Тормош һабаҡтары. 6 класс\nТормош һабаҡтары..Башҡорт мәҙәниәте. 6 класс\n2 ШӘЖӘРӘЛӘРҘЕҢ КИЛЕП СЫҒЫУЫ\n2.1 ЫРЫУ ШӘЖӘРӘЛӘРЕ\n2.5 Төньяҡ башҡорттары\n2.6 Түбәнге Ағиҙел башҡорттары\n4 Башҡорт тамғалары\n5 ЫРЫУ АТРИБУТТАРЫ\n5.1 Ырыу ағасы\n5.2 Ырыу ҡошо\n5.3 Ырыу ораны\n6 ШӘЖӘРӘНЕ НИ ӨСӨН ӨЙРӘНЕРГӘ КӘРӘК\n6.1 БАШҠА ХАЛЫҠТАР ШӘЖӘРӘ ЯҘҒАНМЫ?\n6.2 ШӘЖӘРӘНЕ БЕЛМӘҮ НИМӘГӘ КИЛТЕРӘ?\n6.3 НИ ӨСӨН ШӘЖӘРӘЛӘР АҘ ҺАҠЛАНҒАН\n7 ЙӘНТӨЙӘГЕБЕҘ — КӨНЬЯҠ УРАЛ\n7.1 Һығымта яһайыҡ\n8 БАШҠОРТ АУЫЛДАРЫ\n8.1 Бөгөнгө ауыл\n8.2 ШӘЖӘРӘ БАЙРАМЫ\n9 Халыҡ тарихы\n10 БОРОНҒО ЯҘМАЛАРҘА ТАРИХ САҒЫЛЫШЫ=\n10.1 Ҡаҙылма ҡомартҡылар ҙа тарих һөйләй\n10.2 ЕР-ҺЫУ АТАМАЛАРЫ ЛА ТАРИХМЫ?\n10.3 БОРОНҒО ӨФӨ\n11 ЛЕГЕНДАЛАРҘА ТАРИХ САҒЫЛЫШЫ\n11.1 «БАШҠОРТ» һүҙенең килеп сығышы тураһында фараздар\n11.1.1 БАШ БҮРЕ\n11.2 Ҡәнифә юлы\n11.4 ҺАНДАРҘА ЛА ТАРИХ ҺАҠЛАНА\n12 НИМӘ УЛ милләт?\nШӘЖӘРӘЛӘРҘЕҢ КИЛЕП СЫҒЫУЫҮҙгәртергә\nШәжәрә ғәрәп телендә «ағас» тигән һүҙ. Борон заманда беҙҙең олатайҙарыбыҙ ырыу-ҡәбиләне, нәҫел-нәсәпте, ата-бабаларҙың исемдәрен ағас рәүешендә тармаҡландырып яҙа барған. «Ни эшләп ағас һымаҡ төшөргәндәр икән?» тигән һорау тыуыуы ихтимал.\nАғас боронғо башҡорттарҙа һауаны, ерҙе, ер аҫтын берләштереүсе билдә булған. Шул уҡ ваҡытта халыҡтың тормошон да сағылдырған. Тамыры — үткәнебеҙ, олоно — бөгөнгөбөҙ, тармаҡ-ботаҡтары — киләсәгебеҙ. Һәр ағас, әлбиттә, фәҡәт үҙ тамыры аша ғына һут ала.\nАғас ни тиклем нығыраҡ һәм тәрәнерәк тамырлана — шул тиклем мулыраҡ һут ала, нығыраҡ, сыҙамлыраҡ, сифатлыраҡ була, ҡуйыраҡ тармаҡлана. Ботаҡтары ла ҡеүәтлерәк, үҫентеләре лә көслөрәк була. Кешелек донъяһы ла, айырым халыҡтар ҙа, ырыу-ҡәбиләләр ҙә шулай уҡ. Бына ни әсән халҡыбыҙ шәжәрәне ағас рәүешендә яҙып ҡалдырған. Ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе ағас рәүешен айырыуса ныҡ һаҡлаған. Ә башҡа ырыуҙарҙың шәжәрәһендә төп форма ныҡ һаҡланмаған, ә шулай ҙа шәжәрә тигән атама нығынып ҡалған.\nШәжәрә тураһында күренекле фольклорсы ғалим Салауат Галин «Тел асҡысы — халыҡта» тигән китабында аңлайышлы һәм йөкмәткеле итеп яҙған.\n«Шәжәрә — асылда, башҡорт халҡының тарихына бәйле, халыҡтың үҙе ижад иткән иң тәүге яҙма ҡомартҡыларының береһе, — ти ғалим. — Яҙмаға күсерелгәнгә тиклем шәжәрәләр ҙә телдән телгә, быуындан быуынға йола буйынса тапшырыла килгән».\nТағы бер күренекле ғалимыбыҙ Рим Йәнғужин ағайығыҙ: «Башҡорт шәжәрәләре — XVI — XIX быуаттарҙың, ә ҡайһы бер осраҡта унан элегерәк осорҙоң үҙенсәлекле яҙма ҡомартҡылары, — тип яҙа.\n— Шәжәрәләрҙе һәр ырыу төҙөгән. Ырыу тарҡалған осраҡта туғандаш бер нисә ауыл кешеләре төҙөй башлаған. Бындай шәжәрәләргә ауылдың барлыҡ ир енесенән булған кешеләре теркәлә барған. Ырыу, ҡәбилә кеүек эре йәмғиәт берләшмәһенең шәжәрәһе ҡыҙыҡлыраҡ, сөнки уларға башҡорт халҡы тарихының мөһим ваҡиғалары, мәғлүмәттәре яҙылған булған».\nКүренекле ғалим Раил Кузеевтың 1960 йылда баҫылып сыҡҡан «Башҡорт шәжәрәләре» тигән китабының да бик тиҙ арала таралып бөтөүе халҡыбыҙҙың үҙ шәжәрәһе менән ҡыҙыҡһыныуының асыҡ дәлиле.\nШәжәрәне, ғалим әйткәнсә, һәр ырыу төҙөгән. Уҡымышлы атай-олатайҙарыбыҙ ғаилә шәжәрәһе төҙөгән. Уларҙың күбеһе һаҡланмаған, әммә бөгөнгәсә атанан улға күсә килгән, ҡыҙыҡлы тарихи мәғлүмәттәр туплаған ғаилә шәжәрәләре табылып тора.\nЫрыу башлығы үҙ ырыуының шәжәрәһен бик ҡәҙерләп һаҡлаған. Ырыу шәжәрәләре төҙөлөшө яғынан да, йөкмәткеһе менән дә төрлө. Уларҙың иң ҡиммәт мәғлүмәтлеһе — Юрматы ырыуыныҡы. Сөнки унда Башҡортостандың көньяғында йәшәгән бөтә ырыуҙар ҙа телгә алына.\nЮрматылар иң эре ҡәбиләләрҙең береһенә инә. Был ҡәбиләгә тәлтим, тәтәгәс, ҡармыш, юрматы, нуғай-юрматы йәки арлар һәм мишәр-юрматы ырыуҙары ҡараған.\nЮрматы ырыуы бөгөнгө көндә Венгрияла йәшәүсе венгрҙар менән туғандаш. Венгр ғалимдарының әйтеүенсә, ундағы ете венгр ырыуының береһе — юрматы.\nВенгия тип аталған илдең ҡайҙа урынлашҡанлығын ҡарағыҙ әле. Алыҫмы? Әлбиттә. Башҡортостандан бик алыҫта урынлашҡан ил ул. Унда ни эшләп барып сыҡтылар икән?\nХалыҡ тарихы бик ғәжәп фән ул. Архивты (боронғо яҙмаларҙы) аҡтара башлаһаң, әллә ниндәй ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәргә юлығыуың, әллә ниндәй яңы асыштар яһауың ихтимал. Асылаһы яңылыҡтар асылып бөткәндер инде, тип уйламағыҙ.\nБашҡорт тарихына ҡағылған бик күп яҙмалар сит илдәрҙә һаҡлана, сит телдәрҙә яҙылған. Шулай булғас, телгә маһир булған уҡыусылар сит телдәрҙе өйрәнеп алып, халиҡ әйткәнсә, «телдәрҙе һыу кеүек эсерлек булғас, сит ил архивтарында ултырып, халҡыбыҙ өсөн бөтөнләй билдәле булмаған тарихи мәғлүмәттер алып ҡайтыуы ла ихтимал. Бына, мәҫәлән, әле билдәле булған тарихи яҙмаларҙа башҡорттарҙы телгә алғанда, һунғар (венгр) тигән атама менән йәнөш яҙалар.\nЮлиан, Плано-Карпини һәм Рубрук исемле авторҙар Башҡортостанды хатта Бөйөк Венгрия иленә лә ҡайтарып ҡуялар.Ә Х быуатта Ибн-Руста «башҡорттар (мадъярҙар) печенегтар ере менән болгарҙар ере араһында йәшәй» тип яҙған. Был яҙмаларҙа һеҙгә башҡорттарҙы венгрҙар (мадъярҙар) менән бер рәттән атап йөрөтөүҙәренә иғтибар итергә кәрәк.\nТағы бер ҡыҙыҡ мәғлүмәтте иҫтә ҡалдырырға тырышығыҙ. 1223 йылдарҙа Япсут-эл-Хәмэуиҙэ тигән ғалим башҡорттар тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа: «Башҡорт ерҙәре Константиния менән Болғар уртаһында. Ләкин мин Хәләб ҡалаһында (бөгөнгө Сүриәлә) бер таифәне осраттым. Улар Әл-Башғор-дия тип әйтеләләр. Йөҙҙәре лә, сәстәре лә бик ҡыҙыл төҫтә... Улар әйттеләр: «Беҙҙең әлкәбеҙ Константиния (Истамбул) артында. Хунгар исемләнгән».\nБоронғо замандарҙа Уралда мадъяр тигән халыҡ йәшәүе билдәле. Улар башҡорттар менән ныҡ аралашҡан. Шулай уҡ XII быуат аҙағында Венгрияның төньяғында башҡорттарҙың йәшәгәнлеге тураһында ла мәғлүмәттәр бар тарихи яҙмаларҙа. Сөнки алты йөҙөнсө, ете йөҙөнсө йылдарҙа мадъярҙар Уралдан киткән. Шул ваҡытта юрматы ырыуының бер аҙ өлөшө улар менән киткәндер. Ә ҡайһы бер мадъярҙар тороп ҡалғандыр.\nXIII быуатта венгрҙарҙың Юлиан тигән бер монахы үҙенең ата-бабалары эҙен юллап, атай-олатайҙарының ҡайһы тарафтарҙан күсеп килгәнлеген байҡап, туған-ырыуҙарын, шәжәрә тамырын эҙләп Уралға килә. Ике тапҡыр Башҡортостанға килә ул. Башҡорттар менән һөйләшә һәм аҙаҡ былай тип яҙа: «Улар мине бик иғтибар менән тыңланы, сөнки уларҙың теле бөтөнләй венгр теле».\nКүренекле башҡорт ғалимы, яҙыусы Жәлил ағай Кейекбаев: «Дунай йылғаһының үҙәндәрендә йәшәгән хәҙерге венгрҙар бик боронғо замандарҙа Көньяҡ Уралда һәм Ағиҙел — Кама буйҙарында йәшәгән», — тип яҙа.\nБөгөнгө көндә лә юрматылар киң таралған. Хәҙерге Мәләүез, Федоровка, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Ҡырмыҫҡалы, Ауырғазы һәм Ғафури райондарында йәшәй элекке юрматы вавариҫтары. Юрматы ауылдары шулай уҡ Ырымбур өллкәһендөге Туҡ һәм Соран йылғалары буйында ла бар.\nБорон үҫәргәндәрҙе мөйтәндәр йәки Мөйтән балалары тип йөрөткәндәр. Әлеге ваҡытта улар үҙҙәрен Мөйтәндең улы Үҫәргән исеме менән атай. Үҫәргән ырыуында ата-бабаларының Һырдаръя йылғаһы һәм Арал диңгеҙе буйына күсеп ултырыуҙары хаҡында легендалар Һлҡланған. Мөйтән исеме башҡорттарҙан башҡа ҡарағалпаҡтарҙа ла телгә алына, тимәк, улар ҡарарағалпаҡ халҡының ойошоуында ла ҡатнашҡан.\nҮҫәргән ырыуы шәжәрәһе шиғри ҡалып менән яҙылған һәм ҡиммәтле мәғлүмәттәргә бик бай. Тарихи ваҡиғаларҙы, тормош-көнкүреш күренештәрен шиғри юлдар менән яҙыуҙың үҙенсәлекле Һәм ҡиммәтле әһәмиәте бар: байтаҡ фекерҙәр тел төбө, кинәйә менән сағылдырыла. Ә фекер ебенең осо, мәғәнәһе, әрәсәһе юғалмаһын өсөн, уның бер һүҙе генә лә төшөп ҡалырға, урыны алмаштырылырға тейеш түгел. Сәсмә ижадта ул талап Һпҡланмай, ә шиғриәттә был мотлаҡ. Шуғалыр ҙа инде башҡорт халҡының эпос-ҡобайырҙары, әйтем-мәҡәлдәре шиғри ҡалыпҡа һалынған.\nҮҫәргәндәрҙең шәжәрәһен уҡығандан һуң ырыу тарихы ғына түгел, ә шәжәрәне дауам мтгүсе һәр шәхес тере булып күҙ алдыңа килеп баҫа. Ижадсы, күрәһең, бик тос фекерле булған.\nҮҫәргәндәр Һаҡмар, Яйыҡ, Һүр«>м, Таналыҡ йылғалары буйына урынлашҡан. Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла райондарына инә был тирәләр. Шәжәрә буйынса фекер йөрөткәндә, үҫәргәндәр йәшәгән әлеге ерҙәр батша грамотаһы (йәрлек) буйынса XVI — XVII быуаттарҙа уҡ ырыуға нығытылған.\nШәжәрәнән Туҡһабаның улы Мөйтәндән алып ырыу тарихын күҙәтеп була.\nШуны иҫкәртеп китеү урынлы булыр: шәжәрәлә Урал бей һәм Уралбай исемдәре бар. Ҡайһы берәүҙәр шаштырып ебәреп уларҙы Урал батыр тип аңлатып, шәжәрәгә хатта Урал батыр менән Шүлгән, уларҙың ата-әсәһен Йәнбикә менән Йәнбирҙе тип яҙып ҡуялар. Был дөрөҫлөккә бөтөнләйе менән тап килмәй. Исемлек, күреүегеҙсә, түбәндәгесә:\nТутһаба, Мөйтән, Үҫәргән, Шәғәле, Бәҙәк бей, Йурек бей, Урал бей, Толбай, Уралбай, Ҡарабуға бей, Ҡарағас бей, Һарыбаш бей, Байғужа, Ҡаҙаҡсал, Ҡаръяу, Туғмәт тархан, Тоҡомбәт, Ишбирҙе, Ҡотло, Ҡәҙәм, Тәбсәк, Йомарсай, Ҡужанаҡ.\nҠужанаҡтың һигеҙ улы булған — Аҡбулат, Исхак, Исмәғил, Ҡадир, Хозор, Ғабдулла, Мәһәҙи, Кинйәбулат, Хисаметдин. Үҙ сиратында Ҡадирҙың да алты улы булған — Ғәбделғафар, Сәғәҙи, Шәрәфетдин, Рөстәм, Әбделғата, Мулллағол.\n5-се синыфта тарихтан «Башҡорт ханы Мөйтән бей» тигән хикәйә уҡығайнығыҙ. Шунда яҙылған ваҡиғалар шәжәрәлә лә сағылыш тапҡан.\t:\nТимәк, шәжәрәләге мәғлүмәттәр тарихи дөрөҫлөккә тап килә.\nБоронғо бөрйәндәрҙең ата-бабалары Үҙәк Азияла йәшәгән тигән мәғлүмәттәр бар. Был фаразды ағасҡа йәки күнгә уйып эшләнгән Һүрәттәрҙең ныҡ оҡшашлығы ла раҫлай. Көньяҡ Себер, Алтай халҡының көнкүрешендә ҡулланылған һауыттарындағы биҙәктәр бөрйәндәрҙекенән айырып алғыһыҙ.\nҠайһы бер ғалимдар бөрйәндәрҙе көнсығыштағы бурджандар менән бәйләйҙәр. Бурджандар сығышы буйынса төрки халыҡтарынан һәм уларҙың тарихы Урта Азия менән бәйләнгән. Был хаҡта Ибн-әл-Әсир XII быуатта яҙып ҡалдырған.\nҮҫәргән һәм түңгәүер башҡорттары кеүек үк, Бөрйәндәр үҙҙәрен Һырдаръя йылғаһы менән Арал диңгеҙе яғынан күсеп килгәнбеҙ тип фараз итәләр. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, бөрйәндәрҙең тыуған иле булып Ыҡ, Оло һәм Кесе Кинел, Дим буйҙары һанала.\nҒәйнәләр — боронғо башҡорт ҡәбиләләре. Мәскәүҙә Үҙәк дәүләт хәрби архивында Һаҡланған мәғлүмәттәрҙә Пермь өлкәһендәге һашҡорт ауылдары һанап үтелә, шулай уҡ ғәйнәләрҙең килеп сығыуы хаҡында ла ҡыҙыҡлы документ һаҡлана. «Улар үҙҙәрен башҡорт тип иҫәпләй һәм... Булғар өлкәһенән сыҡҡан тархандарҙан тип йөрөтә.\nҮҙҙәренең һөйләүенсә, XII быуат аҙағында улар йәшәгән урынын ташлап киткән һәм Урал тауҙары араһына килеп һыйынған. Ҡайһы берҙәре Пермь губернаһына урынлашҡан», — тип яҙылған унда.\nБашҡортостанға ғәйнәләр Танып йылғаһы буплап төшкән. Артабан ҡатайҙар «һәм ҡыпсаҡтарҙың төньяҡ-көнсығышҡа күпләп күсеүе арҡаһында ғәйнәләр төньяҡҡараҡ киткән. Бөгөнгө көндә ғәйнәләрҙең күбеһе Пермь өлкәһендә йәшәй. Ләкин бындағы башҡорттар төп башҡорт халҡы менән бәйләнешен өҙмәй.\nТөньяҡ башҡорт ырыуҙарына ғәйнә, танып, ун, балыҡсы һәм уран инә. Улар Каманың ҡушылдыҡтары Түлүә, Беүә, Танып һәм Ҡариҙелдең урта ағымында, Сарс, Төй, Йүрүҙән буйҙарында ла йәшәй.\nТаныптар 1715 йылдарҙа Танып буйына күсенгән башҡорт ырыуы. Таныптарҙың ата-бабалары был төбәккә Миңзәлә яғынан килгән. Миңзәлә яғынан сыҡҡан ғәйнәләр таныптарҙы үҙҙәренең туғаны тип иҫәпләй.\nБалыҡсы араһына килгәндә инде, был атама ҡырғыҙҙарҙа ла, төрөкмәндәрҙә лә, туваларҙа ла осрай. Балуғ, балук төрки яҙмаларында ҡала мәғәнәһен бирә.\nҒалимдарҙың фараз итеүенсә, балыҡсы тигән атама, ҡаланың кусеп йөрөүсе халҡы тигәнде аңлатырға тейеш.\nУран ырыуының ата-бабалары монгол һәм төрки-монгол ҡәбиләләренән сыҡҡан, улар Һыр-даръя далаларында, Арал буйында ла байтаҡ ваҡыттар йәшәгән.\nТүбәнге Ағиҙел башҡорттарыҮҙгәртергә\nЙәнәй, гәрә, 'ҡырғыҙ, йылан, йәлдәк, ҡаршын, наңлы, таҙ, дыуанай һәм ыуаныш ырыуҙары этнография ғилемендә Түбәнге Ағиҙел башҡорттары тип атала.\nӘйтәйек, бөгөнгө көндә татар теленә яҡын итеп башҡортса һөйләшеп йөрөгән Илеш халҡы — нырғыҙ һәм йылан ырыуы башҡорттары. Уларҙың тамырҙары Йәнәсәйҙәге -ҡырғыҙ ырыуына барып тоташа.\nӘ йыландарҙың тарихы беҙҙең эраға тиклем III быуатҡа ҡайтып ҡала. Ҡырғыҙ һәм йылан ырыуы башҡорттары үҙ ерен, ғөрөф-ғәҙәтен һаҡлап алып ҡалыу өсөн XVII — XVIII быуат башҡорт хәрәкәттәрендә ҡыйыу ҡатнашҡан.\nГәрә, гәрәй, кәрәит тигән ырыуҙар төрки йәки төрки-монгол берләшмәһенең ҡыпсаҡлашҡан тоҡомон тәшкил итәләр.\nЙәнәйҙәрҙең телендә уғыр һүҙҙәре бар. Әммә тамғалары үҫәргәндәрҙеке кеүек. Йәнәйҙәр ниндәй генә сығышлы булмаһын, аҙаҡ ҡыпсаҡлашҡан башҡорт ырыуы.\nЙәлдәк менән ҡаршындар борон Ағиҙелдең һул яҡ ярында йәшәгән.\nҠаңлы ырыуы ҡарағалпаҡтарҙа ла бар, ҡырғыҙҙарҙа — ҡаңды, нуғайҙарҙа, ҡырым татарҙарында ҡаңлы тигән ҡәбиләләр бар. Ҡайһы бер ғалимдарҙың ҡаңлылар печенегтарҙың этник вариҫтары тигән ҡарашы дөрөҫлөккә яҡын.\nМонголдарға ҡаршы яуға сыҡҡан Хорезм батшаһының ғәскәрендә 90 мең ҡаңлы ҡатнашҡан. Ҡаңлылар Башҡортостанға XIII быуатта күскәндәр һәм боронғо башҡорт халҡына ҡаңлы ырыуы булып ҡушылып киткәндәр.