Театрға саҡырыу хаты\n29 Март 2018, 14:36\nМәләүез ҡалаһында эшләп килгән башҡорт театрын беләлер күптәрегеҙ, ә шулай ҙа мин аҙ ғына уның үткәне менән таныштырып киткем килә. Ҡалала театр 1976 йылда ойошторола. Режиссер итеп сәнғәт институтын тамамлап үҙ районыбыҙға ҡайтҡан йәш белгес Сәлмән Яҡупов тәғәйенләнә.\nМәләүез ҡалаһында эшләп килгән башҡорт театрын беләлер күптәрегеҙ, ә шулай ҙа мин аҙ ғына уның үткәне менән таныштырып киткем килә. Ҡалала театр 1976 йылда ойошторола. Режиссер итеп сәнғәт институтын тамамлап үҙ районыбыҙға ҡайтҡан йәш белгес Сәлмән Яҡупов тәғәйенләнә. Тәүге тамаша С.Нәзиров әҫәре буйынса эшләнгән “Сәлимә” спектакле була. Бер йыл эшләү осоронда әллә нисә пьеса күрһәтеп өлгөргән коллективҡа 1979-сы йылда Халыҡ театры исемен бирәләр. Һәүәҫкәр артистар И.Абдуллиндың “Тиле йәшлек”, Б.Сәйфуллиндың “Умырзая”, Ә.Атнабаевтың “Игеҙәктәр”спектаклдәрен һәм тиҫтәләгән башҡа әҫәрҙәрҙе сәхнәләштереп Себер яҡтарына гастролгә сығып йөрөгән мәлдәре лә була. Төрлө сәбәптәр менән театрҙың эше байтаҡ йылдарға туҡтап ҡала һәм 2006 йылда яңынан әүҙем эшләй башлай. Режиссер Илшат Әғзәмов етәкселегендә Ф. Бүләковтың “Әбейҙәргә ни етмәй?” спектакле бик уңышлы уҙа, тик етәксе эшенән китеп бара. С. Латиповтың “Туйҙы туҡтатмағыҙ” тип аталған комедияһын Әнүәр Шәйхетдинов сәхнәгә сығара. Әнүәр Шакир улы етәкселекте яңынан Сәлмән Яҡуповҡа тапшыра. Оҙаҡ йылдар Боһорман ауыл мәктәбендә уҡытҡан Сәлмән Миңлеғужа улы, хаҡлы ялға сыҡҡас, яңынан театрға режиссер итеп саҡырыла. Яҙыусы, драматург Сәлмән Яҡупов эшен үҙ пьесаһы менән башлап ебәрҙе. Үҙ әҫәре буйынса эшләнгән “Фәрештә” исемле спектаклде тамашасылар хөкөмөнә тәҡдим итте. Афғанистанан ерендә юғалып ҡалған егеттең әсәһе улын утыҙ йыллап көтә һәм уның ҡайтыуын күрергә насип була уға. Әсә ролен башҡарған Фәрзәнә Иманғолова күптәрегеҙгә таныштыр, сөнки егерме йылдан ашыу “Райхан”ансамблендә йырлай ул, өҫтәүенә “Әбейҙәргә ни етмәй?” пьесаһында һаңғырау әбей Хәнәне иҫ китмәле итеп, юғары кимәлдә асып бирә алған актриса. Уның ”Фәрештә”ләге Зөлхизәһе тамашасыны илатты ла, көлдөрҙө лә, оҫталығы һоҡландырҙы ла, артисыбыҙ менән ғорурланыу тойғоһо уятты. Әле әҙерләнгән өр-яңы трагикомедияла һеҙ уны бөтөнләй икенсе образда күрерһегеҙ һәм тағы ла бер һәләтенә, маһирлығына һоҡланырһығыҙ әле тигән ниәттә ҡалабыҙ.\n“Фәрештә” спектаклендә Фәрештә, Насир, суд приставы, фотограф ролдәрен бер үҙе уйнап күрһәтә алған, сәнғәткә мәктәп йылдарынан ғашиҡ, оҫта гармунсы, баянсы, әллә нисә йылдар мәктәптә эшләгән тарих уҡытыусыһы Әнүәр Шәйхетдиновһыҙ театрҙы күҙ алдына килтереп буламы икән? Ниндәй генә ролгә инмәһен, хатта тауышы ғына түгел, атлап йөрөшө, ҡарашы ла үҙгәреп китә бит уның һәм барыһын да шундай килештереп уйнай, гүйә ғүмере буйы сәхнәләрҙән төшмәгән артист, тиерһең. Шундай кешеләр барҙа театр йәшәйәсәк әле тип ғорурланып ҡуяһың. Күптән хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан, әлеге көндә лә эшләп йөрөгән, өҫтәүенә умартасылыҡ менән шөғөлләнгән Әнүәр Шакир улы “Дуҫлыҡ” театрының айырылғыһыҙ, ышаныслы дуҫы, юлдашы.\n“Фәрештә” пьесаһының тағы ла бер персонажы Сабитты Альберт Фазлаев сәхнәләштерҙе. ВНЗМ-да токарь булып эшләүенә ҡарамаҫтан, ваҡыт табып, репитицияларға йөрөп, үҙенсәлекле образ тыуҙырған Альберт та йәш сағында сәнғәткә ғашиҡ була һәм ошо шөғөлөн бөгөнгө көндә лә ташламай.\nӘ инде ҡыҫҡа ғына, тик шундай сағыу персонаж Хәйбулланы уйнар өсөн байтаҡ эҙләнә режиссер һәм Күгәрсен районында Бесәнсе ауылында йәшәгән, элек бергә эшләгән ижадташ дуҫын саҡырып ала. Ул – мәҙәни–ағартыу училищеһын тамамлағас бөткән, заманында режиссер ярҙамсыһы булып эшләгән Зәйнәғәбдинов Фәрғәт. Эшҡыуар әлеге ваҡытта, көн аша ауылдан килеп, үҙе башҡарасаҡ роль нескәлектәрен өйрәнә. Сәлмән Яҡупов менән күпме ауыл, ҡалаларҙа сәнғәт һөйөүселәрҙе шатландырып йөрөгән мәлдәрен һағынып иҫкә ала ул һәм тағы ла дәртлерәк уйнарға теләге ҙур.\nТөп героиняның йәш сағын уйнаған Алина Хөснөтдинова ни бары туғыҙынсы синыфта ғына уҡып йөрөй. Оҫталығы, отҡорлоғы менән таң ҡалдырҙы ул. Тыумыштан актриса! Был шөғөлөн ташламаһын ине ҡыҙ, уны беҙ билдәле, бөйөк артист итеп күргебеҙ килә.\nӘ инде үҙемә ҡалһа, мин әле был өлкәгә яңы аяҡ баҫам. Әгәр мин кешеләрҙе нисек тә шатландыра алам икән, был минең өсөн үҙе оло ҡаҙаныш.\nҠалабыҙҙа сәнғәткә, театрға битараф булмағандар бар сағында сәхнә лә, ролдәр ҙә, театр ҙа булыр һәм тамашасыны ҡыуандырырбыҙ әле тигән өмөттә ҡалам. Театрға йөрөгөҙ. Үҙегеҙҙе лә һынап ҡарай алаһығыҙ, башҡорт театры һеҙҙе көтә. Барығыҙҙы ла театрҙар көнө менән ҡотлайым!


2020 йылда республика бюджеты 261,5 млрд һумға тулыланған\n15 Июль 2021, 09:10\n2020 йылда Башҡортостандың консолидацияланған бюджетына 261,5 млрд һум аҡса кергән, был 2019 йылғы кимәлгә ҡарата 109,2 процентҡа тигеҙ. Был турала республика финанс министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.\nҺалым һәм һалым булмаған килемдәргә 164,9 млрд һум, йәки планға ҡарата 101,3 процент тура килә. 2019 йылғы керемдәр менән сағыштырғанда кәмеү 22,95 млрд һум (12,2%) тәшкил итә.\nБюджетты тулыландырған төп сығанаҡтар араһында беренсе итеп физик шәхестәрҙең килеменә һалым аталған. Дөйөм алғанда ул 62,1 млрд һум, йәки һалым һәм һалым булмаған килемдәр суммаһының 37,6 процентын тәшкил итә, 2019 йылғы кимәлгә ҡарата 7 процентҡа артҡан.\nОйошмаларҙың килеменә һалынған һалымдырға 32,6 млрд һум, йәки дөйөм сумманың 19,8%), тура килә. Йыл эсендә ул бик ныҡ – 1,6 тапҡырға ҡыҫҡарған.\nМөлкәт һалымынан керемдәр 7,5 процентҡа кәмегән, һөҙөмтәлә уларға 18,3 млрд һум, йәки 11,1% тура килә.\nЙыйылма килемгә һалым 1,9 процентҡа ҡыҫҡарып, 9,1 млрд һумға тигеҙ.Иң күп зыянды акциздар күргән – улар 6,7 процентҡа ҡыҫҡарған. Күләмдәре буйынса улар 22,4 млрд һумға тигеҙ булған, йәғни бюджет керемдәренең 13,6 процентын тәшкил иткән.\nДәүләт һәм муниципалитеттар милкендә булған мөлкәтте файҙаланыуҙан керемдәр 12,3 млрд һум тәшкил иткән (һалым һәм һалым булмаған килемдәр суммаһының 7,5 проценты). Улар 4,3 млрд һумға, йәки 2019 йылғы менән сағыштырғанда 1,3 тапҡырға кәмегән. Шул уҡ ваҡытта кире ҡайтарылмай торған керемдәр, 1,9 тапҡырға артып, 96,7 млрд һумға еткән (килемдәрҙең 37 проценты).\n2020 йылда Башҡортостандың консолидацияланған бюджеты сығымдары 298,9 млрд һум күләмендә финансланған (+16,9%). Килем өлөшө менән айырма 37,35 млрд һум тәшкил итә.\nВедомствола аныҡлауҙарынса, бюджет учреждениеларын, автономиялы һәм башҡа ойошмаларҙы субсидиялауға сығымдарҙың 45,3 проценты, социаль пособиеларға, халыҡҡа өҫтәмә һәм башҡа түләүҙәргә – 22,0 проценты, капитал һалыуҙарҙы һәм юл хужалығын финанслауға 17,2 проценты тура килә.\nБашҡортостан бюджеты 219,9 млрд һумға тулыланған (+10,6%), уның сығымдары 259,4 млрд һум тәшкил иткән (+20,6%). 2020 йылда урындағы бюджеттарҙың килемдәр өлөшө 120,7 млрд һумға үтәлгән. Шуларҙың 20,7 млрд һумы – муниципаль райондар бюджетына, 21 млрд һумы ҡала округтары бюджетына кергән. Сығымдар, 2019 йылғы кимәлдән 0,6 процентҡа кәмерәк булып, 118,3 млрд һум тәшкил иткән.\nБашҡортостан хөкүмәте премьер-министры Андрей Назаровтың ошонан алдараҡ РБК-Өфө каналына аңлатып китеүенсә, 2020 йылға ла, 2021 йылға ла республика бюджеттары “шаҡтай көсөргәнешле”. Был төр һалым түләүселәрҙең һалымдарҙы түләү, беренсе сиратта, килем һалымдарын түләү күләмен һиҙелерлек кәметеүе менән бәйле, сөнки улар ҡатмарлы хәлгә юлыҡты һәм башҡа килешеүҙәр менән сикләнелде.\n“Был, әлбиттә, республика бюджетына керемдәрҙе 15,6 процентҡа кәметте, ә коронавирусҡа, һаулыҡ һаҡлауға тотоноуҙарыбыҙ менән бәйле сығымдарыбыҙҙы 18 процентҡа арттырҙы. Бына ошолар тотог финанс хәлен көсөргәнешле итә лә инде. Ләкин бөтә был саралар һәм финанс эштәренә һәр яҡлап үлсәп ҡарау, иманым камил, 2020 һәм 2021 йылдар осорон ярайһы уҡ тотороҡло үтергә мөмкинлек бирәсәк”, – тип һығыҡ өҫтөнә алды ул.\n(Тулыраҡ – РБК-ла:


Көслө заттар һөйгән йәрҙәре өсөн бөтәһенә лә әҙер\nӨфөлә тәүгә ҡатындарын күтәреп йүгереү буйынса чемпионат үтте. Был мауыҡтырғыс бәйгелә 22 пар ҡатнашты.\nИр-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа күнекмәләрҙе теүәл үтәргә тырыша. Бер-береһен яратҡан парҙарға башта һикереп тә, бейеп тә алырға тура килде. Был майҙанға улар юҡҡа ғына килмәй. Өфөлә ойошторолған яңы чемпионат күптәрҙе ҡыҙыҡһындырған.\nКөслө заттар ҡатындарын күтәреп, 250 метрлыҡ арауыҡты йүгереп үтергә тейеш ине! Етмәһә, юлда ҡаршылыҡтар ҙа күп.\nТәү ҡарашҡа, ҡуйылған талаптар еңел кеүек. Ысынында иһә чемпионатта ҡатнашыу өсөн физик әҙерлек мотлаҡ ине - гүзәл заттар ҡулдан төшөп китһә, бәләне көт тә тор, тип шаяртты ойоштороусылар. Был башланғысты социаль селтәрҙә йөҙҙәрсә кеше хуплай.\nАйгөл менән Айнур Усмановтар Өфөлә мауыҡтырғыс чемпионат уҙғарылыуы хаҡында яҡындарына ла хәбәр итә. Һөҙөмтәлә уларҙың ата-әсәһе лә унда ҡатнашып ҡарарға була. «Йәштәр менән ярышып, йәшлек йылдарына ҡайтҡандай булдыҡ»,-ти улар.\nЧемпионат еңеүселәре тип Алһыу Бәҙретдинова менән Арыҫлан Тойғонов танылды. Бер-береһенә ғашиҡ йәштәр яҡын арала ғаилә ҡорорға ниәтләй.


