12 Март 2011, 22:58\nХәлид ибн Ғибран тигән кеше: «Бәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм көндәрҙән бер көндө халыҡ араһында йөрөгәндә: «Эй, халҡым! ҡалҡандарығыҙҙы алығыҙ!» – тигән, «Эй, Аллаһының бәйғәмбәре! Дошман килдеме әллә?» – тип һорағандар унан. Бәйғәмбәр: «Дошман килмәгән, ләкин тамуҡ утынан һаҡлана торған ҡалҡандарығыҙҙы алыу кәрәк», – тип яуаплаған. Кешеләр унан тағы: «Йә, Рәсүлуллаһ! Ул тамуҡтан ҡотҡара торған ҡалҡаныбыҙ ниҙер?» – тип һораған. Бәйғәмбәр: «Тамуҡтан ҡотҡара торған ҡалҡанығыҙ – «Собханаллаһ, үә әлхәмдүлиллаһ, үә лә иләһә илләләлаһу, үә Аллаһу әкбәр, үә лә хәүлә үә лә ҡүүәтә иллә бил-ләһил – ғалиййилғазим!» – тигән һүҙҙер тигән», – тип һөйләгән.ҡөрьән буйынса, был һүҙҙәрҙе әйтеүсене ожмахҡа илтерҙәр, тамуҡ ғазабынан ҡотҡарырҙар, һәр бер яуызлыҡтан һаҡларҙар.Факиһ Әбүл-л-Ләис әйткән:\nФакиһ Әбүл-л-Ләис әйткән:\n– Кемдең саҙаҡа бирергә әйбере, аҡсаһы булмаһа, фәҡир булһа: «Собханаллаһ, үә әлхәмдүллиләһ, үә лә иләһә илләллаһү, үә Аллаһу әкбәр» – тип әйтһә, саҙаҡа сауабын табыр.\nШундай риүәйәт тә бар. Мөхәммәт бәйғәмбәр һәм сәхәбәләр саҙаҡа биреү өсөн ергә ултыра. Улар араһынан Әмамә тигән кеше саҙаҡаһын бирә алмай, сөнки фәҡир була. Ләкин ултырғанда уның ирендәре ҡыбырлай. Быны күргән бәйғәмбәр уға: «Эй, Әбү Әмамә! Һиңә нимә булды, ауыҙ эсенән ниҙер әйткән кеүекһең», – тип өндәшә. «Әҙәмдәрҙең барыһы ла саҙаҡа бирә, ә минең ундай хәлем юҡ. «Собханаллаһ, үә әлхәмдуллиллаһ, үә лә иләһә илләллаһү, үә Аллаһу әкбәр» тип әйтәмен», – ти. Бәйғәмбәр, уның яуабына һөйөнөп: «Был һүҙ дүрт гөрәнкә (ауырлыҡ үлсәү берәмеге, бер ҡаҙаҡ йәки 400 грамм) һауыт менән фәҡирҙәргә, меҫкендәргә саҙаҡа итеп он биргәндән дә артыҡ булыр», – ти һәм һуңынан сәхәбәләрҙән: «Һәр көн ғәмәл дәфтәрегеҙгә мең изгелек яҙылып, мең яуызлыҡ йолоноп алынһын өсөн нимә эшләргә кәрәклеген беләһегеҙме һуң?» – тип һорай. Улар: «Юҡ!» – ти.\n– Кем дә кем йөҙ мәртәбә «Собханаллаһ!» тип әйтһә, ул кешенең ғәмәл дәфтәренә мең изгелек яҙылыр һәм мең яуызлыҡ ғәфү ителер, – тип аңлата бәйғәмбәр.\nТағы бер риүәйәт бар. Берҙән-бер көндө бәйғәмбәргә бер ир килеп:\n– Йә, Рәсүлуллаһ! Донъя мине ташланы, ҡулым буш, фәҡирлеккә ҡалдым, – тип зарлана.\n– Ә һин ни өсөн фәрештәләрҙең тәсбихтәрен әйтмәйһең, фәҡир булмаҫ инең, – ти бәйғәмбәр. Был кеше:\n– Ул ниндәй тәсбих? – тип һораны.\nБәйғәмбәр ғәләйһис-сәләм: «Собханаллаһ, үә бихәмдиһи собханаллаһул-ғазыйм, үә бихәмдиһи әстәғәфирул-лаһи», – тип таң яҡтыһы пәйҙә булғандан һуң иртәнге намаҙғаса йөҙ мәртәбә әйт. Әгәр был һүҙҙәрҙе даими ҡабатлауҙы ғәҙәткә индерһәң, бай булырһың, ризығың киң булыр», – тип әйтә.\nҺәр бер тәсбих һанынаса Аллаһы Тәғәлә бер фәрештә яратыр, ҡиәмәт көнөнәсә фәрештәләр тәсбих әйтер. Уларҙың тәсбихтәренең сауаптары бихисап булыр.\n«Әлхәмдүлиллаһ» тигән кәлимә сауаптар үлсәүен тултырыусылыр, «Собханаллаһ, үә әлхәмдуллиләһ, үә лә иләһә илләллаһү, үә Аллаһу әкбәр» тигән һүҙҙең сауабы ер менән күк араһын тултырыр. Сөнки улар – Аллаһының һөйөклө һүҙҙәре.


Компания ҡушыла Earn.com - Яңылыҡтар Блокчейн\nCoinbase криптовалюта биржаһы һатылыуы тураһында иғландар бар. Earn.com, хәбәр, $млн 120.\nEarn.com, бер сәнәғәте’яҡшы стартап ы финанслау, элек булараҡ билдәле һәм 21 Инктар. майнинг операцияһы башланды, Intel компанияһының технологияһы ярҙамында, ә һуңыраҡ эшләй башлаған өсөн “21 Компьютер Биткоин” . 2015.\nФирма атамаһы. Earn.com уҙған йылдың октябрендә йыйылма, күреп, нисек эшләй башлағас, уны социаль селтәрҙәге файҙаланыусылар бурыстарһыҙ тамамлау өсөн дәртләндереп ебәрҙе криптовалюта бүләккә алмаштырыласаҡ. .\nБыл аҙнала компанияға иғлан итә.: “Төҙөү электрон түләүле продукттар эшләп, уларҙы практик ҡулланыу өсөн әһәмиәтле булған тәүге ҡаҙаныштарының береһе тартыла блокчейн. Беҙ эшләүен дауам’ы бизнесы менән эшләргә, сөнки ул’ы һәм ҙур потенциалы күрһәтергә вәғәҙә бирҙе.”\nРәсми рәүештә бөтә крипто легалләштерелә Беларусь, сауҙа һәм эшҡыуарлыҡҡа бәйле\nЗакон буйынса бөгөн Беларусь...\nБлумберг менән башлап ебәрҙе...\nКиләһе Пост:Ibm marsh н платформа страховкалаусылар менән эшләү брокер Блокчейн\nМөмкин 8, 2018 at 5:53 ПМ


Мәрхәмәтле мөхит - балаларға кәрәкле сумма йыйылып ярҙам күрһәтелгән\nБашҡортостан юлдаш телевидениеһының «Русфонд», «Мәрхәмәт» хәйриә фондтары һәм «Комсомольская правда» гәзите менән берлектәге проекты дауам итә. Аҙнаның бөгөнгө геройҙары - Туймазы районында йәшәүсе Роман Рәхмәтуллин менән Өфөнән Тимофей Хрищатый. Балаларға кәрәкле сумма йыйылып ярҙам күрһәтелгән.\nХәҙер Рома әсәһен яҡшы ишетә. Мәрхәмәтле кешеләр һәм хәйриә фонды ярҙамында малайға ишетеү аппараты алынған. Ҡоролма ярҙамында Рома яҡшыраҡ уҡый, һөйләшергә тырыша. Ләкин әлегә уға өндәрҙе әйтеүе ауыр. Малай церебраль фалиждан яфалана. Рома ишетеү аппаратын кейгәс, ул күҙгә күренеп үҙгәрҙе. Хатта үҙ аллы атлай башланы, тип ҡыуана малайҙың әсәһе.\nМарина Рәхмәтуллина, Романдың әсәһе: «Улыма ишетеү аппараттарын кейҙергәс тә сискеһе килмәне. Кейендергәндә лә ҡолаҡтарын тота, ҡоролманы һаҡсыл ҡуллана. Ишетеү һәләте лә яҡшырҙы. Мин өйгә ҡайтҡанымды шунда уҡ ишетеп ҡаршыға килә. «Мәрхәмәт» фондына һәм телевизор ҡараусыларға рәхмәт әйткем килә».\nӨфө ҡалаһында йәшәүсе Тимофей Хрищатый ҙа Мәскәү медицина технологиялары институтында дауаланыу курстары үтә. Малай үҙәк нерв системаһының органик зарарланыуы һөҙөмтәһендәге психик-телмәр тотҡарланыуынан яфалана. Һигеҙ йәшлек Тимофей һөйләшә алмай. Дәрестәрҙе ябай мәктәптә түгел, республика реабилитация үҙәгендә ала. Шулай ҙа дауаланыу курстарынан һуң малайҙың хәле күпкә яҡшырған. Ул үҙен яҡшыраҡ тоя, телмәрҙе аңлай башлаған.\nГөлнара Хрищатая, Тимофейҙың әсәһе: «Реабилитация үҙәгендә әүҙем шөғөлләнеү һәм Мәскәү медицина технологиялары институтына барып ҡайтҡандан һуң улыбыҙҙың һаулығы күҙгә күренеп яҡшырҙы. Табиптар дауалау курсын өс йыл дауамында өс ай һайын алып торорға кәңәш итә».\nТимофей Мәскәү медицина институтында йыл буйы дауаланыу курстары үтәсәк. Шулай ҙа «Русфонд» хәйриә фондында ярҙамға можтаж балалар күп. Уларға ярҙам итеү өсөн 5541 һандарына «ДЕТИ» һүҙен яҙып, смс-хәбәр ебәрә алаһығыҙ. Уның хаҡы - 75 һум. Шулай уҡ интернетта rusfond.ru/Bashkortostan сайтына инеп, иғәнәнең башҡа төрөн дә һайларға мөмкин. Мәрхәмәтле булайыҡ!


Көтөп алынған бүләк\n23 Апрель 2019, 11:45\nҠырмыҫҡалы районы Ҡабаҡ ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы Руслан Әйүпов көндән-көн күҙгә күренеп үҫкән төбәктең тынғыһыҙ көндәлек мәшәҡәттәре, халыҡтың йәшәйеше менән таныштыра-таныштыра беҙҙе мәҙәниәт усағына әйҙәне.\n– Ауыл халҡының яҙғы осорҙа эше ифрат күп инде ул, – ти Руслан Фаил улы. – Биләмәне тәртипкә килтереү, өмәләр ойоштороу, ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары реформаһын халыҡҡа аңлатыу – барыһы ла мөһим. Әйткәндәй, хакимиәткә лә яңы бурыстар өҫтәлде, бына бөгөндән һәр береһе ете мең һум тирәһе торған 80 контейнер алырға кәрәк, юлдарҙы төҙөкләндерәһе, йыйындар үткәрәһе…\nЭш эш менән, ә кешегә ял итеү, күңел асыу, аралашыу өсөн уңайлы мөхит тә кәрәк. “Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 объект” программаһына ярашлы, Ҡабаҡта 300 урынлыҡ өр-яңы клубтың эш башлауы һәммәбеҙ өсөн дә оло бүләк булды.\nБынан 22 йыл элек ябылған иҫке клуб урынына, ниһайәт, заманса уңайлыҡтар, иркен сәхнә, гример бүлмәләре, аппаратура, янғын хәүефһеҙлеге саралары булдырылған күркәм мәҙәниәт усағы ҡалҡып сыҡҡан. Ярты йыл самаһы ғына элек асылған клубта тормош гөр килеп тора: “Илһөйәр” фольклор төркөмө, “Фламинго” бал бейеүҙәре, “Ынйыҡай” халыҡ бейеү ансамблдәре, балалар сәнғәт мәктәбенең филиалы эшләй. Фойеға килеп инеү менән йәш рәссамдарҙың оҫта ҡулдары ижад иткән һүрәттәр күргәҙмәһе ҡаршы ала.\n– Ҡабаҡтар – йыр-моң һөйөүсән, ижади халыҡ. Шул ҡәҙәре ғүмер нисек клубһыҙ йәшәлгәндер, үҙебеҙ ҙә аптырайбыҙ. Һәләттәреңде күрһәтеү, ялыңды йөкмәткеле, файҙалы үткәреү өсөн өр-яңы мөмкинлектәр асылды, – ти клубтың мәҙәниәт эштәрен ойоштороусы Хәлисә Әхмәтшина.\n– Ошо ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә әҙерләнгән “Өләсәйҙең асыҡ һандығы” тип аталған фольклор байрамы бик уңышлы, мауыҡтырғыс үтте. Тамашасыларыбыҙ боронғо биҙәү әйберҙәре, халыҡ ижады өлгөләре, туй йолалары менән ҡыҙыҡһынып танышты. Ғәлиәскәр Камалдың “Беренсе театр” әҫәрен сәхнәләштерҙек. Әле бына “Илһөйәр” фольклор ансамбленең репертуарын байытыу өҫтөндә эшләйбеҙ. Өфө яҡын булғас, артистар йыш килеп, тамашалары менән ҡыуандырып тора.\n“Ғаилә менән уҡыу” мәғлүмәт үҙәгенең клубта урынлашыуы ла ата-әсә өсөн уңайлы. Гәзит-журналдарҙан тыш, дүрт мең китап тәҡдим итә китапханасы Әлфиә Ҡаһирова. “Кешеләргә аң, ғилем, иман килтергән мөғжизәле китап донъяһында эшләүем менән бәхетлемен”, – ти ул. Фольклор ансамбленең иң әүҙем ағзаларының береһе Миңзилә Әхтәмова үҙе лә хис-тойғоһон шиғыр юлдарына һалып, ижад итеүҙән ҡыуаныс, көс алып йәшәй.\nОлоһон-кесеһен бер усҡа йыйған Ҡабаҡ ауылы клубының уттары көндән-көн сағыуыраҡ балҡырына, йыр-моңға һыуһаған, осрашыу шатлыҡтарына сарсаған күңелдәрҙең яңырырына шик юҡ. Тарихи йылда ауылға ҡот булып ҡайтҡан мәҙәниәт усағының ғүмере оҙайлы, юлы ырамлы булһын.


Башҡорт халыҡ кейеменә ҡарата һуңғы ваҡытта күҙәтелгән ҡыҙыҡһыныу тураһында яҙғайныҡ инде. Район һәм республика күләмендә үткән саралар был фекерҙе ныҡлап раҫлай. Байрамдарҙа төрлө райондар һәм ауылдар ҡорған тирмә ихаталарында ниндәй генә кейем өлгөләре күрһәтелмәй. Тимәк, һаҡлана һәм үҫеш таба халҡыбыҙҙың кейем тегеү традициялары! Яҡын киләсәктә сәхнә өсөн кейем тегеүселәр ҙә халҡыбыҙҙың онотолоп барған милли кейем өлгөләрен файҙаланыр, ә байрамдарға ябай тамашасылар ҙа халыҡ кейеме кейеп йөрөй башлар, тигән ышаныс бар.\nҠалпаҡ та ғына тигән баш кейеме...\nҠасандыр бер райондың бейеү ансамбле өсөн костюм ижад иткәйнем. Заказ биргән етәксе эскиздарҙы оҡшатты, әммә егеттәр өсөн һайланған боронғо баш кейеме - ҡалпаҡты тектереүҙән ҡырҡа баш тартты. "Башҡорттар ундай баш кейеме кеймәгән", тип аңлатты ул үҙенең ҡарарын. Уның урынына ул төлкө ҡойроҡло, һуңғы ваҡытта сәхнә кейеме булараҡ киң таралған, әммә башҡорттар бер ҡасан да кеймәгән бүрек тектертте.\nҮкенескә ҡаршы, бындай мәғлүмәтһеҙлек мәҙәниәт өлкәһендә эшләүселәрҙә лә осрап ҡуя. Шуға ла, бындай хәлдәр ҡабатланмаһын өсөн, был мәҡәләлә тап ҡалпаҡ тураһында һөйләмәксебеҙ.\nБыл баш кейеме Башҡортостанда кантонлыҡ системаһы ваҡытында башҡорт казактарының обмундированиеһына ингән. "Башҡорттарҙың хәрби кейеме күк йәки аҡ төҫтәге тула бишмәттән, шул уҡ төҫтәге, яҫы ҡыҙыл лампаслы киң салбар, тирәстәре ике яҡтан, ҡолаҡ тапҡырынан айырып күтәреп бөкләп ҡуйылған бейек аҡ ҡалпаҡ, ҡайыш, йылҡы тиреһенән тегелгән күркәмһеҙ, әммә бик уңайлы, бер пары бер йылға етерлек итектән торған", - тип яҙа В.М. Черемшанский. Бындай ҡалпаҡтарҙы туланан йәки кейеҙҙән теккәндәр һәм уларҙы күбеһенсә хәрбиҙәр, дәүләт хеҙмәте башҡарыусылар һәм почта ташыусылар кейгән. Уларҙың формалары төрлө булған. Айыра тирәсле бейек ҡалпаҡтарҙан башҡа, кейеҙҙән баҫылған, тирәсе тоташ, тәпәшерәк ҡалпаҡтарҙы халыҡ бик яратып кейгән. Был баш кейемдәрен башҡорттар үҙҙәре туланан йәки кейеҙҙән баҫҡан, улар ҡара һәм аҡ төҫтә булған, һәм формаһы менән заманса эшләпәне хәтерләтә. Тимәк, кейеҙ эшләпә - күрше халыҡтарҙан үҙләштерелгән баш кейеме түгел, ә боронғо милли кейем, тик исеме юғалып, урыҫтарҙан "эшләпә" тигән атама күскән.\nҠалпаҡтар араһында иң ҡупшылары төҫлө бәрхәттән йәки туланан тегелгән, йәиһә туланан тегелеп, өҫтөнән затлы туҡыма менән көпләнгән. Ҡалпаҡтың башы дүрт ҡыйыҡтан ҡоршап тегелгән, уҡа менән биҙәлгән. Бындай ҡалпаҡтар тағы ла матурыраҡ күренһен, бейегерәк ҡалҡып торһон өсөн уның аҫтынан түбәтәй йәки кәпәс тә кейер булғандар. Уларҙы абруйлы, күренекле кешеләр: кантон башлыҡтары, старшиналар кейгән, ҡиммәтле туҡыманан тегелгән был ҡалпаҡтар дәрәжә билгеһе булып торған.\nФормаһы менән башҡорт ҡалпағына оҡшашыраҡ баш кейемдәре башҡа халыҡтарҙа, мәҫәлән, ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙҙарҙа осрай, әммә уларҙың, был халыҡтарҙың йәшәү шарттарына ярашлы, мөһим айырмалары бар. Ҡалпаҡты ҡаҙаҡтар ҙа кейә, ә беҙҙең халыҡта ул онотолған, тимәк, ул ҡаҙаҡ баш кейеме, тигәнерәк фекер - төптө яңылыш. Мәҫәлән, башҡорттарҙа ла, татарҙарҙа ла киң таралған түбәтәй, татар сәхнә кейемендә йыш ҡулланылғанлыҡтан, бер заман ул татар милли кейеме булып ҡына ҡабул ителә башланы, башҡорт сәхнәһенән бөтөнләй тиерлек юғалды. Шул рәүешле халҡыбыҙҙың бик күп ҡомартҡыларының юғалып бөтөүе лә ихтимал.\nХалыҡ кейеме көндәлек кейеү өсөн бик ҡулай. Шул уҡ ҡалпаҡ - йәй көндәрендә ҡояштан, елдән һаҡлай, ни өсөн уны тегеп кеймәҫкә?\nЯҙылған: 06.06.16 | Ҡаралған: 1164