\nТаҙ ҡәбиләһе табын ырыуы берләшмәһенә ҡараған. Таҙ тигән ҡәбилә бик борон Саян-Алтай тауҙарында йәшәгән. Таҙ ҡәбиләһе Башҡортостанға бер юлы ғына күсеп килмәгән, шуның өсөн Һар ырыуҙа ла бар улар.\nДыуанайҙар борон Алтайҙа һәм Монголияла йәшәгән төрки-монгол ҡәбиләләренә барып тоташа. Уларҙың ата-бабалары ҡыпсаҡтар менән ныҡ ҡатнашҡан.\nЫуаныш ҡәбиләһе фин-уғыр сығышлы булһа кәрәк. Тик улар төркиләшкән. Аҙаҡ ыуаныш башҡорттарын тәшкил итә башлағандар.\nТүңгәүер атамаһы монголдар мрыуына барып тоташа. Был исемде Ҡуңрат бейҙең улы Дингаур менән бәйләйҙәр. Түңгәүерҙәр монголдарҙан бик иртә айырылған һәм Төрки ҡағанаты йоғонтоһонда төркиләшкән.\nТүңгәүерҙәрҙең боронғо ҡомартҡылары уларҙың Уралға күсеп килгәнгә тиклем Һырдаръя буйҙарында йәшәүҙәре хаҡында һөйләй. Түңгәүерҙәр малсылыҡ менән шөғөлләнгән.\nБашҡортостандың төрлө яҡтарында йәйләгән. Уларҙың Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышында йәшәүе хаҡында шәжәрә лә бар. Түңгәүерҙәр Ҡармасан һәм Сәрмәсән буйҙарында ла йәшәгәндәр, унда ҡәберлектәре бар, тип раҫлайҙар ғалимдар. Баҫҡынсыларҙың ҡыҫымы арҡаһында ғына урман-таулы яҡтарға күсенгәндәр.\nТамъяндарҙа ата-бабаларының ҡасандыр Алтай яғынан күсеп килеүе хаҡында ҡомартҡылар һаҡлана. XVIII — XIX быуаттарҙа Үрге Яйыҡ өйәҙендә Тамъян-Түңгәүер олоҫо булған.\nМәғлүмәттәр буйынса, тамъяндарҙың ата-бабалары ҡасандыр Димдең үрге ағымында йәшәгән. Һуңынан көньяҡҡа Ағиҙел буйына күсенгән.\nБөрйәндәр һәм түңгәүерҙәр кеүек, байтаҡ ҡына тамъяндар XIV быуатта Уралдың тау-лы-урманлы яҡтарына һыйынған. Әммә һуңыраҡ Нөгөш, Дим, Өршәк буйҙарына кире күсенгәндәре лә булған.\nТамъяндарға бүлгеләнергә тура килһә лә улар үҙ-ара бәйләнештәрен өҙмәгән. Нөгөш буйҙарында йәшәгән тамъяндар әле лә үҙҙәренең ата-бабаларының Урал аръяғында йәшәгәнлеген хәтерләй.\nҠыпсаҡтар беҙҙең эраға тиклем 209 йылда һундарҙың көнбайыш берекмәһенә ингән. Беҙҙең эраның IV быуатында иһә, Алтайҙың башҡа халыҡтары кеүек үк, улар Төрки ҡағанатына буйһонған. Х быуатта ҡыпсаҡтар бүленә һәм бер олөшө әкренләп көньяҡҡа, ә күп өлөшө көнбайышҡа — Яйыҡ менән Волга буйҙарына күсә башлай.\nХ быуаттың аҙағында улар Урал алдында һәм Урта Волга буйында йәшәгән фин-уғыр ҡәбиләләрен буйһондора. XIII — XIV быуаттарҙа ҡыпсаҡтар тотош Урал алдына — Ағиҙел менән Ыҡ йылғалары араһына килеп ултыра.\nАртабан ҡыпсаҡтар Ағиҙелде аша сығып, уның үрге ағымына төйәкләнә. Дим, Сөн, Ыҡ буйҙарын, Бөгөлмә ҡалҡыулығын, Асылыкүл буйҙарын биләй. Улар Һаҡмарҙың көньяғында ла күпләп йәшәгән. Соран, Туҡ, Ырғыҙ һәм Кәмәлек буйҙарына ла йәйелеп ултырған.\nМең башҡорттары XVII — XIX быуаттарҙа Дим йылғаһы буйында ҙур ғына майҙанда урынлашҡан. Улар шулай уҡ Өршәк, Сәрмәсән йылғаларының үрге ағымында, Ҡандракүл һәм Асылыкүл араһындағы ерҙәрҙе биләгән. Төньяҡтан уларҙың биләмәләре Ҡариҙелдең түбәнге ағымына барып тоташҡан.\nМең ырыуы XII — XIII быуаттарҙа ҡыпсаҡ донъяһының бер өлөшөн тәшкил иткән. XIV быуатта меңдәр Башҡортостандың көнбайышына, Ыҡ, Зәй, Минзәлә, Сөн йылғалары буйына күсенгән. Ошо уҡ осорҙа улар, Ағиҙел аша сығып, Димдең Ағиҙелгә ҡойған еренә, Ҡариҙел тамағына килеп сыҡҡан. Уларҙың бер өлөшө хатта Миәс, Златоуст тирәһендә лә телгә алына. Ә төп йәшәгән урындары — Дим буйҙары.\nӘйле башҡорттары ете ырыуҙан торған: эй, куҙәй, мырҙалар, һыҙғы, дыуан, -ҡошсо, һәм өпәй. Уларҙың төп төйәкләнгән урыны — Ҡариҙел, Эй, Йүрүҙән, Эҫем, Ләмәҙ буйҙары, Әйлеләр үҙҙәренең ата-бабаларының Һырдаръя буйҙарынан йылҡы өйөрө артынан килеп сығыуҙары хаҡында легендалар һөйләйҙәр. Төрки халыҡтарының үзбәк, төрөкмән, ҡырғыҙ милләттәрендә «әй» формаһы осрай. Әйҙәр сығышы буйынса боронғо уғыҙҙарға барып тоташа, хатта ырыу атамаһы ла Уғыҙҙың икенсе улының исемен йөрөтә.\nКүҙәйҙәр хаҡында тарихта мәғлүмәттәр бар. Әйтәйек, шайтан-куҙәйҙәрҙең ата-бабалары — Кавказдан, төрөкмән-куҙәйҙәр — Урта Азиянан килгән тигән фекерҙәр бар. Дыуан һәм -ҡошсо ырыуҙары Алтайҙан килгән. Һыҙғы менән әпәйҙәр башҡорттарҙың бик боронғоларына ҡайтып ҡала. Әпәйҙәр XVIII быуаттарҙа утрау-утрау булып урыҫ һәм татар ауылдары араһында урынлашҡан, шуға ла телдәрендә үҙгәрештәр барлыҡҡа килгән.\nҠатай ҡәбиләһе алты ырыуҙан тора. Инйәр-тсатай, ҡоҙғон-тсатай, иҙел-ҡатайҙар көнбайышта йәшәй. Ә оло-ҡатай, бала- катай, ялан-ҡатайҙар Урал аръяғында төбәкләнгән. Ҡатайҙарҙың тарихы бик ҡыҙыҡлы.\nБик борон замандарҙа Үҙәк Азия ерҙәрендә киданъ тигән халыҡ йәшәгән. Беҙҙең эраның III — VIII быуаттарында улар бер нисә ырыу берләшмәһе төҙөгән. Х быуатта Ляо (Тимер) тигән дәүләт төҙөгәндәр.\nХ быуаттың урталарында уларҙың башлығы Дегуан ҡытай ғәскәрен тар-мар итеп илдәрен баҫып ала ла, үҙен Ҡытай императоры тип иғлан иттерә. Бер ай буйы Ҡытай императоры булып ултырғандан һуң: «Был яҡтарҙа үтә эҫе», — ти ҙә, ҡаҙналағы бар байлығын тейәп, үҙ иленә ҡайтып китә.\n1125 йылда Ляо империяһын чжурчжендар баҫып алалар. Кидандар Урта Азияға ҡасалар. Унда Көнбайыш Ляо дәүләтен булдыралар, ә үҙҙәрен ҡара -3ытай тип атай башлайҙар, төрки халыҡтар араһында йәшәгәнлектән, телдәре лә төркиләшә башлай.\nҠара-ҡытайҙарҙың дәүләтен Сыңғыҙ хан емерә. Халыҡ тарҡала, ә бер өлөшө беҙҙең яҡтарға килә һәм башҡортлаша. Ҡатайҙар XIV быуаттың икенсе яртыһында Ағиҙелдең урта ағымына һәм Инйәрҙең урта һәм үрге ағымына күсеп ултыралар. Әлеге ваҡытта оло һәм бала ҡатайҙар Силәбе әлкәһенең Арғаяш һәм Ҡоншаҡ райондарында ла йәшәй. Балаҡатай районында билән-ҡатайҙар төйәкләнгән. Ялан -катайҙар Тубыл йылғаһының ҡушылдығы Уй йылғаһының төньяғында күлдәр араһында урынлашҡан. Ҡурған әлкәһенең Сафакүл һәм Әлмән райондарында йәшәйҙәр. XIX быуат башында оло-ҡатайҙарҙың күп өлөшө Екатеринбург өлкәһенә күсенә.\nЭтнографик яҡтан көнбайыш һәм көнсығыш табын башҡорттарына бүленә. Көнбайыш табындар Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә йәшәһә, көнсығыштар Урал аръяғында көн күргән. Улар башлыса Ыҡ, Сәрмәсән, Туҡ, Кесе Уран һәм Ырғыҙ-Кәмәлек йылғаларын һыулаған. Табындарҙың шәжәрәһе Майҡы бейгә бәйле.\nҠаратабын бей — Майҡы бейҙең ейәне. Ырыу уның исемен йөрөтә. Этник туғанлыҡ яғынан табындар, теләүҙәр һәм күбәләктәр Урта Азиялағы боронғо төркиҙәргә барып тоташа. Ҡыуаҡан менән һырҙы башҡорттары ҡаратабындар менән ныҡ бәйле булған.\nКөнбайыш табындарҙыр тарихын, шәжәрәгә нигеҙләнеп, Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев яҙған.\nСиләбе өлкәһенең Ҡоншаҡ һәм Арғаяш, Ҡурған елкәһенең Сафакүл һәм Әлмән райондарында йәшәгән башҡорттарҙы Урал аръяғы башҡорттары тип атайҙар. Улар — һалйоттар.\nЭтник яҡтан монголдарҙың салжиут ҡәбиләләренә барып тоташа. Урал аръяғында һалйоттар менән ҡатайҙар күршеләш урынлашҡан. Башҡортостан еренә XIII быуатта күсеп ултырғандар.\nҺалйоттар Кама, Сылва, Чусовая йылғалары буйында йәшәгән, әммә Ермак яуы ваҡытында күсенгәндәр. Һалйоттар һеңрән, терһәк, бәкәтин ырыуҙары менән тығыҙ бәйләнгән. Һеңрән башҡорттары Урал аръяғында ғына түгел, хәҙерге Ырымбур өлкәһе ерҙәрендә лә йәшәгән.\nШулай итеп, уҡыусылар, башҡорт ырыуҙары хаҡында мәғлүмәттәр алдығыҙ, үҙ ырыуығыҙ тураһында белемеғеҙҙе ныҡлап хәтергә бикләгеҙ. Профессор Рим Янғужин ағайығыҙҙың 1998 йылда «Китап» нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан «Башҡорт ырыуҙары» тигән китабын алып уҡығыҙ. Беҙҙең мәғлүмәттәр ошо китаптан алынды.\nӨйҙә һәр берегеҙ үҙ ырыуығыҙҙың атрибуттарын төшөрөп килегеҙ, оранын яҙығыҙ.\nБыл мәҡәлә Вадим Толомбаевтың хеҙмәтенән алынды.\nТамғаларҙың килеп сығыу тарихы бик боронға барып тоташа. Тәүҙәрәк ырыу тамғаһы ғына булғандыр, унан күсмә тормошта йәшәүселәр үҙҙәре эйә булған милеккә хоҡуғын тамға ярҙамында билдәләп ҡуйған, ә һуңғараҡ теге йәки был ырыу йә айырым кеше биләмәһендәге мал-ты-уарға ла тамға һала башлағандар. Тамға айырым кешеләрҙең билдәһенә әүерелгәс, ул гербҡа йә мисәткә ярашлы була башлаған.\nТамғаларҙың килеп сығыуын тикшергәндә, үҫешен һәм ҡулланылышын асыҡлағанда, һәр аныҡ осраҡта ниндәй маҡсатта файҙаланылыумы нигеҙләгән саҡта ырыу төҙөлөшөн, төрҙәрен, ижтимағи мөнәсәбәттәр кимәлен, халыҡтың бер урындан икенсе ергә күсеү, этнос үҙенсәлектәрен билдәләргә була.\nДөйөм алғанда, тамғаларға арналған ғилми хеҙмәттәр байтаҡ. Себер халыҡтары, уғырҙар, Рәсәйҙәге славян халыҡтары тамғаларын өйрәнеүгә айырым иғтибар бирелгән. Үкенескә ҡаршы, төрки халыҡтарҙың тамғалары бик аҙ өйрәнелгән.\nҒалимдарҙан Н. А. Аристов, Г. И. Карповтың төрки халыҡтар тамғаларына арналған хеҙмәттәре бар. Башҡорт тамғаларына килгәндә, был хаҡта Д. Н. Соколовтың яҙған хеҙмәте әһәмиәтле. Ул унда башҡорт тамғаһы ярҙамында йорт хужаһы ғаилә милкен билдәләгән, акттарға тамға ярҙамында ҡул ҡуйыу иһә уны яңы функцияла — ғаилә мисәте рәүешендә ҡулланыу булып тора, тип раҫлаған.\nҒалим шулай уҡ тамғаларҙы һүрәтләү үҙенсәлегенә лә иғтрхбар иткән. Мәҫәлән, ул башҡорт тамғаларына тура һәм һыныҡ һыҙыҡтар файҙаланыу хас, тип күрһәткән, башҡорт тамғалары төрлө ҡорал һәм мал-тыуарҙың стилләштерелгән һүрәте булып тора, тип билдәләгән. Д. Н. Соколовка тағы шул хас: ул, башҡорт тамғалары уларҙың хужалары өсөн бөтөнләй абстракт билдә булып торған һәм ырыуҙа дөйөм ҡабул ителгән ниндәй ҙә булһа атамаға эйә булмаған, тип һыҙыҡ өҫтөнә алған.\nТамғаларға арналған ғилми хеҙмәттәрҙе киңерәк байҡағанда ғалимдарҙың уларҙы Орхон-Йәнәсәй ҡомартҡыларындағы руник алфавиттың ҡайһы бер хәрефтәре менән бәйләүе күренә. Был хаҡта ике фараз бар: тамғалар руник хәрефтәргә барып тоташа; орхон-руник хәрефтәр — тамғаларҙы һүрәтләү ул.\t'\nХәҙерге ваҡытта башҡорт тамғаларын йыйыу һәм өйрәнеү буйынса Р. Ғ. Кузеев күп эшләгән.\nЫрыу тамғалары килеп сығышы буйынса иң боронғолар тип билдәләнгән, улар ярҙамында теге йәки был ырыуға ҡарауы күрһәтелгән. Кешенең шәхесе йәки шәхси мил ке хаҡындағы тамғалар иһә, ғалимдар фекеренсә, һуңғараҡ килеп сыҡҡан.\nИжтимағи мөнәсәбәттәр үҫеше барышында ырыу билдәләре функциялары тарайған, ә шәхси тамғаларҙың ҡулланылышы киңәйгән. Был иһә дөйөм ырыу милке әһәмиәтенең кәмеүе һәм ғаилә милкенең әһәмиәте артыуы менән аңлатыла, милек мөнәсәбәттәре ҡатмарлашҡан. Ваҡыт үтеү менән төрлө алыш-биреш акттарын рәсмиләштереү осраҡтары йышайған. Ғаилә башлыҡтары араһындағы алыш-бирештәрҙә шәхси тамға юридик тамға булараҡ ҡулланылған. Быны иһә ҡултамға менән түгел, ә *тамға менән рәсмиләштерелгән документтарҙа һаҡланған бик күп юридик текстар раҫлай.\nҺәр тамғаның үҙенең аталышы бар. Шуның өсөн дә тамғалар тарихсыларға ғына түгел, телселәргә лә әһәмиәтле.\nБашҡорт тамғаларының аталышына ҡағылышлы һүҙҙәрҙе көнкүреш, кеше эшмәкәрлеге менән бәйле төркөмдәргә, шулай уҡ йорт хайуандары, ҡоштар, һөйрәлеүселәр һәм башҡа атамаларға бәйле тематик төркөмдәргә бүлергә була. Мәҫәлән,\nбаҫыусылыҡ менән бәйле хеҙмәт ҡоралдары атамалары: тырма, урачс, һәнәк һ. б.\nөҫ кейеме әҙерләүгә бәйле: кәләп, орсоҡ, әуернә.\nйорт кәрәк-яраҡтарына бәйле һүҙҙәр: таған, ылаш, сумес, көйәнтә, туҫтак һ. б.\nЙорт хайуандарына бәйле атамалар рәүешендәге тамғалар айырым төркөм тәшкил итә. Мәҫәлән, *йорт хайуандары, уларҙың кәүҙәһенең бер өлөшө атамаһындағы тамғалар: дөйә муйыны, мөгөҙ, кәзә мөгөҙө. *Малсылыҡта ҡулланылған йәки уларға бәйле әйберҙәр: даға, ҡойошҡан, сана табаны, өҙәңге. *Ҡырағай хайуандар йә уларҙың тән өлөштәре атамаһына бәйле: таҙаяҡ, тауығаяҡ, һуйыраяҡ.\nТамға атамаларын сағылдырған һүҙҙәрҙең яһалышы төрлө. Уларҙың синтетик һәм аналитик юлдар менән яһалыуы мөмкин. Шулай уҡ ике ябай исемде йәнәшә ҡуйып, яңы төшөнсә аңлатҡан тамғалар ҙа күп.\nШулай итеп, тамғаларҙа телселәр өсөн ҡыҙыҡлы материалдар ята. Тамғаларҙы, уларҙың исемдәрен өйрәнеү башҡорт теленең үҫешен, теге йәки был нормаларының барлыҡҡа килеүен асыҡларға ярҙам итәсәк.\nУларҙы өйрәнеүҙә бөтәбеҙ ҙә ҡатнашһаҡ ине.\nТүбәндә башҡорт халҡының тарихи үткәненә ҡағылышлы ҡайһы бер тамғаларҙы һәм уларҙың исемдәрен килтерәбеҙ. Улар Өфө, Мәскәү, Силәбе, Ырымбур һәм башҡа ҡалаларҙағы архивтарҙа һаҡланған XVIII — XIX быуаттарҙағы акттар материалдарынан алынған.\n«Шәжәрә» темаһын үткән саҡта ағастың әһәмиәте тураһында яҙғайныҡ инде. Халҡыбыҙҙа бик тапҡыр әйтем бар: ағас тамыры менән әҙәм тамыры бер: ағас тамыры ер үтә керә, әҙәм тамыры халҡы үтә керә.Бына ни өсөн халҡыбыҙ һәр ырыуға ағас тәғәйенләгән, сөнки ырыу үҙ тамырын белергә, нығытырға, тармаҡландырырға тейеш»\nКеше ерҙә йәшәһә лә, күңеле юғарыла — ҡоштар осар бейеклектә. Кеше күңеле һәр саҡ ҡоштай азат, ул ҡанатлы, гел үргә ынтылһын, тигән мәғәнә һалынған ырыуға ҡош тәғәйенләгәндә. Үҫәргәндәрҙә киң таралған «Сәғиҙә бәйете»ндә ошондай юлдар бар:\nЫрыуымдың тамғаһы бар,\nТорна тигән ҡошо бар.\nҠоштай талпына күңелем\nТөрмә диуарҙары тар.\nДиуар — таш стена артында төрмәлә ултырған Сәғиҙә үҙе тотҡонда булһа ла, күңелен ҡоштай осороп ебәргеһе килә. Ошондай талпыныу кеше күңелен көр итә, йәшәүгә өмөт һәм дәрт бирә.