлкәте һәм һис ҡанмай торған нәфсеһе ҡорбанына әүереләсәк.\nШуны иҫтә тотоу лазым: ҡәлбеңдә нығынмаған теләһә ниндәй ғилем әхүәле рухиәңә белемлелек өҫтәмәй, иманһыҙлыҡҡа этәреүе генә ихтимал. Күңеленә Илаһи мөхәббәт тулмаған кеше, харамға тартылған наҙан булып ҡала.\nОстаз Илаһи киҫәтеүҙе һәр саҡ хәтерендә тоторға тейеш:\n«... артығын көҫәмәгеҙ: хаҡтыр, Ул (Аллаһ) артығын көҫәүселәрҙе яратмай!..»\nЙәғни, уҡытыусы белергә тейеш: уҡыусының ваҡытын һәм көсөн һис тә кәрәкмәгән ғилемдәргә сарыф итергә ярамай.\nБушҡа үткән ғүмер – исраф, ата-бабаларыбыҙҙан күскән рухи ҡиммәттәргә илтифатһыҙлыҡ – исраф. Ә иң ҡурҡыныс исраф – кешене тәрбиә ҡылғанда, уның Аллаһу Тәғәләнең иң күркәм ижад емеше икәнлеген онотоу.\nКешене тәрбиә ҡылыуҙың асыл маҡсаты – Раббыбыҙҙа ғибәҙәттәрҙә хәҡиҡи күндәмлеккә ирешергә ярҙам итеү, ғаләмдәге Илаһи Бөйөклөк һәм Ҡөҙрәт сағылышы серҙәренә үтеп инеп, ихсан дәрәжәһенә күтәрелеү өсөн, рухи мәғрифәт тулы ҡәлб менән ғаләм китабын уҡырға өйрәтеү.\nАллаһ Илсеһенең (салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) оло йөрәкле сәхәбәләренә торош итерлек яңы быуын тәрбиәләнмәй тороп, кешелектең камил инсан хаҡындағы күп быуатлыҡ танһығы ҡанмаясаҡ.\nЭй Раббым! Йәндәребеҙгә тик файҙалы ғилем бир һәм файҙаһыҙ ғилемдәрҙең яманлығынан һаҡла… Эй Аллаһ! Ҡәлбтәребеҙҙе Мөхәббәтең менән нурландыр һәм Һинең Һөйгән Илсең (салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Сөннәһенә ярашлы йәшәгән рухи мәғрифәтле йәш быуынды тәрбиәләүгә беҙҙе лайыҡлы ит!