14 Февраль 2019, 19:26\nХәлимә әбей, иртәнге намаҙын уҡығас, бер аҙ ятып торорға уйланы. ләкин күҙенә йоҡо кермәне. Башында әллә ниндәй уйҙар бөтөрөлдө. Бер яңғыҙы ғүмер итә башлауына ла егерме йыл тула. Шул йылдарҙа ниндәй генә ваҡиғалар булманы, барыһы ла бер миҙгел эсендә үтеп киткән кеүек.\nИре бик иртә үлеп китте, донъяның рәхәтен тойоп ҡына йәшәй башлағайнылар. Йорт-ере етеш, ҡапҡа-ҡоймаһы төҙөк, һарайы, мунсаһы ти¬гәндәй – барыһы ла бар, мал-тыуар ҙа аҫранылар. Аҙыҡ-түлек үҙҙәренә етеп барҙы. Хәлимә әбейҙең берҙән бер улы Хәлил дә, унынсы класты тамамлап, ҡалаға уҡырға китте. Шул китеүенән ауылға ҡайтманы. Уҡыған йылдарында аҙна һайын ҡайтып йөрөнө, ите-бәрәңгеһе, аҡсаһы ла кәрәк булды. Уҡып бөтөп, эшкә урынлашҡас, ҡайтып йөрөүҙәре кәмене. Хәлилдең тормошо яйланды, ҡала ҡыҙы Сөмбөлгә өйләнеп тә ебәрҙе. Ә Сөмбөл авылды бөтөнләй яратманы. Ҡала ҡыҙының муйыны ауыл яғына таба боролмай башланы. Йылына бер тапҡыр ҡайтып, хәл-әхүәл һорашалар ҙа китеп тә баралар. Хәлил, дәрәҗәле урынға ултырғас, ауылды бөтөнләй онотто. Икешәр ерҙә коттедж һалып ҡуйҙы, ҡала үҙәгендә дүрт бүлмәле фатир алды. Донъяның артына тибеп, икһеҙ-сикһеҙ байлыҡ эсенә сумып, сит илдән сит илгә йө¬рөп, рәхәтләнеп йәшәй бирҙеләр. Әсәһенең, яңғыҙы тилмереп, берҙән-бер балаһын көтөп, ташламаҫтар әле тип, өмөтләнеп йәшәүен белмәне һәм белергә лә теләмәне Хә¬лил. Улай аҡса-маҙар е¬бәреп тә мәшәҡәтләнмә¬не¬ләр. “Пенсияһы бар, бер тамаҡҡа күпме кәрәк?!” – тип уйланылар, ахыры. Дәрәжәле урын, байлыҡ, күп аҡса әҙәм балаларын бәғерһеҙгә, иманһыҙға әүерелдерә икән.\nХәлимә әбейҙең күҙҙәре йәшләнде: “Өметһөҙ шайтан ғына була, өмөтөмдө юғалт¬майым әле, ғәзиз балам бит, аңына килер, ҡайтыр, ташламаҫ әле, Аллаһы бойорһа!” – ¬тине. Әкрен генә урынынан торҙо, юрған-мендәрҙәрен йыйыштырып ҡуйҙы. Бисмиллаһын әйтеп, сәйнүгенә һыу һалды, уны газ плитәһына ултыртты. Тауыҡ-себештәрен ашатырға тип, ишеген асты, баҫҡысҡа сыҡты. Унда уны Тәмлетамаҡ көтөп ултыра ине. Уны ла өс тапҡыр ашатырға кәрәк. Ни етте әйберҙәрҙе ашамай әле ул: уға йә һөт, йә тәмле һурпа, ит, балыҡ бир! Бесәй аҫрағас, ҡарамай ҙа булмай шул. “Миңә рәнйей күрмәһен, бигерәктәр күҙемә ҡарап тора бит”, – тип, Хәлимә әбей ҡарт бесәйе Тәмле¬тамаҡты һәр саҡ ашатып, тәрбиәләп торҙо.\nИртәнге сәйҙән һуң Хә¬лимә әбей тәҙрәзәгә күҙ һалды. Урамда кеше-ҡара күре¬нмәй. “Иртәләргә Саҗидә лә килер инде, пенсия алыу көнө килеп етте. Алдан планлаштырып, иҫәп-хисап яһап ҡуймаһаң, һис еткереп булмай аҡсаны. Хаҡтарҙың көн һайын артып тороуын уйлаһаң, ҡурҡып ҡуяһың. Шәкәре лә аҙ ғына ҡалған, тоҙо ла бөткән, ите-майы, туҡмасы – барыһы ла кәрәк. 7 мең һум пенсияны нимәгә генә еткерәһең? Утҡа-һыуға, газға ла хаҡтар гел үҫеп тора. Телефонға бер генә көн түләмәһәң дә, хәҙер өҙөп ҡуялар, телевизорынала тү¬ләр¬гә кәрәк. Ул арала налогы килеп төшә. Барыһы ла аҡса һорай, биреп кенә өлгөр. Дарыуха¬нанан да иң осһоҙ дарыуҙарҙы ғына алырға тырыша. Көн һайын 6-7 төрлө дарыу кәрәк. Бер көндө ауыл фельдшеры: “Хәлимә әбей, район үҙәгенә барып, йөрәгеңде тикшертеп ҡайт әле. Поликлиникала сират була, түләүле табипҡа бар, бер күренеп сығыу – 500 һум, анализдар ҙа бирһәң, тағын 500 һум кәрәк булыр”, – ти. Бына һиңә мә! Район үҙәгенә барыу өсөн таксиға 200 һум түләһәң, кеҫә төбөңдә тиндәр генә ҡалмаҫ тимә.\nБеҙҙең быуынға ауыр ваҡыт тура килде: иртәнән кискә тиклем бил бөгөп эшләһәк тә, хеҙмәт хаҡын йүнләп түләмәнеләр. Шуға пенсияһы ла балыҡ күҙе ҡәҙәр генә. Ниңә хөкүмәт шуларҙы белмәй икән? Ана хәҙерге түрәләр, етәкселәр, депутаттар 400-500 мең һум хеҙмәт хаҡы алып эшләйҙәр ти, уларҙың пенсияһы ла 6-7 мең генә булмаҫ. Шуға күрә, пенсияға сығып, ялға китергә лә уйламайҙар. Беҙҙең кеүек ватылып эшләмәй бит улар. Ауыл кешеһе әле лә 10-12 мең һумға эшләй, уларға ниндәй пенсия түләрҙәр икән? Хәйер, ауылда ғына түгел, заманында завод-фабрика¬лар¬ҙа эшләгән ҡала халҡы ла маҡтанырлыҡ пенсия алмай. Гәзит биттәрендә гел зарланып яҙалар, байлыҡта йәшәһә¬ләр, зарланмаҫтар ине. Әле беҙҙең ауыл ерендә үҙ баҡсабыҙ бар. Бәрәңгеһен, кишерен, һуғанын ултыртабыҙ. Күр¬шеләр һәйбәт, ярҙам итеп торалар...”\nБарыһын да уйлай торғас, Хәлимә әбей арыны. Аҙыраҡ ял итеп алырға уйланы. Шул ҡыҫҡа ғына ваҡытта төш тә күреп алды. Имеш, почта ташыусы Сажиҙә уға пенсия килтер¬гән, бер тоҡ аҡса һуҙа. “Хәлимә әбей, пенсияң артҡан, 70 мең һум булған, ҡулыңды ҡуй ҙа һанап ал, рәхәтләнеп тотонорһоң”, – тип, бер тоҡ аҡсаны өҫтәлгә бушатты. Барыһы ла 1 меңлектәр. 7 мең аҡсаны етегә тиклем генә һанайһы, ә 70 меңде нисек һанап бөтмәк кәрәк? Һанай-һанай буталып бөттө, өҫтәлдәге аҡсалар иҙәнгә, урындыҡҡа сәселде. “Сажиҙә, үҙең генә йыйып бир инде”, – тип ялынды Хәлимә әбей. Сажиҙә аҡсаларҙы кире тоҡҡа тултырып бирҙе лә сығып китте. Хәлимә әбей бер яҡтан һөйөнһә, икенсе яҡтан ҡурҡыуға ҡалды. Тиҙ генә ишекте бикләп килде. Уйлай-уйлай, башы ҡатты, ҡайҙа ғына йәшерһәм дә, табырҙар ҙа таларҙар, тип ҡурҡты. Ә, бәлки, үлтереп үк китерҙәр. Хәлимә әбей, шыбыр тиргә батып, ҡото осоп уянып китте. “Йә, Аллам, төш кенә икән! Йөрәгем ярылып, үлә яҙҙым бит. Әҙ аҡсам булһын, тиҙ үлемем. Бындай аҡса кәрәк түгел, йән тыныслығы кәрәк. Нисек булһа ла йәшәрмен әле, пенсиямды ғына бөтөрмәһендәр. Аллаһы Тәғәләм, оҙон ғүмерҙәр биреп, булған байлыҡтарыбыҙҙың изгелеген күреп, аҙ пенсия¬ларыбыҙҙы, иҫән-һау килеш, үҙебеҙ тотоп йәшәргә яҙһын!” Был – Хәлимә әбейҙең берҙән бер теләге ине.\nУл, ҡулдарын күтәреп, Аллаһы Тәғәләгә ялбарҙы: “И, Аллам! Улымды аҡса ҡоло булыуҙан туҡтап, үҙеңдең ҡолоң ит! Йөрәгенә миһырбанлылыҡ, изгелек орлыклары сал, әсәһенә ҡарата шәф-ҡәтлелек, мәрхәмәтлелек хистәре уят. Мин бит – уны тыуҙырған, үҫтергән, тәрбиәләп оло тормошҡа оҙатҡан әсәһе!”\n"Ватаным Татарстан" гәзитенән.


Әсә. Педагог. Ғалимә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Әсә. Педагог. Ғалимә\nӘсә. Педагог. Ғалимә 17.04.2012 // Йәмғиәт\nОшо өс сифатты үҙенә туплаған, ғилем һәм мәғариф өлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшкән, Башҡорт дәүләт университеты Сибай институтының башҡорт филологияһы кафедраһы мөдире, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы Бүләкова менән фән, тормош, ғаилә бәхете, йәшәү мәғәнәһе хаҡында әңгәмә тәҡдим итәбеҙ.\n— Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы, һеҙ йәмле Бөрйән районында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуып үҫкәнһегеҙ. Фән донъяһына һеҙҙе нимә ылыҡтырҙы? Бала саҡ хыялымы, әллә ата-әсәйегеҙҙең теләгеме?\n— Эйе, мин хозур тәбиғәтле Бөрйән районының Әбделмәмбәт ауылында донъяға килгәнмен. Барлыҡ тормошон уҡытыу-тәрбиә эшенә бағышлаған атай-әсәйем Рәхилә Ирназарова менән Мөҙәрис Ғәликәевтәрҙең ете балаһына ла мәктәп, дәрес, уҡыусы-уҡытыусы төшөнсәләре кескәй саҡтан таныш булды, сөнки һәр көн иртән барыһы ла белем усағына ашыға ине. Бала саҡта тиҫтерҙәрем менән һәр саҡ “мәктәп” төҙөп уйнағаным иҫемдә. Киләсәктә уҡытыусы булыу теләгем тап шул осорҙа уянғандыр, күрәһең. Хәтеремдә, әҙәби китаптарҙы шул тиклем яратып уҡый торғайным, ауыл китапханаһында уҡымаған бер яҙыусының әҫәре лә ҡалмағандыр. Тыуған ауылымда — һигеҙенсене, күрше Байназар урта мәктәбендә унынсыны тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға керҙем. Шаулы студент йылдарында Әхнәф Кирәев, Ким Әхмәтйәнов, Абдрахман Ғәлләмов, Нәғим Ишбулатов, Марат Зәйнуллин, Роберт Байымов, Тимерғәле Килмөхәмәтов, Әхмәт Сөләймәнов, Ғәли Сәйетбатталов, Вәли Псәнчин кеүек күренекле ғалимдарҙан һабаҡ алыу бәхете тейҙе. Шул уҡ ваҡытта тел ғилеме һәм драма түңәрәктәренә йөрөргә лә ваҡыт таптым. Студенттарҙың һәм йәш ғалимдарҙың ғилми конференцияларында ҡатнашыу, ғилми йыйынтыҡтарҙа мәҡәләләремдең баҫылып сығыуы фән донъяһына яһаған тәүге аҙымдарым булғандыр. Атай-әсәйемдең тырышып уҡы, камиллыҡҡа ынтыл, белемле бул тигән теләктәре лә йоғонто яһамай ҡалмағандыр. Университетты уңышлы тамамлағас, хөрмәтле остаздарым белемемде аспирантурала дауам итергә тәҡдим итте. Оҙаҡ уйлап тормаҫтан, ризалаштым һәм СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты аспирантураһына уҡырға индем. Фән — ҙур фиҙаҡәрлек талап иткән өлкә. Ғилми эш менән шөғөлләнеү өсөн хатта ҡайһы бер теләк-ниәттәреңдән баш тартырға тура киләсәген аңлаһам да, белемгә ынтылыуым көслөрәк булғандыр, күрәһең — фән юлынан китергә баҙнат иттем. Һәм бер ваҡытта ла быға үкенмәнем. 1990 йылда филология фәндәре докторы, профессор, күренекле яҙыусы Ғайса Хөсәйенов етәкселегендә “Башҡорт балалар прозаһында герой проблемаһы” тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, ошо уҡ институтта ғилми хеҙмәткәр булып эш башланым. Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт педагогия институтының башланғыс белем биреү методикаһы кафедраһында дәрестәр алып барҙым. 1991 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына өлкән уҡытыусы итеп эшкә саҡырҙылар. Ә 1993 йылда ғаиләм менән яңы ғына асылған Сибай институтына эшкә ҡайттыҡ.\n— Шулай итеп, артабанғы яҙмышығыҙ Сибай ҡалаһы менән тығыҙ бәйләнде...\n— Шулай тип әйтергә лә була. Хәйер, бер аҙ эшләп алғандан һуң, күптәр кеүек, ҡайтанан Өфөгә юлланырбыҙ тигән уй менән килгәйнек, бөтөнләйгә ҡалыуыбыҙға әле булһа хайран ҡалам (көлә). Ә төптән уйлап ҡарағанда, ул саҡтағы ҡала хакимиәте башлығы З.Ғ. Йәрмөхәмәтовтың, оҙаҡҡа һуҙмай, беҙҙең ғаиләне торлаҡ менән тәьмин итеүе, артабан Зиннур Ғөбәйҙулла улы үҙе институт менән етәкселек итә башлағас, һәр башланғысымды хуплауы, терәк булыуы, көньяҡ-көнсығыш райондарҙан килгән йәштәрҙең белемгә ихлас ынтылышы, үҙаллылыҡ емештәренең күҙгә ташланып сәскә атыуы тап Сибай ҡалаһында төпләнергә сәбәпсе булды. 2000 йылдар башында институтта башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлеген асыу, кафедра ойоштороу, уны юғары квалификациялы кадрҙар менән тәьмин итеү кеүек эштәрҙе атҡарып сығырға тура килде. Шул уҡ ваҡытта бихисап йәмәғәт эштәрендә ҡатнаштым: Сибай ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитетында, ҡала хакимиәте янында ойошторолған “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында”ғы Законды тормошҡа ашырыу буйынса комиссияла, институттың ғилми советында, ҡала ҡатын-ҡыҙҙары советында... Уйлап ҡараһаң, фән менән шөғөлләнергә ваҡыт та ҡалмаған кеүек. Әммә фәнгә хеҙмәт итеүемде тормошомдоң төп маҡсаты итеп алғанмын икән, уға хыянат итергә ярамай. Төн йоҡоларым иҫәбенә булһынмы, ял көндәрендәме — ғилми эшкә лә ваҡыт бүлергә тырышам. Бөгөн йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторымын.\n— Изге әсә. Бәхетле ҡатын. Билдәле ғалимә. Ошо өс төшөнсә һеҙҙә нисек үҙ-ара һыйышып йәшәй? Улар бер-береһенә ҡамасауламаймы?\n— Уйлап ҡараһаң, төрлө саҡтар булғандыр. Бигерәк тә ҡатын-ҡыҙға ғаилә менән фәнде бергә алып барыу, әлбиттә, еңелдән түгел. Шуныһы менән бәхетлемен: мин бер ваҡытта ла, ғилми эш менән шөғөлләнәм тип, әсәлек бурысымды ситкә ҡуйманым. Берҙән-бер улыбыҙ Илнурҙы һәр яҡлап һәләтле итеп үҫтерергә тырыштыҡ. Шул уҡ ваҡытта яратҡан эшемә лә ваҡыт таптым. Быға ғаилә татыулығы, иремдең дә йәш быуынға белем биреү өлкәһендә эшләүе ярҙам иткәндер.\n— Тормош иптәшегеҙ — филология фәндәре кандидаты, профессор Илдус Ҡасим улы — үҙе лә фән кешеһе. Улығыҙ Илнур ҙа һеҙҙең юлды дауам итә...\n— Улыбыҙҙың фән юлын һайлауы осраҡлы түгел. Атанан күргән уҡ юнған, әсәнән күргән тун бескән, тиҙәр бит. Илнур мәктәптә уҡыған сағында уҡ фән менән ҡыҙыҡһынды, төрлө олимпиадаларҙа ҡатнашып, призлы урындар яуланы. Урта мәктәпте алтын миҙалға, институтты “ҡыҙыл диплом”ға тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының тарих кафедраһы аспирантураһына уҡырға инде. Институтта уҡыған йылдарында һәм аспирантурала белемен дауам иткәндә лә Башҡортостан Президенты стипендиаты булды. Күптән түгел Ырымбур ҡалаһында урта быуат тарихы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡланы. Хәҙерге ваҡытта Илнур ҡасандыр үҙебеҙ эшләгән Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара. Әйткәндәй, киленебеҙ Гөлсәсәк тә фән юлын һайланы: ул этнография буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡларға йыйына.\n— Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы, һеҙҙеңсә, йәшәү мәғәнәһе нимәлә?\n— Йәшәүҙең мәғәнәһе — тормоштоң һәр мәленең ҡәҙерен белеүҙәлер, минеңсә. Ҡәҙерле әсәйемдең һәм туғандарымдың иҫән-һау булыуы, коллегаларым менән уртаҡ тел табып, үҙ-ара кәңәшләшеп, бер төптән булып эшләүебеҙ, ғөмүмән, тормоштан йәм һәм тәм таба белеү — бына ул минең өсөн йәшәү мәғәнәһе. Ҡасандыр мин уҡытҡан студенттарым фән үрҙәрен яулай, кандидатлыҡ диссертациялары яҙып, аспирантурала уҡыуын дауам итә, йә булмаһа, мәктәптәрҙә йәш быуынға белем бирә икән — ошо түгелме һуң йәшәүемдең һәм халыҡҡа хеҙмәт итеүемдең төп асылы?!\n— Шулай ҙа һеҙҙең иң ҙур хыялығыҙ?\n— Ысынын әйтәйемме? Тиҙерәк өләсәй булыу. Улымдың балаһын күкрәгемә ҡыҫып һөйөү — әлеге ваҡытта минең өсөн иң изге теләк.