\nХәл иткес мәлдәрҙә оран ҡысҡырып ебәреү кешенең зиһененә ныҡ тәьҫир итә. Оран шулай уҡ ырыу туплауға, икенсе ырыу менән үҙ ырыуыңды таныштырыуға ярҙам итә. Икенсе бер әһәмиәтле яғы — ул кешенең һәм тотош ырыуҙың тарихи хәтерен оҙайтыуы. Милләттең сифаты һан менән түгел, тарихи хәтер оҙайлылығы, милли ғорурлыҡ һаҡлауы, зиһен яҡтылығы, шәхестәре менән билдәләнә.\nШӘЖӘРӘНЕ НИ ӨСӨН ӨЙРӘНЕРГӘ КӘРӘКҮҙгәртергә\n— Үҙ халҡыбыҙҙың тарихын белеү өсөн, — тип яуап бирергә әҙерләндегеҙ. Дөрөҫ. Быны аңлагас, бик һәйбәт. Сөнки беҙ әйткәйнек бит инде — бөгөнгө быуыныбыҙ ҙа, киләсәгебеҙ ҙә тамырыбыҙҙан — тарихыбыҙҙан һут ала, тип. Тарихыбыҙ ни тиклем тәрән, ни тиклем данлы — шул хәтлем беҙҙә гөрурлыҡ тойғоһо һәм халҡыңа ышаныс нығыраҡ була.\nӘ тағы ни өсөн өйрәнәбеҙ икән шәжәрәбеҙҙе? Дөрөҫ. Йәшәгән ерҙәребеҙҙе белер өсөн. Данлыҡлы мәшһүр шәхестәребеҙҙе белер өсөн.\nӘ тағы ни өсөн? Һәм иң мөһиме? Әйтә алмаһағыҙ, бер миҫал килтерәбеҙ. Бына таҡтаға бер ғаиләнең ҡыҫҡаса ғына шәжәрәһен яҙабыҙ. Бер тармағын ғына.\nАрыҫландан Ҡолҡаман, Ҡолҡамандан Миңзаман, Миңзамандан Айҙар, Айҙарҙан Руслан, Русландан Иван... һәм шул урында шәжәрә өҙөлә. Өҙөлөү генә лә түгел, был шәжәрәнең һис бер кемгә лә кәрәге ҡалмай. Ниндәй осраҡта шәжәрә өҙөлмәҫ ине? Дөрөҫ.\nБеҙ шәжәрәне тарихты, үткәнебеҙҙе, йәшәгән ерҙәребеҙҙең ҡайҙарға йәйелеп ятҡанлығын, бөйөк шәхестәребеҙҙе белеү өсөн генә өйрәнеп ҡалмайбыҙ, ә уны дауам итеү хәстәрлеген дә күрергә тейешбеҙ.\nӘ уны дауам итеү есөн ниндәй шарт кәрәк? Һинең шәжәрәңде, рухыңды, халҡыңды, телеңде, моңоңдо, ғөрөф-ғәҙәтеңде аңлаған һәм дауам итерлек, һинең атай-олатайҙарыңды һанға һуғырлыҡ кәләш алырға кәрәк икән. Шул саҡта ғына кеше тамырлы була.\nӘ тамырһыҙ кеше ерҙә ышаныслы баҫып тора алмай, ышаныслы йәшәмәй. Быуынһыҙ, тамырһыҙ, маҡсатһыҙ, рухһыҙ була. Кәр кеше үҙ халҡы менән бергә йәшәп, уның рухи байлығын үҫтереү хәстәрлеген күрмәһә, кешелек донъяһында үҫеш булмай.\nСөнки тамырһыҙ ҡалған кеше халҡы тарихы менән ҡыҙыҡһынмай, уның рухи байлығына эйә булмай, шулай булғас, үҫтерә лә алмай. Уны бер генә нәмә — фәҡәт матди байлыҡ ҡына ҡыҙыҡһындыра. Ә матди байлыҡҡа ғына ынтылып йәшәгән кеше бәхетле була алмай. Киләсәккә бәхетһеҙ быуын, бәхетһеҙ бала ҡалдырмайбыҙ, шәжәрәбеҙҙе дауам итәбеҙ, нығытабыҙ, байытабыҙ, тип уйлаһағыҙ, хәҙерҙән үк зиһенегеҙгә үрҙә әйтелгәндәрҙе һеңдереп ҡуйһағыҙ бик яҡшы.\nБашҡорт халҡының йәшәү бәхете шулай булған: үҙ халҡыңды дауам итеү, бергә йәшәү һәм башҡа халыҡтар менән татыу булыу; шәжәрәңде үҙ телеңде, моңоңдо белгән рухлы башҡорт балалары менән дауам итеү.\nУралда бик-бик борондан йәшәгән халыҡ бит ул башҡорт. Урал ул — Башҡорт иле. Ә инде һәр беребеҙ үҙ шәжәрәбеҙгә вайымһыҙ булып, һуңғы нөктәне ҡуйып йәшәһәк, халҡыбыҙ ҙа йотолоп бөтөр, Башҡорт иле — Башҡортостан Республикаһы ла булмаҫ, үҙ телебеҙҙә уҡый ҙа алмабыҙ, китаптар ҙа, гәзит-журналдар ҙа баҫылмаҫ, сәнғәтебеҙ ҙә һүнер.\nБеҙ, иң боронғо халыҡтарҙан һаналған башҡорттар, фәҡәт үҙебеҙгә битараф булыуыбыҙ арҡаһында ғына Ер йөҙөнән мәңгелеккә юҡ ителеү хәүефе тыуҙырабыҙ. Атай-олатайҙарыбыҙ нисәмә быуаттар буйы күпме юғалтыуҙар менән әллә күпме ҡан ҡойоп халҡыбыҙҙы, телебеҙҙе, ижадыбыҙҙы, еребеҙҙе, илебеҙҙе, рухыбыҙҙы һаҡлап килгән икән, хәҙер яҙмышыбыҙ минең, һинең, уның ҡулында. Шулай булғас, әгәр шәжәрәбеҙ һаҡланмаһа, яңынан төҙөп алайыҡ та уйланайыҡ.\nБына ни өсөн шәжәрәне ағас рәүешендә яҙғандар тәрәндән киләсәкте уйлай белгән зирәк аҡыллы атай-олатайҙарыбыҙ.\nБАШҠА ХАЛЫҠТАР ШӘЖӘРӘ ЯҘҒАНМЫ?Үҙгәртергә\nБашҡа халыҡтар ҙа шәжәрә яҙғандар. Тик төрлөсә аталған ул һәм төрлөсә алып барылған. Мәҫәлән, урыҫ халҡы летопись тип аталған яҙма алып барған. Йылъяҙма була ул башҡорт телендә. Уны Нестор тигән бер монах башлап ебәргән. Ундай яҙмалар I меңенсе йылдарҙа теркәлә башлаған. XV быуат аҙағында берҙәм Рус дәүләте барлыҡҡа килгәс, бер генә йылъяҙма алып барыла башлай. Ул инде дәүләт кимәлендәге эш һанала.\nӘ хәҙер тарих тигән фән бар. Архив йыйыла. Унда илдәге, кешелек донъяһындағы бар нәмә теркәлә бара. Тик ғаилә тарихы ғына теркәлмәй. Ул һәр ғаиләнең үҙендә алып барылырға һәм һаҡланырға тейеш.\t•\nШӘЖӘРӘНЕ БЕЛМӘҮ НИМӘГӘ КИЛТЕРӘ?Үҙгәртергә\nУҡыусылар, шәжәрәне дауам итмәүҙең нимәгә килтергәнен аңлағанһығыҙҙыр? Ә бына уны бөтөнләй белмәүҙең нимәгә килтергәнен әлегә аңламайбыҙ.\nБеренсенән, һәр тәрбиәле кеше үҙ халҡының, ырыуының, ғаиләһенең тарихы менән ҡыҙыҡһынырға тейеш. Уларҙы белмәү — наҙанлыҡ билдәһе ул.\nИкенсенән, башҡорт ете быуынын ятҡа белергә тейеш, тип әйткәндәр боронғолар. Сөнки яҡын туған кешеләр үҙ-ара өйләнешһә, балалар йә физик, йә аҡыл яғынан зәғиф була.\nӨсөнсөнән... Ҡәҙерле уҡыусылар! Әгәр «Йәншишмә» гәзитен даими уҡып барһағыҙ, үҙегеҙ ҙә һығымта яһарһығыҙ. Республикабыҙҙың төньяҡ-көнбайыш райондарынан бик күп балалар «Беҙ кем?» тип һорап яҙалар. «Татар булһаҡ, ни өсөн беҙҙең холоҡ-фиғелебеҙ башҡортса һәм боронғолар, беҙ башҡорт инек, тиҙәр. Башҡорт булһаҡ, ни өсөн татарса уҡыталар?» — тип яҙалар улар, әрнеп.\nБилдәле булыуынса, төньяҡ-көнбайыш башҡорттарына буләр, иректе, юрмый, бәйләр, йәнәй, гәрә, ҡырғыҙ, йылан, ҡаңлы, ғәйнә, уран, балыҡсы, ун, танып һәм башҡа төркөмдәр инә.\nУлар Зәй, Ыҡ, Чусовая, Сылва һәм башҡа йылғалар буйында йәшәйҙәр. Хәҙерге Ҡариҙел, Кушнаренко, Бүздәк, Дүртөйлө, Илеш, Шаран, Саҡмағош, Туймазы, Баҡалы, Асҡын, Тәтешле, Бөрө, Мишкә, Борай, Яңауыл, Краснокама, Ҡалтасы, Балтас райондары һәм Пермь өлкәһенең ҡайһы бер райондары, шулай уҡ Татарстандың Аҡтаныш, Миңзәлә, Мөслим, Туҡай, Баулы райондары биләгән ерҙәрҙә йәшәй башҡорттар.\nӘммә һөйләштәрендә «с», «з», «ч» өндәренең йышыраҡ осрауынан сығып, Татарстан ғалимдарының тырышлығы менән улар татарса уҡып алып китәләр. Бер быуатҡа яҡын алып барылған бындай «тырышлыҡ» үҙ һөҙөмтәһен бирҙе — ул яҡ башҡорттары шәжәрәләрен белмәгәнлектән үҙҙәрен татар тип йөрөтә башланы.\n«Ағиҙел»( 1971 йыл, 4-се һан) журналында татар ғалимы Әхмәт Булатовтың тарихи мәғлүмәттәргә бай мәҡәләһе баҫылғайны. «Башҡорттар тураһында боронғо мәғлүмәттәр» тип атала ул.\nОшо мәҡәләлә автор Көнсығыш һәм Көнбайыш ғалимдарының, сәйәхәтселәренең яҙмаларынан өҙөктәр килтерә һәм уларҙың географияһы буйынса ҡыҙыҡлы карталар баҫтыра. Ошо мәҡәләлә телгә алынған һәм баҫылған Исаак Масса картаһында Кама, Чусовая йылғалары буйында башҡорттар йәшәүе тураһында яҙыла, «Иҙриси карталарына ҡарағанда, тышҡы башҡорт (Иҙриси үҙ яҙмаларында Кама йылғаһының түбәнге ағымынан Каспий диңгеҙенең төньяғына тиклем ерҙәрҙе Эске Башҡорт, ә Каманың өҫкө ағымында урынлашҡандарын Тышҡы Башҡорт ере тип билдәләгән) ҡалаһы Ҡазира хәҙерге Соликамск — Чердынь ҡалаһы тирәләрендә булған тип әйтергә мөмкин», — тип яҙа ғалим.\nXI — XII быуаттарҙа уҡ был өлкәлә йәшәүсе, башҡорт булып тарихҡа ингән халыҡ, үҙенең шәжәрәһен белмәү арҡаһында, икенсе милләттән йотолдо.\nШәжәрәне белеүҙең ниндәй ҙур әһәмиәткә эйә икәнлеген атай-олатайҙарыбыҙ төптән аңлаған. Хәҙер һеҙ ҙә аңлағанһығыҙҙыр.\nНИ ӨСӨН ШӘЖӘРӘЛӘР АҘ ҺАҠЛАНҒАНҮҙгәртергә\nРәсәйҙә Октябрь революцияһынан һуң дингә ҡаршы көрәш башлана:\nборонғо китаптарҙы юҡҡа сығаралар, яндыралар, ташлайҙар, мәсет манараларын ауҙарып, унда һаҡланған китаптарҙы ырғыталар.\nДини китаптар менән бергә тотош шәжәрәләр ҙә, әҙәби әҫәрҙәр ҙә юҡҡа сыға.\nӨлкәндәр бөтә китапҡа ла — диниме ул, боронғо әҫәрҙәрме — изге итеп ҡараған һәм уны һаҡлау сараһы күргән. Хатта ҡайһыларын үлгән кеше менән бергә күмгәндәр.\nҠамғаҡ тип аталған үҫемлек бар, Тамыры ҡыҫҡа ғына. Шуға күрә көслөрәк ел иҫһә, йолҡолоп сыға ла ел ыңғайына тәгәрәй ҙә китә. Үҙ шәжәрәбеҙҙе, тамырыбыҙҙы тәрән белмәһәк, беҙ ҙә шундай ҡамғаҡҡа әйләнербеҙ. Ә ҡамғаҡҡа әйләнеп һәр яҡтан иҫкән ел ыңғайына тәгәрәп йөрөү — йәшәү түгел.\nБеҙҙең заман да тарихҡа ҡалыр. Беҙҙең балаларыбыҙ, ейәндәребеҙ, бүләләребеҙ, тыуаларыбыҙ шәжәрә эҙләп ҡаңғырыр. Ә инде ғаилә шәжәрәһе булһа, уны башлаусыға рәхмәттәр уҡырҙар.\nӘйҙәгеҙ, уҡыусылар, ҡалын альбом битенә бик матур итеп шәжәрә башлайыҡ. Өйҙә атай-әсәйегеҙ менән бергәләшеп башлаһағыҙ ҙа була.\nҒаилә шәжәрәһе башларға.\nТуғандарығыҙ араһында шәжәрә дауам итерлек ғаилә ҡороусылар нисәү?\nШәжәрә төҙөгәс, уны дауам итеүҙе кемгә тапшырып булыр ине?\nӘ хәҙер, ҡәҙерле уҡыусылар, бер аҙға ғына күҙҙәребеҙҙе йомайыҡ.\n...Йәшел урман. Ниндәй генә ағас үҫмәй бында, ҡайһылай ғына шауламай. Бына бер саҡ шатыр-шотор, таҡ-туҡ иткән тауыштар ишетелә, мөһабәт, ҡеүәтле, һомғол, ныҡ имәндәр, ҡайындар, йүкәләр, ҡарағайҙар берәм-берәм ауа башлай. Ауҙарылалар. Унан тамырҙарын йолҡоп, аҡтарып алып ырғыталар.\nУрманыңдан ни ҡалды? Ә, бәлки, ҡалғандыр? Шул ҡеүәтле ағастарҙың йә үҫентеһе, йә тамырынан шытып сыҡҡан йәш ағасы беҙ түгелме икән? Ҡамғаҡ хәленә ҡалмағанбыҙҙыр бит?\nЙӘНТӨЙӘГЕБЕҘ — КӨНЬЯҠ УРАЛҮҙгәртергә\nҠәҙерле балалар! Бына һеҙ шәжәрә хаҡында ла белдегеҙ, халҡыбыҙ тарихы менән дә таныштығыҙ. Хәҙер инде иң төп һорауға ла яуап бирә алаһығыҙ. Йыш ҡына ошондай һорау бирәләр: «Башҡорттар ҡайһы яҡтарҙан күсеп килгән һуң?» Ә беҙ хәҙер яуапты дөрөҫ бирә алабыҙ.\nХалыҡ милләт булып ойошһон өсөн бик күп шарттар кәрәк:\nйолалар, йәғни традициялар уртаҡлығы,\nтөйәкләнгән географик урын һ. б.\nБашҡорт тип аталмаған саҡта уҡ Көньяҡ Уралда йәшәгән халыҡҡа ырыу-ырыу булып башҡа яҡтарҙан төрлө халыҡтар килеп ҡушылған һәм урындағы халыҡ менән ҡатнашып башҡорт тигән милләтте хасил иткән.\nМилләтте йылға менән сағыштырырға була. Әйтәйек, Ағиҙел йылғаһы Бөрйән районында башлана ла уға әллә ни саҡлы ҡушылдыҡтары үҙ һыуын ҡоя. Ағиҙел киңәйә, тулы һыулы йылға булып китә. Әммә бер кем дә Ағиҙелде уның ҡушылдығы ҡойған ерҙән башлана тип әйтмәй.\nШуның һымаҡ уҡ — теге йәки был ырыу Уралға ҡайҙан күсеп килгән тигән һорау биреү дөрөҫ. Ә башҡорт ошо ерҙә милләт булып формалашҡан, ошо ерҙә традициялары, мәҙәниәте бар булған, бай йөкмәткеле фәлсәфәүи ҡобайырҙары ижад ителгән, тамыры Сал Уралдың үҙе кеүек үк боронғо.\nБөгөнгө көндә ырыуҙарыбыҙҙың һәр береһенең үҙ төйәге бар:\nЮрматылар Ишембай, Стәрлетамаҡ, Стәрлебаш, Федоровка райондары ауылдарында һәм Мәләүез районының ҡайһы бер ауылдарында йәшәй.\nҮҫәргәндәр Ейәнсура, Хәйбулла һәм Йылайыр районының ҡайһы бер ауылдарында көн итә.\nТүңгәүерҙәр Хәйбулла, Йылайыр, Әбйәлил райондарында йәшәй.\nБөрйән башҡорттары Бөрйән, Баймаҡ райондарында, шулай уҡ Күгәрсен һәм Мәләүез, Көйөргәҙе райондарының ҡайһы бер ауылдарында ла йәшәй.\nТамъяндар Әбйәлил, Белорет, Мәләүез районы ауылдарында йәшәй.\nҠыпсаҡтар Көйөргәҙе, Күгәрсен, Баймаҡ, Әбйәлил, Бөрйән, Белорет, Ишембай, Әлшәй, Илеш районы ауылдарында йәшәй.\nӘйле ырыуы башҡорттары Салауат, Ҡыйғы, Мәсетле, Дыуан райондарында, тимәк, нигеҙҙә, Әй буйы ауылдарында төйәкләнгән.\nҠатайҙар Белорет, Балаҡатай, Шаран райондары ауылдарында йәшәй.\nТабындар Ғафури, Ҡырмыҫҡалы, Ауырғазы, Архангель, шулай уҡ Учалы, Әбйәлил райондары ауылдарында йәшәй.\nМең ырыуҙары Өфө, Шишмә, Дәүләкән, Әлшәй, Миәкә, Бишбүләк, Нуриман, Иглин райондары ауылдарын төйәк иткән.\nТанып, балынсы, ун, уран башҡорттары Ҡариҙел, Асҡын, Тәтешле, Бөрө, Мишкә, Борай, Яңауыл, Краснокама, Ҡалтасы, Балтас райондары ауылдарында йәшәй.\nЙәнәй, гәрә, тсыргыҙ, йылан, нацлы, дыуанай, йәлдәк башҡорттары Ағиҙел йылғаһының ике яҡ ярында Башҡортостандың төньяҡ-көнба-йышында йәшәй. Йәки Кушнаренко, Бүздәк, Дүртөйлө, Илеш, Шаран, Саҡмағош, Туймазы, Баҡалы райондары башҡорттары ошо ырыуҙар вәкилдәренән тора.\nБынан тыш хәҙерге Башҡортостан Республикаһы территорияһына индерелмәгән, әммә борон-борондан башҡорт ырыуҙары йәшәгән төйәктәребеҙ бар.\nҠурған өлкәһенең Әлмән районында катай, әй ырыуҙары башҡорттары йәшәй. Ошо уҡ өлкәнең Сафакүл районында ҡалмаҡ, табын,эй ырыуҙары, ә Щучье районында калмак ырыуы йәшәй.\nЫрымбур өлкәһенең Абдулла районы Абдулла ауылында табын, юрматы, ҡыпсак ырыуҙары башҡорттары йәшәй.\nАлександровка районында табын, бөрйән, юрматы, ә Ҡалмаҡ ауылында үҫәргән башҡорттары төйәк тапҡан.\nБеляевск районы ауылдарында — үҫәргән, Гай районында үҫәргән, ҡыпсаҡ, Красногвардейск районы ауылдарында бөрйән, табын, юрматы, ҡыпсаҡ, мең, Ҡыуандыҡ яҡтарында — үҫәргән, ҡыпсаҡ, бөрйән башҡорттары йәшәй.\nОктябрь, Переволоцк, Ново-Сергиевка, Һарыҡташ, Тоцк, Төйлөгән райондарының башҡорт ауылдарында ла бөрйән, ҡыпсаҡ, үҫәргән, тамъян башҡорттары көн итә.\nПермь өлкәһенең Барҙым, Уса, Пермь, Добрянский райондарында ла ғәйнә ырыуҙары башҡорттары йәшәй.\nҺамар өлкәһенең Оло Глущин, Оло Чернигов райондарында бөрйән, ҡыпсаҡ, табын, үҫәргән, түңгәүер башҡорттары төйәк тапҡан.\nҺарытау өлкәһенең Перелюб, Пугачев райондарында бөрйән, кыпсак, ҡатай, үҫәргән, түңгәүерҙәр йәшәй.\nСвердловск әлкәһенең башҡорт ауылдарында ҡошсо, һыҙғы, ғәйнә, өпәй ырыуы башҡорттары әлегәсә йәшәй.\nТатарстан Республикаһында бик күп ауылдарҙа башҡорт ырыуҙары көн итә.