Инфоурок › Другое ›Рабочие программы›Календарно-тематическое планирование (4 класс)\nУҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 3- 4-се кластары өсөн туған (башҡорт) теленән һәм әҙәбиәтенән эш программаһы.\nЭш программаһы 102 сәғәткә бүленгән: туған әҙәбиәткә - 2 сәғ., туған (башҡорт) теленә - 1 сәғ. (аҙнаға 3 сәғәт), шул иҫәптән контроль эштәр өсөн 4 сәғәт ҡарала: башҡорт теле – 2 сәғ., әҙәбиәт – 2 сәғ.\nТөҙөүсеһе: Шәрипова Айгөл Миңлевәсил ҡыҙы\nМортазина Ф.Ф., Нафиҡова З. Ғ. Башҡорт теле: уҡытыу рус телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 3-сө класы өсөн туған (башҡорт) телен һәм әҙәбиәтен өйрәнеү өсөн дәреслек. – Өфө: Китап, 2016.\nМортазина Ф.Ф., Нафиҡова З. Ғ. Башҡорт теле: уҡытыу рус телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 4-се класы өсөн туған (башҡорт) телен һәм әҙәбиәтен өйрәнеү өсөн дәреслек. – Өфө: Китап, 2016.\nЭш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф Министрлығы тарафынан раҫланған рус мәктәптәренең 1 - 4 -се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн «Башҡорт теле» дәреслегенә программа нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре: Ф.Ф.Мортазина, З.Ғ.Нафиҡова.- Өфө: Китап, 2014.\nБашҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Балаҡатай районы Урғалы ауылы муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеhының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.\n1. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән министрлығының №1897 бойороғо менән 17.12.2010 йыл раҫланған төп дөйөм белем биреү федераль дәүләт стандарттары.\n2. Рәсәй Федерацияһының “Рәсәй Федерацияһында Мәғариф тураһында” Федераль законы 29.12.2012 №273-ФЗ. (редакция 23.07.2013).п.5 ст. 14 һәм п. 7 ст.32\nҺылтанма: эш программаһы ММБ ултырышында ҡабул ителгән «Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә туған (башҡорт) тел һәм әҙәбиәт буйынса берҙәм талаптар»ҙы иҫәпкә алып төҙөлдө (Протокол №1, 2018 йыл.)\nуҡыусыларҙа башҡорт телен өйрәнеүгә ҡарата ыңғай ҡараш, хөрмәт һәм һөйөү тәрбиәләү; уның кешеләр менән аралашыу сараһы, йәшә-йештә яңы аң-белем алыу сығанағы; кешелек донъяһында ҡабул ителгән әхлаҡи-әҙәп һәм этик нормаларҙы үҙләштереүгә ярҙам итеүсе ҡиммәтле ҡомартҡы икәнлеген балаларға төшөндөрөү;\nаралашыу шарттарына һәм маҡсатына ярашлы телмәр ағышынан башҡорт телндә әйтелгәнде аңлы рәүештә ҡабул итергә, тейешле тел сараларын ҡулланып, яуап ҡайтарырға, фекер йөрөтөргә өйрәтеү;\nтәү башлап башҡорт теленең һүҙ байлығы, фонетикаһы, грамматика тураһындағы белемдәрҙе аңлатыу һәм үҙләштереү;\nбашҡорт телендә уҡыу, һөйләү, тыңлау, яҙыу уҡыу эшмәкәрлектәрен практик рәүештә үтәй белергә өйрәтеү;\nдиалогта ҡатнашып, үҙ фекереңде әйтергә, ябай ғына монолог ҡороп һөйләргә, кескәй генә күләмле текстарҙы һүрәтләү, хикәйәләү һәм фекерләү формаһында төҙөп яҙырға өйрәтеү;\nкөндәлек тормошта һәм аң-белем алыу процесында башҡорт телен үҙ-ара аралашыу ҡоралы булараҡ үҙләштереү; яҙма һәм һөйләү телмәре аша аралашырға әҙер булыу һәләтен формалаштырыу һәм үҫтереү.\nБыл маҡсаттар башҡорт теленә өйрәтеү барышында уҡыу эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен дә практик яҡтан тормошҡа ашырыуға бәйле булып, иң беренсе сиратта коммуникатив принципҡа таяныуҙы күҙаллай. Балаларҙы башҡортса һөйләшергә өйрәтеү һәм тел ғилемен үҙләштереү бер юҫыҡта үҙ-ара бәйләнеп, үрелеп, бер-береһен тулыландырып алып барыла.\nТел өйрәтеүҙең практик йүнәлештәре булып башланғыс класс уҡыусыларында коммуникатив (арала белеү), тел нормаларын ябай ғына кимәлдә үҙләштереү (тел нормалары һәм лингвистик белемдәр), тел аша мәҙәниле булыу (тарихты, мәҙәниәтте, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, әхлаҡи нормаларҙы, йәшәү үҙенсәлектәрен) компетенцияларын формалаштырыу тора.\nКоммуникатив компетенция булып башланғыс класс уҡыусыларының программа кимәлендә башҡорт телндә һөйләшә, аралаша белеүе, телмәр компетенцияһы – уҡыусының башҡорт теле системаһын ябай ғына кимәлдә практик яҡтан үҙләштереүе, лингвистик компетенция тел ғилеме тураһындағы фәнни белемдәргә эйә булыуы, мәҙәни компетенция булып тел аша башҡорт халҡының мәҙәниәтен өйрәнеүе тора.\nРус телендә уҡытыу ойошторолған уҡыу ойошмаларында 1-4-се класс уҡыусыларын бер-береһе менән тығыҙ бәйләнештә торған уҡыу эшмәкәрлеге төрҙәре (тыңлау, һөйләү, уҡыу, яҙыу) аша программа материалдарын үҙләштерергә һәм башҡортса аралашырға өйрәтеүҙе күҙаллай. Шул уҡ ваҡытта телгә өйрәтеү баланың лингвистик компетенцияға эйә булып, тел сараларын ҡулланыуҙа отҡорлоҡ, зирәклек күрһәтә белеү һәләтен тәрбиәләүҙә лә үҙ урынын алырға тейеш.\nбалаларға башҡорт телендә һөйләгәнде, уҡығанды телмәр ағышынан айыра белергә, мәғәнәһенә төшөнөргә өйрәтеү (слушание);\nөндәрҙе ишетә һәм айыра, үҙ-ара ололар менән аралашҡанда уларҙы дөрөҫ әйтеп, тәҡдим ителгән темалар буйынса тулы һөйләмдәр менән эҙмә-эҙлекле һөйләй белергә өйрәтеү (говорение);\nбашҡорт теле системаһына (фонетика, лексика, орфография, орфоэпия, грамматика, пунктуация) ҡағылышлы ябай ғына төшөнсәләрҙең айышына төшөндөрөү;\nуҡыу эшмәкәрлегенең төп өлөштәрен – уҡыу мәсьәләһен ҡуйып, уны сисеү эшен планлаштыра, ул эште башҡарыуҙы ойоштора һәм үтәй, аҙаҡ – үҙ эшен баһалай белеү һәләтен формалаштырыу;\nБашҡорт телен һәм әҙәбиәтенә өйрәтеү принциптары\nТел ғилеменең һәр өлкәһенә ҡағылған төшөнсәләрҙе (фонетика, лексика, орфография, орфоэпия, грамматика, пунктуация) фәнни нигеҙҙәге асыыштарға таянып өйрәтеү һәм улар аша баланың фекерләү ҡеүәһен, аң-белем даирәһен үҫтереү.\nБашҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыуҙы рус теленә таянып, ике телдең оҡшаш һәм айырмалы яҡтарын сағыштырып уҡытыу.\nБашҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу баланың туған телендә үҙ-ара аралашыу мәҙәниәтенә нигеҙ һалыу сараһы итеп күҙаллана. Шуға ла төрлө мөнәсәбәт юҫығында үҙ-ара аңлы рәүештә һөйләшеү, аңлашыу, килешеү осраҡтарын тыуҙырып уҡытыу мотлаҡ һанала.\nБалала аң-белем алыуға ынтылыш тәрбиәләү, уҡыу эшмәкәрлеге барышында үҙаллылыҡ, алдан план ҡороп эш итергә, башҡарған эшен баһаларға, алған белемен ғәмәли яҡтан көндәлек йәшәйештә ҡуллана белерге күнектереү.\nБашҡорт ( туған) теле курсының төҙөлөшө\nАралашыу маҡсатына, шарттарына һәм үҙенсәлектәренә ҡарап, тел сараларын ҡуллана белергә өйрәтеү өсөнбашҡорт теле стилистикаһының төрлөлөгө тураһында мәғлүмәттәр бирелә. Уҡыусыларға һөйләү телмәренә ингән хикәйәләү, әңгәмәләшеү, бәхәсләшеү, һүрәтләү менән таныштырыу ҡарала. Рәсми стилдә белдереү, саҡырыу ҡағыҙы, яҙыу (записка) кеүек төрҙәр өйрәтелә һәм яҙыла.\nБашҡорт телен өйрәнгәндә һүҙлекте үҙләштереү иң мөһим урынды ала. Башланғыс класс уҡыусыларының башҡорт теленән һүҙ байлығы 3000 тирәһе һүҙҙе тәшкил итә. Шуның эсенән 600 һүҙ беренсе класта әүҙем үҙләштерелә, 700 һүҙ – икенсе класта, 800 һүҙ - өсөнсө класта, 850 һүҙ – дүртенсе класта өйрәнелә. Үҙ теләге буйынса уҡытыусы һәр класта 50-70 һүҙ өйрәтеүҙе планлаштыра ала.\nБашланғыс класс уҡыусыларыһүҙҙең фонетик һәм морфологик составы, төп һүҙ төркөмдәре, уларҙың грамматик категориялары, һөйләмдәге синтаксик роле тураһындағы мәғлүмәттәр менән таныша.\nПрограммала грамматик һәм орфографик материалдар концентризм принцибы буйынса бирелә, йәғни бер үк тема кластан класҡа ҡабатланып, тәрәнәйтеп, киңәйтелеп өйрәнелә.\nУҡыусыларҙы һәр бер уҡыу эшмәкәрлеге нигеҙендә башҡорт теленә комплекслы өйрәтеү башҡорт һәм рус яҙыусылары, шағирҙары әҫәрҙәре, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадына нигеҙләнә. Төп маҡсат булып, балаларҙа башҡортса үҙ-ара аралашыу күнекмәләрен формалаштырыу һәм үҫтереү тора. Шуның өсөн, уҡығанда, яҙғанда, грамматик ҡағиҙәләрҙе өйрәнгәндә, һөйләмдәр, бәйләнешле текстар төҙөү буйынса күнегеүҙәр башҡарғанда уҡыусылар һөйләү телмаре аша аралашып эш итергә тейештәр, һорауҙар биреү, уларға яуаптар ҡайтарыу; үҙе, яҡындары, класташтары, дуҫтары тураһында һөйләү, диалогтар, монологтар ҡороу, текст буйынса төрлө күнегеүҙәр башҡарыу.\nҺүҙ, уның мәғәнәһе, әйтелеше, яҙылышы өҫтөндәге эш уҡыусылар менән системалы рәүештә алып барыла. Балаларҙы хәбәр, һорау, өндәү һөйләм төҙөргә,бирелгән өлгө буйынса, һуңынан үҙ аллы диалогтар, монологтар ҡорорға; уҡылған әҫәр, ҡаралған видеофильм, күҙәтелгән тәбиғәт күренеше тураһында текстар төҙөргә өйрәтеү системалы рәүештә алып барылырға тейеш.\n“Башҡорт теле һәм әҙәбиәте” уҡыу предметының базис уҡыу планында билдәләнгән урыны\nПрограмма федераль дәүләт башланғыс дөйөм белем биреү стандартында раҫланған базис уҡыу пландарының икенсе төрөнә яраҡлы төҙөлгән. Был базис уҡыу планында “Башҡорт теле һәм әҙәбиәте” предметы уҡыу планының мотлаҡ уҡытыла торған (инвариант) өлөшөнә инә һәм уны уҡытыу аҙнаһына 3 сәғәт иҫәбенән ҡаралған. Башҡорт телен уҡытыуға 1-4-се кластарҙа 372 сәғәт ҡарала. 1-се класта – 66 сәғәт, 2-се класта – 102 сәғәт, 3-сө класта – 102 сәғәт, 4-се класта – 102 сәғәт бүленгән.\n“Башҡорт теле һәм әҙәбиәте” предметының материалдары түбәндәге йүнәлештәрҙе үҙ эсенә ала:\nлингвистик белем нигеҙҙәре: фонетика һәм орфоэпия, һүҙьяһалыш, лексика, грамматика (морфология һәм синтаксис);\nУниверсаль уҡыу эшмәкәрлеге ысулдарын (күнекмәләрен) башҡарыуҙы формалаштырыу\nПрограммала башланғыс класс уҡыусыларында уҡыу эшмәкәрлеге барышында универсаль уҡыу эшмәкәрлеге ысулдарын һәм күнекмәләрен үтәй белеү компетенцияларын маҡсатлы рәүештә фформалаштырыу һәм үҫтереү ҡарала:\nаҡыл, зиһен үҫеше буйынса – башҡортса тыңларға, уҡырға, яҙырға, һөйләргә өйрәнеү, анализлау, дөйөмләштереү, сағыштырыу, классификациялау, һығымталар яһай белеү;\nаң-белем үҫеше буйынса – уҡып белергә, өйрәнергә ынтылыу теләге, туған телдә белем алыуҙа үҙаллылыҡ күрһәтеү, ижади эш итергә тырышыу, шулай уҡ уҡыу эшмәкәрлегендә маҡсаттарҙы ҡуя, уларҙы эҙмә-эҙлекле башҡара, уның нигеҙендә яңы мәсьәләләрҡуйып эшләй белеү һәләтен үҫтереү;\nойоштороу буйынса – коллектив эсендә эште үҙ-ара бүлешеп башҡара белеү, башҡалар фекерен тыңлап, иң уңайлы һәм дөрөҫ ысулды һайлап, үҙ эшен планлаштырып эшләй алыу һыҙаттарын тәрбиәләү.\nПрограмма йөкмәткеһен үҙләштереүҙең планлаштырылған һөҙөмтәләре\n“Рәсәй Федерацияһының мағариф тураһында”ғы законда һәм башланғыс дөйөм белем биреү федераль дәүләт стандартында ҡуйылған талаптар буйынса башҡорт телен һәм әҙәбиәтен туған тел булараҡ уҡып, дүртенсе класты тамамлаған уҡыусылар түбәндәге һөҙөмтәләргә эйә булырға тейештәр:\nбала Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең бер вәкиле итеп күҙаллай, уларҙың тарихына, мәҙәниәтенә битараф булмаған шәхес булып үҫергә тырыша;\nрус телендә алған белемдәренбашҡорт телен өйрәнгәндәуларҙы сағыштырыу нигеҙендә ҡуллана белә башлай;\nпрограммала ҡаралған башҡорт әҙәби теленең нормаларын (орфоэпия, лексика, грамматика) һәм үҙ-ара аралашыу этикетын үҙләштереүгә теләге барлыҡҡа килә;\nбашҡорт телендә яңғыраған телмәрҙе (ололарҙың, тиҫтерҙәренең һөйләүе, балалар өсөн радио һәм телевизион тапшырыуҙар, компьютер саралары аша бирелгән текстарҙы) таный, аңлай, тейешенсә ҡабул итә белә;\nбирелгән темаға диалог ҡора ала, һорауҙарға ҡыҫҡа йәки тулыһынса асыҡлап яуап ҡайтара белә. Диалогты башлай йәки дауам иетп алып китә ала;\nалдан әҙерләнеп йәки әҙерлекһеҙ тексты етеҙ, аңлы рәүештәһәм тасуири уҡый ала. Текстың йөкмәткеһен ҡыҫҡаса йәки ентекләп, йәиһә һайлап алыпһөйләп бирә ала;\nуҡыу мәсьәләләрен сискәндә туған телдән төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәтте табып, тейешенсә ҡуллана ала;\nбер нисә предметты йәки күренештеябай ғына рәүештә сағыштырып, телдән йә яҙып һүрәтләй ала;\nтелдән йәки яҙма рәүештә ҡотлау, саҡырыу ҡағыҙы, хат төҙөй белә;\nэшен үҙе тикшереп, баһалай белеү һәләтенә эйә була;\nбашҡорт теленең фонетик системаһының төп берәмектәрен белә: һуҙынҡы өндәрҙе тартынҡыларҙан, өндәрҙе тартынҡыларҙан, өндәрҙе хәрефтәрҙәнайыра, һүҙҙәрҙе ижектәргә бүлә, баҫым ҡуя;\nтамыр һүҙҙе билдәләй белә. Һүҙ яһаусы һәм һүҙ үҙгәртеүсе ялғауҙар ярҙамында яңы һүҙҙәр төҙөй белә;\nһүҙ төркөмдәренә һорау ҡуя, уларҙың грамматик билдәләре тураһында ябай ғына төшөнсәләргә эйә була;\nисемгә, сифатҡа, алмашҡа, ҡылымға, һанға программала бирелгән кимәлдә грамматик анализ эшләй белә;\nһөйләмдә эйәрсән киҫәктәрҙе таба, уларҙың ниндәй һүҙ төркөмдәренән килеүен асыҡлай, һыҙыҡтар менән билдәләй белә;\nтексты төрҙәре буйынса (уҡып-өйрәнеү, фәнни-популяр, әҙәби текстар) айыра белә;\nтөрлө телмәр эшмәкәрлегендә (уҡыу, тыңлау, һөйләү, яҙыу) үҙ эшен баһалау, кәрәк булһа, хатаһын төҙәтеү буйынса эштәрҙе эшләй ала;\nяҙыу барышында хәрефтәрҙең, һүҙҙәрҙеңдөрөҫ яҙылышын тикшереп, хатаны төҙәтә белә;\nпроект эштәрен башҡарғанда мәғлүмәтте үҙгәртә, сағыштыра, һуңынан һығымта яһай белә.\n2-4-се кластарҙа башҡорт телен системалы өйрәтеү курсы башлана, башҡорт теле грамматикаһын һәм орфограияһын үҙләштереү өҫтөндә эш алып барыла.\nИкенсе класта телмәр үҫтереү эше дауам ителә: бирелгән өлгө буйынса диалогтар ҡороп һөйләшергә, һорауҙар биреп уларға яуап ҡайтарырға өйрәтеү, уҡыу техникаһы һәм матур яҙыу өҫтөндә эҙмә-эҙлекле эш алып барыла. Лексик темалар ҡабатланып, киңәйтеп бирелә. Һүҙ байлығын үҫтереүгә күп көс һалына.\nӨсөнсө класта тәүге ике йылда үтелгән материалдар ҡабатланып, тәрәнәйтеп өйрәнелә. Уҡыусыларҙың һүҙ байлығы әүҙем генә үҫешкәнлектән, лексик темаларҙың йөкмәткеһе аша уҡыусыларға башҡорт теленең лексикаһы, грамматикаһы тураһында ябай ғына кимәлдә фәнни мәғлүмәттәр бирелә\nбашлай һәм улар ғәмәли кимәлдә күнегеүҙәр аша үҙләштерелә. Был класта уҡыусыларҙа лингвистик, телмәр һәм мәҙәни компетенцияларҙы үҫтереү эше алғы планға сыға.\nДүртенсе класта тирә-йүнде башҡорт телндә тәрәнерәк өйрәнеү нигеҙендә уҡысыларҙың телмәр компетенциялары үҫешә. Рус һәм башҡорт телдәрендәге тел күренештәрен сағыштырып, анализлап, айырып, дөйөмләштереп, балалар башҡорт теленең нормаларын программаға ярашлы үҙләштерә.