Дәүләт һеҙҙе хәстәрләй » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Дәүләт һеҙҙе хәстәрләй\nДәүләт һеҙҙе хәстәрләй 29.05.2018 // Йәмғиәт\nИлебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ хаҡлы ялға ярайһы уҡ иртә сыға. Гүзәл заттар өсөн пенсия йәше 55-тән, ирҙәр өсөн иһә 60-тан башлана. Пенсионер статусын алыу менән күптәрҙең алдында өр-яңы мөмкинлектәр асыла. Дәүләт халыҡтың ошо ҡатламын хәстәрләү буйынса яуаплылыҡты үҙ иңенә ала. Ярҙам саралары хаҡында ҡайҙан хәбәрҙар булырға һәм уларҙы нисек рәсмиләштерергә? Был һорауға яуап алһаң, дәүләт бонустарынан файҙаланырға, тормошто еңеләйтеп, теге йәки был өлкәләге сығымды кәметергә мөмкин.\nНиндәй ташламалар бар?\nТәү сиратта иғтибарҙы ташламаларҙың төрлөлөгөнә йүнәлтегеҙ. Пенсионерҙарға социаль, һалым, торлаҡ, мөлкәт, финанс, медицина, матди өлкәләрҙә ярҙам күрһәтелә. Һәр осраҡты айырым ҡарап сығайыҡ.\nҺалым ташламаһы – иң таралған дәүләт ярҙамы. Өлкән йәштәгеләр, ғәҙәттә, теге йәки был һалымдан тулыһынса азат ителә. Был өлкәләге ҡайһы бер ташламалар төбәк, әммә күпселеге федераль кимәлдә билдәләнә. Ҡартлыҡ буйынса пенсионерҙарға һалым буйынса түбәндәге льготалар бирелә:\n*мөлкәткә һалым – һәр күсемһеҙ милек категорияһындағы бер объектҡа (бүлмәгә, йортҡа, дачаға, фатирға һ.б.) һалым түләүҙән тулыһынса азат итеү;\n*транспортҡа һалым – ҡеүәте ҙур булмаған еңел автомобилдәргә һалымдан өлөшләтә йәки тулыһынса азат итеү;\n*ергә һалым – ғәҙәттә, был өлкәлә ташлама булмай, әммә ҡайһы бер төбәктәрҙә уны түләүҙән өлөшләтә йәки тулыһынса азат итәләр;\n*ергә һалым буйынса 10 000 һумлыҡ ҡайтарма – барлыҡ өлкән йәштәгеләргә.\nБыл льготаны Федераль һалым хеҙмәтендә рәсмиләштерәләр.\nДәүләт бонусының киләһе төркөмө – торлаҡ. Дәүләттән тейешле ярҙамды алыу өсөн идарасы компанияға үҙ хоҡуғыңды тормошҡа ашырыу хаҡында яҙма рәүештә белдереү шарт. Пенсионер статусын алғандар был өлкәлә түбәндәгеләргә дәғүә итә ала:\n*торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр һәм фатир өсөн түләүҙә ташламаға;\n*өй телефонынан файҙаланыуға сығымды ҡаплауға;\n*өй телефонын сираттан тыш бушлай ҡуйыуға;\n*йортҡа газ үткәргәндә ярҙамға (сираттан тыш бушлай тоташтырыуға);\n*йортто капиталь төҙөкләндереүгә түләүҙән бушатыуға (80 йәштән) йәки 50 процент ташламаға (70 йәштән).\nБыл льготаларҙың барыһы ла, ҡағиҙә булараҡ, Рәсәйҙең бөтә төбәктәрендә лә гарантиялана, әммә ярҙам саралары бының менән генә сикләнмәй. Билдәле бер хәл-шарттарҙа пенсионерҙар дәүләттән торлаҡ алыуға ла иҫәп тота ала. Әле бындай ярҙам түбәндәгеләргә күрһәтелә:\n*милкендә торлағы бөтөнләй булмағандар;\n*мохтажлыҡ кисергән пенсионерҙар (дәүләт алдында махсус хеҙмәттәре булған кешеләр (ветерандар, геройҙар һ.б.).\nБыл льгота төбәктәге торлаҡ палатаһында йәки ҡала хакимиәтендә рәсмиләштерелә.\nКеше тормошонда киләһе мөһим өлкә ул – медицина. Өлкәндәргә бында байтаҡ ташлама бирелә. Уларҙың күпселеген рәсми теркәүҙең дә кәрәге юҡ, үҙең менән шәхес һәм пенсия таныҡлығын алыу етә. Медицина мәсьәләһендә ҡартлыҡ буйынса пенсионерға тәҡдим ителгән льготалар:\n*дарыуҙар менән түләүһеҙ тәьмин итеү (рецепт буйынса);\n*шифаханаларҙа һәм курорттарҙа түләүһеҙ дауаланыу (юллама буйынса);\n*медицина ойошмаларында сиратһыҙ бушлай хеҙмәтләндереү;\n*ҡарттар йорттарында һәм пансионаттарҙа түләүһеҙ хеҙмәтләндереү;\nТеш протездары менән бушлай тәьмин итеү.\nҠартлыҡ буйынса пенсионерҙарға тейешле ташламалар йыш ҡына ғаиләнең ҡайҙа йәшәүенә бәйле. Бында транспорт мәсьәләһе лә ҙур әһәмиәткә эйә. Ошо өлкәлә өлкәндәр түбәндәгеләргә хоҡуҡлы:\n*йәмәғәт транспортынан бушлай файҙаланыуға;\n*ҡала яны транспортына билетты сиратһыҙ алыуға;\n*ҡала яны транспортында юл хаҡын түләмәйенсә йөрөүгә (ғәҙәттә, 80 йәштән һуң).\nШул уҡ ваҡытта бындай ташламалар маршрут йәки ябай таксиҙарға ҡағылмай.\nЭшләп йөрөгән пенсионерҙар\nХаҡлы ялға сыҡҡан кешеләрҙең күпселеге эшмәкәрлеген ташларға ашыҡмай. Шул уҡ ваҡытта уларға ла дәүләттән ярҙам күрһәтеү ҡаралған. Эшен ташламаған өлкәндәр түбәндәгеләргә иҫәп тота ала:\n*үҙе өсөн уңайлы ваҡытта эш хаҡын һаҡлап ҡалмайынса отпуск алыуға (ялдың оҙайлылығы пенсионерҙың статусына бәйле);\n*йылына бер тапҡыр пенсияны ҡайтанан иҫәпләтеүгә;\n*квалификацияны түләүһеҙ камиллаштырыуға йәки эш биреүсе иҫәбенә ҡайтанан уҡыуға;\n*хеҙмәт эшмәкәрлеге осоро өсөн пенсия балдарын өҫтәүгә.\nӘйткәндәй, эшләмәгән пенсионерҙар ҙа, әгәр эшмәкәрлеген туҡтатыуға өс йылдан күберәк ваҡыт үтмәгән булһа, һалым ҡайтармаһын алырға хоҡуҡлы.\nОло йәштәгеләр йыш ҡына юридик ярҙамға мохтаж. Шул уҡ ваҡытта тәжрибәле юрист кәңәшен арзан тип әйтеп булмай. Дәүләт бындай ярҙам төрөн бушлай тәҡдим итә. Унан түбәндәгеләр файҙалана ала:\n*һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары;\n*аҙ тәьмин ителгәндәр;\n*социаль хеҙмәтләндереү ойошмаларында йәшәгәндәр;\n*сәйәси золом ҡорбандары;\n*гражданлыҡ хоҡуҡтарын һәм бурыстарын тормошҡа ашыра алмаған кешеләр.\nБүтәндәргә иһә юрист хеҙмәттәре өсөн түләргә тура киләсәк.\nАдреслы һәм матди ярҙам\nАдреслы ярҙам кейем-һалым, аҡса, аяҡ кейеме, аҙыҡ-түлек, йорт йыһазы, көнкүреш һәм йорт әйберҙәре йәһәтенән булышлыҡ итеүҙе күҙаллай. Матди ярҙам пенсионерға төбәктәге йәшәү минимумын тәьмин итергә тейеш. Бындай сараларға эйә булыу өсөн социаль хеҙмәттәргә ғариза яҙырға кәрәк.\nРәсәйҙә хаҡлы ялдағыларға ҡайһы бер финанс ташламалары ла ҡаралған. Атап әйткәндә, бындай льготаларға түбәндәгеләр инә:\n*матди ярҙамға һалымдан азат итеү;\n*билдәле бер йәшкә еткәс, пенсияның страховка өлөшөн арттырыу.\n80 йәш тулыу менән өлкәндәргә ташламалар тағы ла арта төшә. Был йәшкә еткәндәр:\n*үҙенә ҡараусы тәғәйенләүгә (был кешегә хеҙмәт стажы өҫтәлә, айына 1 200 һум аҡса түләнә);\n*капиталь ремонтҡа түләүҙән тулыһынса азат итеүгә;\n*пенсияның страховка өлөшөн икеләтә арттырыуға иҫәп тота ала.\nҠараусыны Рәсәй Пенсия фонды тәғәйенләй. Бының өсөн ғариза яҙырға, яҡтарҙың паспорты, пенсия таныҡлығы, СНИЛС кәрәк. Әйткәндәй, өлкәндәрҙе туғандары ла, бөтөнләй ят кешеләр ҙә ҡарай ала, ләкин улар башҡа хеҙмәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнмәҫкә тейеш.\nҺалым ташламаһын рәсмиләштереү\nБыл мәсьәләне хәл итеү өсөн пенсионерға Федераль һалым хеҙмәтенә һалым түләүҙән бушатыу тураһында ғариза яҙырға, пенсия таныҡлығын, паспорт, ИНН (булһа), транспортҡа йәки күсемһеҙ милеккә хоҡуҡты раҫлаған документ тапшырырға кәрәк. Әйткәндәй, ғаризаны 1 ноябргә тиклем яҙыу шарт, юғиһә киләһе йылға ғына һалым түләүҙән азат итәсәктәр.\nҺалым ҡайтармаһын рәсмиләштереү\nБыл льгота эшләп йөрөгән һәм дәүләт ҡаҙнаһына физик берәмектәрҙең килеменә 13 процент һалымды күсергән кешеләргә бирелә. Пенсионерҙар ҡайтарманы дөйөм ҡағиҙәләр буйынса ала. Улар ҡайтарманы һорап яҙылған ғариза, шәхес таныҡлығын, теркәлеү тураһындағы белешмә ҡағыҙын, хеҙмәт кенәгәһен, килем тураһындағы белешмә ҡағыҙын (2-НДФЛ буйынса), һалым декларацияһын, ҡайтарманы алыу өсөн нигеҙ булған документтарҙы (ипотека договорын, һатып алыу-һатыу тураһындағы килешеү һ.б.), аҡса күсерелергә тейешле иҫәп реквизиттарын тапшырырға тейеш.\nБөтә мәғлүмәттәр ҙә теүәл булһа, Федераль һалым хеҙмәте аҡсаны 1,5-2 ай эсендә күсерә.


Аля алтын төҫөндәге, ҡояш йылытҡан ҡом өҫтөндә ята һәм үт ә күренмәле йәшкелт тулҡындар аяҡтарына ҡағылып сәпелдәүен тыңлай. Шул тиклем уңайлы, йылы һәм тыныс бында, хатта бер бармағын да ҡыбырлатҡыһы килмәй. Аҡрынлап ҡына диңгеҙ т улҡындарының көйөнә ниндәйҙер сит тауыш ҡушыла. "Берәйһе кәнсир банкаһын типкеләй буғай..." - тип уйлай Аля. Йәмһеҙ тауыш көсәйә бара һәм, ниһайәт, Аля бының будильник булыуын аңлай. Диңгеҙ, ҡом һәм ҡояш юҡҡа сыҡты. Бары тик иҫке тахта һәм һалҡын көҙгө төн генә тороп ҡалды. Һәрмәнеп, Аля боронғо\nмеханик будильниктың тауышын баҫты.\nАлевтинаға 35 йәш тулды. Әммә халыҡ араһында таралған мәҡәлдәгеләй "еләк" сағы түгел ул уның, ҡасандыр һутлы булып та әлеге ваҡытта кипкән емеш менән сағыштырыуы дөрөҫөрәк булыр. Аляның ҡәйнәһе үлем түшәгендә ята. Оҙаҡ ята, йонсой бисара. Ике бүлмәле бәләкәй генә "хрущевкала" улар дүртәү йәшәй: тарлығы һәм ҡыҫын булыуы арҡаһында Аля "пенал" тип атаған залда улы һәм ире менән үҙе тора, йоҡо бүлмәһендә - ҡәйнәһе. Уға Аля туйға тиклем үк әсәй тип өндәште. Үҙенең әсәһен 16 йәшлек сағында уҡ ерләне. Атаһы бик тә ҡайғырҙы, әммә, кем әйтмешләй, ваҡыт барыһын да дауалай: ике йылдан һуң ул өйләнде һәм Аля пединститут ятаҡханаһына күсте. Ағаһы\nОлег был ваҡытта хәрби хеҙмәттә ине, унан башҡа Аляның яҡындары ла юҡ. Факультет кисәләренең береһендә Толик менән танышҡандан һуң, кейәүгә сығырғамы, юҡмы икәнлеген бер үҙе х әл итте тиһәң дә була. Атаһы менән кәңәшләшергә маташып ҡараны ул, әммә уныһы тыңлап та бөтмәйенсә ҡулын һелтәне:\n- Эй, ҡыҙым! Һин ҙур бит инде хәҙер, бөгөн - иртәгә юғары\nбелем тураһында диплом алырға тораһың... Насарҙы һайламаяса ҡһың, беләм. Оҡшай икән - сыҡ. Ә инде Олежка менән һеҙгә был осраҡҡа аҡса йыйҙым мин, ҡурҡма! - һәм ҡәнәғәтлек менән кикереп, үҙенә тағы һыра өҫтәне.\nАрмиянан ҡайтҡан Олег Толик менән уртаҡ тел тапты. Шун да уҡ булмаһа ла дуҫлаштылар. Буласаҡ туғанының холҡо ыңғай икәнлеген, ә иң мөһиме - уның Аляны яратыуын аңлағас, Олег "һингә" күсте һәм буласаҡ кейәүен балконға тәмәке тартырға саҡырып, уның менән йыш ҡына ысын күңелдән һөйләшеүҙәр алып барыр булды.\nӘсәһенең үлеменән һуң нисектер ҡатып алған Аля аҡрынлап ирей башланы. Толикты яраттымы икән ул Хәйер, яратһа ла үҙе нә бындай һорауҙар бирмәне. Ҡәйнәһе менән аралары яҡшы булды . Таисия Ивановна Толик менән икәү тыныс, шым тормош менән й әшәй ине. Таисия Ивановна китапханала эшләне, хаҡлы ялға ла шунан сыҡты. Аля менән улар бер - береһенә төҫө менән генә түгел, холоҡтары менән дә оҡшаш булып сыҡты. Туйҙан һуң Аля\nиренә күсте һәм ысын күңелдән мәшәҡәттәр тулы ғаилә усағын төҙөргә кереште. Тормош ашъяулыҡтай тигеҙ юлдан тәгәрәне. Һәм бер нисә йыл Аля тыныс, һиҙелмәҫ көндәлек бәхет менән бәхетле булды. Һуйған да ҡаплаған Толик булып улдары Антошка\nтыуҙы. Ә ҡасандыр баҫалҡы студент Толик Анатолий Феликсович ҡа әйләнде - башта уҡытыусы, артабан техникум директоры\nурынбаҫары вазифаһын биләне. Аля диплом алып мәктәптә тейешле өс йылды уҡытҡандан һуң балалар баҡсаһына күсте. Бында, балалар менән ул үҙен үҙ урынында тоя ине. Шулай итеп\nкөндәр айҙарға, айҙар - йылдарға бәйләнде...\nТаисия Ивановна һөйләшергә, аралашырға бик тә яратһа ла,\nяҡындарынан бер кем дә уның зарланғанын ишетмәне. Һауа торошо, күршеләр, ишек алдында шаулаған бала - саға - барыһ ынан да ҡәнәғәт төҫлө ине ул. Була бит шундай кешеләр. Әле Аля Толик менән осрашмаҫ элек үк үҙе борсоған ауырыу тураһын да бер кемгә лә өндәшмәгән. Врачтарҙың һүҙенә иғтибар бирмә не шул. Барлыҡ кәңәштәр менән ризалашып баш ҡаға, ә кабинеттан сыҡҡас: "Хоҙай ҡушҡанын йәшәрмен..." - тип шыбырлай. Хоҙай\nбигерәк аҙ ғүмер бүлде. Таисия Ивановна нисек тыныс ғүмер кисерһә, шулай уҡ тыныс урын өҫтөнә ятты. Башта өйҙәгеләр быға иғтибар ҙа итмәне. Тик бер мәлде ҡәйнәһе саҡырып алды уны: "Ниңәлер ҡыйын миңә, ҡыҙым..." "Тиҙ ярҙам" саҡырайыҡмы " - тип һикереп төштө Аля. Һәм ошо көндән башлап ҡәйнәһе эргәһенән китмәне. Башҡа уны ҡарарлыҡ кеше лә юҡ. Эшен ҡалдырырға тура килде. Бәләкәй Антоша ғына ни өсөн оләсәһене ң хәҙер тик ятыуы, ниңә уның менән паркка сыҡмауын аңлай алмай ҡаңғырҙы. Тик оләсәһен йәлләне. Һәм уның бүлмәһенә йә бәлеш киҫәге, йә балалар баҡсаһынан алып ҡайтҡан печеньеһын ташыны.\n- Бына, оләсәй, күстәнәс! Мин һиңә алып ҡайттым! - тип ҡы сҡыра ине ул дарыу еҫе менән тулған бүлмәгә саф һауа индереп . Ҡәйнәһе көсһөҙ генә йылмая, Антошканы кибеп ҡалған ҡулдары м енән ярата һәм шым ғына тауыш менән рәхмәтен белдерә. Аля йә штәрен күрһәтмәҫкә тырышып тиҙ генә аш - һыу бүләһенә инеп к итә. Шулай, йыл артынан йыл үтте. Толик төрлө табиптар саҡырып ҡараны - башта урындағыларын, һуңынан ситтән дә эҙләп тапты. Улар яҙып биргән дарыуҙар артынан йөрөнө. Ғаиләһен ҡарар өсөн тағы бер эшкә урынлашты. Ағарып, ябығып бөттө, әммә ихтыяр көсөн һаҡланы һәм әсәһенең һауығырына ышанысын кәметмәне. Аляға туҡтауһыҙ:"Бөгөнгө ҡаҙаныштар заманында был ауырыуға дауа булыуына ышанам", - тип ҡабатлан ы. Аля ризалашып баш ҡаға һәм ҡәйнәһен хәстәрләүен дауам итә . Бер тапҡыр инде өйрәнелгән хәрәкәттәр менән барлыҡ процеду раларҙы эшләп бөткәс, ул ҡәйнәһенең халат итәгенән эләктереү ен һиҙҙе.\n- Нимә, әсәй, нимә - тип эйелде ҡатын шунда уҡ.\n- Аленька, мин һинән ғәфү үтенергә теләгәйнем... - Таисия\nИвановна тауышы көс - хәл менән генә сыға ине.\n- Нимә өсөн - Аля юғалып ҡалды.\n- Киптереп бөттөм һине... Ғәфү ит ҡарсыҡты, - һүҙҙәрен ә йтеп бөткәс, ҡәйнәһенең сикәләре буйлап йәштәре ағып төштө. Аля әбейҙең сал сәстәрен һыпырҙы, "Нимә һөйләйһең" тигәнерәк берәй һүҙ әйтергә теләне, әммә тамағына килеп тығылған төйөрҙө йота алмайынса тиҙ генә йыуыныу бүлмәһенә инеп китте\nһәм күңеле булғансы иланы. Ҡәйнәһе төндә вафат булды. Иртә менән, һаман да төшөнә ингән диңгеҙ тураһында уйлап Аля шприц һәм ампулалар тотоп йоҡо бүлмәһенә инде. Төнгө лампа\nяна. Таисия Ивановна һәр саҡтағыса шым ғына ята. Әммә Аля шунда уҡ барыһын да аңланы: бөттө. Яй ғына тубыҡланып ҡәйнәһ енең йөҙөнә ҡараны: ул етди ине. Һәр ваҡыт йылмайырға әҙер ирендәр ҡыҫылған.\nҠәйнәһен ерләгәндән һуң Аля нисектер урамда үҙенең элекке курсташын осратты. Уныһы башын һелкеп, ҡайғыһын уртаҡлашты:\n- Тыңла әле, һин ысынлап та кибеп, һарғайып бөткәнһең... Барыһы ла үтәсәк. Ярай, рәтләнерһең! Улың менән ирең нисек Ҡара уны, бирешмә, беҙ йәш бит әле.\nӨйгә ҡайтҡас Аля ирекһеҙҙән көҙгөгә тотондо: ысынлап та, һуңғы йылдарҙа бигерәк бирешкән шул. Үҙенең ғүмеренең бер өлөшөн ҡәйнәһенә бирергә тырышҡандай... Тик бер нимәне лә үҙгәртеп булмай - тормош дауам итә. Һәм ысынлап та ваҡыт үҙе некен итте. Аҡрынлап юғалтыу аянысы яҡты һағыш менән алмашын ды, көндәлек мәшәҡәттәр ҡәберлектәге ҡараңғы көндө ҡапланы. Аля тағы ла эшкә урынлашты. Антошка мәктәпкә уҡырға барҙы. Анатолий диссертация өҫтөндә эшләй. Әммә...\nАляны директор үҙенә саҡыртып алды һәм ҡарашын йәшереп: " Алевтина... әле генә шылтыратып әйттеләр: ирең менән бәхетһе ҙлек..." "Үлемде генә төҙәтеп булмай" - ҡайҙандыр хәтер төпк өлөндә ошондай һүҙҙәр яңғыраны. Артабан Аляның уйларға хәле ҡалманы. Ул ултырғыстан шыуып төштө һәм иҫен юғалтты.\nТолик юл фажиғәһендә һәләк була. "Камаз" ҡаршы юлға сыға һәм туҡтай алмайынса, ҡаршыға килгән "Жигулиҙы" иҙә. Ике коллегаһы менән командировканан ҡайтып килгән Толик шунда уҡ йән бирә. Ҡалғандары аяҡ - ҡулдарын сыйҙырып ҡына ҡотола . Аля иламаны. Аңының ҡайһы урыны менәндер Антошаны Олегтың ҡатыны алыуын аңлағас, бөтөнләй "онотолдо". Бушап ҡалған фатир буйлап мөйөштән - мөйөшкә йөрөнө лә йөрөнө. Йә бокал, йә китапты бер урындан икенсеһенә алып ҡуйғыланы, Балалар бүлмәһенә әйләнгән йоҡо бүлмәһенә инде, ҡәйнәһенең карауаты булған урында оҙаҡ ҡына баҫып торҙо. Туҡтауһыҙ телефон шылтыраны. Тик Аля уның менән нисек файҙаланырға икәнлеген о нотҡан кешеләй, телефонға аптыраулы ҡарашын ғына төбәне. Асығыу тойғоһон да һиҙмәне, йоҡоһо ла килмәне. Кис төшкәс тә\nфатир буйлап йөрөүен дауам итте, стенаға эленгән ғаилә фотолары эргәһендә туҡтап, бер нимә лә аңламаған ҡарашын уларға төбәне. Күрше ҡатындары, дуҫтары килде - Аля береһе менән дә һөйләшмәне, һорауҙарға яуаптар ҙа бирмәне. Ҡапыл ғына "Фатирға түләүҙе арттырғандармы ни" йәки "Антошканың класында ата - әсәләр йыйылышы бит, онотҡанмын!" - тип әйтеп\nһалғыланы. Күрше ҡатындар бер - береһенә ҡарашты - йәйге каникулдар осоро бит, ниндәй йыйылыш булыуы мөмкин... Көндәр ҙең береһендә Олег килде. Бригадир менән талашып, вахтанан ы сҡынды ул. Аля эргәһендә уның элекке дуҫы Света ултыра ине. Олег һеңлеһен ҡосаҡларға уйланы, әммә уныһы ситкә тайшанып сервант янына барып баҫты һәм һауыт - һабаларҙы шылдыра башланы. Света Олегҡа ҡараны: "Олег, ул алмашынған шикелле.. ."\n- Күрәм, - тине ағай кеше һәм тәүәккәл рәүештә юл сумкаһы н алды, - мә, Аляның әйберҙәрен тултыр, һуң, дауахана кәрәк - ярағын.\n- Һин нимә, уны алйоттарйортона илтмәксеһеңме! - Света а сыуынан сәсәй яҙҙы. - Уға бары тик...\n- Мин уға нимә кәрәген үҙем беләм! - тип ярты һүҙҙә туҡта тты уны Олег.\nАвгуст аҙағы матур килде - ҡояшлы, йылы, йомшаҡ көндәр то ра. Дауахана ихатаһында бер малай һәм ир кеше таш киҫәге ме нән футбол уйнай, һәр "голға" ҡысҡырышып ҡыуаналар. Улар баҫ ҡыс буйлап аҡрын ғаны бер ҡатындың төшөүен дә күрмәй. Аля ур ам һауаһын күкрәк тултырып һуланы һәм йылмайып ҡуйҙы. "Көҙ е ҫе килә... - һәм ниндәйҙер көтөлмәгән шатлыҡ менән өҫтәне: - Нисек рәхәт!" Беренсе булып уны малай күреп ҡалды: "Әсәкәй ем! Әсәй!" Аля ҡулдарын йәйеп, улын ҡосағына алды. Олег яҡы нлашты.\n- Бер нимәңде лә онотманыңмы Теш щеткаһы унда, аяҡ кейем е, тараҡ Ҡара уны! - шаяртып бармаҡ янаны, ҡулындағы сумка һын алды һәм - бында ҡабат килерлек булмаһын... - тип өҫтәне .\nҺәм һеңлеһен яурындарынан ҡосаҡланы. Ә Аляның икенсе яғын ан үҙенең балалар тормошон ниндәйҙер бик етди ваҡиға тураһын да һөйләй - һөйләй Антошка йүгерә ине.