\nАғрыз, Аҙнаҡай, Аҡтаныш райондарында байҙар, йәнәй, юрмый, бүләр, тырғыҙ ырыуҙары башҡорттары, шулай уҡ Әлмәт, Бөгөлмә, Баулы, Лениногорск, Йылабуға, Миңзәлә, Мөслим, Октябрь, Сәрмән, Саллы (Челны) райондарында ла мең, байҙар, табын, ирәкте, тамъян, бүләр, ҡырғыҙ ырыуҙары башҡорттары йәшәй.\nСиләбе өлкәһендә Арғаяш, Ҡоншаҡ райондары ауылдарында әй, табын, ҡатай, һеңрән, һалйот, ә Сосновка, Троицк, Уй, Сыбаркүл, Этҡол райондарында эй, табын, һеңрән, һыҙғы башҡорттары йәшәй.\nБорон-борондан тыуған төйәге тип һанаған, күҙ ҡараһы кеүек һаҡлаған, туған әсәһендәй күргән был ерҙәрҙе башҡорт халҡы. Шулай булғас, Башҡортостанда кемдәр йәшәй? — тигән һорауға беҙ: «Башҡортостанда башҡорттар һәм 100-ҙән ашыу милләт вәкилдәре йәшәй», — тип яуап бирергә тейешбеҙ.\nКем генә йәшәмәһен Башҡортостанда, урыҫмы ул, татармы, сыуашмы, маримы, әрмәнме, ҡырғыҙмы йәки немецмы — уларҙың һәр береһенең үҙ тыуған ере бар.\nӘ башҡорттарҙың тыуған ере, тыуған иле — Башҡортостан. Шуның өсөн дә ул ерле халыҡ тип атала, ә башҡалар, хатта балалары ошонда тыуһа ла, күсеп килгән милләт вәкилдәре. Сөнки үҙҙәре бында тыуһа ла, халҡының тамыры бында түгел.\nБеҙ «Шәжәрә» тигән теманы үткән саҡта уҡ шәжәрәһен белмәгән ауылдарҙың бөгөнгө көндә ниндәй бәхетһеҙлеккә дусар булыуын телгә алғайныҡ инде. Үҙ ҡаныңды, ҡан-ҡәрҙәштәреңде, килеп сығышыңды, ғөрөф-ғәҙәттәреңде, ҡаныңа ниндәй зат аң-белем, зиһен һалғанлығын белмәү, әлбиттә, бәхетһеҙлек.\nФәҡәт үҙ асылы, үҙ булмышы нигеҙендә тәрбиәләнгән кеше генә яҡты донъяла йәшәү осоронда бар һәләте менән асыла, ысын бәхет кисерә ала. Сөнки кешенең ысын бәхете тәмле ашау, матур кейенеү, ил гиҙеп йөрөү, мул йәшәү менән генә билдәләнмәй.\nЫсын бәхет — ул тәбиғәт биргән һәләтеңде тулыһынса асып, илеңә, халҡыңа хеҙмәт итеп, үҙ юлыңды дауам итерлек балалар тәрбиәләп йәшәүҙә. Ҡыҫҡаһы, үҙ тамырыңдан һут алып, олоноңдо нығытып, емеш биреүҙә. Э бер ағас тамыры икенсе ағас тамырына һут бирә алмай, тимәк, фәҡәт үҙ асылың менән йәшәгәндә генә һин тәбиғи һәләтлегеңде тотош аса алаһың.\nАуылдарыбыҙҙың тарихын, шәжәрәһен белмәгәнлектән, байтаҡ милләттәштәребеҙ бөгөнгө көндә үҙ асылын белмәй. Ғалим Әнуэр Әсфәндиэров ағайығыҙҙың рус телендә «История сел и деревень Башкирской АССР» тигән белешмә-китаптары баҫылып сыҡты. Күптәр өсөн һуңлап сыҡты шул улар. Байтаҡ башҡорт ауылдарында бөгөнгө көндә татар мәктәптәре эшләй. Миңзәлә районы, Пермь өлкәһе, Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш райондары башҡорттары ошо яҙмышҡа дусар.\nШуға күрә башҡорт ауылдарының тарихын белергә теләүселәр, үҙ ауылы тарихы менән ҡыҙыҡһыныусылар Әнуэр Әсфэндиэроө ағайығыҙҙың ошо белешмәләренән мәғлүмәт алығыҙ.\nАуылдарҙың атамалары уға нигеҙ һалыусы кеше йәки ырыу исеме менән ҡушылған. Төйәк иткән урындың үҙенсәлеге лә ауыл исемендә сағылыш тапҡан.\nАуыл йәки кеше йәшәгән башҡа урын атамаларын ойконимия тигән фән өйрәнә. Был бик тә кәрәкле фән. Сөнки ойконимия фәне аша беҙ халҡыбыҙ тарихына ҡараш ташлай алабыҙ.\nФирҙэуес Хисамитдинованың 1991 йылда «Башкирская ойконимия XVI — XIX вв.» тигән хеҙмәте баҫылып сыҡты. Үҙ ауылдарығыҙ хаҡында был китаптан да бай мәғлүмәт таба алаһығыҙ.\nНиндәй булған һуң башҡорт ауылдары? Ғалим С. И. Руденконың фекеренсә, башҡорттарҙың бер ҡалыплы ауылдары булмаған. Хужалыҡ төрө, күрше ырыуҙарҙың йоғонтоһо, халыҡтың ғөрөф-ғәҙәте, шарттар тәьҫире булған ауылға. Әйтәйек, башҡорт өй тәҙрәһен көндөң сығышына ҡаратыр булған, йылға ярҙарына, әммә шул уҡ ваҡытта түңерәк (ҡалҡыу) урындарға өй һалған. Бер ырыу башҡорттарының өйө икенсе ырыуҙыҡыма оҡшамаған.\nЯҙма мәғлүмәттәргә ҡарағанда, башҡорт ауылдары күп булған, әммә йыш урынлашмаған, сөнки мал аҫрап йәшәгән халыҡ өсөн ер күп кәрәк булған. Ә инде, азатлыҡ, ғәҙеллек яуларға баш күтәреүҙәр, ихтилалдарҙан һуң уларҙың күбеһе мәңгелеккә ер йөҙөнән юҡ ителгән, хатта ҡайтанан ауыл урынлашмаһын өсөн тибен, сәсеүлек, көтөүлектәр ҙә юҡҡа сығарылған. Мәҫәлән, Урал аръяғында ғына 1740 йылда 537 ауыл яндырылған.\nРеволюция һәм граждандар һуғышы йылдарында байтаҡ ҡына ауылдар бәләкәйләнеп ҡала, ә инде 1921 йылғы аслыҡтан һуң тағы байтаҡ ауылдар юҡҡа сыға. Был ауылдарҙың халҡы йә астан ҡырыла, йә сит яҡтарға тырым-тырағай сығып китә.\n1941—1945 йылғы Ватан һуғышында байтаҡ ҡына ирҙәр һәләк булып ҡалғанлыҡтан, башҡорт ауылдары күп йылдар буйы йүнләп аяҡҡа баҫып китә алмай. Хәл йыйып, рәтле генә донъя көтә башлаған халыҡты яңы афәт көтә — ауылдарҙы эреләтеү. Мал бағыу, иген сәсеү һәм өй тирәһендә баҡса тотоу менән шөғөлләнгән халыҡҡа, әлбиттә, бәләкәйерәк ауылдарға тупланыу ҡулайлыраҡ була.\nӘммә «перспективаһыҙ» тигән мөһөр һалынып, бик күп матур-матур ауылдар, тарихи әһәмиәткә эйә булған, шулай уҡ ҙур-ҙур шәхестәр тыуған ауылдар юҡҡа сығарыла. Бәләкәй ауылдарҙа тупланып йәшәүсән халҡыоыҙ тамырына тағы балта сабыла, Ауылдар бөткәс, дөрөҫөрәге, бөтөрөлгәс, халыҡ таралыша. Башҡортостандан ситкә китеүселәр ҙә байтаҡҡа арта.\nКүрәһегеҙ, ауыл яҙмышы — халыҡ яҙмышы.\nБөгөнгө ауылдарҙың йөҙө үҙгәрҙе. Өйҙәр һәйбәтләнде, ауылдар төҙөк, сит яҡтарҙан йәштәр ҡайта. Тик тағы бер хәүеф һағалай: сит-ят яҡтарҙан башҡа милләт, бүтән ғөрөф-ғәҙәт кешеләре тулып китеп, ауыл традицияларына, йолаларына, тәрбиәүи ҡанундарына зыян килтермәһәләр ярар ине. Сөнки академик В. И. Вернад-ский (1863 —1945) асҡан һәм ноосфера тип аталған ҡатламға һәр милләт үҙенә генә хас нур өҫтәп тормаһа, Кешелек донъяһының һәләкәткә килеүе лә ихтимал, Билдәле булыуынса, нәҡ ошо ҡатлам Кешелек донъяһы менән үтә лә тығыҙ бәйләнештә һәм ул Ер йөҙөнән алынған нурҙар иҫәбенә йәшәй.\n'Ә үҙенсәлеген, телен, моңон юғалтҡан халыҡ ноосфераға үҙ нурын өҫтәй алырмы?'\nАуылығыҙҙа нисә йорт һәм күпме кеше йәшәй?\nМәктәбегеҙҙә ниндәй телдә уҡыйһығыҙ, уҡыусылар нисәү?\nБыл мәғлүмәттәрҙе яҙған дәфтәрегеҙҙе һаҡлағыҙ. Арағыҙҙа тарих, ойконимия, топонимика, этнография һәм башҡа фәндәр менән ҡыҙыҡһыныусылар булһа, әлеге йыйған мәғлүмәттәр, һис шикһеҙ, кәрәк буласаҡ.\nХәҙер Шәжәрә байрамын ауыл, район кимәлендә үткәрә башланылар. Был бик яҡшы. Әммә уны синыф менән үткәреү ҙә кәрәк. Һәр уҡыусы үҙ ғаиләһенең шәжәрәһен төҙөй. Төҙөлгәндәре булһа, яңы мәғлүмәттәр өҫтәй. Синыф бүлмәһенә был шәжәрәләр элеп ҡуйыла. Һәр уҡыусы үҙ шәжәрәһенән берәй данлы шәхес хаҡында һөйләй. Бынан тыш үҙ ғаиләһенә, үҙ шәжәҫә-нәҫеленә генә хас булған берәй бүләк әҙерләй. Йыр, бейеү, ҡул эше, көләмәс йәки иҫтәлекле тарих булырға тейеш ул. Бер генә дәрестә шәжәрә байрамы үткәреп булмай. Шуның өсөн ике дәресте бергә тап килтерергә кәрәк.\nШәжәрә байрамы — ата-олатайҙарыбыҙ алдында рухи яуаплылыҡ тойғоһон күтәреү ул.\nХалыҡ тарихын өйрәнеүҙә ырыу шәжәрәләренең әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Быны үҙегеҙ ҙә күрҙегеҙ. Ә тарихсы ғалимдарыбыҙ ырыу шәжәрәләренән тыш ғаилә шәжәрәләрен дә файҙаланған, өйрәнгән, әһәмиәтле мәғлүмәттәр алған. Әйтәйек, бөйөк ғалимыбыҙ Әхмәтзәки Вәлиди Туған «Башҡортостан тарихы» тигән хеҙмәтендә «Күсем улдарының Башҡортостанда эшмәкәрлектә булғандарының шәжәрәһе»н ентекләп өйрәнә.\nБылай тип яҙа ул:\n«Башҡортостандың үҙаллылыҡ өсөн хәрәкәттәренә етәкселек иткән Күсем хан улдарының шәжәрәһе, Үтәмеш Хажи, хиуалы Бабажан Манғыт, Мунис, Агеһи күрһәтеүенсә, шулай уҡ ҡарағалпаҡ һәм башҡорт шәжәрәләренә ҡарағанда, урыҫтарҙың Себергә, ҡарағалпаҡтарға һәм нуғайҙарға бәйле архив мәғлүмәттәренә ярашлы рәүештә түбәндәгеләр булыр:\nКүсем хан 1598 йылдың 4 авгусында вафат була. Улдарынан Ғәли хан, Ишем солтан һәм Сыуаҡ солтан билдәле. Ғәли хан 1616 йылда үлә. Улдары Арыҫлан солтан, Хансунер менән Жансувер, урыҫтар тарафынан әсир ителеп, Мәскәүгә ебәрелә һәм Ҡырымға күсерелә. Хансуверҙан мәшһүр Әхмәт Гәрәй солтан тыуған, ул Ҡырым, Хиуа, башҡорт һәм ҡарағалпаҡ дауҙарында ҡатнашҡан».\nИғтибар итеүегеҙсә, балалар, тарихсылар өсөн һәр нәмә мөһим.\nБОРОНҒО ЯҘМАЛАРҘА ТАРИХ САҒЫЛЫШЫ=Үҙгәртергә\nБеҙҙең эраның VIII быуатынан башлап илебеҙгә ғәрәп сәйәхәтселәре, ғалимдары килеп сығалар. Уларҙың юлъяҙмаларында, география карталарында, этнография буйынса тикшеренеүҙәрендә халҡыбыҙ тураһында байтаҡ мәғлүмәттәр таба алабыҙ.\nГрек, әрмән, фарсы ғалимдары ла булып киткән. Әммә уларҙың яҙмаларында башҡорттар төрлө атамалар менән телгә алынған. VII быуатта йәшәгән исеме билдәһеҙ әрмән географы «Әрмән географияһы» тигән хеҙмәтендә Иҙел йылғаһының урта ағымында бутка тигән халыҡ йәшәй тип яҙа. Аҙағыраҡ М. И. Артамонов тигән ҙур ғалим «Хазарҙар тарихы» тигән әҫәрендә бутка тигән халыҡтың башҡорт булыуын иҫбатлай.\nIX быуатта ғәрәп сәйәхәтсеһе Сәлләмәт-Тәржемэни Яйыҡ йылғаһы буйҙарында, Көньяҡ Уралда башҡорт ҡәбиләләре йәшәүе тураһында яҙып ҡалдырған.\nМөхәммәт Иҙриси исемле сәйәхәтсе ғалим «Донъя географияһы» тигән әҫәрендә: «Хазар тарханы янынан киткәс, 27 көн буйына башҡорт тоҡомо еренән үттек», — тип яҙа (Әхмәт Булатов мәҡәләһенән. — Авт). Ғалимыбыҙ Әхмәтзәки Вәлидиҙең «Башҡорт тарихы» исемле хеҙмәтендә тағы ла тулыраҡ мәғлүмәттәр бирелә.\nКөньяҡ Уралда йәшәгән тәүхалыҡтар кем тип аталғандыр. Әммә ошо ерҙәрҙә йәшәүсе олатайҙарыбыҙ тирәһенә төрлө яҡтан күсеп килгән ҡәбиләләр башҡорт халҡы булып тупланған. Шуға ла башҡорттар буй-һындары, төҫ-баштары, ғөрөф-ғәҙәттәре менән дә төрлө. Шуға ла халҡыбыҙҙың сәнғәте, йыр-моңо, зауҡы иҫ китмәле бай һәм төрлө, донъяға ҡарашы киң, донъяны аңлауы тәрән.\nҠаҙылма ҡомартҡылар ҙа тарих һөйләйҮҙгәртергә\nБоронғо ҡалаларҙы, нығытмаларҙы, зыяраттарҙы ҡаҙып тикшереүсе ғалимдарҙы археологтар тип атайҙар.\nҠаҙылған урындарҙа төрлө әйберҙәр табыла. Ҡорал, һауыт-һаба, биҙәнеү әйберҙәре...\nБыл табылған әйберҙәргә ҡарап теге йәки был халыҡтың биләмәһен, ҡайҙа йәшәгәнлеген, ҡайҙан күсеп килгәнлеген белеп була. Шуға ла ҡайһы бер ғалимдар «башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының тәңкәләре лә тарих һөйләй» ти. Был дөрөҫ. Сөнки тәңкәләргә ҡарап, халыҡтың кемдәр менән алыш-биреш, сауҙа иткәнлеген, был ерҙә ҡасан йәшәгәнлеген белеп була.\nЕР-ҺЫУ АТАМАЛАРЫ ЛА ТАРИХМЫ?Үҙгәртергә\nЕр-һыу атамалары фәнни телдә топонимика тип атала. Ғалим Рәшит Шакур уны хатта «ерҙең хәтер китабы» тип тә атай.\nЫсынлап та шулаймы икәк? Исемдәрҙе былай ғына ҡушмайҙармы? Әйтәйек, һуңғы йылдарҙа үҫеп сыҡҡан яңы ҡалаларға шулай ҡушалар бит. Салауат ҡалаһы, Ағиҙел ҡалаһы...\n«Юҡ, — ти ғалим Рәшит Шәкүр. — Һәр атама — үҙе бер хәтер», — тип иҫбат итә. Бына, мәҫәлән, Өфө ҡалаһының исеменә йүнәлтәйек иғтибарҙы.\nҒалим П. И. Рычковтың яҙыуынса, был ҡала элек Имәнҡала тип йөрөтөлгән. «Ә Башҡортостан Рәсәйгә ҡушылғанға тиклем бында Торатау тигән ҙур ғына ҡала булған», — тип яҙа ғалим.\nӘ ни эшләп Өфө булып киткән һуң? Был хаҡта бәхәстәр һаман дауам итә. Рәшит Шәкүр, ғалимдар Т. М. Ғарипов һәм Н. К. Дмитриевтың фекерҙәренә таянып, «Уфа» һүҙенең «уба» тигән һүҙҙән килеп сығыуын әйтә.\nБашҡорт телендә «таба» тигәнде «тава», «ҡибла» тигәнде «ҡивла», «бабай»ҙы «бавай» тип әйтеү бар. Ә инде «Өфө», бәлки, «Уфа»ның йомшаҡ формаһылыр.\nТағы ла тел ҡанундарына яраҡлашҡандыр. Асы — әсе, һалмаҡ — һәлмәк, хас — хәс, ауыш — әүеш кеүек. «Уба» тигән һүҙ тауҙы аңлата.\nАрмыт-армыт тауҙар башында урынлашҡан бит баш ҡалабыҙ. Профессор Жәлил Кейекбаев та ошо ҡарашта ине. Хәҙер инде топонимик атама менән археологик ҡаҙылмаларҙың ни һөйләгәнен белербеҙ. Ғалим-археолог Нияз Мәжитов яҙмаларына күҙ ташлайыҡ.\nТәүге башҡорт ҡалаһы тураһында һөйләгәндә, боронғо Өфөнөң ҡайһылайыраҡ урынлашҡанын күҙ алдына килтерәйек. Боронғо Өфө хәҙерге Пушкин урамының түбәнге осонда булған. Ҡаланың тирә-яғы текә яр, ялан яҡтан ер стена һәм тәрән соҡор менән нығытылған. Соҡор менән стена урындары хәҙерге көнгәсә матур һаҡланған.\nҠаласыҡ биләмәһендә төрлө төҙөлөш, биҙәү әйберҙәре дүрт метр ҡатлам булып ята. Бында халыҡтың күп быуаттар буйы йәшәгәнлеген әйтеп була. Ҡомартҡыларының байлығы һәм ҙурлығы яғынан Өфө ҡаласығы Көньяҡ Уралда әһәмиәтле урын ул. Табылған материалдарға ҡарағанда, Өфө ҡаласығының нигеҙен яңы эраға тиклемге IV — II быуаттарҙа (сама менән) йәшәгән ҡәбиләләр башлап һалған.\nӘлбиттә, уларҙы сығышы яғынан боронғо башҡорттар тип әйтеп булмай хәҙергә, ләкин бына V — Х быуаттарҙа инде ҡаласыҡта ысын башҡорт ҡәбиләләре вәкилдәре йәшәгән тип әйтеп була.\nХәҙер Өфө ҡалаһы территорияһында V — VIII быуаттарҙа күмеп ҡалдырылған бик күп һәм бик бай ҡәберлектәр билдәле. Унда, һис шикһеҙ, боронғо ҡаласыҡта йәшәгән кешеләр ерләнгән. Ошондағы табыштар буйынса, бында боронғо башҡорттар йәшәгән, тип әйтеп була. Тимәк, Өфөнөң тарихы меңәр йыллап иҫәпләнә.\n«Башҡорттар — күсмә халыҡ. Уларҙың ҡалалары ла, археологик ҡомартҡылары ла булмаған», — тигән ҡараш байтаҡ йәшәй килде. Хәҙер инде Арҡайым үҙе генә лә быны тулыһынса кире ҡаға, Ә Иҙрисиҙец 1154 йылда төшөргән картаһында башҡорттарҙың Ҡазира, Мазира, Ҡараҡыя, Минжан (Нимжан?) тигән ҡалалары төшөрөлһә, бик ҙур Башҡорт тигән ҡала барлығы ла әйтелгән ул заман сәйәхәтселәре яҙмаһында.