\nДүртенсе кластың аҙағында уҡыусыларҙың башҡорт телендә телмәр үҫеше түбәндәгеләрҙе ирешеүҙе күҙаллай:\nтыңлай, уҡый, һөйләй, яҙа белеү күнекмәләренә эйә булыу;\nиркен аралаша лаыу өсөн тейешле һүҙ байлығы булыу;\nаралашыуҙың диалог (әңгәмә, бәхәс) формаларын практик яҡтан үҙләштереү;\nкөнкүрештә аралашыу, һөйләшеү ҡағиҙәләрен үтәй белеү (һаулыҡ һорашыу, хушлашыу һ.б.);\nбашҡорт телндә аралаша белеү, артабан был телдә уҡыуҙы дауам итерлек булыу;\nбашҡорт теленң рус теле менән бер рәттән белем сығанағы һәм кешеләр менән аралашыу ҡоралы икәнен аңлау.\nбашҡорт телендә бирелгән һүҙҙәрҙе, һүҙбәйләнештәрҙе, һөйләмдәрҙе һәм текстарҙы дөрөҫ күсереп яҙыу;\nөйрәнелгән орфограмималарҙы, пунктуация ҡағиҙәләрен ҡулланып, телдән әйтелгән тексты ишетеп, дөрөҫ яҙыу;\nүҙ аллы бәйләнешле яҙма телмәр төҙөп яҙыу ( һорауҙарға яуаптар, инша, изложение).\nКүнегеҙәр башҡарғанда каллиграфия талаптарын үтәү мөһим: хәрефтәрҙең ауышлығы, һәр береһенең бейеклеге, киңлеге буйынса тигеҙ килеүе, юлдан ситкә китмәй, тигеҙ итеп, хәрефтең формаһын боҙмай яҙыу.\nБеренсе класта һәр уҡыусының, 2-4-се кластарҙа һайланма рәүештә кемгә кәрәк – шуның дәфтәренә хәрефтәрҙе яҙыу, уларҙы бер-береһе менән тоташтырыу өлгөләрен яҙып күрһәтеү бирелә. Матур яҙыуҙың күләме 1-се класта бер юлдан да кәм булмаҫҡа, 2-се класта - өс юл, 3-4-се кластарҙа – дүрт юл булыуы талап ителә.\n1-4-се кластарҙа башҡорт теленән контроль диктант йәки өйрәнеү иншаһын, изложениеһын яҙғанда һүҙҙәр һаны яҡынса түбәндәгесә тәҡдим ителә:\nБашланғыс дөйөм белем биреүҙең федераль дәүләт стандарты талаптарына ярашлы, уҡыусыларға башҡорт теле системаһын өйрәтеү һөҙөмтәләре ике төрлө блокта бирелә. Беренсеһе – “Сығарылыш уҡыусыһы өйрәнәсәк” тип атала һәм унда программаның һәр бер бүлеге буйынса мотлаҡ үҙләштеререгә тейешле булғантөп белем күрһәткестәре билдәләнә.\nИкеснеһе – “Сығарылыш уҡыусыһы өйрәнеү мөмкинлеге аласаҡ” тигән исем аҫтында бирелә һәм был блок төп белемде тәрәнәйтеп, киңәйтеп өйрәнеүҙе, йәғни материалды итеп өйрәнеүҙе күҙ уңында тота. Был белем күрһәткестәре бөтә уҡыусылар өсөн дә мотлаҡ түгел тип һанала, был өлкәләге тел материалдары менән ҡыҙыҡһынған һәм һәләтле балаларға ғына тәғәйенләнә.\nПрограммала был күрһәткестәр һәр бер бүлектә курсив менән бирелә.\nФонетика һәм орфоэпия. Һүҙынҡы һәм тартынҡы өндәрҙе айырыу. Һүҙҙә баҫымлы һәм баҫымһыҙ ижектәрҙе таба белеү, рус теле менән сағыштырыу. Ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар. Яңғырау һәм һаңғырау, парлы һәм парһыҙ тартынҡыларҙы айыра белеү. Һөйләмдә мәғәнә буйынса (логик баҫым) баҫым төшкән һүҙҙәрҙе таба белеү. Башҡорт өндәрен, өндәр теҙмәһен әҙәби тел нормаларына ярашлы әйтә белеү. Бирелгән алгоритм буйынса һүҙгә фонетик анализ яһау.\nГрафика. Өндәрҙе һәм хәрефтәрҙе айырыу. Яҙыуҙа ъ, ь айырыу билдәләрен ҡулланыу. Көньяҡ, бесәй тибындағы һәм е, ё, ю, я хәрефтәре булған һүҙҙәрҙә өндәрҙең һәм хәрефтәрҙең һанын сағыштырып билдәләү. Хәреф булмаған график сараларҙы – һүҙҙәр араһындағы буш урын, юлдан юлға күсереү билдәһе, ҡыҙыл юлды дөрөҫ ҡулланыу. Башҡорт алфавитындағы хәрефтәрҙең исемен, уларҙың бер-бер артлы килеү тәртибен белеү. Алфавитты һүҙлектәр, белешмә йыйынтыҡтар, каталогтар менән эш иткәндә ҡуллана белеү.\nЛексика. (курстың бөтә бүлектәрендә лә өйрәнелә). Һүҙҙең яңғырашы менән мәғәнәһенең бер бөтөн икәнлеген аңлау. Һүҙлектән һүҙҙәрҙең мәғәнәһен табыу. Текста һүҙҙең мәғәнәһен аңлатыу. Бер мәғәнәле һәм күп мәғәнәле һүҙҙәрҙе айырыу. Һүҙҙең тура һәм күсмә мәғәнәһен айыра белеү: текста бирелгән өлгөләрҙе ҡулланып аңлатыу. Синоним һәм антонимдарҙы айыра белеү, өйрәнелгән текстарҙа уларҙы таба, арлашҡанда ҡуллана белеү.\nҺүҙьяһалыш (морфемика). Тамырҙаш һүҙҙәр тигән төшөнсәнең мәғәнәһен аңлау. Бер тамырҙан яһалған һүҙҙәрҙе һәм синонимдарҙы айыра белеү. Тамырҙаш һүҙҙәрҙең яһаусы ялғауҙар ярҙамында барлыҡҡа килеүе. Һүҙ составы буйынса тикшереү.\nМорфология. Һүҙ төркөмдәәре: һүҙ төркөмдәренең үҙ аллы һәм ярҙамсы төркөмдәргә бүленеүе. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәрҙе айыра һәм таный белеү. Исемдәргә кем? нимә? һорауҙарын ҡуя белеү. Исемдәрҙең һан һәм килеш менән үҙгәреүе. Килеш атамалырын белеү һәм килеш һорауҙарын айырыу. Исемдәрҙең эйәлек заты категорияһы. Исемде морфологик яҡтан тикшереү.\nҠылым тураһында төшөнсә. Мәғәнәһе һәм телмәрҙә ҡулланылышы. Ҡылымдарҙың һан, заман категорияһы. Хәҙерге заман ҡылымдарҙың һан, зат, барлыҡ-юҡлыҡ формалары. Ҡылымды морфологик яҡтан тикшереү.\nАлмаш тураһында төшөнсә. Алмаш төркөмсәләре. Зат алмаштарының берлек-күплек формалары, килеш менән үҙгәреше. Һорау, күрһәтеү алмаштары. Алмаштарҙы морфологик яҡтан тикшереү.\nҺан. Ябай һәм ҡушма һандар. Һан төркөмсәләре: төп, рәт. Һанға морфологик анализ яһау. Һандарҙың килеш менән үҙгәреүе.\nСинтаксис. Һүҙҙе, һүҙбәйләнеште, һөйләмде айыра белеү. Уларҙың айырмаһын һәм оҡшаш яҡтарын билдәләү. Әйтелеү маҡсаты буйынса ябай һөйләм төрҙәре: хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәр. Һөйләмдең баш киҫәктәрен таба белеү. Эйә менән хәбәрҙе билдәләү, уларҙы һөйләмдә айырыу. Үҙ аллы тиң киҫәкле һөйләмдәрҙе табып билдәләй йәки үҙ аллы төҙөй белеү. Тиң киҫәкле һөйләмдәрҙә һанау интонацияһын ҡулланыу. Ябай һәм ҡушма һөйләмдәрҙе айырыу.\nОрфография һәм пунктуация. Орфографик яҡтан һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙа белеүҙе формалаштырыу. Орфограммаларҙың дөрөҫлөгөн тикшереү ысулдарын белеү. Орфографик үҙлекте ҡуллана белеү. Түбәндәге яҙыу ҡағиҙәләрен ҡулланыу:\nһүҙҙәрҙе юлдан юлға күсереү;\nһөйләм башында һәм яңғыҙлыҡ исемдәрҙә ҙур хәрефтәрҙең яҙылыуы;\nһөйләм аҙағында тыныш билдәләре: һорау, өндәү, нөктә;\nһүҙ аҙағында һаңғырау ҡ, к, п өндәренә һуҙынҡынан башланған ялғау ҡушылғанда улар яңғырау г, ғ, б өндәренә әйләнә: ҡалаҡ – ҡалағы;\n-мы, -ме, -мо, -мө һорау ялғауҙарының яҙылышы;\nэ өнө башҡорт телендә тик һүҙ башында ғына яҙыла; һүҙ уртаһында э өнө е хәрефе менән яҙыла;\nе хәрефе һүҙ башында йэ тип ишетелгән урында яҙыла;\nҡалын а, у, о, ы һуҙынҡыларынан килгән ҡылымдарға – ма юҡлыҡ ялғауы ҡушыла: бар – ма, ҡайт –ма;\nя хәрефе башҡорт телндә һүҙ башында йа ишетелгән һүҙҙәәрҙә яҙыла;\nҡайҙа? һорауына яуап биргәндә ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәргә - ла, -да, -та, -ҙа, нәҙек һуҙынҡылы һүҙҙәргә - лә, -дә, -тә, - ҙә ялғауҙары ҡушыла;\nҡайҙан? һорауына яуап биргәндә ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәргә - нан, -дан, -тан, -ҙан, нәҙек һуҙынҡылы һүҙҙәргә - нән, -дән, -тән, - ҙән ялғауҙары ҡушыла;\nтөп башҡорт һүҙҙәрендә ь һәм ъ билдәләре өн белдермәй. Әгәр һүҙҙең беренсе өлөшө ҡалын булһа – ъ билдәһе, нәҙек булһа – ь билдәһе яҙыла;\nһүҙҙең нигеҙе ҙ хәрефенә бөткән исемдәргә -ҙар, -ҙәр, т хәрефенә бөткән исемдәргә -тар, -тәр ялғауҙары ҡушыла. Ҡуш тартынҡы барлыҡҡа килә;\nһүҙ –ль, -нь, -брь хәрефтәренә бөтһә - нәҙек, -рь хәәрефенә бөтһә - ҡалын ялғау ҡушыла, нәҙеклек билдәһе төшөп ҡала.\nБәйләнешле телмәр үҫтереү. Аралашыу осрағының ҡайҙа, кем менән, ниндәй маҡсатта булыуын аңлау. Диалог формаһында аралашыуҙы практик рәүештә үҙләштереү. Үҙ фекерен әйтә, дәлилләй белеү. Һөйләшеүҙе башлай, дауам итә, тамамлай белеү, аралашыу барышында үҙеңә иғтибар йәлеп иттерә белеү. Аралашыу мәҙәниәте талаптарын һаҡлап аралаша белеү.\nТекст. Текстың билдәләре. Текст эсендәге һөйләмдәрҙең бер-береһе менән мәғәнә яғынан бәйле булыуы, текстың исеме. Текста төп фекерҙе аңлатҡан һәм уның тамамланыуын билдәләгән һүҙҙәрҙе табып, йәки үҙ һүҙҙәре менән әйтә белеү. Текста һөйләмдәрҙең бер-бер артлы мәғәнәүи яҡтан теҙелеп килеүе. Текст өлөштәренең бер-бер артлы мәғәнәүи яҡтан теҙелеп килеүе.\nТекст өҫтөндә комплекслы эш башҡарыу: исемләү, һөйләмдәрҙе, текст өлөштәрен мәғәнә буйынса дөрөҫләп төҙөү. Текстың планы. Бирелгән текстың планын төҙөү. Тәҡдим ителгән план буйынса үҙ аллы текст төҙөү. Текст төрҙәре: һүрәтләү, хикәйәләү, фекерләү һәм уларҙың7 үҙенсәәлектәре.\nИнша һәм изложение яҙыуҙың төрҙәре менәнтаныштырып, уларҙы яҙырға өйрәтеү.\nПрограмманы үҙләштереү кимәлен баһалау күрһәткестәре\n1.“Башҡорт теле системаһы” йөкмәткеһен баһалау күрһәткестәре түбәндәгесә бирелә:\n“Фонетика һәм графика” бүлеге.\nСығарылыш уҡыусыһы өйрәнәсәк:\nөндәрҙе һәм хәрефтәрҙе айырырға; өндәрҙе яҙма телмәрҙә хәрефтәр менән билдәләргә;\nҡалын һәм нәәҙек һуҙынҡы өндәрҙе һәм уларҙың хәрефтәрен, ике өн белдергән е, ё, ю, я һуҙынҡыларын һәм уларҙың хәрефтәрен айырырға. У, хәрефтәренең тартынҡы һәм һуҙынҡы өндәрҙе белдереп килеүен айырырға;\nяңғырау һәм һаңғырау тартынҡы өндәрҙе, уларҙың хәрефтәрен, парлы-парһыҙ тартынҡыларҙы айырырға һәм яҙырға. Ҡ-к, ғ-г, п-б тартынҡыларының сиратлашыуын белергә;\nһүҙҙәрҙе ижеккә бүлергә. Асыҡ һәм ябыҡ ижекте айырырға, һүҙҙе юлдан юлға күсерергә. Һүҙҙәргә баҫым ҡуйырға;\nбашҡорт алфавитын белергә, һүҙҙәрҙе алфавит тәртибендә урынлаштыра белергә.\nСығарылыш уҡыусыһы өйрәнеү мөмкинлеге аласаҡ:\n- дәреслектә бирелгән алгоритм буйынса һүҙгә үҙ аллы фонетик һәи график (өн-хәреф) анализы эшләргә, тикшерергә, үҙ эшен баһалай белергә.\nбашҡорт әҙәби тел нормаларын үҙенең һөйләшеүендә ҡуллана белергә һәм башҡалар һөйләшеүендә баһалай алырға (программа сиктәрендә);\nһүҙҙәрҙең әйтелешендә йәки баҫым ҡуйыуҙа ҡыйынһынһа, үҙ аллы яуап табыу маҡсатында дәреслектәге һүҙлекте ҡуллана белергә йәки ололарға мөрәжәғәт итә белергә.\nһүҙ составын, тамыр һүҙҙе, яһалма һүҙҙе табырға, уларҙың өлөштәрен әйтә белергә;\nһүҙ яһаусы һәм һүҙ үҙгәртеүсе ялғауҙарҙы айыра, уларҙы яҙа белергә, ялғауҙарҙың ҡалын йә нәҙек икәнен билдәләргә;\nтамырҙаш һүҙҙәрҙе мәғәнәһе буйынса табырға, уларҙы табыуҙа аңлатмалы һүҙлек ҡулланырға.\nҡушма һүҙҙәрҙең яһалышын, яҙылышын белергә (программа кимәлендә)\nдәреслектә бирелгән алгоритм буйынса һүҙгә составы буйынса үҙ аллы анализ эшләргә; анализдың дөрөҫлөгөн тикшерергә, үҙ эшен баһалай белергә.\nһүҙҙе рус телендәге варианты менән сағыштырырға, тәржемә итеп мәғәнәһенә төшөнөргә;\nмәғәнәһе аңлашылмаған һүҙҙәрҙе табырға, уларҙың мәғәнәһен “Башҡорт теленең һүҙлеге” ярҙамында эҙләргә.\nтекста ҡабатланыу булмаһын өсөн, һүҙҙәргә синонимдар табырға;\nпредметтарҙы бер-береһе менән тулыраҡ итеп сағыштырыу өсөн һүҙҙәргә антонимдар табырға;\nөйрәнелгән һүҙҙәрҙең – омонимдарҙың мәғәнәһен аңлатырға;\nтекста һүҙҙәрҙең тура һәм күсмә мәғәнәлә килеүен айырырға;\nтеге йәки был һүҙҙең текста ҡулланылыуы дөрөҫмө, юҡмы икәнлеген айырырға;\nтемаға бәйле бирелгән һүҙҙәр араһынан тейешлеһен диалог маҡсатына ярашлы һайлап ҡулланырға.\nтекста һан, алмаш һүҙ төркөмдәрен таба белергә;\nюҡлыҡты белдергән – ма, -мә киҫәксәләрен ҡуллана белергә.\nисем, сифат, ҡылым һүҙ төркөмдәренең грамматик билдәләрен белергә;\nдәреслектә бирелгән алгоритм буйынса исемгә, сифатҡа, ҡылымға, алмашҡа морфологик анализ эшләргә, анализдың дөрөҫлөгөн тикшереп, үҙ эшен баһалай белергә.\nһүҙҙе, һүҙбәйләнеште, һөйләмде айыра белеү;\nәйтелеү маҡсаты буйынса хәбәр, һорау, өндәү һөйләмдәрҙе айырырға;\nһөйләмдә баш һәм эйәрсән киҫәктәрҙе табырға;\nтиң киҫәкле һөйләмдәрҙе айыр белергә.\nһөйләмдең эйәрсән киҫәктәре булған аныҡлаусы, тултырыусы, хәлдәрҙе айыра белергә;\nдәреслектә бирелгән алгоритм буйынса ябай һөйләмг синтаксик анализ эшләргә, анализдың дөрөҫлөгөн тикшереп, үҙ эшен баһалай белергә.\n2.”Орфография һәм пунктуация” өлкәһендәге белемдәрҙе баһалау күрһәткестәре\nпрограммаға ярашлы дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләрен ҡулланырға;\nһүҙҙең яҙылышын дәреслектә бирелгән, йәки орфограик һүҙлеккә ҡарап тикшерергә, төҙәтергә;\n50- 60 һүҙҙән торған тексты хзатаһыҙ күсереп яҙырға;\nуҡытыусы әйтеүе аҫтында өйрәнелгән орфограммаларҙы үҙ эсенә алған йәки 60-70 һүҙҙән торған тексты дөрөҫ яҙырға;\nүҙ яҙған йәки тәҡдим ителгән тексты тикшерергә, орфография һәм пунктуация хаталарын төҙәтергә.\nорфографик хатаның ҡайһы урында ебәрелеү ҡурҡынысы барлығын һиҙемләргә;\nбилдәләнгән орфограммаларға миҫалдар табып әйтергә;\nүҙ аллы текстар төҙөгәндә орфографик хатаһыҙ яҙыр өсөн һүҙҙәрҙе алмаштырып, үҙгәртеп яҙырға;\nхаталар өҫтөндә эш башҡарғанда уларҙың ни сәбәптән барлыҡҡа килеүен һәм икенсе тапҡыр бындай хаталар ҡабатланмаһын өсөн нимә эшләргә кәрәклекте билдәләргә.\n3.”Бәйләнешле телмәр үҫтереү” бүлеге\nдәрестә, мәктәптә, көкүрештә, таныш һәм таныш булмаған кешелә, яҡындары, тиҫтерҙәре менән һөйләшеп аралашыу өсөн телмәр сараларын дөрөҫ һәм урынлы ҡуллана белергә;\nкөндәлек тормошта һөйләшеү ҡағиҙәләрен һәм нормаларын һаҡлап аралашырға ;\nүҙ фекерен тел сараларын дөрөҫ ҡулланып еткерә белергә, дәлилдәр килтереп, аңлата белергә;\nүҙ аллы тексҡа исем бирергә;\nтекстың планын төҙөргә;\nбирелгән тема буйынса текстар төҙөй белергә;\nтекст йөкмәткеһен ентекле, тулыһынса йәки һайланма рәүештә һөйләй белергә;\nтекст йөкмәткеһен икенсе кеше исеменән һөйләп бирергә;\nбирелгән тема буйынса хикәйәләү, һүрәтләү, фекерләү төрөндәге телдән хикәйә төҙөп һөйләргә;\nмәғәнәһе буйынса теҙелеп килеү тәртибе боҙолған һөйләмдәрҙе тикшереп, бәйләнешле текст итеп ҡороп, текста төп мәғәнәне аңлатҡан һөйләмдәрҙе билдәләргә.\nУҡытыу рус телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 4-се класы өсөн туған (башҡорт) әҙәбиәтенән календарь-тематик план\nУҡыусы үҙе менән таныштыра, иптәштәре менән таныштырыу. Һин кем? Был нимә? Һинең исемең кем? Һин ҡайҙа йәшәйһең? Һиңә нисә йәш? кеүек һорауҙарға яуап биреү.\nҺаулыҡ һорашыу, телмәр төрҙәрен өйрәнеү, уны телмәрҙә ҡуллана белергә өйрәтеү\nЯҡшы һүҙ матурлай донъяны.\nТатлы һүҙ – йән аҙығы. Иғтибарлы булыу – үҙе изгелек.\nБалаларҙың үҙҙәре уҡыған мәктәп, уның үҙенсәлекле билдәләрен, урынлашыуын, кабинеттарын белеүе.. Мәктәп, класс бүлмәләре, дәрестәр, кластағы уҡыусылар, уларҙың эштәре. Текст төрҙәрен билдәү, телмәрҙә ҡулланыу. Тулы һәм дөрөҫ яуап бирергә өйрәтеү. Сәғәткә ҡарап ваҡытты билдәләргә өйрәнеү һәм уны телмәрҙә ҡулланыуҙы камиллаштырыу.\nМәктәпкә тәү барған көн. Мәктәп – белем усағы.\nМәктәп алды майҙансығы.\nТ.Ү. Инша “Минең мәктәбем”.