Йәки, әллә йүкә, әллә ҡайыш алдан өҙөлә\nҺин ҡәһүәме, йәки...\n...Бер ҡыҙ атаһына килгән дә, зарлана башлаған:"Мин арыным, теге юҡ, был юҡ. Тормошом ауыр, проблема артынан проблема... Мин гел ағымға ҡаршы йөҙәм - көс-хәлем ҡалманы..."-тигән.\nЯуап биреү урынына атай кеше 3 бер иш кәстрүлгә һыу ҡойған да, береһенә - кишер, икенсеһенә - йомортҡа, өсөнсөһөнә кофе һалып утҡа ҡуйған. Күпмелер ваҡыттан кишер менән йомортҡаны һыуҙан алған, кофены стаканға ҡойоп, ҡыҙынан:"Нимә үҙгәрҙе?"-тип һораған.\n- Кишер менән йомортҡа бешкән, ә кофе ирегән, тигән ҡыҙ.\n- Юҡ, был әйберҙәргә өҫтән генә ҡарау. Тышҡы эффект. Ҡара: ҡап-ҡаты кишер йомшарған, һытылып барған йомортҡа ҡатҡан - улар тыштан үҙгәрешһеҙ ҡалған, ҡайнар һыуҙа эстән, структураһын үҙгәрткән, тигән атаһы. - Кешеләр ҙә шулай: тыштан көслө күренгәндәр мөсһөҙ, нескәләр батырайып, ныҡ булған мәлдә йомшаҡлыҡ күрһәтә.\n- Ә кофе?- тигән ҡыҙ.\n- Кофемы? Ул үҙенә ҡулай булмаған, хатта дошман мөхиткә (ҡайнар һыуға) килеп эләккәс, ошо мөхиттә тулыһынса иреп, уны үҙе үҙгәрткән - хуш еҫле эсемлек яһаған... Ошондай кешеләр була: улар тормошто, хәл-ваҡиғаны үҙҙәре үҙгәртә һәм яңыса ҡора - әлеге ситуацияны аҡыл-ғилеме менән файҙалы яҡҡа бора, тигән атаһы...


Һәр күңелдә ҡояш балҡыһын!\n7 Сентябрь 2018, 16:13\nҠояш… Һәр бер кешегә йылы нурын һибә, яҡтылыҡ өләшә. Унан башҡа беҙ тормошобоҙҙо күҙ алдына ла килтерә алмайбыҙ.\nҺәр бер кешенең күңелендә үҙ ҡояшы бар. Тик уларҙың насар уйҙары, яуыз эштәре ошо сағыу нурҙы ҡара болот булып ҡаплай. Кемдер тәбиғәтте бысрата, ағастарҙы ҡырҡа, кешеләрҙе йәберләй, улар менән насар мөнәсәбәттә була. Шуға ла шишмәләр һәм йылғалар ҡорой, тәбиғәттә төрлө сүп-сар йыйыла. Ә йәнлек, хайуан, ҡоштар, урман булмаһа, ҡайҙа йәшәр һуң?\nКүңелдә ҡояш балҡыһын өсөн гел дә алсаҡ йөҙлө, саф күңелле, эшлекле, аҡыллы, түҙемле булырға кәрәк. Әйҙәгеҙ, тыуған яғыбыҙҙы, тәбиғәтебеҙҙе ҡәҙерләп, яратып йәшәйек! Һәр күңелдә ҡояш балҡыһын!


Башҡортостандың бокс буйынса йыйылма командаһы Рәсәй чем пионатынан өс миҙал алып ҡайтты. 48 килограмға тиклем ауырлы ҡта Вячеслав Еремеев "бронза" миҙалға лайыҡ булды, Илгиз Мәхмүтов "көмөш" миҙал я уланы. Нияз Фәйзуллин иһә ярымфиналда Рәсәйҙең буласаҡ чемпи онына биреште һәм бронза награда менән ҡәнәғәтләнде.\nЯрымфиналда иң еңел ауырлыҡ категорияһында Башҡортостанд ың ике вәкиле ҡатнашты. Тәжрибәле спортсы Вячеслав Еремеев, Башҡорт остан\nРеспубликаһы Президенты Кубогындағы кеүек үк, үҙенең йәш яҡ ташы - спорт мастеры Илгиз Мәхмүтовтың йомағын сисә алманы. Илгиз ышаныслы еңеү яуланы ( 36 : 19) һәм финалға сыҡты. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, "алты нға" көрәштә Мәхмүтов бик көслө спортсы Давид Айрапетянға (С таврополь крайы) ҡаршы тора алманы. Айрапетян өсөнсө раундта уҡ мәрәйҙәр һаны буйы нса алға\nсыҡты һәм ваҡытынан алда еңеү яуланы.\n"Башҡорт Кличкоһы" Нияз Фәйзуллин тәжрибәле спортсы Давид\nеңеүгә өлгәште. Ә ярымфиналда беҙҙең боксерға Дағстандан ки лгән ҡеүәтле спортсы Магомед Абдусаламовҡа ҡаршы торорға кәр әк ине. Нияз арыҫландай көрәште, хатта Кавказ егетенең танау ын да емерҙе, әммә өсөнсө раундта оппонентына бирешергә мәжбүр булды. Судья еңеүсе тип Абдусал амовты иғлан итте, ул финалда ла еңеүгә өлгәште һәм Рәсәй - 2005 че мпионаты еңеүсеһе булып танылды.


Бәхет өсөн күп тә кәрәк түгел… » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Рубрикалар » Бәхет өсөн күп тә кәрәк түгел…\nБәхет өсөн күп тә кәрәк түгел…\nҠайһы бер ғаиләләрҙең фатирына килеп инһәң, хужа менән хужабикәнең йөҙҙәренән яҡтылыҡ, өйҙәренән йылылыҡ бөркөлөп тора. Уларҙың яғымлы, кешелекле мөнәсәбәте солғанышында оҙағыраҡ тотҡарланғы килә, ҡайһы саҡ ниндәй йомош менән килгәнде лә онотаһың. Салауат ҡалаһында йәшәүсе Сәйфуллиндар – ана шундай ғаиләләрҙең береһе.\nӘлфир − Ишембай районы егете, ә Рәмилә − Мәсетле ҡыҙы. Дуҫтарының туйында уларға шаһит булырға тура килә. Ошонда улар тәү тапҡыр осраша. Ике йәш йөрәктең дуҫлығы аҙаҡ оло мөхәббәткә әйләнә. Күп тә үтмәй, йәштәр яҙмыштарын бергә бәйләй.\n− Бер-береңде аңлап, яратышып йәшәгәндә, барыһы ла яҡшы була. Ирем мине ата-әсәһенә алып ҡайтып таныштырғас, ҡәйнәм шатлығынан илап та алды. Ул һәр ваҡыт беҙгә ярҙам итергә әҙер. Әле ике улыбыҙ − ике терәгебеҙ ҙә үҫеп килә. Яратҡан эшебеҙ бар, фатирлы ла булдыҡ. Бәхет өсөн тағы ла ни кәрәк? − ти Рәмилә Сәйфуллина.\nӘлфир менән Рәмилә икеһе лә бер урында − 5-се торлаҡты файҙаланыу идаралығында эшләй. Әлфир – иретеп йәбештереүсе, ә Рәмилә – маляр. Икеһе лә тынғыһыҙ, эшкә егәрле, йөкмәтелгән бурысты еренә еткереп башҡарыу уларҙың ҡанына һеңгән, шуға ла бер эште лә арлы-бирле, илке-һалҡы эшләй алмайҙар. Тырышлыҡтары елгә осмай: кешеләр алдында йөҙҙәре ҡыҙарырлыҡ түгел, абруйҙары ҙур.\nӨйләнешкән йәш пар башта ятаҡта йәшәй. Өлкән улдары Алмас шунда донъяға килә. Әлбиттә, йәштәргә ятаҡта йәшәүе ауыр була. Сөнки унда ниндәй генә кешеләр юҡ, шарттар ҙа яҡшынан түгел. Бер аҙ ваҡыттан һуң Сәйфуллиндар бүлмәләрен һатып, ипотека юлы менән ике бүлмәле фатир ала. Икенсе улдары Нияз донъяға килә. Бала тыуғандан һуң бирелә торған ʺәсәлек капиталыʺ ла фатир хаҡын түләүгә ҙур ярҙам була.\nБөгөн Сәйфуллиндарҙың фатирында бала тауыштары яңғырап тора. Әлфир үҙ ҡулдары менән сабыйына ауылдағыса сәңгелдәк эшләп ҡуйған. Рәмилә әле өс айлыҡ Нияз менән өйҙә ултыра. Иренең эштән, ә Алмастың балалар баҡсаһынан ҡайтыуына тәмле аштарын әҙерләп көтөп ала.\nСәйфуллиндар үҙҙәрен бәхетле ғаилә тип һанай. Хәйер, бер-береһе өсөн өҙөлөп торған, бына тигән балалар үҫтергән, тормош ауырлығына ҡарамай етеш йәшәгән, кешеләрҙе хөрмәт иткән һәм уларҙың ихтирамын яулаған ғаиләгә тағы ла нимә кәрәк?! Йырҙа йырланғанса, бәхет өсөн күп тә кәрәк түгел.\nСығыу ваҡыты 17-05-2011, 10:29 | Ҡаранылар: 1974\nДуҫтарҙы һынатыу юҡ\nҺөйөүҙән тора ғүмерҙәр...\n“Йәшлек”ле донъя йәмле


Корея милли китапханаһы — Башҡорт Википедияһы\n37°29′51″ с. ш. 127°00′12″ в. д.\nКорея милли китапханаһы\nВсемирная цифровая библиотека[d] һәм International Internet Preservation Consortium[d]\nСеул, Көньяҡ Корея\nGovernment-General of Korea Library[d]\nКорея милли китапханаһы Викимилектә\nКорея милли китапханаһы (кор. 국립중앙도서관?, 國立中央圖書館?) — Көньяҡ Кореяның төп китапханаһы. Ул ил баш ҡалаһы Сеулда урынлашҡан.\n2 Төньяҡ Корея тураһында мәғлүмәт үҙәге\n3 Ҡиммәтле китаптар\n4 Цифралы китапхана\n5 Шулай уҡ ҡарарға мөмкин\n1945 йылда нигеҙләнә. 7 млн тирәһе берәмек һаҡлана, шул иҫәптән сит ил телдәрендә баҫылған 1 млн том. Китапханалағы ҡайһы бер китаптар "Көньяҡ Кореяның милли хазиналары" теҙмәһенә керетелгән. 1974 йылда китапхана Согондон районынан Намсандонға күсерелә. Ә 1988 йылда әлеге ваҡыттағы урынына, Сеулдың Сочхогу округының Панпходон районына күсерәләр.\n1991 йылда китапхана Мәғариф министрлығы ҡарамағынан Мәҙәниәт министрлыҡы ҡарамағына күсерелә.\n2007 йыдда Корея Милли китапханаһы системаһы ҡанаты аҫтында электорн сервис асыла. Ул Кореяның дөйөм милли цифралы китапханаһы булараҡ таныла. (ингл. Dibrary).\nТөньяҡ Корея тураһында мәғлүмәт үҙәге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТөп копустың бишенсе ҡатында Төньяҡ Корея тураһында мәғлүмәт үҙәге урынлашҡан. Унда Көньяҡ Кореяла тыйылған «Rodong Sinmun» газетаһы һәм шулай уҡ тыйылған башҡа төр гәзит-журналдар, китаптар тупланған. Яҡынса уларҙың данаһы 100 000 документ. Уларҙы тик тикшеренүҙәр өсөн генә ҡулланыла. Улар интернет селтәренә ҡуйылмай. Үҙәккә тик Пхеньяндағы йәки Рәсәй, Ҡытай вәкәләтлектәре аша ғына эләгергә була. \nҠиммәтле китаптар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКореяның 18. быуаттағы ауыл хужалығы тураһында китабы\nКитапханала иң ҡиммәтле китаптар булып 14-се быуаттан алып 19-сы быуатҡаса Чосон кароллегендә баҫтырылған китаптар һанала. Улар барлығы 48 китап.\nШулай уҡ 1884 йылда баҫтырылған “Часон һәм Немец империяһының сауҙа килешеүе” тип аталған өс томлы баҫмаһы иҫәпләнә.\nЦифралы китапхана[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nУл 2009 йылдың майында асыла. Корея милли китапханаһының цифралы китапханаһы барлығы 116 миллион цифралы материал һәм 250 000 видио материалдар туплаған. Шулай уҡ ул UCC етештереү студияһы тота. Семинарҙар үткәреү өсөн күп экранлы кинотеатрҙар һәм алдынғы технологиялы залдары бар. Ҡунаҡтар өсөн һәр кемгә айырым рәүештә ультра хәҙерге ҡорамалдар менән тәьмин ителгән. Контенттар кимәле ЮНЕСКО(WDL) йәки EU europiana цифралы китапханаларына ҡарағанда күберәк. Цифралы китапхана бинаһы Корея милли китапханаһы янында ғына айырым бинала урынлашҡан. Уҡыу залы 257 урынлыҡ. Кинотеатр комплексында 250 000 аудиовизуаль материал файҙаланыу мөмкинлеге бар. Улар ҙур жк-монитор һәм бер нисә кеше ҡарап та тыңлап та ултырырлыҡ итеп, сыбыҡһыҙ (проводһыҙ) ҡолаҡсындар (наушники) менән тәьмин ителгән. Шулай уҡ ҡунаҡтар өсөн семинарҙар үткәрерлек ун алты кеше кереп ултырырлыҡ һигеҙ залы бар. Осрашыуҙар ваҡытында ҡатнашыусыларға электрон хаттар ебәрелә. 2011 йылдың ноябрендә был китапханала беренсе Корея википедистары семинары мәктәбе ойошторолған.\nКореяның милли цифралы китапханаһы\n↑ Dibrary: Korea opens National Digital Library (инг.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 август 2009. 30 июнь 2010 тикшерелгән. 2009 йылдың 3 август көнөндә архивланған.\n↑ Ҡалып:Webarchiv, nl.go.kr/german, abgerufen am 30. November 2016.\nОфициальный сайт 2006 йылдың 25 июнь көнөндә архивланған. (инг.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Корея_милли_китапханаһы&oldid=1054276 ҡабул ителгән\nКөньяҡ Корея китапханалары


Яңы йыл каникулдарына йомғаҡ яһалды | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n12 января 2021 — 11:48 ГТРК «Башкортостан»\nРеспубликаның ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы Яңы йыл каникулдарына йомғаҡ яһаны. Был осорҙа йәрәхәтләнеү осраҡтары күпкә аҙайған. Яңы йыл майҙансыҡтарында йәрәхәттәр алып табиптарға мөрәжәғәт итеүселәр ҙә күп түгел. Республикала янғында ҙа аҙайған. Быға тиклем йыл һайын тиерлек Башҡортостанда тап яңы йыл каникулдары осоронда утта күпләп кеше һәләк була ине. Янғын сығыуҙы иҫкәртеүсе ҡоролмалар ҡуйыу, йорт хужалары менән осрашыуҙар, хәүеф төркөмөнә инеүселәр менән эшләү үҙ һөҙөмтәләрен бирә. Утта һәләк булыусылар хәҙер ҡырҡа кәмене.