\nЛЕГЕНДАЛАРҘА ТАРИХ САҒЫЛЫШЫҮҙгәртергә\nКәҙҙең кеүек зирәк, ҡыҙыҡһыныусан балалар олатай-өләсәйҙәренән, атай-әсәйҙәренән халыҡ тарихы тураһында һорашҡандарҙыр. Өлкәндәр уларҙың һорауҙарына ҡул һелтәп ҡуймай, ҡыҙыҡһыныуҙарын ҡандырыу өсөн үҙҙәре белгән тиклем мәғлүмәттәрҙе ҡушып легендаға (ҡарһүҙ һымаҡ) һалып, бәйән иткәндәрҙер. Шулай итеп, халыҡ тарихы тураһында легендалар барлыҡҡа килгән. Ә легендалар халыҡ күңелендә оҙаҡ һаҡланыусан, сөнки күңелгә ятыш сюжет, яғымлы тел менән хикәйә ителә. Ундай легендалар быуындан быуынға, телдән телгә күсә, шымара, камиллаша, яңынан-яңы мәғлүмәттәр өҫтәлә. Ҡайһылары бөтөнләйе менән тарихи дөрөҫлөккә тап килеп тора.\nМәҫәлән, башҡорт һүҙенең килеп сығыуы тураһында легенда.\n«БАШҠОРТ» һүҙенең килеп сығышы тураһында фараздарҮҙгәртергә\n«Башҡорт» һүҙенең килеп сығыуы тураһында 30-ға яҡын фараз бар. Әйтергә кәрәк, милләттең атамаһы тураһында бер төрлө генә фекергә килә алмау беҙҙең башҡорттарҙа ғына түгел, ә бәлки башҡа бик күп милләттәр ҙә үҙ этнонимының (атамаһының) барлыҡҡа килеүенең асығын белмәй. Мәҫәлән, ғәрәп ғалимы Абу Мансур әл-Азхари Х быуатта уҡ: «Ғәрәптәрҙе ни өсөн гэрәп тип атауҙары тураһында кешеләрҙең фекерҙәре төрлөсә», — тип яҙған.\nҮҙебеҙҙең этнонимыбыҙҙың иң киң таралған биш версияһын ҡарап үтәйек:\n1.Башҡорт — баш буре һүҙенән барлыҡҡа килгән. Баш — төп, юлбашсы һәм ҡорт ( «ҡорт» һүҙе боронғо төрки телендә «буре» тигәнде аңлатҡан).\nБыл ҡарашҡа халҡыбыҙҙың легендаһы ла тап килә. Әйҙәгеҙ, легендаға күҙ ташлайыҡ.\nБорон-борон заманда беҙҙең ата-бабаларыбыҙ, өйөр-өйөр мал көтөп, һунар итеп, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөгән, ти.\nБер ваҡыт улар, мал көтөүгә арыуыраҡ урын эҙләп, күсеп киткәндәр. Бик күп ер үткәс, былар бер көтөү бүрегә тап булғандар. Ошо көтөүҙе йөрөткән баш бүре көтөүенән айырылып сыҡҡан. Ул күсеп китеп барыусы каруан алдынан төшкән дә юл башлап алып киткән. Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ, бүре артынан килә торғас, бик матур туғайлы йылғаларға, урманға, емеш-еләккә, йәйлеккә бай ергә килеп сыҡҡан. Бындағы тауҙар, күккә олғашып, күҙ яуын алып торалар икән.\nОшо ергә килеп еткәс, баш бүре туҡтаған. Ырыу ҡарттары бергә йыйылып: «Беҙ ошонан да матур ер тапмабыҙ, бындай ер донъяла юҡ, ошонда ғүмер итәйек», — тигәндәр. Ошо матурлыҡҡа, байлыҡҡа тиңе булмаған ерҙә тирмә ҡороп, мал үрсетеп, һунар итеп йәшәй башлағандар.\nШул ваҡыттан бирле ата-бабаларыбыҙ үҙҙәрен баш бүре артынан килгән кешеләр, йәғни «башҡорттар» тип йөрөтөр булғандар. Борон бүрене «ҡорт» тип йөрөткәндәр. "Баш ҡорт артынан килеүсе халыҡ» тип әйтеү — «баш бүре» улынан килеүсе тигәнгә тиң. «Башҡорт» һүҙе бына ошонан килеп сыҡҡан.\nБыл легендала башҡорттарҙың ҡайһы яҡтан килеүе тураһында мәғлүмәт булмаһа ла, уларҙың бай тәбиғәтле урынды һайлауҙары, Башҡортостан еренең, ысынлап та, башҡа яҡтар менән сағыштырғанда, матурыраҡ ер булыуы хаҡында әйтелә.\nҠайһы бер легендаларҙа башҡорттарҙың Төрөк яғынан килеп сығыуы тураһында ла әйтелә.\nАлтай яғынан килгәндәр. Ҡорҡот исемле башлыҡтары булған», — тигән легендалар ҙа йөрөй.Ғәйнә ырыуы башҡорттарының Уралға боланға ултырып килеүе хаҡында ла һөйләй легендалар.\nБашҡорттарҙың Алтай, Төркиә, Һиндостан һ ом башҡа әллә ҡайҙарҙан килеүҙәре тураһында легендаларҙың булыуы һис тә юҡҡа түгел. Сөнки башҡорт халҡының төп өлөшөн тәшкил иткән биләләр төрлө яҡтарҙа йәшәгән.\n2.Башҡорт күк буреһе һүҙенән барлыҡҡа килгән. Бос — кук, тсорт — буре. Башҡорт фольклорында кук буреһе образы йыш осрай. Боронғо торки халыҡтарында ла буре изге йән һаналған, ә кук һүҙенә килгәндә инде, төрки, монгол, япон, хатта ҡытай хандарының, батшаларының һәм императорҙарҙың күбеһе үҙҙәрен изгеләр сүрәтендә күрһәтеү өсөн, үҙҙәрен һауа улдары тип атағандар. Шулай итеп, был версия буйынса, башҡорт этнонимы кук буреһенэ табыныусы кешеләр тигәнде аңлатыуы ихтимал.\n3.Баш — ҡорт — бал ҡорто. Был версияның нигеҙендә иһә, башҡорт — бал -ҡорто урсетеусе кешеләр, тигән төшөнсә ята. Тик был ҡараш менән ризалашыуы ауыр, сөнки беҙҙең атай-олатайҙар, солоҡсолоҡтан тыш, малсылыҡ, һунарсылыҡ, урмансылыҡ, балыҡсылыҡ, игенселек менән дә шөғәлләнгән. 4.Баш — төп, ҡор — кешеләр төркөмө, m — боронғо төрки һәм монгол телдәрендә күплек ялғауы, Башҡорт халҡы үҙен ете ырыу берләшмәһенән барлыҡҡа килгән тип канауын үткәргән саҡта тән иғтибар аҡһаҡалдарға, бейҙәргә, сәсәндәргә, ырыу батырҙарына булғанлығын иҫәпкә алғанда, был ҡараш менән дә килешергә мөмкин.\n5.Башҡорт — берәй данлыҡлы бей йәки хан исеме. Милләт атамаһы уның исеменән башланған.\nТарихта тотош халыҡтың үҙ атамаһы итеп данлыҡлы, атаҡлы бей исемен алған осраҡтар бар. Быға миҫал итеп Үзбәк хамдың исемен милләт атамаһы итеп алған үзбәк халасын килтерергә мөмкин. Әммә хатта шулай булған осраҡта ла башҡорт милләтенә атама биргән бөйөк әһелде XII быуат башында йәшәгән ҡыпсаҡ ханы Башҡорт менән бутарға ярамай. Сөнки уға тиклем үк беҙҙең милләтебеҙҙең атамаһы башҡорт булған. Уныһын беләһегеҙ.\nӘ тарихта тағы бер Башҡорт ханы билдәле. Был турала XI быуат авторы Гардзи яҙа. Ул Башджурт тигән кешене телгә ала, Ә Гардзи үҙ сиратында был мәғлүмәтте IX быуат авторҙары Ибн-Хордабек һәм Ал-Джейхани хеҙмәттәренән алған.\nБашджурт дәрәжәле кеше булған, хазарҙарға буйһонған, 2000 кешенән торған ғәскәре булған.\nӘйтергә кәрәк, хазарҙарҙың иң юғары хәрби дәрәжәләренең береһе — башгирд тип аталған. Хазарҙарҙың элек-электән төрки халыҡтары менән яҡынлашыуы, ә төрки хандарының үҙ ғәскәрҙәрендәге иң һәйбәт яугирҙарын бүреләр тип атауҙары тарихта билдәле. Шуға ла ғәскәр етәксеһенең баштҡорт йәки бүреләр етәксеһе тип аталыуы, йәғни бүреләр башлығы тип йөрөтөлөүе, аҙаҡтан тотош халыҡҡа күсеүе бик тә ихтимал.\nӘ хәҙер, балалар, ер-һыу атамаларының ҡайҙан килеп сығыуы хаҡында бер нисә легенда тәҡдим итәбеҙ. «Ҡәнифә юлы» исемле легенданы һеҙҙең өсөн ғалим-геолог Басир Мәһәҙиев ағайығыҙ яҙҙы.\nҮҙебеҙҙең Урал тауҙарында Ҡәнифә юлы тигән бик оҙон бер юл бар, тиҙәр. Ул Урал һырттарының береһе буйлап алыҫтарҙан алыҫтарға һуҙылып ята, гел тау баштарынан ғына бара икән. Бик боронғо юл, тиҙәр уны.\nҠәнифә юлы тураһындағы бындай хикәйәттәрҙе мин бәләкәйҙән үк олатайҙар ауыҙынан ишетә үҫтем. Бала саҡ фантазияһы был юлды әкиәттәге серле юлдар менән алып барып тоташтыра ине. Йәнәһе, бейектән дә бейек тау һырты, иге-сиге булмаған оҙон юл, тирә-яғы ҡоштар йырына сумған яҡты урман. Торғаны мөғжизә.\nӘммә бында бөтәһе лә ябайыраҡ, ыҡсымыраҡ булып сыҡты.Беренсе тапҡыр Ҡәнифә юлына мине хәҙерге геолог юлдарым килтереп сығарҙы. Һаҡмар буйындағы атаҡлы Юлдыбай ауылы тирәһенә килеп еткәс, беҙгә көнъяҡҡа боролорға ла Һаҡмарҙың һул яғы буйлап артабан юлланырға кәрәк ине. «Киттек Ҡәнифә юлы буйлап!» — тимәһенме шул мәлдә машинала бергә килгән юлдашым.\nМин аптырап ҡалдым. Бына ҡайҙа икән ул, атаҡлы Ҡәнифә юлы!\nӘкиәттәрҙәге кеүек күккә ашҡан тауҙар, ҡуйы урмандар юҡ бында. Бер-береһенә ҡушыла яҙып теҙелеп киткән ҡалҡыулыҡтар. Уларҙың өҫтөнән алыҫтарға тура юл үтә. Юл буйында бәләкәй ҡайынлыҡтар, ҡыуаҡлыҡтар һөрөнтө ерҙәр менән аралаш килә. Ялан урындар күберәк тә хатта.\nМатур яҡтар шулай ҙа. Йәйге ҡояшлы көндө Ҡәнифә юлын хәҙер машинала елдереп үтеү — үҙе бер ғүмер.\nБорон бында урмандар күберәк булғандыр. Асыҡ урындарҙа, күпереп, тулҡын-тулҡын булып елгә бәүелеп, ап-аҡ ҡылған үҫкәндер.Юл борон ҡайҙан башланғандыр ҙа ҡайҙа осланғандыр — уны хәҙер кем әйтһен инде? Аңлашыла: гел ҡалҡыу урындар аша үткән был юл бигерәк тә яҙғы-көҙгө бысраҡтарҙа күсенеп йөрөү, мал ҡыуыу, алыҫ сәфәрҙәргә барып ҡайтыу өсөн бик ҡулайлы булғандыр. Тау башҡорттарын көньяҡ далаларҙа йәшәгән ҡәрҙәштәре менән дә тоташтырып торғандыр был юл.\nВаҡытында был яҡтарҙың иң оло юлы булған ул, тиҙәр. Ҡараһаҡалдың, Салауаттың уҡ-һаҙаҡ-лы егеттәре лә, Перовскийҙың Урта Азия походтарында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙары ла, Ырымбурға оҙатылған бығаулы Буранбайҙар ҙа ошо юлдан үтер булған, тимәк.\nШулайҙыр ҙа. Тик нишләп һуң ул Ҡәнифә юлы тип аталып киткән әле? Кем булған ул Ҡәнифә? Юлға үҙ исемен ҡалдырып, халҡыбыҙҙың мәңгелек хәтеренә нисек инеп ҡалған ул, Ҡәнифә тигәндәре?\nБына бер риүәйәт.\nБашҡорттарҙың йәмле бер йәйләүенә йәшеренеп кенә ҡаҙаҡтар килә лә Ҡәнифә исемле бер һылыу ҡыҙҙы урлап алып ҡаса. йәйләү эргәһендә йөрөгән йылҡы өйөрөн дә ҡыуып алып китә улар. Алыҫтағы далаларына алып ҡайтып, ҡаҙаҡтар Ҡәнифәне үҙҙәренең бер батырына көсләп кейәүгә бирә. Әммә Ҡәнифә унда ерһенмәй, тыуған илен һағына, ҡасып ҡайтыу яғын уйлай. Ҡаҙаҡ далаларына килеп сыҡҡан бер башҡорт ҡарты уға ҡайтырға юл өйрәтә, гел Тимерҡаҙыҡ йондоҙона табан барырға ҡуша. Бер ҡыш үтеп, яҙғы ташҡындар ҡайта төшкәс, Ҡәнифә юлға сыға. Үҙҙәренең йәйләүенән килгән йылҡыларҙы ла ул үҙе менән ҡыуып алып китә.\nЙә һыбайлап, йә йәйәүләп төньяҡҡа табан ҡаса-боҫа, күп көндәр, күп төндәр барырға тура килә уға. Тыуған яҡтарына яҡынлаша башлағас, тауҙар һыртына сығып ала Ҡәнифә. Тау юлы бик уңайлы булып сыға. Бында ҡорораҡ та, йәшел үлән дә күпереп шыта башлаған, йәшеренергә урмандар ҙа бар. Тауҙар һыртынан туп-тураға юл ярып, Ҡәнифә, малдарын ҡыуа-ҡыуа, үҙ ырыуы йәшәгән төбәккә килеп етә. Ана шунан ҡалған инде Ҡәнифә юлы.\nБыл ябай ғына хикәйәт сәсәндәр телендә мең төрлө биҙәктәр менән байытыла. Ҡәнифәне йә ҡаҙаҡтар баҫтыра. Йә ул, ат өҫтөндә сабып килеп, киң даръяға ташлана һәм уны йөҙөп сыға. Йәки бына уны бүреләр уратып ала. Үҙенең ҡыйыулығы, тәүәккәллеге менән ул бындай бөтә ҡаршылыҡтарҙы үтеп сыға.\nБына Ҡәнифә, тыуған еренә аяҡ баҫҡас, яҙҙың тәүге сәскәләрен күреп, илап та, йырлап та ебәрә... Бар тәбиғәт Ҡәнифәгә мәрхәмәтлек күрһәтә, үҙ иленең шишмәләре уға ҡеүәт бирә.\nҠәнифәнең тарихын халыҡта бөтөнләй башҡаса, төрлөсә итеп һөйләгәндәрен дә ишетергә мөмкин. Бына ундай хәбәрҙәр:\n—Ҡәнифә тигәндәре Сура батырҙың ҡыҙы булған. Уны бәләкәй сағыйда уҡ, башҡорттарҙың бер болаһы ваҡытында, атаһы ҡаҙаҡтар араһында ҡалдырып китергә мәжбүр булған. Ҡәнифә, балиғ булғас, бер ҡаҙаҡ егетенә кейәүгә сығырға теләмәйенсә, Уралына ошо юлдан ҡасып ҡайтҡан.\n—Юҡ, улай түгел. Ялан башҡорттарының Ҡәнифә тигән бер ҡыҙын тау башҡорттарына килен итеп биргәндәр. Ҡәнифә ата-әсәләре яғына ошо юлдан ҡунаҡҡа ҡайтҡылап йөрөр булған.\n—Юҡ, яңылышаһығыҙ. Ҡәнифә исемле сая ҡыҙ — ғәскәр башлығы булған бит ул. Был юлды ул, һыбайлы яугирҙарын эйәртеп, елдерә сабып үтеп йөрөгән.\n—Уныһы ла дөрөҫ түгел. Ҡәнифә юлы — Ҡуңыр буға юлы була инде ул. Ҡәнифә ҡуңыр буғаһын тап бына ошо юлдан ҡыуып үткән.\nБыл риүәйәттәрҙең ҡайһыһына ышанырға? Дөрөҫлөк бармы уларҙа?\nҠәнифә исеме менән бәйле хәбәрҙәр, нисек кенә буталсыҡ, ҡапма-ҡаршылыҡлы булмаһын, уларҙың төбөндә ниндәйҙер бер хәҡиҡәт, ысынбарлыҡ яталыр, тип уйларға кәрәк.\nУлай ғына түгел, шикләнмәй әйтеп була: ҡасандыр был фани донъяға килеп, ер йөҙөндә күпмелер йәшәп киткән ул — халҡыбыҙҙың Ҡәнифә исемле бер ҡыҙы!\nАтҡан йондоҙ булып балҡып ҡалған уның ғүмеренең бер мәле.\nУлай булмаһа, был исемде кем уйлап табыр ине лә ниндәйҙер бер#юлға уны кем тағыр ине?\nЭйе, булған, йәшәгән Ҡәнифә. Уның ҡыйыулығы, батырлығы заманында ырыуҙаштарын таң ҡалдырғандыр. Далалар, тауҙар аша юл ярып, уның тыуған иленә ҡайтып төшөүе тураһындағы хәбәрҙәр, имеш-мимештәр менән сырмалып, башҡа ырыу-ҡәбиләләргә лә барып еткәндер.\nҠәнифә менән бәйле хәтирәләр тора-бара риүәйәттәргә әүерелгән, ә Ҡәнифә һалған һуҡмаҡ тора-бара оло юлға әйләнгән. Юлдың исеме лә халыҡ күңелендә тәрән тамырлы булып сыҡҡан, быуаттар аша ул беҙҙең көндәргә килеп еткән.\nБыл юл буйлап елдереп үткән һайын уйлап ҡуям мин: Ҡәнифәнең юлы мәңге таҡыр ҡалыр ҙа бит, тик Ҡәнифә тураһындағы хәтирәләрҙе, иҫтәлектәрҙе, Ҡәнифәнең исемен ниндәй яҙмыш көтә?\nХалыҡ әгәр үҙенең хәтер һандығын һанға һуҡмай башлаһа, быуаттар буйы тупланып килгән күңел хазиналарынан айырылһа,тауҙарына, ҡаяларына үрелеп үҫкән моңдарынан, йырҙарынан баш тартһа, ахыр сиктә тарихын, телен онотһа — ул саҡта Ҡәнифәнең дә бер кемгә лә кәрәге ҡалмаясаҡ.\nХалыҡ күңелендә һис ҡасан да әҙең өҙөлмәһен ине, мәңге йәшә, сая Ҡәнифә!\n(Халыҡ араһында таралған легенда)\nЫрымбур ҡалаһынан бер генерал-майор биш башҡорт уҡсыһын саҡырған. Генерал быларҙың мәргәнлектәрен һынамаҡсы булған икән. Атып, сәпкә тейҙерергә ҡушҡан. Сәп итеп урман эргәһендәге ҡайынды һайлаған. Башҡорттар ҡайында билдәләнгән ергә атҡандар. Быларҙың мәргәнлегенә ышанғас, майор:\n— Һеҙҙең уҡтарығыҙ егерме биш кешене үтәнән-үтә ата ала. Шуның өсөн башҡорттар араһында уҡ башы эшләй торған тимерселәр булмаҫҡа тейеш, — тигән.\nҮҙенең фарманын башҡорт ауылдарына таратҡан. Ошонан һуң башҡорттар уҡ баштарын бик йәшереп кенә эшләй башлағандар. Ырымбур яғында Яманһары тигән ауылдан туғыҙ тимерсе йылға буйындағы әҙәм аяғы баҫмаған урында утыҙ меңдән ашыу уҡ башы яһай. Хәҙер ул йылғаны Туғыҙтимер тип атайҙар.