\nЯлғанлыҡ алға алып бармай\nЯлҡауҙың зиһене лә тарҡау.\nНимә белдек? Нимә өйрәндек?\nБашҡортостан республикаһын, башҡалаһын иҫтә ҡалдырыу, ҡайҙа йәшәгәндәрен аңлата белеү. Балаларҙы үҙебеҙҙең республикабыҙ тураһында һәм унда йәшәгән халыҡтар менән таныштырыу. Башҡортостандағы йырсылар, бейеүселәр тураһында тулы мәғлүмәт биреү. Башҡорт аҙыҡ-түлектәре менән таныштырыу. Ҡалалар, тауҙар, йылғалар, яҙыусылар, мәмерйәләр,сәсәндәр, эпостар, рәссамдар тураһында белемдәрен тулылындырыу. Башҡортостан ҡалаларының атамаларын хәтерҙә ҡалдырыу . Эпос тураһында төшөнсә биреү.\nНимә ул Ватан? Беҙ үҙебеҙ башҡорттар.\nБашҡорт йыры. Башҡорт бейеүе.\nМоңло ҡурай, серле ҡурай. Телең барҙа – илең бар.\nЙәмле Ағиҙел буйҙары. Шүлгәнташ мәмерйәһе.\nАсылыкүл – Башҡортостан ынйыһы. Талҡаҫ күле.\nГүзәл Дим йылғаһы. Ирәндек.\nШихандар – тәбиғәт һәйкәлдәре. Янғантау – шифалы тау.\nУралып ятҡан Уралда. “Урал батыр” эпосы.\nСтәрлетамаҡ. Ишембай-нефетселәр ҡалаһы.\nБелорет – металлургтар ҡалаһы.\n“Минең ҡалам” проект эше.\nНимә белдек? Нимә өйрәндек? Контроль эш.\nМин һәм минең ғаиләм-\nИсемеңдең мәғәнәһен беләһеңме?\nһорауҙарға яуап биреү, үҙ- аллы диалог төҙөү. Исем серҙәрен асыу. Шәжәрә төҙөргә өйрәтеү. Сынығыу, спрот менән дуҫ булыу, гигиена, көн режимын төҙөп ҡарау, минең хобби тураһында һөйләргә өйрәтеү\nҮҙем тураһында. Исемең матур, кем ҡушҡан?\nИсем серҙәре . Һинең туғандарың кем? Шәжәрәңде беләһеңме? Олатайҙар һүҙе – аҡылдың үҙе.\nҺиңә ниндәй сифаттар хас? Яҡшы эшкә ярыш юҡ.\nТештәреңде бәләкәстән һаҡла. Сынығыу.\nМинең аҙнылҡ планым. Минең ялым.\nЕгет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ. Яратҡан шөғөлөм. Минең буласаҡ һөнәрем.\nЙөҙ һум аҡсаң булғансы, йөҙ дуҫың булһын мәҡәленә таянып дуҫтар ҡәҙерен аңлатыу. Һәр дуҫыңа тоғро ҡалыу,”егет һүҙе бер була” тигәнде аңлатыу.\nҺәр кешенең тыуған көнө бар. Кешенең ғүмерендә нисә туй була?\nТелефон бөнгө көндә бик кәрәкме?- тигән һорауға яуап биреү. Музейҙар, театрҙар хаҡында әңгәмә ҡороу.\nУҡыуҙа ла, ялда ла бергә.\nТелефондан кемгә шылтыратаһың?\nНиндәй музыка тыңлайһың?\nНиндәй театрҙа булдың? Кино яратаһыңмы?\nМузейҙа булғаның бармы?\nНимә белдек, нимәгә өйрәндек? Контроль эш\nБыйылғы йыл “экология” йылы тип иғлан ителгән. Тәбиғәтте һаҡлау, яҡлау, һаҡсыл ҡарашта ҡалырға өйрәтеү. Тәбиғәттең һәр миҙгелендә үткәрелә торған байрамдар тураһында тулы мәғлүмәт биреү.\nБСТ каналы тур-да әңгәмәләшеү. Почтала, поликлиникала кеүек бирелгән темаларға диалог төҙөү.\nАлтын көҙҙө яратам.\nҠар шығырлай табанда.\nҠарҙар ирей, һыу таша.\nГүзәл ваҡыттар етте. Ямғыр яу, яу, яу!\nБыл ҡай саҡ була? Ауылда һабантуй.\nНиндәй газета- журналдар уҡыйһың?\nМинең тормошта компьютер.\nНимәгә өйрәндек? Нимә белдек?\nТелмәр һәм тел. Текст һәм уның планы. Һөйләм. һөйләм төрҙәре. Өндәш һүҙ. Һөйләм нигеҙе. Тарҡау һәм йыйнаҡ һөйләмдәр. Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре.\nКонтроль диктант. Каникулда. Диктант яҙырға өйрәтеү. Ҡағиҙәләрҙе иҫкә төшөрөү.\nАныҡлаусы. Һөйләмдә аныҡлаусыға һорау бирергә өйрәтеү. Һөйләмдә уны табып аҫтына һыҙыу. Һүҙҙәрҙән һүҙбәйләнеш, уларҙан һөйләмдәр төҙөргә өйрәтеү\nТултырыусы . Тултырыусы тураһында мәғлүмәт биреү. Һөйләмдәге ролен белеү.\nХәл. Һөйләмдәге роле. Һорауын билдәләү.\nБашҡорт теленең һүҙлек составы . Башҡорт теленең һүҙлек составына аңлатма биреү. Үҙләштерелгән һүҙҙәр (заимственные слова) .\nСит телдән инеп, башҡорт телендә үҙләштереп килгән һүҙҙәр тураһында тулы мәғлүмәт биреү.\nТура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәр. Һүҙ составы. Тамырҙаш һүҙҙәр. Һүҙ яһаусы һәм һүҙ үҙгәртеүсе ялғауҙар. Ҡушма һүҙҙәр. Ҡушма һүҙҙәрҙең яһалыу ысулы.\nӨндәр һәм хәрефтәр. Я, е, ё, ю хәрефтәренең һүҙҙәрҙә яҙылышы. Ярҙамсы һүҙҙәр . Ярҙамсы һүҙҙәр айырым яҙыла, уларға һорау биреп булмай. Уларҙы ялғауҙар менән бутарға ярамай.\nҺүҙ төркөмдәре . Һүҙ төркөмдәре үҙ аллы һәм ярҙамсы була. Үҙ аллы һүҙ төркөмдәре : исем, сифат, һан, алмаш, ҡылым, рәүеш.\nЯңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр . Яңғыҙлыҡ исемдәргә кеше исемдәре, фамилиялары, хайуан ҡушаматтары, ер-һыу, район, ҡала атамалары, газета-журнал исемдәре һәм башҡалар инә. Уртаҡлыҡ исемдәргә бер төрлө предметтарҙың, күренештәрҙең, йән эйәләренең дөйөмләштерелгән атамаһы инә.\nИсемдәрҙең эйәлек заты, килеш, һан менән үҙгәреше.\nСифат. Сифаттарҙың яһалышы. Төп һәм шартлы сифаттар. Сифат дәрәжәләре .\nҺан. Һандар ябай һәм ҡушма була. Һан төркөмсәләре.\nАлмаш. Алмаш төркөмсәләре. Алмаштарҙың килеш менән үҙгәреше.\nҠылым. Яһалышы. Ҡылымдың заман, барлыҡ һәм юҡлыҡ формалары . Һан, зат менән үҙгәреше.\nУҡытыу рус телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 4-се класы өсөн туған (башҡорт) теленән календарь-тематик план\nТелмәр төрҙәре тураһында төшөнсәләр алыу. Уларҙы бер-береһенән айырырға өйрәнеү. Бирелгән текстарҙа телмәр төрҙәрен билдәләү. Ябай ғына кимәлдә үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе ҡулланып, тейешле темаға диалог, монолог ҡорорға өйрәнеү, уларҙы телдән һөйләй йәки яҙма телмәрҙә башҡара белеү. Текстың төҙөлөшөн билдәләргә өйрәнеү: башын, төп өлөшөн, аҙағын табырға өйрәнеү. Текстың төп мәғәнәһен һорауҙар ярҙамында тойомларға өйрәнеү. Тексҡа исем бирергә, абзацтың ҡасан ҡуйылыуын, ни өсөн ҡулланылыуын аңлата белеү.\nДиктант яҙырға өйрәтеү. Ҡағиҙәләрҙе иҫкә төшөрөү.\nҺөйләмдең төҙөлөшөн ябай ғына кимәлдә анализлай белеү; уның баш киҫәктәрен табып, аҫтарына һыҙа белеү; һөйләм нигеҙен билдәләү; йыйнаҡ һөйләмдәрҙе тулыландырырға өйрәнеү\nҺөйләм. һөйләм төрҙәре.\nӨндәш һүҙ. Һөйләм нигеҙе. Тарҡау һәм йыйнаҡ һөйләмдәр.\nКонтроль диктант. “Каникулда”\nХ.ө.э.Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре. Аныҡлаусы.\nТиң киҫәктәр. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.\nҺүҙбәйләнеш. Төп башҡорт һәм үҙләштерелгән һүҙҙәр.\nТамырҙаш, яһалма, интерноциональ һүҙҙәрҙе бер-береһенән айыра белеү; ялғау ярҙамында яһалған яңы һүҙҙәр – яһалма һүҙҙәр менән танышып, уларҙың тамырын, ялғауын билдәләй белеү; һүҙҙәрҙең төрлө мәғәнә аңлатыу осраҡтарын һәм уларҙы айыра белергә өйрәнеү; синонимдарҙың, антонимдарҙың, аңлатҡан мәғәнәһенә төшөнөп, уларҙы бер-береһенән айырып билдәләргә өйрәнеү; һүҙҙәрҙең өндәрҙән тороуын, хәреф менән өн араһындағы айырмаларҙы иҫкә төшөрөп әйтә белеү, күнегеүҙәр аша нығытыу; ике өндән торған хәрефтәр, уларҙың һүҙҙәрҙә яҙылыу үҙенсәлектәрен ҡабатлау һәм нығытыу.\nНиндәй ҡушма һүҙҙәр булыуы тураһында тулы мәғлүмәт биреү. Ҡушма һүҙҙәрҙе яҙыуҙа дөрөҫ итеп яҙа белергә өйрәтеү. Ярҙамсы һүҙҙәрҙе үҙ аллы һүҙҙәрҙән айыра белергә өйрәтеү; уларҙың яҙылышын үҙләштереү; уларҙы ялғауҙарҙан айыра белергә өйрәтеү.\nБер һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр. Тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәр.\nҺүҙ составы.Тамырҙаш һүҙҙәр.\nҠушма һүҙҙәрҙең яһалыу ысыулы.\nЯ, е, ё, ю хәрефтәренең һүҙҙәрҙә яҙылышы.\nТ.Ү. Инша. Беҙҙең ғаилә.\nИсем, уның грамматик мәғәнәһен билдәләү, яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәрҙе табып, һорауҙар ҡуйып, һөйләмдә , текста уларҙы айырыу. Исемдәрҙең күплектә үҙгәрешен айыра һәм күплек ялғауҙарына һорауҙар ҡуя белеү. Исемдәрҙең эйәлек заты менән үҙгәреүен иҫкә төшөрөп, уларҙы нығытыуға күнегеү-ҙәр башҡара алыу; исемдәрҙең килеш менән үҙгәреүен, рус телендәге килеш һорауҙары менән сағыштырып, уларҙың атамаһын әйтә белеү; Ҡуш тартынҡыларға һәм нәҙеклек билдәһенә бөткән һүҙҙәргә күплек ялғауҙарын ҡуя белеү.\nИсемдәрҙең эйәлек заты менән үҙгәреше.\nСифат. Сифаттарҙың яһалышы.\nСифат предметтың төрлө билдәләрен белдереүен практик күнегеүҙәр башҡарыу аша төшөнөү. Сифатты һөйләмдә һорауҙар аша табырға өйрәнеү. Сифат дәрәжәләре тур-да ҡыҫҡаса төшөнсәләрҙе үҙләштереү һәм уларҙы айыра белеүгә күнегеүҙәр башҡа-рыу. Ябай һәм ҡушма һандарҙы рус телендәге һан төркөмсәләре менән сағыштырып, аңларға тырышыу. Рәт һәм төп һандарҙың айырмаһын билдәләй белеү. Алмаш, уның төркөмсәләре, алмаштың килеш менән үҙгәреүе хаҡында ябай ғына кимәлдә мәғлүмәт алыу. Алмаштың исемдәрҙе, сифаттарҙы алмаштырыуы тур-да мәғлүмәт алыу. Уҡытыусы ярҙамында уларҙы табырға өйрәнеү.\nАлмаш. Алмаш төркөмсәләре.\nҠылымдың үҙ аллы һүҙ төркөмө булып ни эшләй? һорауына яуап биреүен белеү. Ҡылымдың аңлатҡан мәғәнәһе, заман формалары тур-да белеү. Хәҙерге заман ҡылымдарының барлыҡ-юҡлыҡ формалары һәм уларҙың берлектә һәм күплектә, затта үҙгәреүен белеү, өлгө буйынса үҙгәртә алыу. Үткән заман ҡылымдарының затта үҙгәреү формалары менән танышып, өлгө буйынса үҙгәртә белеү. Киләсәк заман ҡылымдарының затта үҙгәреү формалары менән танышып, һөйләмдә билдәләй белеү.\nҠылымдың барлыҡ һәм юҡлыҡ формалары\nХ.ө.э. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау\nҮтелгәнде ҡабатлау, нығытыу.\nЙыл буйы алған белемдәренә баһа ҡуйып, йомғаҡлау.\nЯтлау өсөн шиғырҙар:\n2. Р.Ниғмәти. “Ватан”\n3. Р.Ғарипов. “Туған тел”\n4. Ҡобайыр “Уралып ятҡан Уралда”\n5.С.Юлаев “Тыуған илем”\n6. Ҡ.Даян “Шайморатов генерал”\n7. Г.Юнысова “Башҡортостан”\nТоломбаев Х.А., Дәүләтшина М. С., Сиразетдинов З. Ә. Башҡортса өйрәнәйек.\nУрыҫ мәктәптәренең 1-4 – се синыфтары өсөн башҡорт теленән электрон дәреслек. – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2003. Аслаев Т. Х., Атнағолова С.В.\nТелмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар.-Өфө:Китап, 1996.\n/Толомбаев Х.А., Әбуталипова Р.Ә, Дәүләтшина М.С./ - Өфө, 1993.\nЗ.Ғ. Нафиҡова, Ф.Ф.Мортазина Башҡорт теле: уҡытыу рус тклкндә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 4-се класы өсөн туған (башҡорт) теленән һәм әҙәбиәтен өйрәнеү өсөн дәреслек / Өфө: Китап, 2016 й.\nШарапов И.Ә. Йомаҡлы әлифба: Башҡорт телен өйрәнеүсе уҡыусылар өсөн. – Өфө, 1996.\nАслаев Т.Х., Исламғолова Ы.Ә. Уйнат, уйлат баланы:\nУҡытыусы өсөн ҡулланма.\n1.Аҙнабаева Ф.Г., Тнафиҡова З.Г. Тылсымлы өндәр: Методик ҡулланма. – Өфө: БМКИ, 2004.\n2. Сынбулактова Ф.Ш. “Туған тел” дәреслегенә методик ҡулланма. 1-2 кластар. – Өфө, 2008.\nӨҫтәлмә әҙәбиәт 1. Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1994.\n2. Әүбәкирова З.Ф., Әүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М.И. Мин башҡортса уҡыйым. – Өфө: Китап, 2007. 3. Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө, 2008.\n4. «Башҡортостан уҡытыусыһы», «Аҡбуҙат», «Аманат» журналдары.\n5. Башҡорт теленән изложение текстары йыйынтығы. 1- 4 – се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма– Өфө 6. Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө, 2008.\n7. Жемчужины детской башкирской литературы. /Составитель – В.С.Мавлетов/ – Уфа, 2005.\n8. Туғыҙбаева Ф.Х. Беҙ уҡырға өйрәнәбеҙ: Мәктәпкәсә һәм кесе йәштәге уҡыусы балалар өсөн уҡыу китабы. – Өфө, 2008.\n9. Раҡаева Ә.С. Уйнайыҡ уйлап ҡына. – Өфө, 2008.\n10. Ураҡсина Р. Тәмле-тәмле-тәмлекәс: Шиғырҙар, йола-уйын күренештәре. – Өфө, 1996.\n11. Юнысова Г.А. Йәйғор: Балалар өсөн шиғырҙар. – Өфө, 2003.\n12. Хисаметдинова Ф.Г. Кескәйҙәр өсөн башҡорт теле. – Өфө: Башҡортостан энциклопедияһы, 2002.\nУҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә уҡыусыларҙың яҙма эштәренә, дәфтәр тотоуҙарына һәм яҙма эштәр үткәреүгә, уларҙы баһалауға берҙәм талаптар\nI. Башҡорт теле буйынса яҙма эш төрҙәре.\n1. Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була. Уларға түбәндгеләр инә: башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр, тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә)\nдәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү, һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар, тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, таблицалар, проекттар һ.б. төҙөү.\n2. Башҡорт теленән ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.\n3. Сирек һәм йыл аҙағында йомғаҡлау контроль эштәре мәктәп администрацияһы менән берлектә төҙөлгән график буйынса үткәрелә. Был иһә уҡыусыларға артыҡ йөкләмә булдырмау күҙлегенән сығып эшләнә. Көнөнә бер генә контроль эш бирелә, ә аҙнаһына улар икенән артыҡ үткәрелмәй. Контроль эштәрҙе сиректең беренсе көнөндә, байрамдан һуң тәүге уҡыу көнөндә һәм дүшәмбелә үткәреү тәҡдим ителмәй.\nII. Контроль эштәрҙең иҫәбе.\nПрограмма материалының үҙләштерелеү кимәле уҡыусыларҙың дәрестәрҙә телдән биргән яуаптарына һәм яҙма эштәренә ҡарап баһалана. Бының өсөн башҡорт теленән һәр синыфта түбәндәге күләмдә контроль эштәр үткәреү ҡарала:\nДәрестәрҙәге ғәҙәти яҙма күнегеүҙәр, һүҙлек диктанттары был таблицалағы һандарға инмәй. Уларҙың йышлығын билдәләү уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла.\nКүсереп яҙыу өсөн тәҡдим ителә торған текстар, ғөмүмән , һәр дәрестәге яҙыу эштәренең күләме сама менән контроль диктанттар күләменә тап килергә тейеш.\nКонтроль диктанттары күләме түбәндәгесә билдәләнә\nIII. Дәфтәрҙәрҙең һаны, тәғәйенләнеше һәм уларҙы тотоу.\n1. Бөтә төр яҙма эштәр өсөн уҡыусылар түбәндәге һанда дәфтәр тоторға тейеш:\n- 1-4 кластарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса дәрестәрҙә эшләү өсөн икешәр дәфтәр;\n- берәр һүҙлек дәфтәре;\n- контроль эштәр өсөн (диктант, изложение, инша өсөн) бер дәфтәр.\n2. Дәфтәргә асыҡ, тигеҙ, аңлайышлы почерк менән яҙырға кәрәк.\n3. Дәфтәр тышына башҡорт телендә бер төрлө формала яҙыла: район исеме, мәктәптең һаны йәки исеме, нисәнсе синыф уҡыусыһы икәнлеге, уҡыусының исеме һәм фамилияһы тулыһынса яҙыла, дәфтәрҙең ниндәй маҡсатҡа тәғәйенләнеүе күрһәтелә.\n4. Дәфтәрҙең һәр битенең ситке яғында 2,5 см. буш урын (поля) ҡалдырыла.\n5. Дәрестең темаһы, яҙма эштең төрө (изложение, инша, диктант һ.б.) айырым юлда бирелә, киләһе юлға яҙма эштең исеме яҙыла.\nЯҙма эштәрҙе тикшереү тәртибе\n1. Класс һәм өй эштәре 1-4-се кластарҙа һәр дәрес аҙағында.\n2. Тикшерелгән һәм ҡыҙыл ҡәләм менән төҙәтелгән бөтә эштәр тейешенсә баһалана һәм билдәләр класс журналына теркәлә.\n3. Яҙма эштәр тикшерелгәс, хаталарҙы төҙәтеү буйынса эш үткәрелә, шуға оҡшаш хаталарҙы иҫкәртеү күнегеүҙәре башҡарыла. Хаталар өҫтөндә эштәр ошо уҡ контроль эштәр дәфтәренә яҙыла.