Инфоурок / Начальные классы / Рабочие программы / Рабочая программа по родному языку ( 3 класс)\nосновная общеобразовательная школа с.Уткалево муниципального района\n________ /Канафина Г.Г../ «____» _________ 2015г. Приказ № ____________\nКоличество часов : 270\nПрограмма: Башҡорт лицейҙары, гимназиялары һәм мәктәптәренең башланғыс кластары өсөн “Әлифба” һәм “Баш6орт теле” буйынса программа / төҙ. : Ф.Ш. Сынбулатова, Г.Ә. Вәлиева. – Өфө: Китап, 2015.\nУчебник: «Башҡорт теле» дәреслеге, ике ки4әктән - Ф. Ш. Сынбулатова, Г. Ә. Вәлиева- 2ф2: Китап, 2013\nБала туған телендә аралаша, башҡа фәндәрҙе лә шул телдә өйрәнә. Әсә теле балаға аң-белемгә эйә булыу, мәғлүмәтле булыу, фекерләү һәм үҙ-ара аралашыу сараһы ла булып хеҙмәт итә. Был йәһәттән башҡорт мәктәптәрендә әсә телен өйрәнеү предмет булараҡ уның бәйәһен арттыра һәм уҡытыусыға юғары талаптар ҡуя.\nТыуған илебеҙ Рәсәй, республикабыҙ Башҡортостан, туған тел, халҡыбыҙ, башҡа милләт халҡы менән татыулыҡ, дуҫлыҡ, тирә-яҡ мөхит, уларҙы һаҡлау-яҡлау башҡорт грамотаһына өйрәтеү һәм әсә теле программаларының көнүҙәк темалары булып тора. Был программала башланғыс кластарҙа фән буйынса уҡытыу тематикаһы, уның ҡыҫҡаса йөкмәткеһе һәм уҡыусы үҙләштерергә тейеш булған универсаль уҡыу эш төрҙәре системаһы тәҡдим ителә.\n1-се класс. Грамотаға өйрәтеү һәм «Башкорт теле». Бөтәһе йылына 143 сәғәт.\nГрамотаға өйрәнеү: бөтәһе 102 сәғәт .\n- «Башкорт теле»- аҙнаға 3 сәғәт, бөтәһе 34 сәғәт (11 аҙна 3 сәғәт).\n2-се классБашкорт теле», бөтәһе 102 сәғәт, (34 аҙна 3 сәғәт).\n3-сө класс. «Башкорт телетеле», бөтәһе 136 сәғәт, (34 аҙна 4 сәғәт).\n4-се класс. «Башкорт теле теле», бөтәһе 102 сәғәт, (34 аҙна 3 сәғәт).\n-«Башкорт теле» дәреслеге (автор Ф.Ш.Сынбулатова),\n-«Башкорт теле» дәреслегенә эш дәфтәре (автор Ф.Ш.Сынбулатова),\n-«Башкорт теле» дәреслеге, ике киҫәктән (автор Ф.Ш.Сынбулатова, Г.Ә.Вәлиева),\n-« Башкорт теле» дәреслегенә эш дәфтәре, ике киҫәктән (автор Ф.Ш.Сынбулатова, Г.Ә.Вәлиева),\nБашкорт теленә өйрәтеү программаһының төп принциптары\nБашҡорт теле дәрестәрендә эшмәкәр шәхес тәрбиәләү.\nБөтәһе 34 сәғәт\nУҡыу йылының икенсе яртыһында Әсә теле курсын өйрәнеү программаһына ярашлы беренсе-икенсе сиректә грамотаға өйрәнеү осоронда алған уҡыу, яҙыу күнекмәләрен һәм төҫмөрләнә башлаған универсаль уҡыу эш алымдары оҫталығын артабан үҫтереү маҡсаты ҡуйыла.\nУҡыу йылының тәүге ярты йыллығында телмәр эшмәкәрлеге өлкәһендә өлгәшкәк күрһәткестәр 1-се класс аҙағына планлаштырылған һөҙөмтәләргә ярашлы артабан камиллаштырыуҙы талап итә.\nБашкорт телен өйрәнеү өсоронда түбәндәге мәсьәләләр ҡуйыла:\n-баланың тәү башлап уҡырға, яҙырға өйрәнеү күнекмәһен, оҫталығын артабан үҫтереү;\n- тел ғилеме өлкәһендә алған башланғыс төшөнсәләрҙе аңлы эшкәртеү процесын әүҙемләштереү;\nТелмәрҙе ишетеү, аңлау, тыңлау.\nКешенең өндәшеүен тыңлау, төшөнөү, ситуацияға ярашлы ҡабул итеү һ эш итеү\nҺөйләү телмәрен белем алыу сараһы итеп ҡуллана белеү. Аралашыу оҫталығы башланғысын артабан үҫтереү. Телмәр этикетына өйрәнеүҙе дауам итеү. Һөйләмде дөрөҫ төҙөп һөйләшеү. Һөйләмде дөрөҫ интонация менән , таҙа, дөрөҫ итеп әйтеү. Ниндәйҙер предмет, күренеш, хәл-ваҡиғаға ярашлы мәғлүмәт алыу маҡсатында һорау һөйләм төҙөргә өйрәнеү. Уны әңгәмәсегә биреп, тыңлап анализлау.\nҺөйләм һәм текст төҙөлөшө. Һөйләм төҙөү. Фәнни-популяр текст, иғлан, белдермә, ҡотлау һүҙҙәре. Ҡыҙыл юл, абзац төшөнсәһе.\nСиноним, антоним менән танышыу. Һүҙҙең күп мәғәнәлелеге.\nМатур яҙыу. Дәрестә 4-5 минут ваҡытты дөрөҫ каллиграфия менән яҙыуға бағышлау. Юл һәм ҙур хәрефтәрҙең яҙылышына даими күнекмәләр үткәрелә, камиллаштырыла. Һүҙлек һүҙҙәрен яҙыу. Һүҙҙәрҙе, һөйләмдәрҙе тиҙ яҙыу оҫталығын үҙләштереү. Контроль күсереп яҙыу.\nҺөйләм. Һүҙҙәр теҙмәһе, йыйылмаһы, мәғәнә. Һүҙбәйләнеш. Һөйләмде сағыштырыу. Һөйләмгә хас үҙенсәлектәр. Әйтелеү маҡсатына ҡарап һөйләм төрҙәрен үҙләштереү: хәбәр, һорау, өндәү. Һөйләмде дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләре: ҙур хәреф, аҙағында тыныш билдәләре.\nҺүҙ. Һүҙ төркөмдәре. Предметтың атамаһын, хәрәкәтен, билдәһен белдергән һүҙҙәр. Һүҙҙең граматик һәм лексик мәғәнәләре. Үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙҙәр. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ предмет атамалары. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе ҙур хәрефтән яҙыу.\nАлфавит. Унда хәрефтәр тәртибе. Алфавитты ҡулланыу. Өн. Хәреф. Һүҙҙең өн структураһы һәм мәғәнәһе араһындағы бәйләнеш.\nҺуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр. Ижек. Һүҙҙе юлдан юлға күсереү өсөн ижеккә бүлеү. Нәҙек, ҡалын һуҙынҡылар. Яңғырау, һаңғырау тартынҡылар. Һүҙҙәрҙе дөрөҫ итеп өйрәнеү. Орфограммалар.\nУҡыу эшмәкәрлегенә өйрәнеү. Үҙ аллы белем алыу, мәғлүмәтле булыу. Уҡыу мәсьәләһе ҡуйыу. Маҡсатты күҙаллау. Эште планлаштырыу. Тикшереү эшен ойоштороу. Уҡыу объекттарын күҙәтеү, сағыштырыу, анализлау. Эшләнгән эшкә байҡау яһау. Контроль. Эште баһалау.\n1-се класс аҙағына планлаштырылған һөҙөмтәләр\n«Әсә теле» программаһын өйрәнеү процесында уҡыусы өйрәнергә тейеш:\n1.Шәхси сифаттарҙы үҫтерергә:\n- уҡыу процесында белем алыуға ҡарата яуаплылыҡ булдырырға; тиҫтерҙәренә, уҡытыусыға ҡарата ихтирамлы булырға;\n- мәктәп йыһаздырына, уҡыу әсбаптарыны һаҡсыл ҡараш булдырға;\n- тыуған ил, ер, тел төшөнсәләре тураһында аң-белем бирергә;\n- һау-сәләмәт йәшәү рәүешен үҙләштерергә.\n2.Предмет буйынса белем алырға:\n- һүҙәрҙе мәғәнәүи яҡтан төркөмләргә (предметтың атамаһын, билдәһен, хәрәкәтен белдергән һүҙҙәр);\n- һөйләм төрҙәрен билдәләргә (хәбәр, һорау, өндәү) һәм уларҙы тейешле интонация менән уҡырға; һөйләмде дөрөҫ яҙырға (ҙур хәреф, аҙағында тыныш билдәләре (.?!);\n- үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙҙәрҙе айыра, таный белергә; һөйләмде күсереп яҙғанда ярҙамсы һүҙҙәрҙе (да-тә, та-тә, ла-лә, ғына-генә, ҡына-кенә) билдәләргә һәм дөрөҫ яҙылышын аңлата белергә;\n- предметтың атамаһын белдергән һүҙҙәрҙе уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәргә айыра белергә; кеше исемен, фамилияһын, ер-һыу атамаһын, хайуан ҡушаматтарын ҙур хәреф менән яҙырға;\n-өндәрҙе һуҙынҡыларға, тартынҡыларға айырырға, нәҙек-ҡалын һуҙынҡыларҙы, парлы яңғырау-һаңғырау, парһыҙ яңғырау һәм һаңғырау тартынҡыларҙы дөрөҫ билдәләргә, график рәүештә тамғаларға;\n- һүҙҙең өн- моделен төҙөргә;\n-6-7, 7-8 һөйләмдән торған тексты күсереп яҙырға;\n- 25-30 һүҙҙән торған тексты диктант итеп яҙа белергә;\n- һүҙҙе ижеккә бүлергә, уны юлдан юлға күсерә белергә;\n- о-ө, у-ү, э хәрефтәре; йә,йө, йү, йе (һүҙ уртаһы), йо, йы ҡушымсалары булған һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға; я,е,ё, ю хәрефтәре менән булған 2-3,3-4 хәрефтән торған һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға; тартынҡы өндөң аҙағында килгән нәҙеклек билдәһен рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә дөрөҫ яҙырға.\n- үтенес менән уҡытыусыңа, класташтарыңа, өлкәндәргә өндәшергә;\n- уҡыу объектын өйрәнеү процесында күҙәтергә, сағыштырырға, анализларға һәм һығымта яһарға;\n- аралашыу оҫталығын шымартыу: тыңларға, яуап бирергә, һорарға, кеше фекерен ихтирам итергә;\n- диалог, монолог ҡора белергә;\n- мәғлүмәт алыу сығанаҡтары менән эш итә белергә, алған мәғлүмәтте эшкәртә белергә, маҡсатҡа ярашлы ҡулланырға;\n- мәғлүмәт алыу маҡсатында һорау һөйләм ҡорорға;\n- парлап, төркөмдә эшләгәндә этикет ҡағиҙәләренг күҙәтергә, эште планлаштырырға, уны тормошҡа ашырырға;\n-3-4,4-5 һөйләмдән торған иғлан, ҡотлау, белдермә яҙа белергә.\n2-се класта Башкорт телен өйрәнеү курсы тел ғилемен, телмәр эшмәкәрлеген үҙләштереүҙе артабан дауам итеү, туған тел аша донъяны танып белеү һәм социаль өлкәлә аң- белем алыу, мәҙәниәтле шәхес итеп тәрбиәләү маҡсатын ҡуя.\nБашкорт теле программаһын өйрәнеү процесында уҡыусы өйрәнергә тейеш:\nБөтәһе 136 сәғәт (34 аҙна х 4 сәғәт)\n1 дарес ижади эш даресе итеп уткарела.\nӨсөнсө класс «Башкорт теле» программаһында башҡорт теленең үҙенсәлектәрен, дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләрен үҙләштереү; телдең теге йәки был күренештәрен өйрәнеү, телмәр мәҙәниәтен камиллаштырыу маҡсаты ҡуйыла. Ижади эштәр күләмлерәк һәм йөкмәткелерәк йүнәлеш ала. Был маҡсаттарҙы тормошҡа ашырыу түбәндәге мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе бурыс итеп ҡуя:\n-лексика, фонетика, грамматика, синтаксис, орфография, пунктуация, телмәр үҫтереү өлкәһендәге белемдәрҙе, оҫталыҡты артабан нығытыу, киңәйтеү;\n-грамоталы яҙыу һәм уҡыу, диалогта ҡатнашыу, монолог текстар төҙөү һәм һөйләү, шиғыр, әкиәт, хикәйә ижад итеү;\n-«Туған тел» дәрестәре менән предмет-ара бәйләнеш булдырыу: сағыштырыу, йәнләндереү сараларын ҡулланып, тасуирлап яҙыу; теге йәки был күренешкә, кешеләр мөнәсәбәтенә, ҡылыҡ-фиғелдәренә ҡарашыңды, фекереңде белдереү күнекмәләрен сифатлыраҡ кимәлгә күтәреү.\nФонетика һәм орфоэпия. Өндәр һәм хәрефтәр. Һүҙ моделе. Нәҙек һәм ҡалын һуҙыңҡылар. Һуҙыңҡылар таблицаһы. Тартыңҡылар. Уларҙың таблицаһы. Яңғырау-һаңғырау тартыңҡылар. Талғын (сонор) өндәр. Һүҙҙә сиратлашып килгән тартыңҡылар (теләк- теләге, тараҡ- тарағы, китап- китабы). Нәҙек һәм ҡалын әйтелешле һүҙҙәр. Һүҙҙең өн- хәрефенә (фонетик) анализ.\nҺүҙ составы (морфемика). Һүҙ составы (тамыры һәм ялғауҙары). Тамырҙаш һүҙҙәр. Уларҙың тамыры. Яһаусы (суффикс), үҙгәртеүсе ялғауҙар. Һүҙьяһалыш. Ҡушма һүҙҙәр. Ҡушылып яҙылыусы ҡушма һүҙҙәр. Ҡабатлау йәки ишләү юлы менән яһалған ҡушма һүҙҙәр. Уларҙың һыҙыҡса аша яҙылышы. Ҡушма һүҙҙәрҙә нәҙек айырыу һәм ҡалын айырыу билдәләренең яҙылышы. Һүҙ составы буйынса анализ.\nОрфография һәм пунктуация. Ялғауҙарҙың дөрөҫ яҙылышы. Ялғауҙарҙың ҡушылып яҙылыуы. Ялғау ҡушҡанда бер иш ҡуш тартыңҡы барлыҡҡа килеүе.\nТамыр һүҙҙәрҙәге о-ө, ы-е хәрефтәренең ялғау ҡушҡанда ла һаҡланыуы. О-ө, ы-е хәрефтәренең тамыр һүҙҙәрҙә яҙылмау осраҡтары. Нәҙеклек билдәһенә бөткән һүҙҙәрҙә ялғауҙарҙың яҙылышы.\nГрамоталы күсереп яҙыу. Диктант, өйрәтеү изложениеһы, миниатюр инша.\nСинтаксис. Һүҙҙәрҙе, һүҙбәйләнештәрҙе, һөйләмдәрҙе айырыу. Уларҙың оҡшашлыҡтары һәм айырмалылыҡтары. Һөйләмде һүҙбәйләнештәргә тарҡатыу. Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибен үҙләштереү. Һөйләү маҡсатына ҡарап, һөйләмдәрҙе өс төргә айырыу: хәбәр, һорау һәм өндәү һөйләмдәр. Һөйләмдең баш һәм эйәрсән киҫәктәре. Һөйләмдең тиң киҫәктәре. Һөйләмгә синтаксик анализ.\nМорфология. Үҙ аллы һүҙ төркөмдәре. Ярҙамсы һүҙҙәр.\nПредмет атамаһы. Уны һөйләмдә ҡулланыу. Исемдең һорауҙары. Яңғыҙлыҡ исемдәр. Кеше исем-шәрифтәренең, хайуан ҡушаматтарының, ер-һыу атамаларының, китап, газета-журнал исемдәренең ҙур хәрефтән яҙылышы. Мәғлүмәт алыу ысулдары. Күренекле кешеләр тураһында белешмә алыу. Улар тураһында текст төҙөү. Алты-ете балалар яҙыусыларының исем-шәрифтәрен белеү.\nБилдәне белдергән һүҙҙәр. Уларҙың исем алдынан килеүе. Һөйләмдә аныҡлаусы ролен үтәүе.\nХәрәкәтте белдергән һүҙҙәр. Һөйләмдә уларҙы таныу, моделен һыҙыу. Уларҙың һөйләмдә хәбәр ролен үтәүе.\nЯрҙамсы һүҙҙәр. Уларҙың дөрөҫ яҙылышы.\nЛексика. Һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнәһе. Тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәр. Омонимдар, синонимдар, антонимдар. Нығынған һүҙбәйләнештәр менән һөйләмдәр төҙөү.\nТелмәр һәм уның төрҙәре. Һөйләү телмәре. Диалог. Әңгәмәсе менән диалог ҡороу. Аралашыу оҫталығын шымартыу. Монолог.Уны һөйләү оҫталығы. Эске телмәр. Ым-ишара. Уйлау, хыял итеү.\nХикәйә. Әкиәт. Шиғыр. Тексты логик яҡтан тамамланған өлөштәргә бүлеү. Уларға исем ҡушыу. Абзац. Ҡыҙыл юл. Бәләкәй күләмле хикәйәләр (текст) ижад итеү. Тексҡа ҡарата 4-5 һөйләмдән торған баһалама яҙыу. Әкиәт. Был жанрға хас үҙенсәлектәр. Әкиәт ижад итеү. Шиғыр төҙөлөшөн өйрәнеү. Шиғыр яҙыу үҙенсәлектәре. Шиғырҙы күсереп яҙыу ҡағиҙәләре.\nТелмәр үҫтереү. Телмәр мәҙәниәте. Темаға ярашлы тәбиғәт объекттары, күренештәре, ҡыҙыҡлы хәлдәр тураһында, 5-6 һөйләмдән торған мажаралы хикәйә йәки әкиәт төҙөү.\nТексҡа план төҙөү. Текстың өлөштәре һәм һөйләмдәр араһында мәғәнәүи эҙмә-эҙлеклелек. Текстың идея-тематик йөкмәткеһе. Текстың төҙөлөш схемаһы (башы, уртаһы – төп өлөш, аҙағы).\nӘҙер йәки коллектив төҙөгән план буйынса хикәйәләү. Бирелгән тексты (50-60 һүҙ) изложение итеп яҙыу. Хикәйә ижад итеү. Инша яҙыу (65-70 һүҙ).\nУҡыу йылы аҙағында планлаштырылған һөҙөмтәләр\n3-сө класс аҙағына «Башкорт теле» программаһын өйрәнеү процесында уҡыусы өйрәнергә тейеш:\n-үҙ аллы эш итергә, белем алыу процесына етди һәм яуаплы ҡарарға;\n-атай-әсәйгә, тиҫтерҙәренә, уҡытыусыларға, яҡындарына, мәктәп хеҙмәткәрҙәренә ҡарата ихтирамлы булырға;\n-мәктәп йыһаздарына, уҡыу әсбаптарына һаҡсыл булырға;\n-тыуған илде яратырға; ерҙе, телде һаҡларға;\n-ҡунаҡта, кинола йәки экскурсия һәм башҡа йәмәғәт урындарында әҙәпле булырға, файҙалы ял итергә;\n-кеше менән аралашыу этикетын үҙләштерергә.\n-һүҙҙең өн моделенә ярашлы һүҙ уйлап табырға;\n-һүҙҙең өлөштәрен (тамыр һәм ялғау, яһаусы ялғау һәм яһалма һүҙ) айырырға;\n-тамырҙаш һүҙҙәрҙе танырға. Уларҙы башҡа оҡшаш һүҙҙәрҙән айырырға;\n-тартынҡы һәм һуҙынҡы өндәр һәм хәрефтәр, парлы-парһыҙ, яңғырау- һаңғырау, сонор тартынҡы өндәр, сиратлашып килеүсе тартынҡылар тураһында һөйләй белергә;\n-үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе танырға һәм уларға дөрөҫ ялғау ҡуша белергә;\n-һүҙ төркөмдәрен (предмет атамаһын, билдәһен, хәрәкәтен белдергән һәм ярҙамсы һүҙҙәрҙе) таба белергә;\n-һөйләмдең баш һәм эйәрсән киҫәктәрен айыра белергә;\n-сюжетлы һүрәт, һорауҙар, терәк һүҙҙәр ярҙамында хикәйә, әкиәт ижад итергә.\n3.Универсаль уҡыу эш төрҙәрен үҙләштерергә:\n-үҙ аллы белем алырға, мәғлүмәт йыйырға һәм уларҙы ҡуллана белергә;\n-дәрес барышында уҡытыусы менән берлектә эшләргә; дәрескә маҡсат ҡуйырға һәм уны дәрес һуҙымында күҙ уңында тота белергә һәм тормошҡа ашырырға, эште дөрөҫ планлаштырырға, эҙләнеү эше алып барырға;\n-тиҫтерҙәре һәм оло кешеләр менән мөнәсәбәт ҡороу оҫталығын үҙләштерергә;\n-эшләнгән эштәрен дөрөҫ баһаларға һәм кәрәк икән төҙәтмәләр индерергә.\nДүртенсе класс программаһы уҡыусының өс йыл буйы үҙләштергән тел ғилеме өлкәһендәге белемдәрен тулыландырыу һәм бөтөн бер системаға килтереү, телмәр эшмәкәрлеген тулыһынса формалаштырыу, универсаль уҡыу оҫталығын сифатлы кимәлгә күтәреү маҡсатын ҡуя.\nЛексика. Һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнәләре. Һүҙҙең күп мәғәнәлелеге. Тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәр. Омонимдар. Синонимдар. Антонимдар. Нығынған һүҙбәйләнештәр. Уларҙы телмәрҙә ҡулланыу.\nТелмәр үҫтереү. Бәйләнешле телмәр. Текст. Уның мәғәнәүи өлөштәре. Абзац. Ҡыҙыл юл. Идея-тематик йөкмәтке. Текст йөкмәткеһенең планын төҙөү. Тексты һөйләү. Инша, изложение. Телмәр этикеты.\n“Башкорт теле” программаһын өйрәнеү процесында уҡыусы өйрәнергә тейеш:\n-билдәле кимәлдә башҡорт теленең лексик- фразеологик минимумын үҙләштерергә һәм телмәрҙә ҡуллана белергә.\nУкыу-укытыу методик кулланмалар исемлеге\n1. Башҡорт теле программаһы «Мәғариф тураһындағы закон »\n2. Рәсәй Федерацияһының икенсе быуын дөйөм белем биреү хөкүмәт стандарттары\n3. «Башҡортостан халыҡтары телдәре законы»\n4. «Башҡорт мәғарифын үçтереү концепцияһы»\n• «Башҡорт теле» дәреслеге, ике киçәктән (автор Ф. Ш. Сынбулатова, Г. Ә. Вәлиева);\n• «Башҡорт теле» дәреслегенә эш дәфтәре, ике киçәктән (автор Ф. Ш. Сынбулатова, Г. Ә. Вәлиева);\n• «Тикшереү эштәре» дәфтәре (автор Ф. Ш. Сынбулатова һ. б.);\n• Комплекслы предмет-ара тикшереү эштәре (автор Ф. Ш. Сынбулатова һ. б.).\nБелем көнө. Йәйге каникул хәтирәләре. Дәреслек персонаждары көндәлеге. Күсереп яҙыу.\nЙәйге каникул хәтирәләре менән уртаҡлашырға.\nНиҙәр иҫемдә? Нимәләрҙе онотҡанмын?\nҘур хәреф. Һөйләм. Тыныш билдәләре. Һөйләмде дөрөҫ интонация менән уҡыу.\nҺөйләмде ҙур хәрефтән яҙырға. Һөйләм аҙағында нөктә, һорау, өндәү билдәләрен дөрөҫ ҡуйырға\nИнша “Й8йге каникул”\nКартинаны өйрәнеү.Әкиәт геройҙарына исем биреү. уларҙың эштәренә характеристика. Текстың инеш, төп, йомғаҡлау өлөшө.\nҘур хәреф ҡасан яҙыла?\nИсем-фамилиялар, ҡушаматтар, йылға, ... һүҙҙәрҙең ҙур хәреф менән яҙылыуы. Күренекле шәхестәрҙең исем-шәрифтәре\nКешенең исем-шәрифтәрен, хайуан ҡушаматтарын, ер-һыу атамаларын дөрөҫ яҙырға.\nТелмәр үҫтереү. Картина буйынса эш."Т8би58тт8 3ыу".\nКартинаны өйрәнеү.Әкиәт геройҙарына исем биреү. уларҙың эштәренә характеристика. Текстың инеш, төп, йомғаҡлау өлөшө. Әкиәт ижад итеү.\nӨлгөлә бирелгән әкиәткә оҡшатып әкиәт төҙөргә. Әкиәт йөкмәткеһен яҙма рәүештә бәйән итергә.\nБашҡорт теленең төп законы. Нәҙек һәм ҡалын һуҙынҡылар.\nҺүҙ. Ижек. Нәҙек һәм ҡалын һуҙынҡылар. . Нәҙек һәм ҡалын әйтелешле һүҙҙәр.\nҺүҙҙәрҙе күҙәтергә, сағыштырырға, һығымта яһарға\n“К24” тура3ында инша\nПредметтың атамаһын, хәрәкәтен белдергән һүҙҙәр. Һүҙбәйләнеш. Һөйләм. Һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы.\nХаталар 21т2нд8 эш.\nБашҡорт һүҙҙәренең йә ҡалын, йә нәҙек ижектән генә тороуы. Сит телдән үҙләштерелгән һүҙҙәр. Уларҙа ҡалын һәм нәҙек әйтелешле ижектәрҙең ҡатнаш килеүе.\nҺүҙҙәрҙе күҙәтергә, сағыштырырға, һыҡымта яһарға. Ҡоштар тураһында мәғлүмәт алырға, уның менән уртаҡлашырға\nПарлы һәм парһыҙ яңғырау һәм һаңғырау тартынҡылар. Сонор өндәр. тартынҡылар таблицаһы. К, ҡ, п өндәренең сиратлашыу үҙенсәлеге\nӨндәрҙе төркөмләргә, таблица һыҙырға. Тартынҡылар тураһында мәғлүмәт бирә белергә.Мәҡәлдәрҙе телмәрҙә ҡулланырға.\nСит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәр.\nСит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең ҡулланышы. Уларға ялғау ҡушыу үҙенсәлектәре.\nРус һәм башҡа сит телдән ингән һүҙҙәргә хас булған үҙенсәлектәр тураһында фекер алышырға. Уларҙы дөрөҫ яҙырға\nЧ, щ, ц, ё хәрефле һүҙҙәр\nЧ, щ, ц, ё хәрефтәре рус һәм башҡа сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә. Уларҙың дөрөҫ яҙылышы.\nЧ, щ, ц, ё хәрефтәренә һүҙҙәр тупларға. Уларҙы дөрөҫ яҙырға, телмәрҙә ҡулланырға\nИке өндө белдереүсе һуҙынҡы хәрефтәр: е, ю, я\nЙ хәрефе һүҙ башында, уртаһында һәм аҙағында. Ике өндө белдергән хәрефле һүҙҙәр.Һү уртаһында йе ҡушымсаһының яҙылыуы\nИке өндө белдереүсе һуҙынҡы хәрефтәре булған һүҙҙәрҙе күҙәтергә, сағыштырырға, һығымта яһарға\nРус теленән ингән һүҙҙәрҙе һөйләү һәм яҙма телмәрҙә ҡулланыу. Һүҙлек менән эш. Башҡортостан гербы, флагы, гимны\nРус һәм башҡа сит телдән ингән һүҙҙәрҙе телмәрҙә дөрөҫ ҡулланырға\n(й) тартынҡы өнө ҡайҙа йәшенгән?\nИке өндө белдергән хәрефтәр менән һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙыу өҫтөндә эш\nИке өндө белдереүсе һуҙынҡы хәрефтәр: е, ю, я менән һүҙҙәр йыйырға, шул һүҙҙәр менән һөйләмдәр төҙөргә.\nИке өндө белдереүсе хәрефтәр: е, ю, я\nИке өндө белдергән хәрефтәр менән һүҙҙәр туплау. Һүҙҙәрҙең өн моделе. транскрипцияла яҙылышы.\nҠоштар тураһында мәғлүмәт эҙләргә, һөйләргә.Уларҙы һаҡлау, ишәйтеүбуйынса тәҡдимдәр индерергә\nДиктант, изложение яҙыу йәки тест эштәрен үтәү\nАлған белем сифатын тикшерергә, һөҙөмтәләрҙе анализларға\nҺөйләм, хәбәргә бәйләнгән һүҙҙәр\nҺөйләмдең тамамланған фекерҙе белдереүе. Һөйләмдә һүҙҙәрҙең тәртибе. Эйә-һөйләм башында, хәбәр- уның аҙағында\nҺөйләмде мәғәнәле һәм килешле итеп төҙөргә, уны киңәйтергә. Һөйләмдең Баш һәм эйәрсән киҫәктәрен билдәләргә\nҺөйләмдә һүҙҙәр бәйләнеше\nҺөйләмдә һүҙҙәрҙең ялғауҙар һәм ярҙамсы һүҙҙәр ярҙамында бәйләнеше. Эйәгә бәйләнгән һүҙҙәр эйә алдында, хәбәргә бәйләнгән һүҙҙәр һөйләмдең төрлө урынында килеүе\nҺөйләмде һүҙбәйләнештәргә тарҡатырға. Уларҙы сағыштырырға, оҡшашлыҡтарын билдәләргә. Икмәк ҡәҙере тураһында фекер алышырға\nҺөйләмде һүҙбәйләнештәргә тарҡатыу. Һүҙбәйләнештәрҙе оҡшашлыҡтары буйынса төркөмләү\nЭйәгә бәйләнгән һүҙҙәр эйә алдында, хәбәргә бәйләнгән һүҙҙәр һөйләмдең төрлө урынында килеүен билдәләргә өйрәнергә. Күсмә мәғәнәле һүҙбәйләнештәрҙе танырға өйрәнергә\nБаш һәм эйәрсән киҫәктәр\nЭйәгә бәйләнгән һүҙҙәр, хәбәргә бәйләнгән һүҙҙәр Баш һәм эйәрсән киҫәктәрҙе айырыу.\nҺөйләмдә баш һәм эйәрсән киҫәктәрҙе дөрөҫ табырға һәм һыҙырға өйрәнергә. Тәбиғәтте күҙәтеүҙәргә таянып, инша яҙырға өйрәнергә.\nДиктант. Хаталар өҫтөндә эш.\nҺөйләмде иҫтә ҡалдырырға һәм грамоталы итеп яҙырға. Диктант текстын дәфтәрҙә дөрөҫ урынлаштырырға: абзац башында "ҡыҙыл юл", ..\nҺүҙҙең яһалышы. Тамыр һәм ялғау. "Ҡөрьән"-изге һәм ҡиммәтле китап\nҺүҙҙе күҙәтергә, уны тамыр һәм ялғауға тарҡатырға өйрәнергә, уларҙы тейешле тамғалар менән билдәләргә. Бе үк тамырҙан, яһаусы ялғауҙар ҡушып, яңы һүҙ яһарға, уларҙың һүҙ төркөмөн билдәләргә\nЯлғауҙар ниндәй була?\nҺүҙ яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙар. Һүҙьяһалыш.\nЯлғауҙарҙы һүҙ яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙарға айырырға. Яһаусы ялғауҙың һүҙҙә башҡарған эшен аңлата белергә. Бирелгән тамыр һүҙҙән һүҙҙәр төҙөргә өйрәнергә\nҠуш тартынҡы - орфограмма\nҠуш тартынҡылы һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы. Ҡуш тартынҡыларҙың береһе төшөп ҡалғанда, һүҙҙең мөғәнәһе үҙгәреү осраҡтары\nҠуш тартынҡылы һүҙҙе иғтибарлы тыңларға, дөрөҫ яҙырға.Шул уҡ һүҙҙең ҡуш тартынҡыһының береһен төшөрөп ҡалдырып, һүҙ яһарға, уларҙы сағыштырырға, мәғәнә үҙгәреүен билдәләргә.\nАлған белем сифатын тикшерергә, һөҙөмтәләрен анализларға\nӘйтелгәнсә яҙылмай торған һүҙҙәр\nҺүҙҙең тамырында о-ө хәрефе булһа, ялғауында ла о-ө хәрефе яҙылыу осрағы.\nО-Ө хәрефле һүҙҙәрҙе сағыштырырға, күҙәтергә, анализларға.Тикшереү эше һөҙөмтәһендә тамырында о-ө хәрефе булған һүҙҙәрҙең ялғауында әйтелгәнсә яҙылмау осраҡтарын асырға һәм ундай һүҙҙәрҙең яҙылыш ҡағиҙәһен формалаштырырға\nТамырында ла, ялғауында ла - о булған һүҙҙәр\nҺүҙҙең тамырында о хәрефе булһа, ялғауында ла о хәрефе яҙылыуы\nҺүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылыш ҡағиҙәләрен үҙләштерергә\nТамырында ла, ялғауында ла - ө булған һүҙҙәр\nҺүҙҙең тамырында ө хәрефе булһа, ялғауында ла ө хәрефе яҙылыуы\nТелмәр. Уның төрҙәре. Һөйләү телмәре. Диалог.\nТелмәр төрҙәре. Ике йәки бер нисә кешенең араһында ҡоролған һөйләшеү - диалог. Диалогты дәфтәргә теркәү. Һәр кешенең әйткәнен яңы юлдан яҙыу, уның алдына һыҙыҡ ҡуйыу. Фекер әйтелеп бөтһә, һөйләм аҙағына .!? билдәләре ҡуйылыу.Автор һүҙҙәре.Уның дөрөҫ яҙылышы.\nПарлап һәм төркөмләп эшләп өйрәнергә. Диалог ҡорорға.Диалогты дәфтәргә дөрөҫ яҙырға.Диалог барышында әңгәмәсең әйткәнен тыңлай белергә.\nМонолог. кешенең аулаҡта үҙ аллы һөйләнеүе\nМонологты диалог менән сағыштырырға, анализларға. монолог текстың йөкмәткеһенә ярашлы эмоция, интонация, ишара сараларын ҡулланып һөйләргә өйрәнергә\nЯҙма телмәр-уй-фекереңде эҙмә-эҙ ҡағыҙ битенә теркәү. Яҙма телмәр төрҙәре. Инша, хикәйә, әкиәт,шиғыр, көндәлек яҙыу, хат..\nӘҙәби жанр төрҙәрен һүҙҙәрҙе сағыштырырға, күҙәтергә, анализларға һәм бер - береһенән айырырға өйрәнеү\nЫм -ишара. Уйлау, хыял итеү.\nКешенең эстән уйланыуы, ым-ишараһы, йөҙ мимикаһы-эске телмәр\nЯҙма телмәр менән эске телмәрҙең айырмаһын асыҡларға. Хис-тойғоларыңды монолог формаһында һөйләргә өйрәнергә.\nҠушылып яҙылыусы ҡушма һүҙҙәр. Ҡушылып яҙылыусы ҡайһы бер ҡушма һүҙҙәрҙең башҡорт теленең төп законына буйһонмау осрағы\nҠушма һүҙҙәрҙе сағыштырырға, күҙәтергә, анализларға. Уларҙың дөрөҫ яҙылышын үҙләштерергә. Ағиҙел, Ҡариҙел йылғалары тураһында мәғлүмәт табырға\nҠушылып яҙылыусы ҡушма һүҙҙәр\nИке һүҙҙән яһалып, бер нәмәнең атамаһы булып йөрөгән һүҙҙәр. Ҡушма һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы\nҠушма һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға. Уларҙы ҡулланып һөйләм, текстар төҙөргә.\nҠушма һүҙҙең беренсе ижеге нәҙек булып, икенсе һүҙе я, ю хәрефтәренән башланһа, ике һүҙ араһында ь айырыу билдәһенең яҙылыуы. Ҡушма һүҙҙең беренсе ижеге ҡалын булып, икенсе һүҙе я, ю хәрефтәренән башланһа, ике һүҙ араһында ъ айырыу билдәһенең яҙылыуы.\nҠушма һүҙҙәрҙең әйтелешен транскрипцияла яҙырға. уларҙың хәрефтәр менән яҙылыш үҙенсәлектәрен күҙәтергә һәм дөрөҫ яҙырға өйрәнергә. Ҡушма һүҙҙәрҙә ь һәм ъ билдәләре булған һүҙҙәргә миҫалдар уйларға, уларҙы дөрөҫ яҙырға күнегергә\nҠабатлау йәки ишләү юлы менән яһалған ҡушма һүҙҙәр.\nҺыҙыҡса аша яҙылыусы ҡушма һүҙҙәрҙе күҙәтергә. Уларҙы башҡа төрлө яҙылған ҡушма һүҙҙәр менән сағыштырырға, айырмаһын билдәләргә. Уларҙы дөрөҫ яҙырға күнегергә\nДиктант йәки башҡа төр ижади эш\nҮтелгән темаларҙы үҙләштереү кимәлен тикшерергә\nШиғыр. Әкиәт. Хикәйә.\nШиғырға, әкиәткә, хикәйәгә хас үҙенсәлектәре\nБыл әҙәби жанр төрҙәрен айырырға өйрәнергә\nШиғыр һыҙмаһы. Рифмалы һүҙҙәр. Ритм. Шиғырҙы күсереп алыу ҡағиҙәләре.\nШиғриәткә битараф булмаған иптәштәреңдең ижади эштәрен тыңларға. Рифмалы һүҙҙәр аша ике йәки дүрт юллыҡтар ижад итеп ҡарарға\nӘкиәт яҙып ҡарайыҡ.\nӘкиәтте яҙыу үҙенсәлеге. Әкиәттә күп ҡулланылған һүҙҙәр. Башҡорт, рус халыҡ әкиәттәренең үҙенсәлекле геройҙары\nБашҡорт, рус халыҡ әкиәттәрен сағыштырырға. Уларҙың сюжет үҙенсәлектәрен, геройҙарына хас оҡшаш һыҙаттарҙы асыҡларға. Үҙ аллы әкиәт сюжеты уйлап сығарырға\nХикәйә ижад итергә өйрәнәм\nХикәйә-бәйләнешле телмәрҙең бер төрө. Картина буйынса хикәйә төҙөү. Хикәйәгә план төҙөү.\nҺөйләмдәр тәртибе дөрөҫ бирелмәгән тексты тәртипкә һалырға. Уның планын төҙөргә. Хикәйә йөкмәткеһенә ҡарата һорауҙар төҙөргә. Класың, дуҫтарың тураһында хикәйә ижад итергә.\nАҡыллы текстар-халыҡ ижады.\nХалыҡ ижады төрҙәрен айырырға өйрәнергә: әйтем, мәҡәл, һынамыш, һанашмаҡтар һ.б. Уларҙы телмәрҙә ҡулланырға күнегергә\nОлатайымдың, өләсәйемдең әйткәне\nОлоларҙың аҡыллы һүҙҙәре. Аҡһаҡалдар әйткәне. Мәҡәлдәр, әйтемдәр.\nОлатай-өләсәйҙәрҙең аҡыллы һүҙҙәрен, әйткән кәңәштәрен төшөнөргә\nҮтелгән темаларҙы системаға килтереү\nЙыл буйына алған белемде, кәрәкле мәғлүмәттәрҙе системаға килтереү\nУра! Йәйге каникул етә!\nҮтелгән темаларҙы нығытыу.\nБашҡортостандың гүзәл тәбиғәте тураһында һөйләшергә. Уны һаҡлау буйынса ҡағиҙәләр уйлап сығарырға\nДәреслектәге тест эштәрен үтәү\nКонтроль диктант. Хаталар өҫтөндә эш\nГрамоталы яҙыу оҫталығын тикшереү\nҮтелгән орфограмма,пунктуация ҡағиҙәләрен үҙләштереү кимәлен өйрәнергә\nҺорауҙарға яуаптар биреү йәки тест эшләү\nҮтелгән тема буйынса белемдәрҙе тикшерергә.Каникулға әҙерлек. Үҙ- үҙеңде һаҡлау, һау-сәләмәт йәшәү ҡағиҙәләрен нығытырға\nБикәнең, Булаттың һәм уларҙың дуҫтарының йәйге тәьҫораттары. Каникулда башҡарған эштәр\nЙәйге каникул хәтирәләрен иҫкә төшөрөргә. Эшләнгән эштәр, ял тураһында диалог ҡорорға. Класташтарҙы Белем көнө менән ҡотларға\nФонетика. Алфавит. Уның әһәмиәте. Өн. Хәреф.\nӨндәрҙе, хәрефтәрҙе сағыштырырға, классификацияларға. Улар тураһында белгәндәрҙе системаға килтерергә\nТулы фонетик анализ өлгөһө. Телмәр үҫтереү. Көҙгө күренештәр, йәнлектәр тормошо. Һынамыштар.\nҺүҙгә тулы фонетик анализ эшләргә өйрәнергә. Вариантлап үҙ аллы эшләргә, бер-береңдең эшен тикшерергә, баһаларға өйрәнергә\nИке өндө белдергән хәрефтәр (я, е, ё, ю). Һүҙҙең өн моделен төҙөү, транскрипцияла я6ыу. Һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы. Е хәрефе менән ҡушымсалар. Уларҙы дөрөҫ яҙыу.\nЯ, е, ё, ю хәрефтре булған һүҙҙәрҙең әйтелешен, яҙылышын күҙәтергә, сағыштырырға. Фактик материалға нигеҙләнеп һығымта яһарға. Һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышын аңлата белергә\nҠушма һүҙҙәрҙең төрлөсә яҙылыу осраҡтарын ҡалын һәм нәҙек айырыу билдәләре менән, һыҙыҡса аша һәм ҡушылып яҙылған ҡушма һүҙҙәр ҡарарға, сағыштырырға, һығымта яһарға. Уларҙы дөрөҫ яҙырға күнегергә\nҠуш тартынҡылы һүҙҙәр. Т йәки ҙ хәрефенә бөткән тамыр һүҙгә т, ҙ хәрефенә башланған үҙгәртеүсе ялғау ҡушыу. Барлыҡҡа килгән һүҙҙе шундай уҡ тамыр һүҙ һәм уға бәйләнеп килгән ярҙамсы һүҙ менән сағыштырыу атта-ат та, ҡыҙҙа-ҡыҙ ҙа һ. б. Рус теленән һәм сит телдәрҙән үҙләштерелгән ҡуш тартынҡылы һүҙҙәр(класс, гримм, кросс һ. б. Уларға үҙгәртеүсе ялғауҙар ҡушыу.\nКүрһәтелгән конструкциялы һүҙҙәрҙе күҙәтергә, сағыштырырға һәм тикшереү эше һөҙөмтәһендә асыҡланған дөрөҫ яҙылыш ҡағиҙәһен ҡулланып, дәреслектә бирелгән ҡуш тартынҡылы һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға. Рус теленән һәм сит телдәрҙән үҙләштерелгән ҡуш тартынҡыға бөткән һүҙҙәрҙе (класс, грамм, кросс һ. б.) хәтерҙә ҡалдырырғ һәм уларға үҙгәртеүсе ялғау ҡушҡанда дөрөҫ яҙа белергә\nЯрҙамсы һүҙҙәр. Уларҙың һөйләмдәге роле. Ярҙамсы һүҙҙәрҙе ялғауҙар менән сағыштарыу. Һүҙҙең ялғауына баҫым төшөүе һәм ҡушылып яҙылыуы, ә һүҙгә бәйләнеп килгән ярҙамсы һүҙгә баҫым төшмәүе һәм уның айырым яҙылыуы\nЯлғауҙарҙы һәм ярҙамсы һүҙҙәрҙе сағыштырырға. Уларҙы бер-береһенән баҫым ярҙамында айырға өйрәнергә.Һүҙгә ялғауҙы ҡушып яҙырға,ә ярҙамсы һүҙҙән айырым яҙырға күнегергә\nДиктант һәм хаталар өҫтөндә эш\nҺүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләрен үҙләштереү кимәлен тикшерергә\nПарлап йәки төркөмләп бер-берең менән килешеп хеҙмәттәшлек итергә. Аралашыу мәҙәниәтен үҙләштерергә\nНимә ул һөйләм Баш һәм эйәрсән киҫәктәр\nБаш киҫәктәрҙән генә торған һөйләм йыйнаҡ һөйләм. Баш һәм эйәрсән киҫәктәрҙән торған һөйләм тарҡау һөйләм . Ике составлы тулы һөйләм. Бер составлы кәм һөйләм\nҺөйләмдәр тейешле интонация менән уҡый белергә. Йыйнаҡ һәм тарҡау, тулы һәм кәм һөйләмдәр айыра белергә\nҺөйләмдә һаналып килгән һүҙҙәрҙе-тиң киҫәктәрҙе айыра белергә. Уларҙы дөрөҫ интонация менән уҡырға. Һөйләмдә тиң эйәләрҙе, аныҡлаусыларҙы, хәлдәрҙе, хәбәрҙәрҙе график билдәләй белергә\nКартина буйынса инша яҙыу. Картинаны өйрәнеү. Уның йөкмәткеһен, рәссам еткерергә теләгән төп фекерҙе асыу. Рәссамдың тәбиғәт күренешен һүрәтләү ысулдары. Композиция. Төҫтәр палитраһы\nКартинаны өйрәнергә. Картинаның эстәлеген асыу өсөн һүҙҙәр тупларға. Иншаның планын төҙөргә. Картина йөкмәткеһе, рәссам күрһәтергә теләгән төп фекерҙе асыҡларға. Көҙгө тәбиғәт матурлығын тасуирларға\nҺөйләмгә синтаксик анализ. “Һөйләм” темаһын өйрәнеү проекты. Тикшереү эше\nҺөйләм темаһына әҙерләнгән схеманы ҡулланып сығыш яһарға. Һөйләмгә синтаксик анализ эшләү күнекмәһен оҫталыҡ кимәленә еткерерг. Тикшереү эшен башҡарып, анализ яһарға\nМорфология. Исем тураһында дөйөм төшөнсә. Исемде белдергән һүҙҙәрҙә предметлыҡ төшөнсәһе асыҡ бирелмәгән осраҡтар\nИсемде белдергән һүҙҙәрҙе күҙәтергә, сағыштырырға һәм уларға хас үҙенсәлектәр нигеҙендә һығымта яһарға. Һүҙҙәрҙе мәғәнәләре буйынса төркөмдәргә айырырға, төркөмдәрҙең төп үҙенсәлектәрен асыҡларға\nЯңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙең ҙур хәреф менән яҙылыуы. Атамаларҙы дөйөмләштереүсе һүҙҙәрҙең\n( уртаҡлыҡ исем) бәләкәй хәрефтән яҙылыуы\nТөркөмләү алымдары нигеҙендә күҙәтергә, сағыштырырға, анализларға. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәрҙе айырырға өйрәнергә. Уларҙы дөрөҫ яҙырға\nИсемдәрҙең берлек һәм күплек формаһы\nБирелгән тексты төркөмдә уҡыу,уға ҡарата бирелгән эштәрҙе күмәкләп кәңәшләшеп атҡарыу планын төҙөргә. Бер-берең менән килешеп, аңлашып эшләргә\nИсемдең эйәлек төшөнсәһен белдергән һүҙҙәр: минең, һинең, уның, беҙҙең, һеҙҙең, уларҙың\nЭйәлек затының һүҙҙәрен дөрөҫ табырға өйрәнергә, һөйләгәндә дөрөҫ ҡулланырға, һөйләмдәр төҙөргә, телмәрҙе байытырға\nИзложение яҙыу. Тексты иғтибарлы тыңлау. Уның йөкмәткеһен үҙләштереү. Текстағы төп фекерҙе, уның сюжет йөкмәткеһен яҙма рәүештә тәфсирләп яҙыу\nТексты аңлап уҡырға. Төп фекерҙе билдәләргә.Һүрәттәр буйынса өлөштәргә бүлергә. План төҙөргә. Йөкмәткеһен эҙмә-эҙлекле һөйләргә.Дәфтәргә грамоталы итеп яҙырға.\nИсемдәрҙең һөйләмдәге һүҙҙәргә төрлө ялғауҙар ярҙамында бәйләнеп килеүе. Исемдәрҙең килеш менән үҙгәреше. Башҡорт телендә алты килеш. Төп һәм башҡа килештәге исемдәр\nИсемдәрҙең төрлө ялғауҙар ҡабул итеүен\nкүҙәтергә, килеш һорауҙары һәм ялғауҙарын иҫтә ҡалдырырға, һөйләм төҙөгәндә килеш ялғауҙарын дөрөҫ ҡулланырға. Төп һәм башҡа килештәге исемдәрҙең һөйләмдәге ролен билдәләргә.\nБашҡорт телендә нәҙек ижекле һүҙҙәргә нәҙек ялғау, ҡалын ижекле һүҙҙәргә ҡалын ялғау ҡушылыуы. Башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең был ҡағиҙәгә буйһонмауы\nКилеш менән үҙгәрткәндә һүҙәрҙең төрлө ялғауҙар ҡабул итеүен күҙәтергә, сағыштырырға, анализларға һәм үткәрелгән тикшереү нигеҙендә һығымта яһарға. Рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға.\n-ль,- нь, -мь, -ть, -брь хәрефтәренә бөткән рус теле һәм башҡа сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәр һәм уларға ялғау ҡушыу\nКилеш менән үҙгәрткәндә рус теленән ингән һүҙҙәрҙең төрлө ялғауҙар ҡабул итеүен күҙәтергә, үҙ-ара сағыштырырға һәм уларҙың яҙылышы ҡағиҙәһен төҙөргә\nМорфологик анализ яһау. Уны башҡарыу алгоритмы.\nАнализды дөрөҫ эшләргә өйрәнергә\nҮтелгәнде нығытыу буйынса өйрәнелгән темаларҙы системаға һалырға. Насар үҙләштерелгән темалар буйынса һорауҙар төҙөргә һәм уларға яуаптар эҙләргә.\nКартина буйынса инша. Инша яҙыу үҙенсәлектәре:\nүҙләштереү,аңлашылмаған һүҙҙе һорау,өйрәнеү,авторҙың әйтергә теләгән уй-фекерен күҙаллау,текстың планын төҙөү,план буйынса иншаны грамоталы итеп яҙыу.\nҺүрәтте иғтибарлы өйрәнергә.Бирелгән тексты«Ҡыш килде» аңлы уҡырға. Уның йөкмәткеһенең картина менән оҡшаш һәм айырмалы яҡтарын табырға, сағыштырырға. Текстың яраҡлы һүҙҙөрен, һүҙбәйләнештәрен, һөйләмдәрен ҡулланып, картина буйынса текст төҙөргә.Уны хатаһыҙ яҙырға.\nНимә ул алмаш? Уның\nҺөйләмдә исемде, сифатты һ.б. һүҙ төркөмдәрен алмаштырып килгән һүҙҙәр. Алмаш төркөмсәләре.\nАлмаштарҙы табырға, уларға һорау ҡуя белергә, төркөмсәләрен өйрәнергә.\nИсемде алмаштырыусы(мин, һин, ул, беҙ, һеҙ, улар) зат алмаштары. Исемде алмаштырыусы өс зат:1зат-мин, 2зат-һин, 3зат-ул.Эйәлек заты алмаштары: минең,һинең,уның\nТекста алмаштарҙың ҡулланылышын күҙәтергә, ниндәй һүҙ төркөмөн алмаштырып килгәнен төшөнөргә. Алмашты килеш менән үҙгәртергә,уға һорауҙар ҡуйырға,телмәрҙә ҡулланырға өйрәнергә.\nӨлгө буйынса морфологик анализ яһарға өйрәнергә\nСифат- предметтың билдәһен\nбелдергән һүҙҙәр. Сифат һорауҙары\nСифат менән матур һүҙбәйләнештәр,һөйләмдәр төҙөргә өйрәнергә\nИсемгә,ҡылымға төрлө яһаусы ялғаy ҡушып яһалған сифаттар. Яһалма сифаттарҙың барлыҡ һәм юҡлыҡ формалары. Синонимдар. Антонимдар\nТамыр һәм яһалма сифаттарҙың яһалышын күҙәтергә. Уларҙың оҡшаш һәм айырмалы яҡтарын өйрәнергә. Һүҙҙәргә һүҙлек ҡулланып, синоним һәм антоним һүҙҙәр эҙләп табырға һәм уларҙы хәтерҙә ҡалдырырға, телмәрҙә ҡулланырға\nСифаттарҙың дүрт дәрәжәһе. Төп дәрәжә. Cағыштырыу дәрәжәһе. Артыҡлыҡ дәрәжәһе. Аҙһытыу дәрәжәһе\nСифаттарҙың дәрәжәләрен белдергән һүҙҙәрҙе күҙәтергә, cағыштырырға. Уларҙың яһалыу ысулдарын өйрәнергә һәм телмәрҙә урынлы ҡулланырға\nТөрлө дәрәжәлә килә алған сифаттар – төп сифаттар. Дәрәжәләре булмаған сифаттар – шартлы сифаттар\nТөп һәм шартлы сифаттарҙы cағыштырырға, айырырға өйрәнергә, телмәрҙә дөрөҫ ҡулланырға, һөйләмдән таба белергә\nСифат темаһы буйынса үтелгәндәрҙе нығытыу, системаға һалыу\nСифаттарҙы һөйләмдә табырға. Улар тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирергә\nКартинаны иғтибар менән өйрәнергә. Уның йөкмәткеһен бирелгән һорауҙар, терәк һүҙҙәр ярҙамында үҙләштерергә. План төҙөргә. Инша яҙған саҡта мөмкин булған сифаттарҙы ҡулланып, йөкмәткене матур һәм тәрән итеп асырға\nСифатты һөйләмдә табыу. Уның һөйләмдәге ролен билдәләү\nСифатты һөйләмдә табырға өйрәнергә, график тамғаланышын үҙләштерергә\nСифатҡа морфологик анализ эшләү\nБирелгән өлгө буйынса сифатҡа анализ эшләргә өйрәнергә\nБөтә үтелгәнде нығытыу, йомғаҡлау. Бирелгән һыҙма буйынса мәғлүмәт бирергә өйрәнеү\nСифат тураһында белгәндәреңде һөйләргә. Уларҙы мөмкин тиклем йәнле телмәрҙә ҡулланырға. Яҙма телмәрҙә сифаттарҙы дөрөҫ ҡулланырға һәм хатаһыҙ яҙырға\nҺөйләмдә эштең эшләнеү ваҡытын, урынын, сәбәбен, рәуешен, ниндәй хәлдәрҙә үтәлеүен аңлатҡан һүҙҙәр. Рәүеш һорауҙары. Уның яһалышы\nҺөйләмдә рәүеште күҙәтергә, уның бәйләнеп килгән һүҙҙәрен билдәләргә, уға һорау ҡуйырға, аҫтына тейешле һыҙыҡ һыҙырға күнегергә. Уны башҡа һүҙ төркөмдәренән айырырға өйрәнергә\nРәүеш төркөмсәләрен өйрәнеү\nТекстан рәүеш төркөмсәләрен табырға. Уларға һорау ҡуйырға, график рәүештә тамғаларға күнегергә\nСифаттың исемде, рәүештең ҡылымды асыҡлауы. Һөйләмдә һүҙбәйләнештәрҙе табыу. Һорау биреү\nҺөйләмдәрҙе бер үк һүҙҙәрҙең сифат йәки рәүеш булып килеүен күҙәтергә. Ниндәй осраҡтарҙа сифат, ә ҡасан рәүеш булып килеүен асыҡларға. Уларҙы айырырға өйрәнергә\nКартина буйынса хикәйә төҙөү\nКартинаны иғтибар менән өйрәнергә. Уның йөкмәткеһен бирелгән һорауҙар, терәк һүҙҙәр ярҙамында үҙләштерергә. План төҙөргә. Инша яҙған саҡта мөмкин булған сифат һәм рәүештәрҙе дөрөҫ ҡулланып, йөкмәткене матур һәм тәрән итеп асырға\nРәүешкә морфологик анализ эшләү. Уны дәфтәргә теркәү\nӨлгөгә ҡарап, рәүешкә морфологик анализ өйрәнергә\nБөтә орфограммаларҙы иҫкә төшөрөп, хатаһыҙ диктант яҙырға\nПредметтың эшен, хәрәкәтен, хәлен белдергән һүҙҙәр. Ҡылымдың һорауҙары. Ҡылым менән һүҙбәйләнештәр\nТекстан ҡылымды табырға, һорауҙар ҡуйырға өйрәнергә,һөйләмдәге ролен асыҡларға\nҠылымдарҙың яһалашы яғынан сағыштырырға, анализларға, төрҙәрҙең үҙенсәлектәрен табырға өйрәнергә\nҠылымдарҙың яһалашы буйынса нығытыу дәресе\nТекстан ҡылымдарҙы табырға, уларҙың төрҙәрен билдәләргә\nҠылымдарҙың яһалышы буйынса нығытыу дәресе\nТекста ҡылымдың заман төрҙәрен\nҮткән заман ҡылымдарының ике төрө. Үткән заман ҡылымдарының шаһитлы һәм шаһитһыҙ формалары\nШаһитлы һәм шаһитһыҙ үткән заман ҡылымдарын айырырға өйрәнергә ,һөйләү һәм яҙма телмәрҙә ҡылымдарҙы дөрөҫ ҡулланырға һәм грамоталы яҙырға өйрәнергә\nҠылымдарҙың зат,һан менән үҙгәреүе.Үткән заман ҡылымының шаһитлы һәм шаһитһыҙ формалары. Ҡылымдың барлыҡ-юҡлыҡ формалары.Тест эштәре.\nҮткән заман ҡылымдарын сағыштырырға,үҙгәрешен күҙәтергә,тикшереү эше буйынса һығымта яһарға. Үткән заман ҡылымдарын үҙләштереү буйынса белем сифатын тикшерергә\n“Хоккей майҙансығында” темаһына һөйләшеү ҡороу. Картина буйынса инша.\nКартина буйынса үорауҙарға яуап бирергә. Уның сюжет йөкмәткеһен эҙмә-эҙлекле асырға.Төҙөлгән тексты планға ярашлы абзацтарға бүлергә.Һәр абзацты ҡыҙыл юлдан башлап яҙырға.Иншаны яҙғанда мөмкин тиклем иғтибарлы булып,хатаһыҙ яҙырға тырышырға\nХәҙерге заман ҡылымдары хәл-ваҡиғаның үткәндә булғанын йәки әлеге ваҡытта барлығын белдереүе.Уларҙың һорауҙары\nХәҙерге заман ҡылымдарын башҡа заман ҡылымдары менән сағыштырырға,уларға хас айырманы билдәләргә һәм һығымта яһарға\nХәҙерге заман ҡылымдарының һан,зат менән үҙгәреше. Уның барлыҡ-юҡлыҡ формаһы\nХәҙерге заман ҡылымдарының һан,зат менән үҙгәреүен, барлыҡ-юҡлыҡ формаһында ҡулланылыуын өйрәнергә ,\nҺәм тикшеренеү эше һөҙөмтәләрен һөйләп ишеттерергә. Алған мәғлүмәтте график һыҙма рәүешендә һыҙырға һәм ҡулланып,тема буйынса өйрәнелгәнгә йомғаҡлау яһарға\nКиләсәк заман ҡылымдарының алда эшләнәсәк эш-хәлде белдереүе.Киләсәк заман ҡылымдарының затта,һанда һәм барлыҡ-юҡлыҡ формаһында үҙгәреүе\nКиләсәк заман ҡылымдарын телмәрҙән табырға һәм йәнле телмәрҙә урынлы һәм дөрөҫ ҡулланырға өйрәнергә\nКиләсәк заман ҡылымдарының\nтөрҙәре.Эш-хәрәкәттең үтәлеүенә икеләнеү йәки мотлаҡ ышандырыу\nКиләсәк заман ҡылымдарының ике төрлө яһалышын өйрәнергә,уларҙы һөйләмдән айырырға өйрәнергә\nИзложение .Сәйер ҡош.\nТексты уҡып сығырға,һорауҙарға яуап бирергә,план төҙөп,текска яҡын итеп Һөйләп ҡарарға. Изложениены хатаһыҙ яҙырға.\nБойороуҙы,ялбарыуҙы,үтенеүҙе белдергән ҡылымдар.Бойороҡ һөйкәлеше ҡылымдарының II,IIIзатта,һанда,барлыҡ-юҡлыҡта үҙгәреүе\nҺөйләмдә ҡылым һөйкәлештәрен күҙәтергә,уларҙы үҙ-ара сағыштырып айырмаһын,оҡшаш яҡтарын билдәләргә.Уларға һорау ҡуйырға һәм ниндәй һүҙ менән бәйләнеп килеүен асыҡларға. Бойороҡ һөйкәлеше ҡылымдарының ниндәй затта,һанда булыуын билдәләргә, барлыҡ-юҡлыҡ формаһындағы ҡылымдарҙың яһалышын өйрәнергә,уларҙың айырмаһын график һыҙма йәки таблица ярҙамында күрһәтергә\nХәбәр һөйкәлеше ҡылымдарының заман формалары. Уларҙың затта,һанда үҙгәреүе, барлыҡ-юҡлыҡ формалары\nХәбәр һөйкәлеше ҡылымын башҡа һөйкәлештәр менән сағыштырырға,уларға хас үҙенсәлектәрҙе өйрәнергә.Телдең был күренешен өйрәнергә. Телдең был күренешен өйрәнгәндә төркөмләп эш итергә, эште планлаштырырға, уны бүлешеп атҡарырға\nҠылым һөйкәлештәре. Уларҙың грамматик формалары\nҠылым һөйкәлештәрен айырырға уларҙы график рәүештә тамғаларға\n“Батырлыҡ” темаһына инша яҙыу\nТексты аңлап уҡырға. Бирелгән һорауҙарға тулы яуап бирергә.\nЭш-хәрәкәттең башҡарылыуына шарт ҡуйыусы ҡылымдар. Шарт һөйкәлеше ҡылымдарының һорауҙары\nШарт һөйкәлеше ҡылымын башҡа һөйкәлештәр менән сағыштырырға, үҙенсәлектәрен табырға, һөйләмдә дөрөс ҡуллана белергә\nҺөйләүсенең берәй эш-хәрәкәтте башҡарыуға теләге барлығын аңлатҡан һүҙҙәр. Теләк һөйкәлеше ҡылымдарының һорауҙары\nТеләк һөйкәлеше ҡылымын башҡа һөйкәлештәр менән сағыштырырға, айырмаһын табырға\nҠылымдарға морфологик анализ. Уны башҡарыу өлгөһө\nҠылымға өлгөләгесә дөрөҫ анализ эшләргә өйрәнергә\nҠылым тураһында алған белем сифатын тикшерергә, һөҙөмтәләрҙе анализларға\nҠылым тураһында белемде нығытыу, йомғаклау\nҠылым тураһында алған белем сифатын тикшерергә, бирелгән һыҙма буйынса һөйләргә өйрәнергә\nПредмет иҫәбен белдереүсе һүҙ төркөмө. Һандың һорауҙары. Уның яһалышы\nҺөйләмдә һанды табырға, дөрөҫ һорау ҡуйырға, яһалышын билдәләргә, дөрөҫ яҙырға өйрәнергә\nҺан төркөмсәләрен күҙәтергә. Уларҙың үҙ-ара сағыштырырға. Һәр төркөмсәгә хас үҙенсәлекте билдәләргә. Һөйләмдә уларҙы айыра белергә\nҺан. Ябай һәм ҡушма һандар. Һан төркөмсәләре\nИзложение яҙырға өйрәнергә. Тексты тыңларға,уҡырға. Бирелгән һорауҙарҙы, терәк һүҙҙәрҙе ҡулланып һөйләргә өйрәнергә һәм яҙырға\nҺандарҙы дөрөҫ яҙырға\nҺандарҙың исем, сифат, рәүеш урынында ҡулланылған осраҡтарын дәреслек материалынан күҙәтергә. Уларҙы үҙ-ара сағыштырырға. Тикшеренеү һөҙөмтәһен график һыҙма ярҙамында күрһәтергә\nТекстан һандарҙы табырға өйрәнергә. Уларға тулы морфологик анализ эшләргә\nТикшереү эшен башҡарғанда иғтибарлы булырға, хаталар яһамаҫҡа тырышырға\nТөркөмдә эште планлаштырырға, үҙ-ара эштәрҙе бүлешеп, килешеп башҡарырға\nТелмәр мәҙәниәте ҡанундары\nДиалог ҡорорға. Уй-фекереңде аңлайышлы итеп әйтергә. Сығыш яһағанда үҙеңде баҙнатлы һәм ышаныслы итеп тоторға\nҺүҙҙәрҙең төрлө мәғәнәгә эйә булыуы. Тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәр\nТелмәрҙән тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәрҙе табырға һәм айырырға өйрәнергә. Уларҙы дөрөҫ һәм килешле ҡулланырға өйрәнергә\nБер үк яҙылышлы, ләкин төрлө мәғәнәне аңлатҡан һүҙҙәр. Омонимдар\nОмонимдарҙы һөйләмдән айырырға. Һүҙлек менән ҡулланыу ҡағиҙәләрен нығытырға\nМәғәнәләре яғынан бер-береһенә яҡын һүҙҙәр. Синонимдар\nҺүҙлектән синоним һүҙҙәрҙе табырға, өйрәнергә\nҠапма-каршы мәғәнәле һүҙҙәр. Антонимдар\nҺүҙлектән антоним һүҙҙәрҙе табырға, өйрәнергә\nКүсмә мәғәнәле һүҙбәйләнештәр. Нығынған һүҙбәйләнештәр\nНығынған һүҙбәйләнештәрҙе текстан айыра белергә. Телмәрҙе нығынған һүҙбәйләнештәр менән байытырға\nКартинаны иғтибар менән өйрәнергә. Тексты иғтибар менән аңлап уҡырға. Үҙ аллы уның планын төҙөргә. Текста һөйләнелгән хәл-ваҡиғаларҙы эҙмә-эҙлекле итеп тасуирлап, һөйләмдәрен дөрөҫ ҡороп, хатаһыҙ яҙырға тырышырға\nИзложение яҙыу. Орфографик һәм пунктуацион хаталарҙы иҫкәртеү\nИзложение яҙыу тәртибен үҙләштерергә. Текст йөкмәткеһен боҙмай китапта бирелгәнсә тасуирлап яҙырға\nӨндәр системаһы. Һүҙьяһалыш\nӨйрәнелгән тел төшөнсәләре, тел күренештәре тураһында белешмә, мәғлүмәт бирергә\nҺөйләм. Уның аҙағында тыныш билдәләре. Уның баш һәм эйәрсән киҫәктәре. Һөйләмгә синтаксик анализ\nЭште төркөмдә бер-берең менән кәңәшләшеп башҡарырға. Бер-береңде тыңлай белергә. Кеше фекерен ихтирам итергә\nИсем темаһы буйынса үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөү, ҡабатлау, нығытыу\nТекстан исемдәрҙе табып, тулы морфологик анализ эшләргә\nТема буйынса бөтә үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөү, ҡабатлау, нығытыу\nАлмаштарҙы табырға, тулы морфологик анализ эшләргә\nҮтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөү, ҡабатлау, нығытыу\nСифатҡа тулы морфологик анализ эшләргә\nТема буйынса үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөү, ҡабатлау, нығытыу\nРәүешкә тулы морфологик анализ эшләргә\nБыл тема буйынса бөтә үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөү, ҡабатлау, нығытыу\nҺанға тулы морфологик анализ эшләргә\nТексты аңлы уҡыу. Бирелгән эштәрҙе үтәү\nБөтә белгәндәрҙе иҫкә төшөрөргә, ҡуллана белергә, оҡшатып эшләргә, һорау ҡуйырға, һығымта яһарға\nЭште аңлап, дөрөҫ итеп башҡарырға\nҺүҙ төркөмдәре. Уларҙың грамматик формалары.Дөрөҫ яҙылыш ҡағиҙәләре. Телмәр мәҙәниәте\nҺүҙ төркөмдәре, уларҙың грамматик формалары, дөрөҫ яҙылыш ҡағиҙәләре тураһында аңлатма бирергә\nНомер материала: ДБ-039108