\nШул уҡ ваҡытта Ғәбделнасир менән Ишмәкәй тигән ике кеше йәшерен йыйын йыя. Улар генералдың фарманына ҡаршы баш күтәрмәксе булалар. Был турала Түбәнге Троидкиҙан генерал Килмәков ишетеп ҡала, Ырымбур генералы алдында ярамһаҡланып, ялыу хаты ебәрә.\nБер аҙҙан полицейскийҙар килеп, был серҙе асалар. 120 башҡортто ҡулға алып, Мәләүезгә килтерәләр. Ер аҫтындағы төрмәгә ябып та ҡуялар. Ғәбделнасир менән Ишмәкәй: «Беҙҙең арҡала ғәйепһеҙҙәр ҙә ҡулға алынды. Уларҙы ҡотҡарыр кәрәк ине», — тип һөйләшкәндәр.\nҒәбделнасир, рөхсәт алып, Ырымбурға китә. Барһа, иғлан күреп ҡала: «Әгәр башҡорттар беҙҙең атаманға оҡшарлыҡ йүгерек ат тапһа, ҡулға алынғандарҙы ҡотҡарабыҙ», — тип яҙылған була унда. Ғәбделнасир был хаҡта Ишмәкәйгә әйтә. Ишмәкәй:\n—Дуҫтар хаҡына Ҡаратты йәлләмәйем инде, — тигән.\t»\nАтаманға Ҡаратты алып баралар. Тегенеһе эс тырнап көлә, ти:\n—Әйҙә инде, ярыштырып ҡарағыҙ. Минең ике йүгерегем бар. Эгәр түңәрәк майҙанды ун өс тапҡыр уратып, алға сыға алһа, дуҫтарығыҙҙы ҡотҡарабыҙ.\nЙөҙ егерме башҡорт ҡаны өсөн.\nЙөҙ егерме башҡорт күҙ йәш түгә\nҠараттың уҙып китеү шатлығы шул тиклем оло була, Ишмәкәй дуҫтарының ҡотолоу шатлығынан ни эшләргә белмәй. Тик атаман атты алырға килгәс, ҡапыл бөтә шатлыҡ һыпырып алғандай юҡ була. «Ысынлап та, Ҡарат бит хәҙер уныҡы!» тигән бошонҡо уй зиһенен ярып үтә уның. Бер атына ҡарай, бер дуҫтарына. Дуҫтары, үҙҙәрен ғәйепле тойғандай, баштарын түбән эйэ. «Был тиклем ҙур ҡыуаныс өҫтөнә ҡара һөрәм һирпмәйем әле», — тип уйлай ҙа Ишмәкәй, ҡиәфәтенә, йөҙөнә көрлөк сығарып, атының артынан һөйөп: «Мин һине барыбер ҡотҡарам!» — тип шыбырлай ҙа теҙгенде атаманға тоттора.\nҒәбдел насир менән икәүһе, һүҙ ҡуйышып, бер ҡара төндө атты барып урлайҙар ҙа Әбйәлил яҡтарына оҙаталар. Аттың юғалыуын белгәс тә, атаман Ишмәкәйгә кеше ебәрә. Тентейҙәр, тирә-яҡ ауылдарҙан эҙләп сығалар, хәйлә менән бәйге ойошторалар... Әммә Ҡарат эҙһеҙ ғәйеп була.\nӘ йөҙ егерме башҡорттоң яҙмышы хәл ителеп, аттарҙы сабыштырған яланды хәҙер Ҡарат яланы тип йөрөтәләр.\nИғтибар итегеҙ әле, балалар, был бит Ҡарат яланының атамаһы тураһында ғына легенда түгел. Ә тотош халыҡ тарихы. Халҡыбыҙҙың тимерселек менән шөғөлләнеүе тураһында ла белдек, башҡорт ирҙәренең сикһеҙ дуҫлығы ла, бер-бе реһен һатмауҙары ла, ат йәнле булыуҙары ла сағылыш таба был легендала.\nЕйәнсура районы Сирғол ауылынан Әбделғәлим Сәйфуллин ағайығыҙ яҙып алған «Сура батыр» легендаһын тәҡдим итәбеҙ.\nБеҙҙең Ейәнсура ерҙәре Сура батыр исеме менән туранан-тура бәйле булырға тейеш. Сөнки, Йәйләүҙәренә ҡарағанда, Ейәнсура районының Буранғол ауылы — Түбәнге Сура, Бикбирҙе ауылы — Үрге Сура тигән исемдә булған заманында.\nУралда Сура тигән\nБер батыр булған икән.\nБуйһонмаҫ булған икән, —\nтип әйтелгән икән эпоста, беҙҙең ерҙәрҙә ҡалған исем ошо батыр менән бәйлелер тигән фекер бар.\nТау-таштар араһынан талғын ғына боролоп-боролоп аҡҡан һыулы Кесе Һүрәмгә уң яҡлап Яусапҡан исемле бәләкәй генә йылға ҡушыла. Был йылға Үрге Бикбирҙе ауылының Әсеташ юлында ята. Ошо ауылда йәшәүсе ҡарттарҙың һөйләүенә ҡарағанда, был исем бик күптәнге ваҡиғаға бәйле.\t- ~ •\n«Аҙаҡлы йылғаһын үткәс, һул яҡлап үҙәктәрҙең береһендә Сура тигән кеше үҙенең ырыуы менән тирмә ҡороп йәшәй. Был урындар урманлы, таулы, ләкин мал көтөү өсөн типһәнле урындары күп. Бында йәшәүселәрҙең төп кәсебе малсылыҡ булһа, йылҡылдап йөрөгән йылҡы малдары ырыуҙың ғорурлығы һаналған. Ҡара урмандар, үҙәктәр йыш ҡабатланып торған сапҡындарҙан һаҡланыу өсөн уңайлы. Сапҡындар ваҡытын белгәс, Сура яҡын-тирәләге иң бейек тауҙың башына ҡарауылсылар ҡуя торған булған. Ул тауҙан Кесе Һүрәм буйҙары әллә ҡайҙан күренеп тора. Бер ваҡыт Сураның ҡыҙы менән кейәүенә яу килеүен күҙәтеү сираты етә. Улар, яу күренеү менән, йәйләүҙәгеләргә хәбәр итергә тейеш булалар. Йәштәр икеһе лә һыбай йөрөүгә оҫта, уҡтан атыуға мәргән, ә кейәү кеше оло һунарҙарҙа ла йыш ҡатнаша.\nЯу Оло Һүрәм менән Кесе Һүрәм ҡушылған ергә килеп етә лә төнөн ҡуна. Был урында хәҙер Таҙлар тигән ауыл урынлашҡан. Яу ғәҙәттәге юл буйлап, Кесе Һүрәм яғынан уҙып, Ҡарауыл тауы яғынан бармай, бөтөнләй көтөлмәгән ерҙән, Ҡарһаҡлы йылғаһы буйлап китеп, Әсмән бейеге тигән тау аҫтынан ғына Кесе Һүрәмгә ынтыла. Шулай итеп, йәштәр һағалап торған Ҡарауыл тауын урап үтәләр ҙә ҙур булмаған һырт аша Суҡ ҡарағай тигән ергә килеп сығалар. Мал өйөрөп йөрөүселәр, яу килгәнен күреп, ашығыс рәүештә Сураға сапҡын ебәрәләр.\nСура көтөлмәгән һөжүмгә аптырап, бәлйерәп төшмәй, тиҙ генә иҫ йыя һалып, ҡаршы көс туплай. Ҙур ҡорбандар менән кире ҡағыла яу. Ошо яуҙан һуң уның даны тағы ла күтәрелә. Уға «батыр» тигән исем бирелә. Шул көндән башлап Сура батыр тип хөрмәтләп өндәшкәндәр уға.\nСура батыр ҡыҙы менән кейәүенә ныҡ асыуланған һәм: «Һеҙ әллә имән ҡарауыллап тор-ҙоғоҙмо?» — тигән. Шунан бирле ул урын Имән ҡарауылы тип, ә ошо яу менән бәйле башҡа урындар Кешеғырылған туғайы, Яусапҡан йылғаһы тип йөрөтөлә башлай. Ул атамалар хәҙер ҙә һаҡлана.\nҠәҙерле уҡыусылар! Бер нисө легенда менән таныштығыҙ. Хәҙер ошо һорауға яуап бирегеҙ: ни өсөн Рәшит Шәкүр «Топонимия — ерҙең хәтер китабы» тигән?\nҮҙегеҙ йәшәгән ауылығыҙҙа ошондай матур, фәһемле легендалар һаҡлаған берәй төбәк тураһында һорашығыҙ. Яҙып алығыҙ һәм мәктәпкә бүләк итегеҙ. Ул — һеҙҙең бүләгегеҙ булыр, Уҡытыусығыҙ менән кәңәшләшеп, гәзит й э журнал редакцияһына ебәрергә мөмкин.'\nУйланыу өсөн һорау.\nһуңғы ваҡыттарҙа Ағиҙелде — Белая, Шүлгөнташ мәмерйәһен — Капова пещера, Яҡтыкүлде — Банное, Ҡарағайлыны — Борожеич күле һәм башҡалар тип атай башланылар. Башҡорт олатайҙарыбыҙ ҡушҡан матур исемдәрҙе бөгөн үҙгәртеп ебәреүҙең халҡыбыҙ тарихы өсөн зыянлы яғы бармы? Башҡортса исемдәре онотолһа, был ерҙәрҙә ҡасандыр башҡорттар йәшәгән тип иҫбат итеп булырмы?\nҺАНДАРҘА ЛА ТАРИХ ҺАҠЛАНАҮҙгәртергә\nБеҙҙең илдә милләттәр төрлөлөгө «үҙгәреп» торҙо. 1926 йылда илебеҙҙә 176-милләт йәшәй тип яҙылһа, 1936 йылда И. В. Сталин докладында милләттәр һаны 60 самаһы тип әйтелә. 1959 йылда йән иҫәбен алыуҙа 129 төр милләт йәшәй тип танылһа, 1979 йылда — 101, 1989 — 128, аҙаҡ тағы 40 милләт индерелә, ә Фәндәр академияһының Этнография институты мәғлүмәттәре буйынса, 1989 йылда милләттәр һаны — 824.\nБашҡортостанда йәшәүсе милләт вәкилдәренең һаны йөҙҙән ашыу. Бынан 400 йылдан ашыу ваҡыт элек, башҡорттар урыҫ дәүләтенә ҡушылған саҡта, Башҡортостан ерендә йәшәүсе башҡорт халҡы 90 проценттан ашыу булган, бөгөн иһә 22 процент тирәһе генә.\n1923 йылда 29,3 процентты тәшкил иткәнбеҙ. Ул саҡта рустар 39,6, ә татарҙар 5,8 процент булған.\n1989 йылда башҡорттар — 21,9, рустар — 39,3, татарҙар 28,4 процент.\nӨҫтәүенә, бына тағы бер эс бошорғос мәғлүмәт! Ошо күрһәтелғән иҫәп эсенән фәҡәт 74,4 процент башҡорт ҡыка башҡорт телен үҙенең туған теле тип иҫәпләй.\nТуған телен үҙ теле тип һанамаусыларҙың милләтебеҙгә кире йоғонтоһо бармы һуң? Ҡайһы берәүҙәрҙең әйтеүенсә йәки уйлауынса, ниндәй телдә һөйләшһәң дә барыбер түгелме?\nМәғлүмәт. 1923 йылда йән иҫәбен алған саҡта Башҡортостанда йәшәгән халыҡтың 5,9 процентын типтәрҙәр, 5,8 процентын татарҙар, 4,4 процентын мишәрҙәр тәшкил иткән. Хәҙерге көндә Башҡортостанда татарҙарҙың һаны 28 процент тәшкил итә, ә типтәр, мишәр тигән халыҡ бөтөнләй телгә лә алынмай. Тимәк, улар үҙҙәренең милли үҙенсәлеген юғалтҡан да татарлашҡан. Был халыҡтар хәҙер фәҡәт үҙенә генә хас булған мәҙәниәт ҡаҙанышы менән донъя мәҙәниәтен байыта алмай. Улар әҙәби әҫәрҙәр ҙә, йырҙар ҙа, бейеүҙәр ҙә, башҡа төр сәнғәт әҫәрҙәре лә ижад итә алмай. Ижад иткән саҡта ла башҡа халыҡ исеменән генә сығыш яһаясаҡтар. Ниндәй аяныс! Тимәк, улар фәҡәт үҙҙәрен йотҡан халыҡ ижадын ғына байыта һәм үҫтерә. Әгәр ошо халыҡтарҙың балалары үҙ тарихтарын, үҙ традицияларын өйрәнһә, үҙ телдәрендә уҡыһалар, донъя матурлығынан улар биҙәп торған төҫ юғалмаҫ ине.\nБөгөнгө көндә, мәҫәлән, урыҫтар, япондар, ҡытайҙар, бенгалдар йөҙ миллиондан ашыу иҫәпләнә. Уларҙан ҡала күп Һанлы халыҡтар иҫәбенә немецтар, француздар, итальяндар инә. Үҙ телен, үҙ шөғөлөн, ғөрөф-ғәҙәтен һаҡлаған бик аҙ ғына һанлы халыҡтар ҙа бар.\nМәҫәлән, Филиппин утрауҙарында тасадай тип аталған бер ҡәбилә йәшәй. Улар тау мәмерйәләрен төйәк иткән, һунарсылыҡ менән шөғөлләнә, шифалы үҫемлектәр йыя. Бөтәһе 50-гә яҡын ғына кеше. Әммә үҙҙәренең теле булғас, айырым халыҡ сифатында йәшәйҙәр. Телдәрен юғалтһа, күберәк һанлы икенсе халыҡтан йотолорҙар ине. Унан инде тасадай халҡының үҙенә генә хас йыры, бейеүе, традициялары, биҙәү-төҙәү оҫталыҡтары, һәр төр һәнәре, аш-һыуы, кейеме һәм башҡа әллә күпме милли үҙенсәлектәре йотҡан халыҡтыҡы булып китә йәки бөтөнләй юғала.\nТелен белмәгән кеше үҙ халҡының тарихы менән ҡыҙыҡһынырмы? Туған телендә һөйләшмәгән кеше үҙ халҡының моңон үҙ итерме? Үҙ халҡының тарихын белмәгән, моңон тоймаған, туган телендә һөйләшмәгән, тимәк, халҡы менән аралашмаған кеше үҙ милләтенең хис-тойғоларын аңлармы? (Һорауҙарға яуапты атай-әсәйегеҙ менән эҙләгеҙ.)\nНИМӘ УЛ милләт?Үҙгәртергә\nМилләт (ғәрәп һүҙе) — теле, ере, иҡтисади тормошо, психология үҙенсәлектәре, мәҙәниәте һәм көнкүреш уртаҡлығы менән билдәләнгән, етештереү ысулдары нигеҙендә тарихи яҡтан бер бөтөн булып ойошҡан халыҡ.\nОшондай аңлатма бирелә һүҙлектәрҙә милләт һүҙенә. Аңлатма һүҙлектә әйтелгәнсә, һәр милләттең үҙенә генә хас бик күп сифаттары бар. Беҙ уны бер аҙ үттек тә инде. Хәҙер шул үтелгәндәрҙән сығып үҙебеҙ «Халыҡтың милли йөҙөн нимә билдәләй?» тигән һорауға яуап эҙләйек әле. Иң элек башҡа милләт әһелдәренең халҡыбыҙ хаҡындағы фекерҙәре менән танышайыҡ.\n«Ниндәй гүзәл халыҡ был!» — тип яҙа Петр Иванович Добротворский (1839 — 1908) үҙ яҙмаларында.\n«Башҡорт йырҙарының күбеһе моңло һәм һағышлы; башҡорттарҙа композиторҙар көнлә-шерлек ғәжәп көйҙәр бик күп», — тигән һығымтаға килә халҡыбыҙ йырҙарын яратып тыңлаған Руф Гаврилович Игнатьев (1818—1886).\n«Ниндәй оһолло, сос, зирәк халыҡ был!» — тип һоҡлана Михаил Василъевич Авдеев (1821—1876) башҡорттар араһында йәшәгән саҡта. Ошо уҡ яҙыусы башҡорттарҙың мәргәнлегенә ғәжәп ҡала. «Башҡорттар бер ваҡытта ла яҙа атмай», — ти ул.\nДекабрист шағир Петр Михайлович Кудряшев (1797 — 1827) «Абдрахман» тигән поэмаһында\nББК 74.00 Б 83\nБураҡаев И. Д., Бураҡаева М. С., Юлмөхәмәтов М. Б.\nБашҡорт мәҙәниәте (Тормош һабаҡтары): VI синыф өсөн дәреслек. — Өфө, «Китап», 2000. — 192 бит.\n© Бураҡаев И., Бураҡаева М., Юлмөхәмәтов М., 1995\n© Үҙгәрешле. Бураҡаев Я.,\nБураҡаева М., Юлмөхәмәтов М., 2000\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Тормош_һабаҡтары._6_класс&oldid=19490»\nПоследний раз редактировалась 7 июнь 2018 в 14:09


Янғын ҡорбандары | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nТуймазы районында декабрь айында ғына икенсе тапҡыр торлаҡ йортта сыҡҡан янғын арҡаһында балалалар һәләк булды. Был юлы Иҫке Ҡандра ауылында йәшәгән ғаилә фажиғәгә тарыны. Билдәле булыуынса, ғаилә бер нисә йыл элек Таджикистандан күсеп ҡайтҡан. Тәүҙә ғаилә башлығы ауылда төпләнә, һуңынан ҡатынын килтерә. Фажиғә төнөндә балаларҙың атаһы ҡайныһын оҙата киткән булған. Әсәләре ике ҡыҙы менән өйҙә ҡалған. Чиновниктарҙың битарафлығы арҡаһында Туймазы районында тағы ла ике баланың ғүмере өҙөлдө. Ҡыҙҙарҙың береһенә бары 4, икенсеһенә 2 йәш ине. Иҫке Ҡандра ауылында йәшәгән ғаилә бар яҡлап та ыңғай баһалана. Аталалары төҙөлөш эштәрендә йөрөгән, әсәләре йорт хужабикәһе булған. Янғын төнөндә ғаилә башлығы өйҙә булмаған. Билдәле булыуынса, 31 йәшлек әсәй электрсымынан янғын осҡондары сығыуына иғтибар итә һәм күршеләренә ярҙам һорап йүгерә, кире ҡайтҡанда ялҡын өйҙө тулыһынса ялмап алған. Балаларҙы сығарып өлгөрмәйҙәр. Таңғы етенсе яртыла күрше Ҡандра ауылынан янғын һүндереүселәр тиҙ килеп етә. Әммә машинала һыу бөтә, ауылда үҙәкләштерелгән һыу үткәрелмәгән булған. Был ауылдың иң ҙур проблемаларының береһе, ти ауыл халҡы. Ағас өй менән бер юлы ихаталағы төҙөлөш тә яна башлаған. Билдәле булыуынса, һарайҙа йылытҡыс ҡуйылған. Янғындың сәбәптәре асыҡлана һәм ҡайҙан башланғаны тикшерелә. Район үҙәгенән 5 янғын һүндереүсе машинаһы эшләй. Алдағы мәғлүмәттәр буйынса, янғын электр сымдарының төҙөк булмауы арҡаһында сыҡҡан. Янғын буйынса енәйәт эше ҡуҙғатылған. Күптән түгел күрше Ҡандра ауылында ла янғын арҡаһында 3 бала ғүмере өҙөлдө. Фажиғә алдынан ғына ғаиләләрҙә янғын хәүефһеҙлеге буйынса тикшереү үткәрелгән. Күп балалы һәм ата-әсәләре эскән ғаиләләр контролгә алынған. Ә Иҫке Ҡандра ауылында фажиғәгә тарыған ғаилә улар иҫәбенә инмәй. Ауылда һуңғы тапҡыр 2016 йылда хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үтәү буйынса йыйылыш ойошторолған. Түрәләрҙең халыҡ менән тығыҙ бәйләнештә эш итеүе күп мәсъәләләрҙе хәл итергә ярҙам итер ине.