\n4. Уҡытыу рус телендә барған мәктәптәрҙә башҡорт теле һәм башҡорт әҙәбиәте буйынса эштәр, ғәҙәти дәрестәрҙәге кеүек, бер үк дәфтәрҙә үтәлә.\n5. Хаталарҙы тикшергәндә, уҡытыусы түбәндәгеләргә иғтибар итә:\nI-IV кластарҙа изложениеларҙы һәм иншаларҙы тикшергәндә, орфографик һәм пунктуацион хаталар шулай уҡ төҙәтелә, эштәге фактик, логик, телмәр һәм грамматик хаталар төҙәтелә һәм шартлы рәүештә билдәләнә (фактик хата – Ф., логик – Л., телмәр – Т., грамматик - Г., һ.б.);\nI-IV кластарҙа хаталар уҡытыусы тарафынан һыҙыла, дәфтәр бите ситенә билдәләнә. Уҡыусылар был хаталарҙы үҙҙәре төҙәтә.\nЭш аҙағында кәсер һандары менән орфографик (числитель) һәм пунктуацион (знаменатель) хаталар күрһәтелә, уҡытыусы теләге менән фактик, стилистик һ.б. хаталар ҙа сағылыш таба. Аҙаҡтан баһа ҡуйыла. I-IV кластарҙа ике баһа ҡуйырға мөмкин. Баһалар синыф журналына нормаларға ярашлы ҡуйыла.\nV. Яҙма эштәрҙе баһалау нормалары.\n1. Диктанттарҙы баһалау\nУҡытыу рус телендә барған мәктәптәр өсөн әҙерләнгән диктанттар тексына бөтә үҙаллы һәм ярҙамсыл һүҙҙәр инә. Грамматик эштәр өҫтәп бирелгән осраҡта диктант тексы, класына ҡарап, 5-15 һүҙгә ҡыҫҡартыла.\nБашҡорт орфографияһының фонетик принципҡа нигеҙләнгән булыуына таянып, текстарҙа әйтелеше һәм яҙылышы тап килгән һүҙҙәрҙең булыуы мотлаҡ. Теге йәки был тема буйынса уҡыусыларҙың белемен тикшереү өсөн диктанттар тексында шул темаға ҡараған иң мөһим орфограммалар һәм пунктограммалар була.\nДиктантты баһалағанда, тупаҫ һәм тупаҫ булмаған хаталарға иғтибар ителә. Түбәндәге хаталар тупаҫ булмаған хаталарға инә: 1) ҡағиҙәләрҙең иҫкәрмәләренә ҡараған хаталар; 2)бәйләү юлы менән яһалған ҡушма яңғыҙлыҡ атамаларҙа ҙур хәрефтең яҙылышына хаталар; 3) бер тыныш билдәһе өсөн икенсеһен ҡуйыу; 4) үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең ялғауҙары яҙылышына хаталар.\n«4» билдәһе 2 орфографик һәм 2 пунктуацион, йәки 1 орфографик һәм 3 пунктуацион (2/2 йәки 1/3) хатаһы булған диктантҡа ҡуйыла.\n«3» билдәһе 4/4, йәки 3/5 хаталы эшкә ҡуйыла.\nI-IV кластарҙа 5/4 хаталары булған эштәргә лә ыңғай баһа ҡуйырға мөмкин. (әгәр эштә өс бер типтағы хата ебәрелһә, 6/6 хаталы эшкә лә «3» билдәһен ҡуйып була. һаналғандарҙан күберәк хаталар ебәрелгән эштәр ыңғай баһалана алмай)\n2. Инша һәм изложениеларҙы баһалау.\nУҡытыу рус телендә барған мәктәптәрҙә изложение һәм иншалар алдан ныҡлы әҙерлек менән үткәрелә. Изложение һәм иншалар ярҙамында уҡыусыларҙың йөкмәткене аса, кәрәкле тел сараларын темаға ярашлы һайлай һәм, шулай уҡ, уларҙың грамматик нормаларҙы һаҡлап, орфографик ҡағиҙәләрҙе дөрөҫ ҡуллана белеү һәләтлеге тикшерелә. Шуға күрә изложение һәм инша ике билдә менән баһалана. Билдәләрҙең тәүгеһе - эштең йөкмәткеһе һәм теле өсөн ҡуйылһа, икенсеһе грамоталылыҡ кимәлен билдәләй.\n1. Эштең йөкмәткеһе, нигеҙҙә, темаға тап килә (бер ни тиклем ситкә тайпылыштарбулыуы мөмкин). 2.Йөкмәтке дөрөҫ, ләкин ҡайһы берфактик хаталар бар. 3. Фекер ебендә бер ни тиклем эҙмә-эҙлелек боҙолған. 4. Телмәрҙең лексик һәм грамматик төҙөлөшө, дөйөм алғанда, шаҡтай төрлө.\n5. Эштең стиле ярайһы уҡ төҙөк һәм мәғәнәле. Эш йөкмәткеһендә 2 һәм телмәрендә өс кәмселек булыуы мөмкин\n2 орфографик һәм 2 пунктуацион йәки 1орфографик һәм 3 пунктуацион ; йәки 4пунктуацион, шулай уҡ 2 грамматик хата булыуы мөмкин.\n1. Эш теманан байтаҡ ҡына ситкә тайпылған. 2. Эштең йөкмәткеһе, нигеҙҙә, дөрөҫ, ләкин фактик хаталар бар. 3. Эҙмә-эҙлелек тулыһынса һаҡланмай. 4.Телмәр байлығы түбән, синтаксик конструкциялар бер төрлө, һүҙҙәрҙең ҡулланылышында хаталар бар. 5. Эштең стиле бик үк төҙөк, телмәре тасуири түгел. Эш йөкмәткеһе яғынан 4 һәм телмәре буйынса 5 хата булыуы мөмкин.\n4 орфографик һәм 4 пунктуацион, йәки 3орфографик һәм 5 пунктуацион, йәки 7пунктуацион, шулай 4 грамматик хата булыуы мөмкин\n1. Эш теманы асмай. 2. Бик күп фактик хаталар ебәрелгән. 3. Эштең бөтә өлөштәрендә лә фекерҙең эҙмә-эҙлелеге боҙолған, бәйләнеш юҡ, эш планға тура килмәй. 4. Эштең һүҙлеге бик ярлы. Улбер типтағы ҡыҫҡа һөйләмдәр менән яҙылған, һөйләмдәр араһында бәйләнеш бик йомшаҡ, һүҙҙәрҙе ҡулланыуҙа хаталар бик күп\n5. Текстың стиль берҙәмлеге боҙолғ ан. Дөйөм алғанда эштең йөкмәткеһендә – 8, телмәрендә 7 хата ебәрелгән.\n3. Өйрәтеү характерындағы эштәрҙе баһалау.\nӨйрәтеүсе эштәр (төрлө типтағы күнегеүҙәр, өйрәтеү диктанттары һ.б.) контроль эштәргә ҡарағанда ҡатыраҡ баһалана һәм түбәндәге талаптар иҫәпкә алына:\n1) уҡыусыларҙың үҙаллылыҡ кимәле; 2) уҡытыу (өйрәтеү) этабы; 3) эштең күләме.\nТотошлай үҙаллы үтәлгән эштәр контроль эштәр нормаларына ярашлы баһалана. Башҡорт теле тәү башлап индерелгән V- IX кластарҙа яҙма эштәрҙең күләме, уларҙы баһалау нормалары ниндәй класс программаһын өйрәнеп бөтөүгә бәйле билдәләнә.\n4. Йомғаҡлау билдәләрен сығарыу.\nСирек, ярты йыллыҡ һәм уҡыу йылы өсөн дөйөм йомғаҡлау билдәһе сығарыла. Был билдә дөйөмләштерелгән рәүештә уҡыусының башҡорт теленән бөтә яҡлап белем һәм күнекмәләре кимәленән сығып билдәләнә.\nУҡыусының был билдә сығарылған ваҡыттағы фактик әҙерлеге хәл иткес роль уйнай. Шулай ҙа уҡыусының уҡыу йылы буйына башҡорт телен өйрәнеүгә етди мөнәсәбәтен стимуллаштырыу өсөн, йомғаҡлау билдәһен сығарғанда, уның ағымдағы өлгәшеү һөҙөмтәләрен дә (телдән яуаптар, өйрәнеү эштәре, контроль эштәрҙе үтәү кимәле һ.б.) иҫәпкә алырға кәрәк.\nКүнекмәләрҙең (орфографик, пунктуацион, телмәр) кимәлен күрһәтеүсе билдәләргә йомғаҡлау билд9һәе сығарғанда төп әһәмиәт бирелә. Шуға күрә контроль диктант, изложение һәм иншаларҙың күбеһе уҡыу йылыбуйына насар билдәгә эшләнгән булһа, уҡыусы йыллыҡҡа ыңғай билдәгә лайыҡлы була алмай.\nРус мәктәптәрендә уҡыусыларҙың белемдәрен тест ярҙамында баһалау отошло.\nХатаһыҙ йәки 1 ҙур булмаған хатаға “5”билдәһе, 2 йәки бер типтағы 3 хатаға “4” билдәһе ҡуйыла. 3 йәки бер типтағы 4 хатаға “3” билдәһе ҡуйыла. 5 хатанан да артһа “2”билдәһе ҡуйыла.\n60-70 һүҙ 230-250 билдә 95-110 һүҙ-эстән уҡыу.\n- информацион технологиялар; - уҡыу-уҡытыуҙы шәхсиләштереү технологияһы; - проблемалы уҡытыу; - проекттарҙы һәм ижади эштәрҙе презентациялау;\nҠушымта № 2\nЙәйҙе мин быйыл ауылда үткәрҙем. Мин унда үҙемә яҡшы дуҫтар таптым. Уларҙың исеме: Марат, Руслан, Азат, Салауат. Мин улар менән бергә күлгә, урманға йөрөнөм. Еләк-емеш, бәшмәк йыйҙыҡ, күлдә балыҡ тоттоҡ. Күлдә кәмәлә йөрөүе бик күңелле икән! Ата-әсәйемә лә баҡса эштәрендә ярҙам иттем.\nБына, көтә торғас, көндәр ҙә йылына башланы. Ҡарҙар иреп, һыуҙар ташты. Ҡайынға ла йән инде. Тамырҙан күтәрелгән татлы һуттан һәр бөрө хәрәкәткә килде. Ҡайын бер кемдән дә бөрөһөн йәлләмәне: улар бик файҙалы бит. Көндәр үтә торҙо. Ҡайын аҡ зифа буйлы, йәшел күлдәкле матур ағасҡа әйләнде.\nРабочая программа разработана на основе рекомендованной Министерством образования Республики Башкортостан "Примерные образовательные программы по предмету "Родной (башкирский) язык и литература" для 1-4 классов общеобразовательных организаций с русским языком обучения". Составитель: Нафикова З.Г. - Уфа: Китап, 2017 г.\nНомер материала: ДБ-415439


Ҡәҙерле кешебеҙ | Йәншишмә\nӘсәйемдең исеме – Фәнисә, ул мәктәптә балалар уҡыта, эш стажы – 34 йыл. Һәйбәт уҡытыусы, тиҙәр уның тураһында. Уҡыған сағында өлгөлө пионер булған. Мәктәпте тамамлағас, Сибай педагогия училищеһын бөтөрөп, Покровка ауылына юллана. Ете йыл уҡытҡас, Воздвиженкаға эшкә барған һәм беҙҙең атайҙы осратҡан. 1991 йылда улар гөрләтеп туй үткәргән.\nБеҙ ғаиләлә дүрт бала. Ағайҙарым Рәғип, Йомабай, апайым Миләүшә һәм мин әсәйебеҙҙе бик яратабыҙ. Юбилейы һәм Әсә көнө алдынан уға һаулыҡ, бәхет теләйбеҙ. Әсәйем янда булғанда бик рәхәт. Атайым менән бергә-бергә матур ғүмер итеүҙәрен теләйем.\nИң ҡәҙерле кешеләрем – атайым менән әсәйем. Уларһыҙ үҙемдең тормошомдо күҙ алдыма ла килтерә алмайым. Һәр саҡ уларға ярҙам итергә тырышам, тәмлекәстәр менән һыйлайым. Атайымдың исеме – Зыя, әсәйемдеке – Рауза. Атайым Өфөлә иретеп йәбештереүсе булып эшләй, әсәйем Подольск мәктәбендә математика дәрестәрен алып бара. Атайыбыҙ эшкә китһә, беҙгә гел күңелһеҙ була. Ул өйгә күп итеп күстәнәстәр алып ҡайта. Үҙен мунсалар яғып, тәмле-тәмле бәлештәр, бишбармаҡтар бешереп көтәбеҙ.\nӘ әсәй менән мин һәр саҡ бергә мәктәпкә йөрөйбөҙ, ашарға бешерәбеҙ, хатта кискеһен дәрестәрҙе лә икәүләп әҙерләйбеҙ. Атайымды ла, әсәйемде лә ныҡ яратам. Уларға һаулыҡ, бәхет теләйем.\nIX «Б» синыфы уҡыусыһы.\nТыуғас та әсәйҙәр сабыйҙарын иркәләп, наҙлап үҫтерә. Бер ваҡытта ла шул йылыһынан айырмайҙар. Уларҙың иңенә ауыр һәм яуаплы эштәр һалынған: тамаҡ бешереү, ғаилә ҡороу, бала үҫтереү. Шуға үҙҙәрен донъя тотҡаһы, тиҙәр ҙә инде. Бөтә әсәйҙәрҙең теләге – балаларын матур итеп аяҡҡа баҫтырыу. Улар беҙҙе ғүмер буйы тәрбиәләй, ҙурайғас та әсәйҙәр өсөн бала булып ҡалабыҙ. Беҙ шатланһаҡ, бергә һөйөнәләр, кәйефебеҙ булмаһа, улар ҙа көйәләнә. Мин дә үҙемдең әсәйемде ныҡ яратам, уны бер ҡасан да ҡайғыға һалмаясаҡмын.\nБигерәк матур яңғырай ҙа инде беҙҙең башҡорт телендә «әсәй» һүҙе. Йомшаҡ та, наҙлы ла. Үҙҙәре лә шундай бит улар.\nМинең дә янымда ғүмер юлында аҙашмаҫтай тормош һабаҡтары биреүсе ҡәҙерле кешем – әсәйем бар.\nҠатын -ҡыҙҙар белергә тейеш эштәрҙе генә түгел, яҙмыш һынауҙары алдында нисек ҡаушап ҡалмаҫҡа икәнлеген дә ул өйрәтә. «Тормошта килеп тыуған ҡаршылыҡтарға хәл ителмәҫлек мәсьәлә тип түгел, ә яулайһы үрҙәр итеп ҡабул итегеҙ», – ти һәр ваҡыт. Эргәмдә әсәйем кеүек һаҡлаусы ла, яҡлаусы ла булғанда мин ышаныслы аҙымдар менән алға барам.\nIX синыф уҡыусыһы.\nӘсәй! Әсәкәйем! Ниндәй яғымлы, матур һүҙ! Уны гел ҡабатлағы килеп кенә тора. Сөнки әсәйҙән дә матурыраҡ, яғымлыраҡ кеше юҡтыр. Минең ҡәҙерлем Зөлфиә Малик ҡыҙы Рәсембәтова (Ҡотоева) 1981 йылдың 11 ноябрендә Әҙел ауылында тыуған. Яңыраҡ уға 35 йәш тулды. Әсәйем 1999 йылда Подольск мәктәбендә XI синыфты тамамлаған. 20 йәшендә кейәүгә сыҡҡан. Хәҙер беҙҙең ғаиләлә биш бала. Бөтәбеҙ ҙә әсәйебеҙҙе бик яратабыҙ. Ул беҙҙе аҡыллы, тәртипле булырға өйрәтә. Балаларына ваҡытын йәлләмәй, өйгә эштәребеҙҙе тикшереп, маҡтап, һәр ваҡыт арҡабыҙҙан тупылдатып һөйөп тора. Әгәр ул өйҙә булмаһа, барыбыҙға ла бик күңелһеҙ.\nӘсәйебеҙ телде йоторлоҡ тәмле аштар бешерә: ҡоймаҡтары күпереп тора, бәлеш, манты, бишбармаҡтарын да һәр кем маҡтап бөтә алмай. Илнар ағайымдың, Ильяс ҡустымдың һәм минең мәктәптән ҡайтыуыбыҙҙы әсәйебеҙ өҙөлөп көтә. Беҙ ҙә уны ныҡ һағынып ҡайтабыҙ. Ҡәҙерлемде бик яратам, уға ярҙам итешәм. Иҙән йыуам, ҡустымды ҡарашам. Йәй көнө баҡсаға һыу ҡойошам, малдарҙы ҡураға алып ҡайтам. Мин әсәйемә һаулыҡ теләйем һәм үҙенә терәк булып ҡына үҫәсәкмен.\nТаштуғай мәктәбен тамамлағас, әсәйем Алһыу Камалетдин ҡыҙы Сибайҙа уҡыған. Өләсәйемдең иң ҙур ярҙамсыһы була ул. 1999 йылда атайымды осратып, кейәүгә сыға һәм Әҙел мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай. Хәҙер инде 15 йыл балаларға белем бирә. Беҙҙе әсәйебеҙ көн дә тәмле-тәмле аштар менән һыйлай. Шундай яҡын ҡәҙерле кешебеҙ булғанға ҡыуанып бөтә алмайбыҙ.\nМинең әсәйемдең исеме – Гүзәл, мәғәнәһе «бик матур»тигәнде аңлата. Ысынлап та, күркәм кеше, башҡарған эштәре лә матур килеп сыға. Бәйләргә ярата, мин дә уға ҡарап өйрәнәм. Ашарға ла бергәләп әҙерләйбеҙ. Әлдә, әсәй, һин бар әле донъяла!\nРуфина ШӘРИПОВА, V синыф уҡыусыһы.\n« Ҡояш кеүек берәү генә\nАҡ фәрештәм минең »


Ниндәй баҫым һәйбәтерәк? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Эй ултыра балыҡсы... » Ниндәй баҫым һәйбәтерәк?\nНиндәй баҫым һәйбәтерәк? 27.06.2016 // Эй ултыра балыҡсы...\nБалыҡ – һиҙгер зат. Уға ятҡылыҡтағы һыу кимәленең, температураһының, һауа торошоноң үҙгәреүе һәм башҡалар ныҡлы тәьҫир итә.\nБыл рәткә атмосфера баҫымы ла инә. Ул да балыҡтың торошона йоғонто яһай, әммә йыш түгел. Ҡармаҡ һалғанда баҫым әкрен генә үҙгәрә икән, бының сиртеүгә бер ниндәй тәьҫире юҡ. Уға ике көндән ашыу торған тотороҡло баҫымдың түбәнәйеүе йәки күтәрелеүе лә йоғонто яһамай. Балыҡ быға тиҙ яраҡлаша һәм үҙен ғәҙәттәгесә тота.\nӘ нимә йоғонто яһай һуң? Атмосфера баҫымының төбәктәге норманан ныҡ түбәнәйеүе, ҡапыл күтәрелеүе, шул уҡ ваҡытта бер тәүлек эсендә кинәт артыуы йә кәмеүе. Ҡомарлы балыҡсылар, һауа торошоноң ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, ҡармаҡ һалырға мөмкин тип һанай. Баҫым өс көн буйы түбән йәки юғары торғанда ла табыш артынан килергә мөмкиндәр. Терегөмөш бағанаһының һигеҙ миллиметрға тиклем төшөүенә лә иҫе китмәй балыҡтың.\nБаҫым түбән булғанда йыртҡыс балыҡтарҙы тотоу маҡсатҡа ярашлы. Бындай мәл аҡ балыҡтың ялҡауын килтерә, ул һыу төбөнә төшә. Ошо хәл йыртҡыстарҙы һунарға дәртләндерә. Һөҙөмтәлә баҫым түбән саҡта суртан, шамбы, һыла, алабуға, йәйен һәйбәт ҡаба.\nУсаҡ төтөнө ергә йәйелә, яр буйындағы һыу күбекләнә... Әгәр ҡул аҫтында барометр юҡ икән, баҫымдың түбәнәйгәнен ошо күренештәргә ҡарап билдәләргә була.\nЮғары баҫым балыҡҡа бөтөнләй башҡаса йоғонто яһай. Йыртҡыстары, ялҡауланып, һыу төбөнә китә. Улар ҡояшты яратмай. Тимәк, йыртҡыс балыҡтарға баҫымдың юғарылығы түгел, ә һауа торошо тәьҫир итә. Баҫымдың юғары мәлендә аҡ балыҡ шәп сиртә, әүҙемләшә. Опто, ҡорман, сабаҡ, һаҙан, ағасаҡ, ажау кеүектәр айырыуса хәрәкәтсәнгә әүерелә, һыла менән алабуға ла уларҙан ҡалышмай.\nБалыҡты таң алдынан тотоу отошло. Был айырыуса йәй осорона ҡағыла: һыу йылынып өлгөрмәгәнлектән, табышың яр буйына йөҙөп килә. Ҡояшта йылынған һыу балыҡҡа атмосфера баҫымының үҙгәреүенә ҡарағанда ла нығыраҡ йоғонто яһай.\nНиндәй баҫым иң ҡулайлыһы һуң? Был һорауға яуап бирер алдынан ҡомарлы балыҡсыларға яҡшы билдәле параметрҙы – елде – билдәләп үтергә кәрәк. Ул баҫымдың үҙгәреүенә туранан-тура бәйле. Әгәр төньяҡтан йәки төньяҡ-көнбайыштан иҫһә, был ваҡытта табан һәйбәт ҡаба. Көньяҡ еле иһә һаҙанға ыңғай тәьҫир итә.\nБаҫымдың ҡапыл үҙгәреүе, һис шикһеҙ, балыҡ ҡармаҡлауға насар йоғонто яһай. Иң һәйбәт кимәл – 760 миллиметр. Ҡайһы бер балыҡсылар түбән баҫымға өҫтөнлөк биреүсән.