22 Март 2019, 18:19\nРайон хакимиәтендә тиҫтә йылға яҡын урам һепереүсе булып эшләүсе Ғилман Таңатар улы Мырҙабаев хаҡында әйтелгәндер был мәҡәл.Уның эшен күргәндәр инҡар итергә ҡыймаҫ – Ғилман кеүек үҙ эшенә шул тиклем яуаплы, етди ҡарағандар йөҙгә берәү булалыр ул. Ҡасан ҡарама - эш өҫтөндә: ҡыш көнө ҡар көрәп, йә заманса техникаһын бытырҙатып “ҡар урып” йөрөй, иртә яҙҙан иң беренсе ул хужалыҡ иткән биләмә ҡарҙан әрселә – тумырып, боҙ ҡатламдарын стена яһап кәлдәп кенә өйөп ҡуя, ҡоро мәлдә былай ҙа көҙгөләй ялтырап ятҡан хакимиәт биләмәһен һепереп йөрөй. Ғилмандан энә күҙәүендәй сүп тә ҡурҡып ҡалтырап яталыр, моғайын.\nРайон хакимиәтендә тиҫтә йылға яҡын урам һепереүсе булып эшләүсе Ғилман Таңатар улы Мырҙабаев хаҡында әйтелгәндер был мәҡәл.\nУның эшен күргәндәр инҡар итергә ҡыймаҫ – Ғилман кеүек үҙ эшенә шул тиклем яуаплы, етди ҡарағандар йөҙгә берәү булалыр ул. Ҡасан ҡарама - эш өҫтөндә: ҡыш көнө ҡар көрәп, йә заманса техникаһын бытырҙатып “ҡар урып” йөрөй, иртә яҙҙан иң беренсе ул хужалыҡ иткән биләмә ҡарҙан әрселә – тумырып, боҙ ҡатламдарын стена яһап кәлдәп кенә өйөп ҡуя, ҡоро мәлдә былай ҙа көҙгөләй ялтырап ятҡан хакимиәт биләмәһен һепереп йөрөй. Ғилмандан энә күҙәүендәй сүп тә ҡурҡып ҡалтырап яталыр, моғайын.\nИң мөһиме: ҡасан ғына район хакимиәте янынан үтеп барһаң да, ошо ир–уҙаман һәр саҡ сәләм биреп, хәйерле көн теләп, алғыштарын яуҙырып ҡала. Бөрйәндә Ғилман һымаҡ эшләгән бүтән кеше юҡтыр ул, тип һоҡланып үтә икән юлаусы-үткенселәр – был уның эшенә иң ҙур баһа.\nЭйе, эшенән йәм табып, хеҙмәте менән халыҡты ҡыуандырырға тырышып йөрөгән Ғилман Мырҙабаев – күптәребеҙгә үрнәк. Ауыр, ҡара эш башҡарһа ла, күңеле таҙа, йөҙө асыҡ, ниәттәре изге уның. Ошо холҡонан айырмаһын, эштәре уң булһын!