Юғары исемгә лайыҡ булды - kurultai.ru\nЮғары исемгә лайыҡ булды\n30 сентябрь 2021, 12:45\nКисә Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров Нур-Солтан ҡалаһындағы Дуҫлыҡ йортонда Башҡортостанда тыуған һәм әле Ҡаҙағстанда йәшәгән бер төркөм милләтәштәребеҙ менән осрашты, тип хәбәр иткәйнек. Бер төркөм яҡташтарыбыҙға дәүләт наградалары тапшырылды.\nУлар араһында билдәле опера йырсыһы, 2013 йылдан Ҡаҙағстандың «Астана Опера» театры солисы Әлфиә Кәримова ла бар. Йырсы «Башҡортостандың халыҡ артисы» тигән юғары исемгә лайыҡ булды.\nӘлфиә Закуан ҡыҙы Өфө ҡалаһында тыуған. 2000 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 2005 йылда Өфө дәүләт сәнғәт академияһының «Вокал сәнғәте» бүлеген тамамлаған. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы аспирантураһында белем алған (РФ һәм РБ атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, профессор М. Л. Мортазина класы). 2002 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы булып хеҙмәт юлын башлаған, Новосибирск дәүләт академия опера һәм балет театры солисы булып эшләгән. 2013 йылдан — «Астана Опера» Дәүләт академия опера һәм балет театрының солисы.\nӘлфиә Закуан ҡыҙының репертуарында сит ил, рус, башҡорт, ҡаҙаҡ, татар композиторҙарының концерт һәм камера әҫәрҙәре, вокал циклдар, халыҡ йырҙары бар.\nЙырсы шатлығы менән уртаҡлашты һәм түбәндәгеләрҙе белдерҙе:\n«Мин яҡташтарыма, хеҙмәттәштәремә, Башҡортостан етәкселегенә оло рәхмәтемде белдерәм. Был-минең өсөн иң бәхетле көндәрҙең береһе. Хөрмәтле Радий Фәрит улы, һеҙҙең ҡулдан юғары награда алыу- тулҡынланырғыс һәм шатлыҡлы ваҡиға. Хеҙмәтем республикамда юғары баһалана, был минең өсөн бик мөһим. Ҡаҙағстанда инде 14 йыл самаһы йәшәйем һәм эшләйем. Беҙҙең халыҡтар бер-береһенә рух, тел, йолалары менән оҡшаш һәм яҡын. Тап Нур-Солтанда осрашыуыбыҙ оло мәғәнәғә эйә. Урал Әнүәр улы Аҙнабаевҡа ла түңәрәк өҫтәлдәр , төрлө кәңәшмәләр уҙғарып, бар милләттәштәребеҙҙе туплағаны, берләштергәне өсөн рәхмәт», — тине Әлфиә Кәримова.


Ғаиләм һәм ҡалам - бергә үҫәбеҙ\nБаш ҡаланың Салауат Юлаев майҙанында ошо исем аҫтында Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөнә арналған байрам үтте. Уны Өфө ҡала хакимиәте уҡыу йорттары, социаль учреждениелар, йәштәр һәм спорт комитеттары менән берлектә уҙғарҙы.\nСалауат Юлаев майҙанын бөгөн бер-нисә минутта ғына әйләнеп сығырлыҡ түгел ине. Балаларҙы аҙым һайын тиерлек һынауҙар, конкурстар көтөп кенә торҙо. Хәйер, кескәйҙәр ҙә тартынып торманы. Аниматорҙар тәҡдим иткән уйындарҙа улар ҙур теләк менән ҡатнашты.\nУйындар быйыл ябай түгел. Байрамды ойоштороусылар һәр һанауҙы ла ниндәйҙер һөнәргә бағышлаған. Берәүҙәр тарихты өйрәнһә, башҡалар роботтар, заман технологиялары менән ҡыҙыҡһынды. Интерактив майҙанды үтеүселәр байрам концертын ҡараны. Бында инде кескәйҙәрҙе «Тамыр» телеканалының йондоҙҙары сәләмләне.\nХалыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө уңайынан байрамдар баш ҡаланың башҡа майҙандарында ла гөрләне. Өлкәндәр был күңел асыу сараларына мөмкин тиклем күберәк балаларҙы йәлеп итергә тырышҡан.\nБөгөн иһә Яҡутов паркы айырыуса байрам төҫө алғайны. Ата -әсәләр ҙә сабыйҙарҙың күңелен күреү өсөн иғтибарын да, ваҡытын да, аҡсаһын да йәлләмәне. Атракциондарға балаларҙан сират теҙелде. Берәүҙәр йырланы, икенселәр бейене, конкурстарҙа ҡатнашты, тәмлекәстәр менән һыйланды. Ә балалар шат икән , тимәк, илебеҙ ҙө тыныс, киләсәгебеҙ ҙә өмөтлө. Сабыйҙарҙың бәхетле бала сағын яҡлау, йөҙҙәренән йылмайыу китмәһен өсөн барыһын да эшләргә бурыслыбыҙ.


"Урал авиалиниялары" авиакомпанияһы Өфөнән Дүшәнбе һәм Худжандҡа рейстар аса // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n"Урал авиалиниялары" авиакомпанияһы Өфөнән Дүшәнбе һәм Худжандҡа рейстар аса\n11:40, 15 марта 2010 Иҡтисад\n3 апрелдән "Урал авиалиниялары" авиакомпанияһы Өфөнән Дүшәнбегә оса башлай. Рейстар ике аҙнаға бер тапҡыр шәмбе көндәрендә башҡарыласаҡ. Ә 10 апрелдән ошондай уҡ ваҡыт араһы менән Худжандҡа ла рейстар асыла. Йылы яҡҡа осоу өсөн А320 һауа суднолары ҡулланыласаҡ.\n«Өфө» халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең маркетинг хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, Тажиҡстандың Дүшәнбе һәм Худжанд ҡалаларына рейстар асыу осоштар географияһын киңәйтеү буйынса алып барылған оҙайлы эш һөҙөмтәһе булған. Бөгөнгө көндә Башҡортостан территорияһында тажиҡ диаспораһында 7 меңдән ашыу кеше иҫәпләнә. Белгестәр әйтеүенсә, даими рейстар булдырыу Башҡортостан менән Тажиҡстан республикаларының ике яҡлы сауҙа-иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәренең артабанғы үҫешенә һәм нығыныуына ыңғай йоғонто яһаясаҡ.


Инфоурок › Другое › Другие методич. материалы › Сочинение на тему "Во мне кровь предков"\nМиндә- ата-бабалар ҡаны\nМинең шәжәрәм 1747 йылдан башланып, Ноғман хәзрәткә барып тоташа. Ул үҙенең осоро өсөн бик уҡымышлы кеше булған. Уның 8 ҡатыны,52 балаһы булған. 3-сө ҡатынынан 2 ҡыҙ, 1малай тыуған. Малайына ул Фәрхетдин тигән исем биргән. Ул балаларын төрлө яҡтан да үҫтерергә омтолған. Үҙе улдарына өлгө булған. Хәҙрәттең улы Фәтхетдин дә атаһы кеүек , дин юлынан киткән. Ул бик ғәҙел кеше булған,атаһының аманатын онотмай, яҡшылыҡ эшләргә тырышҡан. Изгелек ит тә, һыуға һал – халыҡ белер, тип ҡабатларға яратҡан ул. Ысынлап та,үҙе үлгәндән һуң да ауылда уның тураһында гел яҡшы һүҙҙәр генә йөрөгән. Уның исеме лә мәңгеләштерелгән - ауылдан алыҫ түгел Хәҙрәт Шишмәһе бар. Ундан һыуҙар ҡойоп эсәм дә, шул олатайымды күҙаллайым: нисек ул ошо шишмәне таҙарттырған, нисек юлын асҡан, ниндәй ғорурлыҡ менән уның шифалы һыуҙарын тәмләгән… Ә күпме кеше һыуға барған һайын уға рәхмәт уҡыған! Шуларҙы уйлайым да, ғорурланып торам! Ҡатынды ла, тыуасаҡ балаларының әсәһен, ул һайлап ҡына алған. Бер бите ай, бер бите көн кеүек һылыу ҡыҙ Фатыйма тыйнаҡ та, сабыр ҙа, уҡымышлы ла булған. Ҡыҙ баларҙы мәҙрәсәлә уҡытҡан, ғәрәп телендән белем биргән. Уның ҡөръән ситтәренә яҙған яҙмалары бөгөнгө көндә лә беҙҙә һаҡлана. Өләсәйем уның тураһында һөйләгән саҡта мин үҙемде Фатыйма өләсәйем урынына ҡуйып, уйланып ултырам. Үҙемде уға оҡшатам. Ниндәйҙер сихри ептәр мине уның менән тығыҙ бәйләгәнен тоям. Ә бәлки, уның йәне миңә күсеп, миндә йәшәп яталыр?! Бәлки шунлыҡтан мин доғаларҙы тиҙ генә отоп ҡуям, уларҙы матур итеп уҡырға яратам? Ошондай уйҙарҙан уянып китәм дә, бөгөнгөнө күреп тағы ла таң ҡалам. Минең 8 быуын олатайым менән минең арала 265 йыл! Нимә генә үҙгәрмәгән дә, нимә генә булмаған ошо йылдар эсендә! Тик зат ҡына шул уҡ ҡалған, дауам иткән, үрсегән. 117 кешегә эйләнгән! Ә тағы ла күпме тыуасаҡ! Йылдар, быуаттар үтеү менән мине лә шулай уҡ хәтерләп, «Минең Зәрринә өләсәйем кеүек булаһым килә тип» хыялланып, ихтирам менән иҫкә алырҙар, моғайын. Мин тырышасаҡмын, уҡыуҙа ла, эштә лә алғы рәттәрҙә буласаҡмын, затыбыҙға тап төшөрмәҫмен!\nНомер материала: ДВ-052299


Рунетта чиновниктарҙың ахмаҡлыҡтары тураһындағы сайт барлыҡҡа килде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРунетта чиновниктарҙың ахмаҡлыҡтары тураһындағы сайт барлыҡҡа килде\n13:26, 23 января 2012 Йәмғиәт\nОшо арала бөтә донъя селтәренең Рәсәй сегментында властарҙың иң мәғәнәһеҙ закондарына һәм ғәҙәти булмаған ҡарарҙарына арналған сайт эшләй башланы. Есеме исеменән билдәле россиябездураков.рф интернет-порталы Рәсәй Президенты Дмитрий Медведевтың тәҡдиме менән «Оло хөкүмәт» проекты сиктәрендә барлыҡҡа килгән.\nТеләге булған һәр кем унда «ахмаҡлыҡтар» менән уртаҡлаша ала. Ҡулланыусыларға уңайлы булһын өсөн сайтта төбәктәр һәм темалар («Транспорт һәм юлдар», «Торлаҡ һәм йәшәү мөхите» һәм башҡалар) буйынса классификациялау ҙа ҡаралған.\nРесурсты булдырыусыларҙың фекеренсә, портал көлөү һәм зарланыу өсөн түгел, ә Рәсәй йәмғиәтенең етди проблемаларын хәл итеү өсөн реаль ҡорал булараҡ ойошторолған. «Оло хөкүмәт уларҙы тамырынан юҡ итеүгә өлгәшәсәк, — тип вәғәҙә итә проект авторҙары. — Асыҡланған факттар һәм индерелгән тәҡдимдәр нигеҙендә уларҙы ғәмәлдән сығарыу йәки төҙәтеү тураһында ҡарар ҡабул ителәсәк, кәрәк осраҡта тейешле һығымталар ҙа яһаласаҡ».\nЭшләй башлағандан алып өс көн эсендә, 20-һенән 23 ғинуарға тиклем, сайтҡа һәр төрлө «йүләрлек» тураһында 500-гә яҡын мәғлүмәт килгән. Әлеге ваҡытта иң күп хәбәрҙәр торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, һаулыҡ һаҡлау, транспорт өлкәләренә ҡағыла.


Ташһандыҡ — Викидәреслек\nТашһандыҡ— Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Мәһәҙей ауылы ер-һыу атамаһы.\nТүңгәүер (Мәһәҙей) ауылы ҡатнаш урмандар менән ҡапланған күркәм генә тауҙар ҡуйынында урынлашҡан. Унда Йосоп исемле кеше йәшәгән. Ул үткенселәрҙе, юлсыларҙы талаған, күп итеп аҡса йыйған.\nФатир һорап ҡуна ҡалыусыларҙың ашамлыҡтарын алып ҡалған, аттарын урлап, урыҫтарға һатҡан. Шулай бер көндө берәй нәмә тапмаммы икән тип, ауыл эргәһендәге урмандарҙы, тауҙарҙы ҡыҙырырға булған. Атлай торғас, Әсеү яланына барып сыҡҡан.\nУның арғы осонда өс кешенең ат туғарырға маташҡанын күреп ҡала һәм күҙәтә башлай. Икәүһе алтын-көмөштән беләҙектәр, көмөш балдаҡтар, алҡалар эшләп, шулар менән сауҙа итергә был яҡтарға килеп сыҡҡан кешеләр була. Ә өсөнсөһө Һарағы (Килдеғол) ауылынан Һәтеү ҡушаматлы ир икән.\nБыл ике сит кеше уны юл күрһәтеп йөрөүсе итеп яллап алып сыҡҡан була. Улар үҙҙәренә төнгөлөккә урын йәтешләп ятҡас, Һәтеү аттарҙы тышаулар өсөн ситкә китә.\nШуны ғына көтөп торған Йосоп тегене эләктереп ала ла: «Йә үлемең ошонда, йә минең менән бергә китәһең», – ти. Кемдең донъянан туйғаны бар инде?! Һәтеү ҙә ялына башлай. Йосоп йоҡлап ятыусыларҙың береһенә ташлана. Тауышҡа уянып киткән иптәше ҡурҡып, ни улай, ни былай ҡасырға белмәй торған арала ул уныһын да үлтерә.\nБылар мәйеттәрҙе Әсеү йылғаһына төшөрөп, таш аҫтына йәшергәс, ҡалған байлыҡты барлай башлай. Йосоп һандыҡтарҙы тигеҙ итеп бүлгән. Тик Һәтеү күрмәгәндә уның ҡиммәтле әйберҙәрен үҙенекенә бушатҡан да ауылына оҙатҡан. Үҙенә ҡалған байлыҡты шул тирәләге таштар араһына йәшереп бөткән.\nҺәтеү ауылына етәрәк үҙенең табышын ҡарамаҡсы булған. Асып ебәрһә, ни күрһен, һандыҡта сепрәк-сапраҡтан башҡа бер ни ҙә юҡ, ти. Йосоптан шулай алданғанлығына йәне көйөп, енләнеп өйөнә ҡайтып китә.\nӘ теге үлтерелгән юлсылар һәр булған ерҙәрендә: «Беҙ ошо ауылда, хәҙер шул фәлән ергә юл тоттоҡ», – тип яҙыу ҡалдырып йөрөгән. Быларҙан оҙаҡ ваҡыт хәбәр булмағас, туғандары эҙләй сыҡҡан.\nҺуңғы сәләмде Әүжән заводынан алғандар һәм унда Һарағыға (Килдеғол ауылына) китеүҙәрен белдергәндәр. Быны һиҙеп ҡалған Йосоп өйөн ташлап ҡаса. Теге кешеләрҙең мәйеттәрен ҡул менән балыҡ тотоусы кешеләр табып алып, яр башына күмеп китәләр.\nАҙаҡ ауылда: «Йосопты Себергә оҙатҡандар», – тигән хәбәр тарала. Быны ишетеп ҡалған ике туған ағаһы Дауыт уның малайына килә. Йоcоптың ауылда ҡатыны, улы, ҡыҙы була. Ошо малайҙан атаһының байлыҡтарҙы ҡайҙа йәшереүен төпсөнөп һорай башлай. Тик теге өндәшмәй.\nДауыт аптырап, бер әбейгә кәңәшкә бара. Уныһы: «Ҡытыҡлап ҡара», – тигән. Дауыт малайҙы саҡыртып алып һорашырға тотона. Яуап булмағас, ҡытыҡлай башлай. Ахыр килеп, теге сыҙай алмай, байлыҡ йәшерелгән урынды әйтә.\nШулай итеп, Дауыт байып, хәлләнеп китә. Алты мөйөшлө ҙур өй һалдырып инә. Күп итеп мал үрсетә, уңдырып иген сәсә. Уға ауылдың ярлылары ялланып ураҡ урған, мал көткән.\n1911 йылдар тирәһендә: «Йосоп төрмәнән ҡасҡан», – тигән хәбәр ишетелә. Кешеләр урманға йөрөмәҫ булып китә, йорт-ҡураларын көнө-төнө бикләп тота.\nӘ был ваҡытта Йосоп бер диңгеҙ ярында ҡырағай кешеләр янына барып сыға. Ул нисектер быларҙан ысҡынып, һыуға ташлана ла йөҙөп китә. Бара биргәс, кире ярға сыға һәм бер ағасҡа бәйле бейәне күреп ҡала. Әҙәм заты күренмәгәс, хайуанды ысҡындырып ала ла диңгеҙгә төшөп китә.\nКүп михнәттәр менән йөҙөп сығалар, бер утрауға барып етәләр. Шунда ҡамыш менән туҡланып, ике көн хәл йыйып, тағы сәфәргә сығалар. Юлда ныҡ асыҡҡас, Йосоп бейәне һуйып ашай.\nБара торғас, ҙур бер ауылға килеп юлыға. Йосоптоң ҡасыуы тураһында хәбәр таралғас, кешеләр шикләнә башлай. Башҡа бында торорға ярамағанлығын аңлаған Йосоп бер кис менән сығып һыҙа. Артынан ауылдың старостаһы ҡыуа төшә. Йосоп уны осора һуғып төшөрә лә аты менән үҙе ҡаса. Һуңынан оҙаҡ йәйәү бара.\nҮҙ ауылы эргәһенә ҡаты һыуыҡтар башланғас ҡына килеп сыға. Ғаиләһенә тере икәнен белдерер өсөн көн һайын кәкүк булып ҡысҡыра.\nБер мәл Йосоп Аҫҡар ауылына килә, унда мәжлестә ҡатнаша. Бал эсеп алғас, үҙенең ҡурҡыныс аҫтында кисергән яҙмышына әсенеп, йырлап ебәрә. Уның моңло тауышына һоҡланып та, йырының йөкмәткеһенә шикләнеп тә ҡуялар. Улар бышылдаша башлағас, Йосоп хәйләләп сығып ҡаса.\nЮлды Һарағыға ала, унда бер туғанына бара, уныһы индермәй. Ҡырҙан фатирға төшкән булалар. Йосоп уларҙың кырандасҡа егелгән аттарын урлап алып сығып китә.\nЮлда саҡта утын тейәп ҡайтып килеүсе Һәтеүгә тап була. Тегеһе: «Һин мине алдап ҡастың», – тип Йосоптың башына таяҡ менән тондора. Ул шунда уҡ йән бирә.\nЙосоп үлгәс тә кешеләр үҙҙәренең илаған балаларын: «Сеү, илама, әтеү ҡасҡы Йосопҡа биреп ебәрәм», – тип йыуатҡан.\nИльяс СӘЛИХОВ, VII синыф уҡыусыһы. Өфө ҡалаһы, 102-се башҡорт гимназияһы.\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Ташһандыҡ&oldid=19130»\nПоследний раз редактировалась 13 март 2018 в 07:43\nБыл бит һуңғы тапҡыр 07:43 13 март 2018 үҙгәртелгән.


Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу тамамланды, әммә алда Башҡортостан федераль дәүләт статистика хеҙмәткәрҙәре алдында яуаплы һәм көсөргәнешле эш көтөлә\nӘле район-ҡалаларҙан иҫәп алыу документтарын ҡабул итеү теүәлләнә. Белгестәр ҡағыҙҙағы мәғлүмәттең дөрөҫ тултырылыуын тикшеререү менән мәшғүл. Киләһе этапта автоматлаштырылған система ярҙамында күрһәткестәрҙе теркәү башлана.\nБарлығы 4 миллионға яҡын документ эшкәртеү үтергә тейеш. Шуға ла был процесс бер нисә айға һуҙылыуы ихтимал. Шунан һуң ғына «Aуыл тәртиптә - ил ниғмәттә» девизы аҫтында ойошторолған сараның йомғаҡтары асыҡлана.\nАуыл хужалығы өсөн мөһим сарала ейәнсуралар ҙа әүҙемлек күрһәтә. 3-сө участканың иҫәп алыусылары барлығы 3 меңгә яҡын объектты, 26 крәҫтиән-фермер хужалығын ҡарап сыҡҡан, шәхси эшҡыуарҙар менән дә аралашҡан.


Яңы йылдан хәүефһеҙлек ҡайышын эләктермәгән өсөн штраф күләме биш тапҡырға артты. Ике аҙна элек кенә бының өсөн 100 һум алалар ине, ә бөгөн инде - 500. Водителдәрҙе бындай перспективаға закондағы ярашлы үҙгәрештәр ғәмәлгә ингәнгә тиклем күп алдан әҙерләй башланылар. Бында барыһынан да бигерәк киң мәғлүмәт саралары һәм автоинспекторҙар тырышты. Башҡортостан Дәүләт автоинспекцияһы хеҙмәткәрҙәре, мәҫәлән, автомобиль хужалары менән яңы йылға тиклем бер ай алдан аңлатыу эше үткәрә башланы. Ә хәҙер водителдәр уларҙың һүҙҙәренә ҡолаҡ һалғанмы-юҡмы икәнлеген тикшерергә ҡарар иттеләр.\n9 ғинуарҙа республикала "Хәүефһеҙлек ҡайышы. Хәүефһеҙ быяла" акцияһы старт алды. 20 ғинуарға тиклем автоинспекторҙар хәүефһеҙлек ҡайыштарына, быялалары үтә күренмәгән машиналарға иғтибар бирәсәк.\n- ГОСТ талаптарына тап килмәгән тонировка өсөн штраф артманы, ул элеккесә 100 һум тәшкил итә. Әммә был иң таралған ҡағиҙә боҙоуҙарҙың береһе. Етмәһә, үтә күренмәгән быяла аша водителдең ҡайышты эләктергәнме-юҡмы икәнлеге күренмәй. Шуға күрә ике акцияны ла бер юлы үткәрәбеҙ, - тип аңлатты БР буйынса Эске эштәр министрлығы ЮХХДИ идаралығының юл-патруль хеҙмәте һәм эҙләү бүлеге начальнигы Александр Рымарь. - Операцияның тәүге ике көнөндә генә ике меңдән ашыу ҡағиҙә боҙоуҙар асыҡланды, шуның мең ярымы тирәһе - эләктерелмәгән ҡайыш.\n11 ғинуарҙа Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһының көсәйтелгән наряды "Юбилей" мәҙәниәт һарайы эргәһендәге майҙанда дежур итте. Ярты сәғәт эсендә ҡала юл-патруль хеҙмәте полкы хеҙмәткәрҙәре тикшереү өсөн тиҫтәләгән машинаны туҡтатты. Туҡтатылған водителдәрҙең яртыһынан ашыуы хәүефһеҙлек ҡайышын эләктермәгәйне. Улар 500-әр һум штраф түләргә мәжбүр буласаҡ.\n- 100 һумлыҡ штраф менән сағыштырғанда был ярайһы уҡ ҙур сумма, - тип билдәләне Рымарь. - Водителгә протокол төҙөгәндән һуң ул артабан ҡайышын элмәйенсә китер микән: уны тағы ла туҡтатасаҡтар һәм ҡабаттан протокол төҙөйәсәктәр бит. Һәм тағы 500 һум.\nХәүефһеҙлек ҡайышын элеү талабы водителдәргә генә түгел, уның эргәһендәге пассажирҙарға, шул иҫәптән йәмәғәт транспорты пассажирҙарына ла ҡағыла. Мәҫәлән, пассажирҙары кабинала ла ултырған "Газель" һәм башҡа маркалы маршрут таксиҙарын алайыҡ.\n- Транспорт сараһы конструкцияһы тарафынан ҡаралған бөтә осраҡтарҙа ла ҡайышты эләктерергә кәрәк, - тине Александр Рымарь. - Был талапты боҙған осраҡта водителгә лә, пассажирға ла яуаплылыҡ йөкмәтелә.\nӘммә водителдән талап ҡатыраҡ, сөнки тап ул үҙе йөрөткән пассажирҙарҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итә. Шулай итеп, маршрут таксийы водителе пассажирҙарҙың хәүефһеҙлек ҡайышын эләктереүен талап итергә тейеш. Кире осраҡта - 500 һум штраф.\nШулай уҡ башҡа төрлө штрафтар ҙа арттырылды. "БАШвестЪ" элек хәбәр итеүенсә, светофорҙың тыйыу сигналын һанға һуҡмаған өсөн штраф 100 һум урынына хәҙер 700 һум тәшкил итә. ОСАГО полисы булып та, уны алырға онотоусылар 300 һум штраф түләйәсәк (50 һум ине). Водитель танытмаһыҙ рулгә ултырған өсөн һәм идара итеүҙе ошондай документы булмаған кешегә тапшырған өсөн штраф 2500 һум тора. Яңы йылға тиклем штраф 700-1000 һәм 300-800 һум ине. Хоҡуғынан мәхрүм ителгән көйөнсә руль артына ултырыусылар 15 тәүлеккә тиклем ултыртып ҡуйыласаҡ. Административ хоҡуҡ тәртибен боҙоу тураһында Рәсәй Кодексында шулай уҡ 5000 һумға тиклем штраф та ҡаралған, ләкин ул ҡулға алып булмаған граждандарға ҡарата ҡулланыласаҡ: балиғ булмағандарға, йөклө, 14 йәшкә тиклем бала тәрбиәләгән ҡатындарға, шулай I һәм II төркөм инвалидтарға. Элек бының өсөн яза биреү ҡаралмағайны. Тиҙлек режимын боҙған өсөн штрафтар артты. 300 һум - тиҙлекте сәғәтенә 20-40 километрға арттырған өсөн санкция, 1000-1500 һум - 40-60 километрға, 2000-2500 һум - 60 километрҙан ашыуға. Һуңғыларын дүрт айҙан алты айға тиклем ваҡытҡа праваһынан мәхрүм итеүҙәре мөмкин.\nАлександр Рымарь, быйыл "автомобиль" штрафтарын тағы ла бер тапҡыр күтәреү көтөлә, тип иҫкәртте. Ул 1 июлдә буласаҡ һәм башлыса фото- һәм видеоаппаратура ярҙамында теркәлгән Юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙоуҙар менән бәйләнгән.


Рөстәм Хәмитов Мәрхәмәтлек буйынса республика советы кәңәшмәһен үткәрҙе // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Мәрхәмәтлек буйынса республика советы кәңәшмәһен үткәрҙе\n9:44, 6 июня 2014 Йәмғиәт\nРөстәм Хәмитов Мәрхәмәтлек эшмәкәрлеге мәсьәләләре буйынса республика советы кәңәшмәһен үткәрҙе. Совет эшендә республика министрлыҡ һәм ведомство, муниципалитет, традицион конфессия, хәйриә фондтары һәм ижтимағи ойошмалар вәкилдәре ҡатнашты.\nКәңәшмәне асып, Рөстәм Хәмитов республиканың Ҡырымға ярҙам итеү өсөн индергән өлөшөн билдәләне.\n— Федераль кимәлдә Башҡортостандың үҙенә беркетелгән территорияла системалы эш ойоштороу өлөшөндә күп төбәктәргә яҡшы өлгө күрһәтеүе билдәләнде. Республика халҡы ҡырымдарға улар өсөн ҡатмарлы ваҡытта беренселәрҙән булып ярҙам күрһәтә башланы. Был эштә ябай граждандар ҙа, предприятиелар, бюджет учреждениелары, власть органдары хеҙмәткәрҙәре ситтә тороп ҡалманы. Һөҙөмтәлә ярҙам фондында бөгөн 180 миллион һумдан ашыу аҡса йыйылған, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Белогорск районы хакимиәте үтенесенән ситтә ҡалмаған һәм ысынлап та Ҡырым халҡына ярҙам итә алған кешеләргә ҙур рәхмәт.\nХәйриә эшмәкәрлеге тураһында һөйләгәндә, Рөстәм Хәмитов, «һуңғы йылдарҙа ул киң тарала», тип билдәләне.\n— Тик былтыр ғына хәйриә ойошмаларының һаны 230-ҙан 300-гә тиклем артты. 2006 йылдан алып республикала ҡала һәм райондарҙың социаль үҫешенә ярҙам итеү өсөн 43 фонд теркәлгән, уларҙан 15-ше былтыр. Бындай эшмәкәрлек муниципалитеттар кимәлендә үҫешә, — тине Рөстәм Хәмитов.\nШулай уҡ төбәктә шәфҡәт күрһәтеүсе, волонтерҙар һәм ярҙамға мохтаж кешеләрҙең реестры төҙөлә. Тик Өфөлә генә изгелек күрһәтеүселәр реестрына 600-ҙән ашыу юридик һәм физик кеше, 27 хәйриә фонды ингән.\nРеспубликаның власть органдары бюджетҡа ҡарамаған аҡсаларҙы балалар йорттарына, дауаханаларға, социаль учреждениеларға йәлеп итеү өҫтөндә эшләй. Ташламалы шарттарҙа күп балалы һәм аҙ тьмин ителгән ғаиләләрҙән балаларға, һуғыш ветерандарына, аҙ тәьмин ителгәндәргә театрға, музейҙарға барыуҙы ойоштора.\nРеспублика етәксеһенең әйтеүе буйынса, социаль учреждениелар 30 миллион һумдан ашыу хәйриә ярҙам йыя алған – ул 2012 йылға ҡарағанда дүрт тапҡырға күберәк. Һаулыҡ һаҡлау учреждениелары 50 миллион һум йәлеп итә алһа ла, был һан 2012 йылға ҡарағанда әҙерәк. Йыл һайын 200 меңдән ашыу кеше волонтерҙар ойошмалары яғынан ярҙам ала.\nӘммә, Рөстәм Хәмитов билдәләүенсә, «мәрхәмәтлек әле йәмғиәт тормошоноң тәбиғи өлөшөнә әйләнмәгән».\n— Беҙ юлдың иң башында әле. Беҙҙә граждандарҙың тик дүрт процент самаһы ғына ярҙамға мохтаждарға аҡсалата хәйер биреүҙе үҙе өсөн мөһим тип иҫәпләй, — тине республика етәксеһе. — Аҡса, бәлки мәрхәмәтлектә иң мөһиме түгелдер. Иң мөһиме – рәхимлек, изгелек, кешеләргә ҡарата мөнәсәбәт. Шул уҡ ваҡытта башҡа Европа, Төньяҡ Америка илдәрендә был һандарҙың күпкә ҙур булыуын аңларға тейешбеҙ. Унда шәфҡәтлелек менән ил халҡының яртыһы шөғөлләнә. Һәм, әлбиттә, хәйриә фондтарында байтаҡ ҙур суммалар йыйыла.\nРөстәм Хәмитов, был бөтә эштең һөҙөмтәлелеген арттырырға кәрәк, тип иҫәпләй. Шул иҫәптән хәйриә эшмәкәрлегенең бөтә ҡатнашыусылары араһында киң диалог ойошторорға. Апрелдә Өфөлә уҙғарылған социаль йүнәлештәге коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙың беренсе республика форумы был бурысты үтәүгә йүнәлтелгән дә инде.\nБынан тыш, республикала «Башҡортостанда шәфҡәтлелек» мәғлүмәт порталы эшләй башланы, унда һәр кем мохтаждарға ярҙам итә ала.\n— Федераль структуралар менән әүҙемерәк эшләргә, федераль бюджет аҡсаларын йәлеп итергә кәрәк. Былтыр республикала 52 коммерцияға ҡарамаған ойошма федераль Социаль-маҡсатлы программалар фонды ярҙамы һөҙөмтәһендә үҙҙәренең проекттарын тормошҡа ашырыуға конкурс нигеҙендә дөйөм алғанда 30 миллион һум алды. Быйыл конкурста 90-лап беҙҙең ойошма ҡатнаша һәм был эште дауам итергә кәрәк, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.\nӨс йыл элек Беренсе канал «Стань первым!» шәфҡәтлелек акцияһын уҙғарҙы. Быға оҡшаш акцияны Башҡортостан юлдаш телевидениеһында ла ойошторорға мөмкин, тип иҫәпләй Рөстәм Хәмитов.\n— Мәрхәмәтлек эшен дәртләндереү өсөн республикала хәйриә ойошмаларға дәүләт ярҙамы сараларын, шул иҫәптән бина, һалым һалыуға ташламалар биреү, административ ҡаршылыҡтарҙы бөтөрөү өлөшөндә, төрлө сараларҙа ярҙам итеү яғынан булышлыҡ итеүҙе булдырырға кәрәк, — тип билдәләне төбәк башлығы.\nТеги: бр президенты,мәрхәмәтлелек буйынса совет


Милләт-ара мөнәсәбәттәрҙең нигеҙе – ышаныс, асыҡлыҡ, бер-береңә ихтирам, диалог һәм ижад // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nМилләт-ара мөнәсәбәттәрҙең нигеҙе – ышаныс, асыҡлыҡ, бер-береңә ихтирам, диалог һәм ижад\n10:51, 26 марта 2010 Сәйәсәт\nБөгөн Өфөлә “Урал-Алтай: быуаттар аша киләсәккә” Бөтә Рәсәй конференцияһы үҙ эшен башлай. Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов форумда ҡатнашыусыларға һәм ҡунаҡтарға ҡотлау ебәрҙе. Унда шулай тиелә:\n“Тикшереүгә ҡуйылған “Урал-Алтай: быуаттар аша киләсәккә” темаһы бөгөнгө шарттарҙа сиктән тыш мөһим. Был турала илебеҙҙең күп төбәктәренән алдынғы академия һәм вуздар берләшмәһе вәкилдәренән торған ҡатнашыусылар составы ла раҫлай.\nКонференцияның йөкмәткеле программаһы глобалләшә барған донъя шарттарында халыҡтарҙың этник үҙенсәлеген һаҡлау юлдарын һәм принциптарын эҙләүгә, ватансылыҡ, бөйөк Тыуған илебеҙ – күп милләтле Рәсәй өсөн ғорурлыҡ тойғоһон нығытыуға йүнәлтелеүе ҡыуаныслы.\nБашҡортостанда граждандарҙың телдәрҙе, милли мәҙәниәттәрҙе һаҡлауға һәм ирекле үҫтереүгә конституцион хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыу, мәҙәниәт, мәғариф һәм мәғлүмәт өлкәһендә талаптарҙы ҡәнәғәтләндереү өсөн бөтә шарттар булдырылған. Милли мөнәсәбәттәрҙең төрлө аспекттарын көйләүсе норматив хоҡуҡ акттары ҡабул ителгән, оҙайлы ваҡытҡа маҡсатлы программалар бойомға ашырыла. Дәүләт ҡоролошоноң хәҙерге этабында Рәсәйҙең туғандаш халыҡтарын уртаҡ тарих һәм хеҙмәттәшлек быуаттары менән бәйләгән бөтә нәмәне һаҡлау айырыуса мөһим. Милләт-ара мөнәсәбәттәрҙең нигеҙе булып киләсәктә лә ышаныс, асыҡлыҡ, бер-береңә ихтирам, диалог һәм ижад ҡалырға тейеш.\nӘлеге форум Урал-Алтай төбәктәре халыҡтарының тарихы һәм телдәренең хәҙерге торошон төшөнөүгә лайыҡлы өлөш индерер, уның ҡарарҙары милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе көйләүгә, Рәсәй Федерацияһының рухи нигеҙҙәрен нығытыуға булышлыҡ итер, тип ышанам.\nҺеҙгә һаулыҡ, именлек һәм бәхет, һөҙөмтәле эш, бөтә изге башланғыстарығыҙҙа уңыштар теләйем!