Икмәк еҫе һеңгән ҡулдар ҡулдар\n23 Июнь 2021, 14:20\nРайон-ҡала халҡына тиҫтә йылдан ашыу хеҙмәт күрһәткән Мәләүез һыра заводының икмәк-күмәс изделиялар бешереү цехы халыҡты икмәк менән өҙлөкһөҙ тәьмин итеү буйынса бай тәжрибә туплаған. Бөгөнгө конкуренция осоронда цехта нисек эштәр бара, етештереү күләме кәмемәгенме, сифаты төшмәгәнме?«Беҙҙең маҡсат - халыҡты юғары продукция менән тәьмин итеү. Хәҙерге заманда икмәк һалғанда күптәр ҡоро сүпрә ҡуллана. Беҙ иһә ҡомалаҡ ҡайнатып әсетеп, брикетлы сүпрә ҡушып дәүләт стандарты буйынса икмәк бешерәбеҙ. Юғары сортлы он ғына ҡулланабыҙ, боронғо рецепттарҙы сер итеп тотабыҙ, уның буйынса бешерелғән ҡалас, батонды халыҡ яратып ала. Беҙ етештергән хуш еҫле икмәк эҫе генә килеш ҡаланың дүрт тиҫтә сауҙа нөктәһенә, Йомағужа, Мораҡ ҡасабалары магазиндарына барып етә», - тип завод алдында ҡаршы алған цех технологы Наталья Беднякова эш барышы менән таныштыра беҙҙе.Социаль әһәмиәткә эйә продуктты әҙерләү процессы лабораторияла башлана һәм шунда уҡ теүәлләнә лә. Етештереү процесында ҡамыр һәм әсеткенең өлгөһөн алалар. Иң элек заводҡа килтерелгән сеймалды - он, сүпрә, повидло, көнбағыш майын ентекләп тикшерәләр. Заводтан сыҡҡанда әҙер икмәкте лаборанттар йәнә күҙ уңынан үткәрә. Белгестәр уның әселеге, дымлылығы, физик һәм химик күрһәткесәренә иғтибар итә.«Беҙҙең төп сеймал - он һәм сөпрә, ондағы елемсәгә, ферментатив әүҙемлегенә айырым иғтибар итәбеҙ. Әҙер продукция ауырлығы һәм башҡа күрһәткестәр буйынса дәүләт талаптарына тура килеүе лә тикшерелә», - ти Наталья Петровна. Айына ике тонна күләмдә һикһәнгә яҡын ассортиментта икмәк-күмәс изделиеһы етештерә цех хеҙмәткәрҙере. Көндөҙ - алты төрлө бәлеш, печеньелар, төнгө сменала икмәк бешерәләр. Цехта 12 хеҙмәткәр эшләй. Мастерҙар Айгөл Сабитова, Эльвира Миңлейәрова, келәт мөдире Надежда Целищева, бәлеш бешереүсе Светлана Васюкова, Наталья Лаптева, ауыр ҡул көсө талап ителгәндә Йәмил Салауатов һәм, ғөмүмән, бар коллектив эшен яратып башҡара. Ҡамыр ризығы тәмле булып бешһен өсөн көсөңдө ҡыҙғанмаҫҡа, бар оҫталығыңды эшкә егергә кәрәк. Һыра заводы директоры Ирек Ғәббәсов етештергән продукцияның сифатын яҡшыртып ҡына халыҡ мөхәббәтен яулап булғаны аңлап эш итә, новаторлыҡ алымдары яҡлы. Яңыраҡ панировка сохарыйы етештереү өсөн ҡорамал һатып алғандар.Улар етештергән продукцияға конкуренттар юҡ, тип иҫәпләй Мәләүез һыра заводының икмәк цехы хеҙмәткәрҙәре.\nРайон-ҡала халҡына тиҫтә йылдан ашыу хеҙмәт күрһәткән Мәләүез һыра заводының икмәк-күмәс изделиялар бешереү цехы халыҡты икмәк менән өҙлөкһөҙ тәьмин итеү буйынса бай тәжрибә туплаған. Бөгөнгө конкуренция осоронда цехта нисек эштәр бара, етештереү күләме кәмемәгенме, сифаты төшмәгәнме?\n«Беҙҙең маҡсат - халыҡты юғары продукция менән тәьмин итеү. Хәҙерге заманда икмәк һалғанда күптәр ҡоро сүпрә ҡуллана. Беҙ иһә ҡомалаҡ ҡайнатып әсетеп, брикетлы сүпрә ҡушып дәүләт стандарты буйынса икмәк бешерәбеҙ. Юғары сортлы он ғына ҡулланабыҙ, боронғо рецепттарҙы сер итеп тотабыҙ, уның буйынса бешерелғән ҡалас, батонды халыҡ яратып ала. Беҙ етештергән хуш еҫле икмәк эҫе генә килеш ҡаланың дүрт тиҫтә сауҙа нөктәһенә, Йомағужа, Мораҡ ҡасабалары магазиндарына барып етә», - тип завод алдында ҡаршы алған цех технологы Наталья Беднякова эш барышы менән таныштыра беҙҙе.\nСоциаль әһәмиәткә эйә продуктты әҙерләү процессы лабораторияла башлана һәм шунда уҡ теүәлләнә лә. Етештереү процесында ҡамыр һәм әсеткенең өлгөһөн алалар. Иң элек заводҡа килтерелгән сеймалды - он, сүпрә, повидло, көнбағыш майын ентекләп тикшерәләр. Заводтан сыҡҡанда әҙер икмәкте лаборанттар йәнә күҙ уңынан үткәрә. Белгестәр уның әселеге, дымлылығы, физик һәм химик күрһәткесәренә иғтибар итә.\n«Беҙҙең төп сеймал - он һәм сөпрә, ондағы елемсәгә, ферментатив әүҙемлегенә айырым иғтибар итәбеҙ. Әҙер продукция ауырлығы һәм башҡа күрһәткестәр буйынса дәүләт талаптарына тура килеүе лә тикшерелә», - ти Наталья Петровна. Айына ике тонна күләмдә һикһәнгә яҡын ассортиментта икмәк-күмәс изделиеһы етештерә цех хеҙмәткәрҙере. Көндөҙ - алты төрлө бәлеш, печеньелар, төнгө сменала икмәк бешерәләр. Цехта 12 хеҙмәткәр эшләй. Мастерҙар Айгөл Сабитова, Эльвира Миңлейәрова, келәт мөдире Надежда Целищева, бәлеш бешереүсе Светлана Васюкова, Наталья Лаптева, ауыр ҡул көсө талап ителгәндә Йәмил Салауатов һәм, ғөмүмән, бар коллектив эшен яратып башҡара. Ҡамыр ризығы тәмле булып бешһен өсөн көсөңдө ҡыҙғанмаҫҡа, бар оҫталығыңды эшкә егергә кәрәк. Һыра заводы директоры Ирек Ғәббәсов етештергән продукцияның сифатын яҡшыртып ҡына халыҡ мөхәббәтен яулап булғаны аңлап эш итә, новаторлыҡ алымдары яҡлы. Яңыраҡ панировка сохарыйы етештереү өсөн ҡорамал һатып алғандар.\nУлар етештергән продукцияға конкуренттар юҡ, тип иҫәпләй Мәләүез һыра заводының икмәк цехы хеҙмәткәрҙәре.


28 Ноябрь 2021, 19:00\n– Минең бәпесемдең – Мәүлиҙәмдең еҫен һиҙеп артыбыҙҙан килдеңме ни? Һинең көсөктәреңде мин үлтермәнем бит! Бер ғәйебем дә юҡ, балама теймә...\nӘммә йыртҡыс ырғыманы. “Минең урман эсенәрәк инеүемде көтәлер. Үҙенең һуҡмағында бүре үҙ көсөн ныҡ белә, шунда өҙгөләргә самалай, күрәһең. Төпкә инергә ярамай”, – тип тиҙ-тиҙ фекер йөрөттө ҡатын.\nБәй, йыртҡыстың ике күҙе – уның бәпесендә, Ғәйшәгә ҡарамай ҙа. Балаға ынтылып-ынтылып ҡуя. “Бир миңә сабыйыңды, һөйөп, иркәләп кенә үҫтерермен, бер кемдән дә, бер йәнлектән дә ҡыйырһыттырмам, һаҡлармын, яҡлармын!” – тигәндәй уның ҡарашы. Мин һинең ҡәйнәңдән миһырбанлыраҡмын, тигәндәй ҙә. Ни күрһен, бүренең күҙҙәренән йәш тәгәрәй… Хайран ҡалды Ғәйшә. “Бүре илаймы ни? Бүре һынлы бүре! Кит, юҡтыр… Әллә был енме икән?”\nКүҙ – даръя, тиҙәр бит, дөрөҫ икән. Бүре илай... Бына ул ыңғырашыу тауышы сығарып һуҙылып ятты. Имсәктәренән һөт аға ине…\n– Әстәғәфирулла тәүбә-ә, һинең балаларыңды үлтерҙеләрме әллә? – тине ул бүрегә. – Минең бәпесемдең – Мәүлиҙәмдең еҫен һиҙеп артыбыҙҙан килдеңме ни? Имеҙергәме?.. Әллә алып китергә итәһеңме баламды үҙең менән? Алғы тәпәйҙәреңде алға һоноп-һоноп ҡуяһың даһа. Һинең көсөктәреңде мин үлтермәнем бит! Бер ғәйебем дә юҡ, балама теймә. Үҙ бәпесемде үҙем ҡарап үҫтерәм, ә һин яңынан көсөкләрһең әле. Һаман мөлдөрәп ҡулдарыңды һуҙаһыңмы, балаңды бир, тиһеңме? Юҡ! Бирмәйем! Үҙем имеҙәм, үҙе-ем! – тип йән әсеһенә ҡысҡырҙы Ғәйшә. Бала уянып, ҡысҡырып илап ебәрҙе.\n– Йә Аллам, ҡотҡар беҙҙе, зинһа-ар! – тип ялбарҙы әсә.\n– Балама теймә! Кит! Бирмәйем! – тип бүрегә ҡаршы кинәт бер аҙым атлауы булды, яҡында ғына мылтыҡ атҡан, эттәр өргән, һайт-һайтлап ҡысҡырған тауыштар ишетелде. Бүре йәшен тиҙлегендә һикереп торҙо ла урман шырлығына инеп юғалды.\n– Йә Хоҙаа-ай! Һиңә мең рәхмәттәрем! Ҡотҡарҙың бит беҙҙе, Аллам! – тип быуындары йомшап, ергә сүкәйеп ултырҙы ла күҙ йәштәренә ирек бирҙе ҡатын. – Балаҡайым, ғүмеребеҙ бөтмәгән икән әле, – тип ҡыҙының йөҙөнә иркәләп баҡты.\nБәпес супылдатып тәмләп имде лә йоҡлап та китте, үҙе һирәк-һаяҡ йылмая, төш күрә, ахыры. Әсә ҡуйынында уға рәхәт. Күп тә үтмәй, эттәре менән ике һыбайлы сабып килеп туҡтаны. Ғәйшә ултырған еренән тороп баҫты.\n– Һаумы, ҡәрендәш, ҡайҙа юл тоттоң? – тине олорағы.\n– Һабай ауылына. Мөхәмәт кейәү менән Фатима туғаныма. – Ғәйшә күҙ йәштәрен ҡул һырты менән һөртөп алды.\n– Нишләп бер үҙең бала менән юлға сыҡтың?\n– Сыҡтым инде, шулай тура килде, – тине Ғәйшә. Таныш булмаған ир-атҡа, уҫал ҡәйнәм ҡыҙымды үлтерә яҙҙы, тип һөйләй алмай бит инде.\n– Ҡайҙан киләһең?\nӘллә үтә ҡурҡыуҙан, әллә ҡыуаныстан күҙ йәштәре һис туҡтарға теләмәй Ғәйшәнең.\n– Ә ниңә илайһың? Әллә беҙҙән ҡурҡтыңмы? – тип һораны йәшерәк ир.\n– Артымдан бүре килә ине, һеҙҙең тауышты ишетеп, ана-ау яҡҡа инеп китте. Тәүҙә күршеләрҙең эте икән тип уйланым. Саҡырһам – килмәй. Баламдан күҙен дә алманысы, шуға ныҡ ҡурҡтым. Етмәһә, имсәгенән һөт, ә күҙҙәренән йәш аға... Әле, һеҙҙең тауышты ишетеп, анау яҡҡа һыпыртты.\n– Бүренең илағанын беренсе тапҡыр ишетәм, – тине аптыраған йәшерәк ир.\n– Ишетмәгән-күрмәгән нәмәләрең был донъяла күп әле, ҡустым, йәшһең. Дүрт аяҡлылары ла, ике аяҡлы бүреләр ҙә күбәйҙе хәҙер. Юлыҡ көтөүселәре кисә ике бүре балаһын үлтергәйне, бөгөн килеп инәһе үс алған: ике һарыҡты быуып, тамаҡлап, ҡанын эсеп киткән, шуға һөрән һалып, тирә-яҡты байҡап йөрөүебеҙ.\n– Һеҙҙе миңә Аллаһ Тәғәлә ебәргәндер, әлдә килеп сыҡтығыҙ, ныҡ ҡурҡҡайным. Рәхмәт.\n– Ай-һа-ай, шулай ҙа ҡуш йөрәкле икәнһең: ул тиклем ергә йәйәү сығырға бер ҙә ҡурҡмағанһың.\n– Башыңа төшһә...\n– Йә, ярай, һеңлекәш, һине урман шырлығынан сығарып ебәрәбеҙ. Кисеүҙе лә белмәйһеңдер әле. Еҙем буйында ғына йәшәй Фатима менән Мөхәмәт, – тип ир-ат Ғәйшәне оҙата барҙы.\n– Рәхмәт һеҙгә, миһырбанлы ағайҙар. Аллаһ Тәғәлә үҙегеҙҙе лә ярҙамынан ташламаһын, – тине Ғәйшә.\nҺеңлеһе өйҙә ине, тәмле аш еҫе сыға, самауыры ла шыжлап ултыра. Ҡатын эскә кергәс кенә үҙенең ныҡ хәлһеҙләнгәнен тойҙо. Һурпа еҫенән башы әйләнеп китте, сөнки уны ай буйы эскәне юҡ. Тупһаны ашаҡлап эскә үтте лә иҙәнгә сүгәләне. Самауырына ҡуҙ өҫтәп торған Фатима өтәләнеп бәпесте ҡулына алып өлгөрҙө һәм өрлөктә элеүле торған бишеккә һалғас, апаһын ҡосаҡлап алды.\n– Һау ғына килдегеҙме, апай? Еҙнәм ҡайҙа? – тип һорауҙарын да теҙеп ташланы.\n– Һаумы, туғаным, – тине лә Ғәйшә түгелеп илап ебәрҙе. Фатима шып-шым булып, апаһының арҡаһынан бәпелдәтеп ултырҙы.\nБер аҙ тынысланғас, Ғәйшә үҙенең өйҙән ниңә сығып киткәнен аңлатты ла:\n– Туғаным, ныҡ һыуһаным, сәйеңде генә эсерә һал әле, – тине.\n– Аһ-аһ, тик ултырамсы, ҡурҡыттың бит, апай. Хәҙер “һә” тигәнсе сәй әҙерләйем, – тип Фатима ырғып торҙо.\nБер сынаяҡ сәйҙе шым ғына эсеп бөткәс, бүре менән булған мажараны һөйләне Ғәйшә:\n– Һаман да күҙ алдымда: бүренең имсәгенән сөптөрҙәп һөт аға. Ә үҙе миңә мөлдөрәп ҡарап, бәләкәсемә үреләсе, йөрәгем шартлай яҙҙы, ыһ-һы.\nАпаһының һөйләгәндәрен ишеткән шарылдаҡ Фатима бот сапты.\n– Аһ! Апаҡайы-ым, һине Хызыр Ильяс үҙе ҡотҡарған бит! Уф-ф, мин һинең урында булһам, йөрәгем ярылып үлер инем, тфү-тфү, Хоҙайым ҡушмаһын. Апай, әжегәйҙе, талҡанды ҡабып тағы ла эс әле мәтрүшкәле сәйҙе, һыуһының ҡанғансы эс. Ҡолонло бейәнән ҡойо һыуы ла артмай, тигәндәр бит, – тип бер туҡтауһыҙ татылдап һыйланы апаһын Фатима. Унан йүгереп сығып мунса тоҡандырып инде лә:\n– Йәйәү арып, талсығып килгәнһең. Сабынып, йыуынып алырһың, апай, бәпесте лә йыуындырырбыҙ. Мунса әҙер булғансы ятып хәл ал, – тине.\n...Күптән рәхәтләнеп йыуынғаны ла юҡ Ғәйшәнең. Ире урмандан ҡайтыуғараҡ кискә генә мунса тоҡандыра ул. Алыҫтағы Мәсет ҡойоһонан һыу ташый, мунсаны йыуып-томалауға көтөү килә, һыйырҙарҙы алып ҡайтып, һөтөн һауып эшкәрткәндән һуң, әгәр йоҡламаһалар, балаларын йыуындырһа – төн уртаһы етә.\n– Бындай мәлдә ендәр мунсанан эйәреп килә лә сабыйға һуғыла, унан бала ауырыу йә зәғиф булып ҡала. Үҙеңә лә ен эйәләшер, – тип ҡурҡыта ҡәйнәһе. Ярай ҙа ҡайһы саҡ Ибраһимын ире йыуындыра. Ни эшләһен инде, шул көйө ятып йоҡлай ҙа иртәгәһенә иртәнсәк һыуынған мунсала йылымыс һыу менән ҡойоноп сыға Ғәйшә.\n– Апай, әйҙә мунсаға, – тип уйҙарынан арындырҙы уны Фатима.\nХуш еҫле миндек менән сабынып, таҙарынып сыҡҡас, үҙен яңы тыуған сабый кеүек хис итте Ғәйшә. Мәүлиҙәһе лә мунсанан һуң бер мыжымай йоҡланы, әсәкәйе тик уның янында булғас – рәхә-әт!\nФатиманың ире Мөхәмәт тә ҡайтып инде, бергәләп ашанылар, ҡымыҙ эстеләр. Ҡатын иренә апаһы менән булған хәлдәрҙе түкмәй-сәсмәй һөйләне, ә Мөхәмәт Ғәйшәгә ҡарап:\n– Бына һин ниндәй икәнһең, ҡәйенбикә! Хатта Инә бүре менән һөйләшкәнһең, бирешмәгәнһең, ә!? – тип һоҡланды.\n– Бала балдан татлы, ғәзиз бит, – тине баҫалҡы Ғәйшә. – Ибраһимым өсөн борсолам, ни эшләп кенә йөрөй икән улыҡайым? Әсә-әй, һин ҡайҙа, ниңә ҡайтмайһың, тип илайҙыр инде балаҡайым.\n– Ҡәйенбикә, ул тиклем бөтөрөнмә әле. Сабир бажа әүрәтер, улын яратып бергә йөрөтә бит, асыҡтырмайҙыр ҙа.\n– Аталы бала – арҡалы, әсәле бала иркәле була, тиҙәр бит. Апай, көймә, кейәүең бушағас, алып барырбыҙ, донъяһын үҙе көтһөн ҡәйнәң, – тине Фатима.\nДүрт көн үтте Ғәйшәнең өйҙән сығып киткәненә. Кис еткәс, ҡәйнә кеше пыр туҙҙы:\n– Улым, бисәң эрәхәткә сыҙамай сығып китте йә. Ашайым тиһә – аҙыҡ мул, эсәйем тиһә – һөтө, ҡатығы тулып ултыра. Эштән ҡасып ят инде бала менән бергә.\n– Әсәй, Ғәйшә эштән ҡурҡмай ҙа, ҡасмағандыр ҙа, үҙең ҡыуып сығарғанһыңдыр...