Һаҡмар: Йонсоу көҙҙөң сағыу биҙәге\nРайоныбыҙҙа, бигерәк тә ауылдарҙа, яңы объекттарҙың асылыуы тормоштоң дауам итеүен дәлилләй, хатта заман ауырлығына һылтанып, ситкә “оҙон аҡса” эҙләп китеүселәрҙе уйланырға ла саҡыралыр. Ниғәмәт ауылында яңы мәҙәниәт йортоноң эш башлауы, йонсоу көҙҙөң сағыу биҙәге булып, ауыл халҡының оло шатлығына әүерелде.\n7 октябрҙә үткән тантанаға ниғәмәттәрҙе ҡотларға район хакимиәте башлығы И.Х. Ситдыҡов, уның урынбаҫарҙары, предприятие-ойошма, ауыл хужалығы етәкселәре, ауыл биләмәһе башлыҡтары килде. Илшат Хәмит улы ҡотлау һүҙҙәрендә: “Бөгөнгө тантананы Ниғәмәт халҡы ғына түгел, ә барыбыҙ ҙа түҙемһеҙләнеп көттөк. Ауылда мәҙәни усаҡ эшләй, дөрләп яна икән, тимәк, халыҡтың йәшәү дәрте лә һүнмәгән. Һуңғы осор районыбыҙҙа яңы объекттарҙың асылыуы, төҙөлөш эштәре барыуы киләсәккә өмөт-ышаныс уята, тормошобоҙҙо йәмләй. Был йәһәттән районыбыҙға булған иғтибар өсөн Башҡортостан Президентына, Хөкүмәткә рәхмәтлебеҙ. Шулай уҡ үҙ эшенең оҫталары булған “Баймаҡ ПМК-һы” ЯСЙ-һы төҙөүселәренә иң изге теләктәребеҙҙе еткерәбеҙ”, – тине.\n“Баймаҡ ПМК-һы” ЯСЙ-һы директоры Р.Р. Сырлыбаев: “Райондың үҫеүе, унда яңы мәктәптәр, мәҙәниәт йорттары асылыуы ҡыуаныслы. Был тормош дауам итеүен, кешеләрҙең тырышлығын күрһәтә бит. Беҙгә халыҡты ҡыуандырған, уларға шатлыҡ өләшкән объекттарҙы ышанып тапшырыуҙары бик тә әһәмиәтле. Шуға күрә киләсәктә лә яңынан-яңы төҙөлөш эштәре башҡарылыр, йорттар, балалар баҡсалары, мәҙәниәт йорттары һ.б. ҡалҡып сығыр тип ышанабыҙ”, – тине.\nНиһайәт, тулҡынландырғыс мәл етте. Ал таҫма ҡырҡылып, тантанаға саҡырылыусылар, ауыл халҡы мәҙәниәт йортона үтте. Ике ҡатлы итеп һалынған бина заман шарттарына яуап биреүе, зауыҡлығы, матурлығы менән һоҡландырҙы.\nБындай ҙур тантанаға бер кем дә буш ҡул менән килмәгән ине. Сығыш яһаусылар мәҙәниәт йортоноң уңышлы эшләүен, кешеләрҙең ялын ойоштороуын, рәхәтләнеп күңел асыу урыны булыуын теләп, бүләктәрен тапшырҙы. Ниғәмәттәргә бай йөкмәткеле концертын тәҡдим иткән эстрадабыҙ йондоҙо, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Вилдан Яруллин һәм уның менән бергә килгән йәш йырсылар ҙа был бинала концерт -спектаклдәрҙең өҙөлмәүен, һәр көн һөйөнөслө ваҡиғалар менән үтеүен теләне.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 22:29