\n– Әсәңә ышанмаҫҡа итәһеңме? Инәлтеп сығып китте инде, еңергә тырышып. Йөрөмә артынан, үҙе ҡайтыр әле, бала менән кемгә һыя ул? Эй-й, ҡорот ҡайнатырға кәрәк, эште уйламай ҡайҙа йөрөй икән? Кискә дүрт һыйырҙы тағы үҙем һауам инде. Һыу бөткән дәһә, ғибрәт, ташый торғас – билһеҙ булдым. – Шулай һөйләнә-һөйләнә, киленен әрләй-әрләй ҡапҡа төбөнә сығып, улай ҡараны, былай әйләнде Ғәззә. Анһат түгел шул уға, йылы һыу менән бит йыуып, тәһәрәт алып, әҙергә гөлбәҙер булып, ҡайнаған самауыр янына хан бисәһендәй ултырып таҫтамалды һыҡҡансы сәй эсә алмай хәҙер, иртәнге эштәрҙе тамамлағансы төш етә, һыуһап тамағы ҡатып бөтә.\nҒәйшә бишенсе көндә лә ҡайтмағас, Ғәззә ҡоҙаларына китте. Ул барып ингәндә, Ноғоман менән Ғәлиә икеһе генә сәй эсеп ултыра ине. Бер ни белмәгән ҡоҙа менән ҡоҙағый:\n– Ҡайһылай маҡтап йөрөйһөң, әйҙүк, түрҙән уҙ, бергәләп сәй эсәйек, ҡоҙағый, – тип түргә саҡырҙы.\n– Сәйләп торорға ваҡытым юҡ. Ғәйшә килен ҡайҙа? Әллә минең килгәнде күреп йәшендеме? – тине Ғәззә, һаулыҡ та һорашмайынса. Ул өй эсен, шаршау артын байҡаны, хатта урындыҡ аҫтын эйелеп ҡараны, унан елпелдәтә баҫып урындыҡҡа килеп ултырҙы. Ҡыланыштарына аптырап ҡарап ултырған Ноғоман ҡоҙаһы:\n– Ҡоҙағый, ни һөйләйһең, һис аңламайым. Ҡыҙыбыҙ һеҙҙә йәшәй бит, беҙгә килгәне юҡ. Уның ҡайҙалығын һинән һораһаҡ – дөрөҫөрәк булыр, ҡоҙағый! – тине асыуланып.\n– Килендең беҙҙән сығып киткәненә биш көн! Себен теймәҫ – сер итер, әҙерәк өйрәтһәң – яратмай, ҡаршы әйтә, ишшүү юҡҡа-барға үсегеп сығып китте. Биш көн буйы ҡайҙа йөрөй икән? Ялҡау, бала ҡосаҡлап ултырыуҙан башҡаны белмәй.\n– Ҡоҙағый, ниңә улай оло башың менән булмағанды һөйләп, үҙеңә гонаһ алаһың? Донъя көтөргә шәп, егәрле тип килен итеп алдың. Телеңдән ул саҡта бал тама ине, ҡыҙымдан егерме йәшкә оло улыңа әйттергәндә, – тине Ғәлиә. – Хәҙер эш, донъя көтөү сей елкәңә тейҙеме ни? Ҡыҙыбыҙ ҡайҙа? Уның юғалыуында һин генә ғәйепле, ҡоҙағый!\nҒәззә ишекте шарт ябып сығып китте. Ноғоман менән Ғәлиә ҡайғырышып ултырып ҡалды.\nҒәззә ярһып өйөнә ҡайтып керһә, өс йәшлек Ибраһимын ҡосаҡлап, уны тынысландырып, улы Сабир илап ултыра. Әсәһе төкөрөктәрен сәсеп килененең эт ялҡауы икәне, ҡайҙалыр аҙып-туҙып йөрөүе, ата-әсәһенең өйөндә лә юҡлығы тураһында һөйләп ярһый башлағайны, йыуаш Сабир ҡыҙҙы ла китте:\n– Әсә-әй! Урам буйлап ғәйбәт сәсеп йөрөгәнсе, ашарға берәй нәмә әҙерләр инең. Үҙең бик егәрле булғас, нишләп һөттәр әсеп ултыра, ҡорот та юҡ, ҡатығың ҡортлап бөткән. Ана һыу килтерҙем, бәрәңге бешерҙем. Ә һин... Киленеңде әрләүҙән, яла яғыуҙан бушамайһың, быға күпме түҙергә була? Әсәй! Беҙгә айырым йәшәргә кәрәк, шулай яҡшыраҡ булыр. Етте!\nУҫал Ғәззә, ни әйтергә белмәй, ҡарғанырға тотондо.\nИртәгәһенә иртәнсәк, алты көн тигәндә, Фатима менән Мөхәмәт Ғәйшәне Һабайҙан ат менән килтерҙе. Шул көндә үк ғаиләһен танышының буш торған өйөнә күсерҙе Сабир.\nҺабайға китеп барғанда апаһын бүре эҙәрлекләгәнен һөйләне еҙнәһенә Фатима. Шундай килештереп тасуирланы, гүйә, барыһын да үҙе кисергән. Сабирҙың күҙҙәре шарҙай булды.\n– Бисәкәй, икенсе улайтып сығып китмә. Туғаныңды һағынһаң, үҙемә әйт, ат егеп алып барырмын, – тине Сабир, борсолоп.\n– Туғанымды, атай-әсәйемде һағынһам да, сабыр итәм мин. Ҡәйнәм Мәүлиҙәне мендәр менән баҫып үлтерә яҙҙы би-ит, – тине Ғәйшә илай-илай.\nСабир ҡатынын ҡосаҡланы ла уның ҡулынан Мәүлиҙәһен алып күкрәгенә ҡыҫты.\nСабир менән Ғәйшә татыу йәшәне, балаларына кәрәк, бер-береһенә терәк булып донъя көттө. Яңы йорт һалып сыҡҡас, Ғәззә әбейҙе лә үҙҙәренә алдылар. Ибраһим менән Мәүлиҙәнән һуң бер-бер артлы Мотаһар, Мөхәмәтсафа, Гөлбикә, Әмир исемле сабыйҙары тыуҙы. Мәүлиҙә ҡусты-туғандарын да ҡарашты, һуҡырайған өләсәһе Ғәззәне лә йомоштарына етәкләп йөрөттө. Әбей бер туҡтауһыҙ:\n– Мәүлиҙә ҡыҙым, балаҡайым, миңә рәнйемә, зинһар өсөн, ғәфү ит, – тип ҡулдары менән йөҙөн ҡаплап, һыңҡылдап ултырыр ине. Мәүлиҙә өләсәһенең нимәгә илағанын аңламаһа ла, уның сәсенән һыйпап йыуата:\n– Өләсәй, илама, әтеү минең дә илағым килә. Һин бәпәй түгел дәһә. Мин һине яратам, өләсәй...


Ҡала күркәмләнә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Иҡтисад » Ҡала күркәмләнә\nҠала күркәмләнә 13.07.2018 // Иҡтисад\nСтәрлетамаҡта ихаталарҙы төҙөкләндереү әүҙем бара. “Берҙәм Рәсәй” партияһының “Ҡала мөхите” проекты буйынса ҡалаға федераль һәм республика ҡаҙнаһынан 80 миллион һум самаһы аҡса бүленгән.\nПартияның урындағы бүлексәһенән хәбәр итеүҙәренсә, ҡалала туғыҙ адрес буйынса эш тамамланған, тағы ла туғыҙ ихатала ремонт һәм төҙөкләндереү бара, графикка ярашлы эш тулыһынса июль уртаһында тамамланырға тейеш.\nБынан тыш, эскәмйәләр, сүп-сар һауыттары һатып алыуға, әҙерләүгә һәм ҡуйырға килешеүҙәр төҙөлгән. Партия проектында ҡатнашҡан ихаталарҙың барыһында ла видеокамералар ҡуйылған. Улар теләге булған һәр кешегә ремонт эштәрен онлайн тәртибендә күҙәтеү мөмкинлеген бирә.\nШул уҡ ваҡытта конкурс һөҙөмтәһе буйынса асыҡланған подрядсы торлаҡ хужаларының төҙөкләндереүгә ҡамасаулауына зарланды. Автомобилен йылдар буйы билдәле бер урынға ҡуйған кешеләр бордюрҙар ҡуйыусыларҙың, асфальт түшәүселәрҙең эшен тотҡарлай. Мәсьәләне хәл итеү өсөн йәмәғәт комиссияһы ағзалары подрядсыға участка вәкилдәренә мөрәжәғәт итергә, шулай уҡ күп фатирлы йортта йәшәгәндәргә хәлде аңлатыу өсөн ошо өйҙә һайлап ҡуйылған вәкилдәрҙе саҡырырға тәҡдим итте.\nПроект нигеҙендә быйыл, ихаталарҙан тыш, Хоҙайбирҙин урамындағы Мәңгелек уттан алып Элеватор урамы киҫелешенә тиклемге юл буйындағы аллеялар төҙөкләндерелә. Әле проект экспертиза үткән, тиҙҙән конкурс ойошторолоп, подрядсы менән килешеү төҙөләсәк. Бөгөн аллеяларҙа канализация коллекторҙары алмаштырыла.


Ә мин уға оҡшарға тырыштым! » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Ә мин уға оҡшарға тырыштым!\nӘ мин уға оҡшарға тырыштым! 05.02.2019 // Әҙәбиәт\n“Яҡшылыҡ булһын атығыҙ!”\nЯҙыусы Али Карнайҙың тыуыуына – 115 йыл\n1987 йыл. Мәктәпкә барыр алдынан әсәйем Дәүләкән ҡалаһына миңә яңы кейем алырға тип алып барҙы. Шатланып, дәртләнеп ҡалала йөрөп ятам, ул мине гелән шулай үҙе менән төрлө сәфәргә алып сыға. Минең өсөн юл йөрөү үҙе бер ҡыуаныс ине. Шул саҡ ҡала баҙары эргәһендә яҙылған йорттағы яҙманы күреп ҡалдым: “Был йортта 1930 йылда башҡорт яҙыусыһы Али Карнай эшләгән һәм ижад иткән”. Бала саҡтан беҙҙең өйҙә китап культы, яҙыусылар рухы менән йәшәнеләр, шуға күрә был яҙыусының тап минең тыуған яғымда эшләп китеүен белгәс, бәләкәй булыуыма ҡарамаҫтан, аптырауым әле лә хәтеремдә. Ауылға ҡайтып еткәс, китапханаға барып, теге яҙыусының китаптарын эҙләп таптым һәм уның ысынлап та тыуған яғымда ижад итеүен, йәшәүен белдем. Ә инде йылдар үткәс, 1930 йылда, Дәүләкән районында тракторсы булып эшләп, “Далалағы уттар” повесын уҡыным.\nАли Карнай (Зөлҡәрнәев Имамғәли Мөхәмәтдин улы) тормош ялҡынында ҡайнап, үҙе әүҙем тормош алып барған шәхестәрҙең береһе була. Ул яҙыусылар съезында, ҙур төҙөлөштәргә, ялан-баҫыуҙарға үҙебеҙ сығып эшләп, тормошсан әҫәрҙәр, очерктар ижад итергә тейешбеҙ, тигән ялҡынлы саҡырыуы менән үҙ шәхесенә, ижадына мине лә йәлеп итте. “Далалағы уттар” тигән повесынан тыш, “Ишембай” (1933) очеркы — нефтселәр менән эшләү дәүерендә тыуған кисерештәренән яҙылған әҫәрҙәр. Әҙип үҙенең бер хәтирәһендә, хатта әҫәрҙәренең жанрын әҙәби йәки публицистик жанр тип билдәләргәме икән, тип hорау ҡуя, сөнки уларҙа сағылдырылған хәлдәр, геройҙар – әҙәби алымдар менән әҙәби мөхиткә күсерелгән тормоштағы ваҡиғалар, кешеләр. Бына ошо хаҡта ҡыҙыҡһынып, студент йылдарымда журналистика, публицистика өлкәһендә Али Карнай минең өсөн кумирға әйләнде. Мин уға оҡшарға тырыштым хатта.\nКурс эшемдең етәксеhе – хөрмәтле кураторыбыҙ, профессор Миҙхәт Fәйнуллиндың (йәне йәннәттә булһын) кәңәше менән яҙыусының тыуған яҡтарында булып, Мишкә районының Оло Шаҙы ауылындағы музейҙағы “Али Карнай” мөйөшөн ҡарап, урындағы кешеләрҙең хәтирәләрен тағатып ҡайтҡайным. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияhы сафында Бөйөк Ватан hуғышында ҡатнашҡан әҙип яуҙа саҡта “Ҡыҙыл атлылар” гәзитен нәшер итеүгә күп көс hала, бер нисә имза менән яугирҙәрҙе рухландырырҙай мәҡәләләр баҫтыра. Башҡорт кавалерия дивизияhының иҫән ветерандары аша Мөхәммәт Усманов олатай менән таныштым. Ул яҙыусының hуңғы көндәре хаҡында hөйләне. Мөхәммәт олатай “Ҡыҙыл атлылар” гәзитенең фотографы булған. Осрашыу, аралашыу иҫтәлеге итеп “Фотографии периода Отечественной войны и однополчан” фотоальбомын бүләк итте. Ул альбомдағы фотоларҙы әленән-әле эш барышында ҡулланып торабыҙ.\nМишкә районының Оло Шаҙы ауылындағы музейҙа әҙиптең ҡыҙы менән улының кескәй саҡта төшкән фотолары ла бар ине. Ана шул рәсемдәр Али Карнайҙың балаларын эҙләү теләген уятты. Был эштә миңә Оло Шаҙы мәктәбенең башҡорт теле hәм әҙәбиәте уҡытыусыhы Әнисә Закирова ярҙам итте. “Әҙиптең ҡыҙы йәшләй үлеп ҡалған, тиҙәр, ә улының адресы ошо булыр”, – тип Ялталағы йорто, фатиры адресын яҙып ебәрҙе. Рәхмәт уға. Ана шул рәүешле, башта ситтән тороп булhа ла, яҙыусының улы менән таныштыҡ. Ә инде осрашыу теләге бик ҙур булдымы икән инде, 2016 йылда Сарим Карнай менән Ялтала осрашырға насип итте.\nБыларҙы тәфсирләп яҙыуым бушҡа түгел, яңыраҡ Дим биҫтәһендә урынлашҡан данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейында Али Карнайҙың тыуыуына 112 йыл тулыу уңайынан “Али Карнай – һуғыштағы журналист” тип аталған сара үтте. Үрҙә яҙылған фекерҙәремде осрашыуға килгән 102-се башҡорт гимназияһы уҡыусыларына ла һөйләнем.\nХәтер кисәһендә А. Карнай исемендәге Мишкә районының Оло Шаҙы мәктәбе директоры ла ҡатнашты. Ул яҙыусының ижади ҡаһарманлығы хаҡында һөйләне һәм музейға Оло Шаҙы ауылынан яуға киткәндәрҙең исемлеген туплаған очерктар йыйынтығын бүләк итте. Ауылдың Хәрби һәм хеҙмәт даны музейы методисы Эльвира Шәйҙуллина Мишкә районында Али Карнайҙың иҫтәлеген ҡәҙерләп һаҡлауҙарын әйтте, был музейҙа ойошторолған сара өсөн рәхмәтен еткерҙе.\nӘйткәндәй, Оло Шаҙылағы музейҙа Али Карнайға арналған мөйөш әле лә бар, йылдың-йылы саралар ойошторолоп тора, ә 100 йыллыҡ юбилейы тыуған яғында, республика мәктәптәрендә нисек киң билдәләнгәйне. Теге ваҡыт Ялтаға барғас, Сарим ағайға ошо хаҡта әйткәйнем, ул берсә ҡыуанып, берсә ғәжәпләнеп тыңлағайны. “Мин беҙҙе күптән онотҡандарҙыр тигәйнем”, – тине. Хәйер, бәлки, Сарим ағай үҙе әҙәбиәт белгесе булмағас, атаhының башҡорт әҙәбиәте классиктарының береhе икәнен белеп тә бөтмәйҙер. “Беҙ ҡайтырбыҙ, Али Карнай” тигән әйтемгә әйләнгән hөйләм үҙе генә ни тора! Уны hаубуллашҡанда, хушлашҡанда күптәрҙең шаярыу ҡатыш әйткәнен ишеткәнем бар.\nӘйткәндәй, әҙиптең hуңғы hәм күләмле әҫәре, ғүмере өҙөлөү сәбәпле, беренсе китапта ғына туҡталған. Унда Октябрь революцияhы, совет власын урынлаштырыу йылдары hүрәтләнә. Әҙәбиәт белгестәре әҫәр хаҡында: “Ваҡиғалар драматизмы, характерҙар байлығы, хикәйәләү ыҡсымлығы менән айырылып тора”, – тип яҙҙы. Күренекле әҙиптәр, ғалимдар F. Хөсәйенов, С. Агиш, М. Минhажетдинов, Б. Бикбай, Ә. Чаныш, Х. Зиннәтуллина, С. Сафуанов Али Карнайҙың ижадын өйрәнеп, Башҡортостан матбуғатында мәҡәләләр, айырым китаптар баҫтырҙы. Әҙиптең “Йәмле Ағиҙел буйҙары” тигән пьесаhы ла бар. Яҙыусы — шулай уҡ әҙәби тәнҡит, теоретик мәҡәләләр, урыҫ, сит ил яҙыусылары әҫәрҙәренең башҡорт теленә тәржемәләре авторы.\nБөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Али Карнай. Үлеме лә бик серле генә була, был темаға нөктә ҡуйылмаған әле.\n112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы хеҙмәткәре Алина Дәүләтгәрәева уҡыусыларға Али Карнайҙың яҙмышына бәйле һуғыш ваҡиғаларын һөйләне: ул фронт гәзите хәбәрсеһе булараҡ, яугирҙәрҙең батырлығын һүрәтләп очерктар яҙыуын, Тыуған илгә һөйөү, ватансылыҡ тойғолары менән һуғарылған мәҡәләләр баҫтырыуын әйтте. Бер өҙөк тә уҡыны:\n“Әле беҙҙең күҙ алдында дошман тарафынан яндырылған утарҙар, станицалар яна. Һәм беҙҙең йөрәктәрҙә немец януарҙарына нәфрәт уты дөрләй. Беҙ, Данко йөрәгендәге ут һымаҡ, нәфрәт утында янабыҙ!”\nБыл яҙыусының һуңғы яҙмаларының береһе... 1943 йылдың 16 июнендә Али Карнай яу яланында һәләк була. Әммә уның ижады, башҡорт әҙәбиәтенең ялҡынлы вәкиленең уты, башҡорт халҡы йәшәгәнсә йәшәйәсәк. Али Карнай, әйтерһең, Урал батыр васыятына тоғро ҡалып, “Яҡшылыҡ булһын атығыҙ, кеше булһын затығыҙ!” тип изгелек ҡылыу менән бергә, ошо ерҙә йәшәү дауам итһен өсөн һәләк булған әҙип.\nБашҡортостан “Юлдаш” телевидениеһында барған “100 шәхес” проектында уның хаҡында ла яҡты хәтирәле сюжет әҙерләнде. Эйе, уның кеүек шәхестәр – Башҡорт автономияһы уңайынан булдырылған “100 шәхес” проектының ҡаһармандары.


Рәсәй телевидениеһы яңы дәүергә күсә | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n19 ноября 2018 — 16:02 ГТРК «Башкортостан»\nБашҡортостан тулыһынса цифраға күсә. Заман һулышы һәм заман заңы булған “һанлы телевидение” хәҙер республика халҡы өсөн көндәлек күренешкә әйләнәсәк. Беренсе мультиплексҡа ингән каналдар һәм уның иң юғары сифаты. Башҡортостандың телевидение һәм радиоселтәрҙәр каналдары Европаныҡына тиңләшә. Һанлы телевидениеға күсеү тураһында бер-нисә йыл элек белдерелде. Ярты йыл эсендә аналог телевидениеһын хәҙер тап һанлы форматтағы сигналдар алыштырасаҡ. Беренсе мультиплексҡа ингән каналдар араһында Рәсәй 1, Рәсәй культура, Рәсәй 24 телевидение каналы, Вести Фм, Маяҡ, Рәсәй радиоһы ла бар. Ғөмүмән, Башҡортостан дәүләт телевидениеһы һәм радиотапшырыуҙар компанияһы үҙ тамашасыларын һанлы телевидение менән бер-нисә йыл рәттән таныштырып килә. РТРС менән бергә уҙғарылған бихисап акциялар, республика райондарына сәйәхәттәр – быларҙың барыһы ла үҙ һөҙөмтәһен бирмәй ҡалманы. Тап юғары сифат һәм тап һанлы телевидение. Башҡортостандың телетамашасылары һәм радиотыңлаусылары яңы үҙгәрештәр менән яҡшы таныш. Стәрлетамаҡ, Дыуан, Тәтешле, Баймаҡ, Миәкә. Цифрлы десант акцияһы ошо район-ҡалаларҙа ла булды. Башҡортостанда цифралы сигнал ебәреү өсөн беренсе башня 2016 –сы йылда төҙөлгәйне. Ике йыл эсендә уларҙың дөйөм һаны 216-ға етеп, хәҙер республика халҡының 95,5 проценты цифралы телевидение ҡарай. Ноябрҙең 19-ы ысын мәғәнәһендә Рәсәй- Башҡортостан каналы өсөн тарихи дата. Тап дүшәмбелә Республиканың барлыҡ район-ҡалалаларында цифралы телевидение күрһәтә башланы. Телеүҙәк бинаһынан старт бирелгән был ваҡиға Башҡортостан етәкселегенең айырым иғтибарында ине. Парламент рәйесе Константин Толкачев фекеренсә, цифра бөгөн киләсәкте билдәләүсе фактор. Рәсәй телерадиотапшырыуҙар холдингы етәкселеге лә республикалағы һанлы үҙгәрештәргә иң юғары баһа бирә. Һан һәм сифат, цифра менән замана. Бөгөн был төшөнсәләрҙе айырыу мөмкин түгел. Ил төбәктәренең һанлы телевидениеға күсеүе Рәсәй Хөкүмәтенең айырым күҙәтеүендә. Министрҙар Кабинеты күрһәтмәһенә ярашлы, бөгөн барлыҡ субьекттар етәкселеге ошо үҙгәрештәрҙе ентекле ҡарарға һәм башҡарырға бурыслы. Аналог телевидениеһы хәҙер тарихта ғына ҡаласаҡ.


Башҡа видеочивать теркәлгән рулетка - Видео чат №1 - егет йәки ҡыҙ менән танышып онлайн!\nМенән танышырға Йәки мәскәүҙә Мәскәү кешеләре\nЭлекке хәрби, хәҙер отставкала\nИр-егеттәрҙең кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙы Сайты булдырырға теләүселәр өсөн ғаилә Һәм 24644 мәскәүҙә һәм мәскәү Өлкәһе менән осраштыБары тик етди мөнәсәбәт өсөн сайтта. Принц эҙләүсе түгел тревожиться, тажы Төшөрөлгән, Мицидиальный. Ғәҙел, намыҫлы, изге күңелле, балаларына Яуаплы мөнәсәбәтендә.\n1-се төркөм инвалиды гемодиализ, Диабет пенсияға сыҡҡас, мин өйҙә ҡалдым.\nИзге күңелле, яуаплы, тығыҙ\nМин тол булып, күҙҙәре һоро 104 182 ауырлығы артмаһын өсөн, Тығыҙ кәүҙәле.\nТыныс, адекват, производство эштәре, эттәрҙе Яратмай, ял йорто.\nМәлих ҡыҙы менән танышыр инем Ашағыҙ, ысын күңелдән яңғыҙлыҡтан арыным, Төн теләгән һәр күмер.\nСелтәре буйынса һөйләргә ярата ине, Үҙен яҡшыраҡ, бер ни ҙә Булһа интрига һәм шулай, мәрхәмәтле, Һиҙгер, бала яратты.\nМәскәү һәм мәскәү өлкәһе булдырырға Теләй ир-егет һәм ҡатын-Ҡыҙ өсөн кейәүгә сайтында 24644 Ғаилә менән осрашты.\nМенән мамат оҙайтылған көн тыуған көнө сонь теләктәрең өсөн, бәлки, уның менән осрашты новости һиндостандың дели - Һиндостан Таймс оф\nАвторлыҡ Хоҡуҡтарын Беннет, Берлектә КоулманРепринт өсөн: элекке президент конгресына сәләмләү. синдикация соня хеҙмәтенең төп ваҡытта уны ганди министры mamata банерджи йәкшәмбе көнбайыш бенгалия-й һәм доға ҡылыр өсөн тыуған көнө Конгресс буйынса өлкән тормош һәм бәхет оҙаҡ лидер. Конгресс банерджи trinamool сығанаҡтар белдереүенсә, моғайын, нью-Дели һәм һуңыраҡ шул уҡ көндө икенсе яртыһында көн соня ганди менән осрашты. Конгресс банерджи trinamool сығанаҡтар белдереүенсә, моғайын, нью-Дели һәм һуңыраҡ шул уҡ көндө икенсе яртыһында көн соня ганди менән осрашты.\nҺинең тыуған көнө минең иң яҡшы теләктәр Сонь Джин Ганди. Мин һеҙ ғибәҙәт ҡылған бөтә эштәре тураһында һеҙгә оҙон ғүмер һәм бәхет, чирикать Банерджи. Илдең баш ҡалаһында, Банерджи, моғайын, сәйәси партия лидерҙары менән осрашты, милли демократияға ҡаршы альянс етәкселеге аҫтында сығыш бдп (НДА) һөйләшеүҙән тыйылыуы тураһында фронт өсөн уртаҡ публикациялар тәҡдим комментарий, непристойный булған, йәки шешеүе дискредитациялана түгел, ә шәхси спускается был мыҫҡыллау, йәки ниндәй мөнәсәбәттә дошманлыҡ тоҡанып.\nҺин ҡыҙ телефон\nҺинд ҡыҙы телефондары бирелгән\nҺин секск телефоны буйынса, сат, телефон, өлкәндәр өсөн Секс һиңә шылтыратабыҙ, улар һөйләшә тальк, хинди, урду, бенгал һәм ПанджабиИдеаль ҡыҙ һеҙҙән шылтыратыуҙар көтәбеҙ. Нуэва-Дели.\nИнтернет аша Танышырға була: Ҡыҙ һәм Ир-егет Менән\nКомпания һиңә ял итергә кәрәк\nБирмингем яңы кешеләр менән таныштымМең ҡыҙ һәм егет менән Таныштырыуҙы һәм һәр ҡала көнө Иң матур урында урынлашҡан. Белем онлайн ҡушылып, флирт, аралашыу. Һеҙ районы яңы дуҫтар табырға теләйем.\nҮҙ йүнәлешен булдырыу, фоторәсемдәр скачать, Тәжрибә уртаҡлаша, бында һеҙ табып, Теге, кем менән оҙаҡ ваҡыт эҙләнә. Футбол яратыусылар әгәр һеҙ, мотлаҡ Барған стадион - стадионды футбол командаһы Үҙ стадионына һәм төп утрауының береһе. Һин дуҫым, һине был сәнғәт Небезразличный йәки булыуы мөмкин. Һис шикһеҙ, һеҙ булғанға тибә, Бирмингем сәнғәт галереяларында, музейҙарында килә, Бина урынлашҡан, викторина стиль аналогы юҡ. Бында инглиз һәм европа рәссамдарының Эштәре ҡуйылған. Дуҫтар һәм таныштар үҙ даирәһен Киңәйтеү, сайтында яҙылған. Ҡыйыу булһа ла мөмкинлекте ҡулдан Ысҡындырманы, башлағас танышырбыҙ әле.\nменән Таныша африка Ҡыҙы\nМин һинең эшең булмаһын\nРәсәйҙә мәҙәниәт һәм бик ҡыҙыҡлы кешеМин һеҙ һөйләгән кеүек, мин Үҙем презентацияһы рәсәй күрҙе. Минең кәйеф һәм ыңғай заряд Ала каналына ҡуйып яҙылыуы оҡшаманы, Мин һеҙҙең өсөн тырыша, һеҙҙең Менән кире бәйләнеш ала шатмын, Рәхмәт, дуҫтар, был ир-атта Яуаплылыҡ тойғоһо менән ҡаршылай өлгөрөү Өсөн иң яҡшы өмөтләнергә.\nМин ҡаршы түгел, мәҙәниәте һәм Ғөрөф-ғәҙәттәрҙә айырмалыҡтар була.\nМин идеаль тел менән осрашыу Отправная нөктәһе өсөн, үҙ-ара Хөрмәт һәм яратыу менән бер-Беребеҙҙе аңлап, бергә йәшәгән ваҡытта Мөғжизәле ғүмер аҙағына тиклем. Шулай булғас, әгәр һин йәшәү Рәуеше, тыңлаулы, мин бөтә хәстәрлекте Үҙ өҫтөнә ала. Сит илдә диңгеҙ буйында йылына Ике тапҡыр.\nМенән бөтә Донъя видеочинать Яҡшы -\nВидеочат был һезгә ярҙам итә\nБыл чатта аралашыу иң популяр интернетВидеочить сығанаҡтар аша даими аралашып Ыңғай эмоциялар менән бергә ҡушыла. Иң яҡшы ысул яңы дуҫтар Табып, ваҡытын рулетка видеочат үткәрелә. Тыныс аралашыу мөмкинлеге биреү осраҡлы Ресурстар менән әңгәмәләште. Ябай бер нәмә лә юҡ, Тип бик күп файҙаланыусылар ҡатнаша, Виртуаль донъяла ул аралашыу йәшәй. Бөгөн сайтта бик күп була, Улар аша аралаша осраҡлы тәҡдим Веб-камера, ғәҙәттә видеочивать тип атала. Кемдер аңлар, сөнки был иң Яҡшы, кемдер бик түгел.\nДонъя менән сат менән һөйләшә\nБеҙ ышанырга, тип, һеҙ иң Яҡшы атҡаҙанған генә, донъя менән Бергә, шуға күрә һеҙҙең менән Программалар тәҡдим донъя менән аралашып, һөйләшәләр. линия сервис, ул үҙенең бөтә Донъяла иң популяр видеочинать йыйҙы. Беҙ иң талапсан зауығын ҡәнәғәтләндереүгә Әҙер беҙгә килеүселәр ч-рулетка, Ниңә өйҙән сығып китә алмай Ине, һеҙ кеше менән аралашырға, Төрлө илдәргә һәм ҡитғаларға. Беҙҙең ярҙам менән видео-ч Һеҙгә ҡыҙыҡ табып, аралашыусан һәм Һәр төрлө әңгәмәләште. Әгәр телисез икән, сит өлкәлә Үҙ телеңде белемдәрен тәрәнәйтеү, берҙән, Тип, һеҙ, кәрәк, быны артабан Тәҙрә ч төймәһенә баҫығыҙ. Образ осраҡлы кешенең булыуы мөмкин Һәм һеҙ әңгәмәләште Нью-Йорк-Париж йй. Һәр осраҡ булған. Бөтә донъя менән һөйләшеп - бына Беҙҙең девиз. Виртуаль аралашыу бара хәҙерге донъяла Мөһим роль уйнай. Төрлө кешеләр, мәсьәлә, сағыу хисе - Былар барыһы ла осраҡлы видеочить. Һеҙгә уңайлы булһын өсөн беҙ Йыйылдыҡ уйынға иң популяр: һеҙҙе Күп ҡыуаныслы сюрприз булды беҙҙең Өсөн, ул ҡыҙыҡлы видео эшләгән-Һәйбәт таныш кешеләр менән аралашырға мөмкин. Беҙ яҡшы булһа, анонимность сөнки Һеҙ шәхси хәүефһеҙлек һәм мәғлүмәт Тәьмин абсолют. Иң яҡшы системаһы максималь әкренәйә Ғорурлана алабыҙ беҙ. Беҙ ч килеүселәрҙең уңайлығы өсөн Барыһын да эшләргә тырышабыҙ,-рулетка. Линия аша аралашыу беҙгә бушлай Файҙалана видео-чан, һәм һәйбәт Кешеләр менән аралашыу рәхәт алыу, Яңы тормош ваҡиғалар һәм тәьҫораттар Менән суматошный улар һеҙ яһанылар. Наслаждайся донъя менән бергә тормош Менән һөйләшә.\nҺәм һеҙ яуап бирергә тейешлеге Тураһында яҙған кеше өсөн, инкогнито ҡалаПоболтать уның менән теләгән, был Йомаҡ булып ҡала.\nТик һеҙҙең өсөн ике хат Алышҡанды белмәй.\nБашҡа заявкалар теркәп ҡуйған булған. Беҙгә бөтә ошо проблемаларҙы хәл Аноним чан, һәм һеҙҙе хәбәргә Ышанған һәм үҙенең шәхси бүленә.\nЧ исемен индереп, исемен, уны Күреп алыу необязательно Булдырыу һәм Төймәгә баҫығыҙ.\nЧ саҡырыуҙарына һылтанып, тәҙрә ебәреү Тәҡдиме менән барлыҡҡа килә. Был осорҙа һеҙ тейеш ебәрергә Һылтанмалар ч кемде ҙә булһа, Кем һеҙҙең менән һөйләшергә кәрәк. Бының өсөн килеп -хәбәрҙе интернет Аша мәҫәлән, беҙҙең менән сайттың. йәки электрон почта адресы менән, Улар һеҙгә асылыр.\nКүрше булһаң, күрше һин\nҺеҙ уларға ярҙам тураһында белеү Ишектәр мобиль телефондарының экрандары ч Яңы хәбәрҙәр бар. Әгәр булмай шул, һеҙҙең кем Һөйләшеү ҡоролмалары йәшереп, яҡшы эшләй Юҡ был. Ҡул яңы хәбәрҙәр тикшереү, сайты асылды. Беҙ һөйләшергә кәрәк, әммә һин Быны туранан-тура йәки уңайһыҙланып ҡурҡа. Һин уға аноним әңгәмә аша Яҙылырға мөмкин, тип иҫ киткес уның. Йәки ул, үҙенең насар алып Барыла, һәм әгәр ул туҡтай Алмай, йәғни закон буйынса яза. Тармаҡҡа һин. Йәки һине шунда уҡыған балалар. Хәбәр уҡытыусы телисез икән, тип, Ниндәйҙер мөһим нәмә, ләкин кем Өйрәнергә хаттары өсөн түгел, педагог. Мәҫәлән, студенттар менән николай класс Тип яһаҡ йыйып.\nБыл ата-әсә һәм хулиган Ошаҡсы неадекватный язаһын аласаҡ.\nБәлки, тап улар уҡытыусылар менән Аралашты һәм аяғы ҡыҫҡа, кем Ялыу яҙа. Һеҙҙең мәғлүмәттәр аша эшләргә мөмкин Булған эҙемтәләрен ч алдынан аноним Уҡытыусылар мәктәбе директоры. Онот һин уны юғалтҡан йәки Йорт телефоны. Сездә бар, интернет һәм телефон Номеры, улар менән миңә кәрәк святитель. Теләһә ниндәй ҡоролмалар һәм планшет Аша смартфон һылтанмалар һеҙ аноним Ч булдырыу саҡырыу ебәргән була. Һеҙ бушлай әйткәндә, логинов һәм Башҡа пароль. Телефон һеҙҙең менән бәйләргә тейеш кеше. Һеҙ ҡоролмалары юҡ -йыуан эсәк, Һәм Һеҙ ҡулланырға мөмкин түгел, Телеграмма йә. Интернетта аноним ч өсөн генә кәрәк. чатта аласыз ебәрергә һеҙҙең сайтта Туранан-тура һылтанма булырға саҡыра. Шул һылтанмалар асыу һәм телефондан Аралашыу алыусы булғас, ни тиклем теләсә.\nӘгәр һеҙ быны эшләй алмай, Әгәр уның әйткәндәре, - тип әйтеүе Булды, оппоненттар булып белергә, уны Кем яҙған.\nһәм уларҙың телефон номерҙарын хужаһы Тураһында сайт. буйынса эҙләү, телефондың, запас частар Номеры, адресы, категорияһы йәки тасуирлау. беҙ тип әйтәм, унда шылтыратҡас, Телефонды ала һәм дөрөҫ яуап юҡ.\nбеҙ социаль селтәрҙәрҙә номерын табып, Иғлан һәм мессенджер.\nтелефон китабығыҙ булһа, код илдә Һәм ҡала. һеҙ аласыз ебәрергә йәки мобиль Телефондан аноним сатнай башланы.\nСайтында танышырға Була Белиз, Етди\nSito di Incontri in Camerun, incontri Gratuiti per Relazione seria\nҡатын-ҡыҙҙар көсө менән танышырға теләй ч танышты рулетка менән ҡыҙ ч плюс балалар өсөн танышыу видео видеочивать онлайн башҡа бушлай теркәү бушлай таныша. йыл видеочивать телефон менән фото менән танышты видеочивать ч рулетка ҡыҙы менән бушлай видео чат


Социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса өс яҡлы республика килешеүенә ҡул ҡуйылды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n9:56, 16 сентября 2016 Йәмғиәт\nДокументта республика Башлығы Рөстәм Хәмитов, Башҡортостан Профсоюздар федерацияһы рәйесе Марат Хөсәйенов һәм республика Эш биреүселәр союзы рәйесе Владимир Шоломдың ҡултамғаһы бар.\nКилешеү хәүефһеҙ хеҙмәт шарттары булдырыу, халыҡтың мәшғүллеген һәм хеҙмәткәрҙәрҙе социаль яҡлауҙы тәьмин итеүҙе индереп, социаль сәйәсәттең төп мәсьәләләре буйынса яҡтарҙың 214 йөкләмәһен үҙ эсенә ала.\nРеспублика Башлығы төбәктә иҡтисадты үҫтереү өсөн социаль партнёрлыҡ механизмдарының мөһимлеген билдәләне.\n– Ҡул ҡуйылған килешеү – республика хеҙмәтсәндәренең мәнфәғәттәрен яҡлаусы документ ул. Башҡортостанда предприятиеларҙа, производствола 2 миллион самаһы кеше эшләй. Кешеләр дәүләт, йәмәғәт ойошмалары, профсоюз структуралары яҡлауына мохтаж, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов. – Килешеүҙә тикшерелгән һәм ҡабул ителгән тәҡдимдәр һаны ла арта. Хәҙер улар 200-ҙән ашыу, 10-15 йыл элек кенә килешеү күрһәткестәре һаны 80-дән артмай ине. Был дөрөҫ тә, сөнки тормош ҡатмарлаша, яңынан-яңы талаптар барлыҡҡа килә. Ошо килешеү хеҙмәтсәндәрҙең мәнфәғәттәрен яҡлауҙы һәм эш биреүселәргә, шулай уҡ власть структураларына, профсоюздарға ҡарата талаптарҙы үтәүҙе гарантиялай.\nТеги: эште ойоштороу,профсоюздар,бр башлығы