Тауҙай ҡеүәт өҫтәй “Ирәндек” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Спорт һәм туризм » Тауҙай ҡеүәт өҫтәй “Ирәндек”\nТауҙай ҡеүәт өҫтәй “Ирәндек” 14.08.2018 // Спорт һәм туризм\nӘбйәлилдә балаларҙың йәйге ялын файҙалы үткәреү йәһәтенән маҡсатлы эш алып барыла. Район хакимиәте, уның мәғариф идаралығы хеҙмәткәрҙәре был бурысты атҡарыуға ең һыҙғанып тотонған.\n2012 йылда Магнитогорск предприятиеһының буш торған бинаһын юллап алып, бында республикабыҙ Хөкүмәте ярҙамында лагерь ойошторолдо. Йәмле Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан “Ирәндек”тә хәҙер бер миҙгелдә райондан ғына түгел, тотош республиканан меңдән ашыу бала ял итә, сәләмәтлеген нығыта, яңы уҡыу йылына көс туплай. Шуныһы ла иғтибарға лайыҡ: лагерға бер ғаиләнән ике-өс кеше килгән осраҡтар байтаҡ, бындай хәлдә туғандар айырым бүлмәгә урынлаштырыла.\n“Ирәндек”тә бассейн, тренажер залы, спорт майҙансыҡтары, стадион, тамашалар өсөн биләмә, китапхана бар. Ижад менән шөғөлләнгәндәр өсөн дә уңай мөмкинлек тыуҙырылған: әйҙә, рәхәтләнеп ял ит, һәләтеңде үҫтер, яңы дуҫтар тап!\nЭш барышына килгәндә, смена башында һәр көндөң планы төҙөлә, экскурсиялар графигы билдәләнә. Лагерҙың үҙенсәлекле матур йолалары бар. Мәҫәлән, “Байыҡ”, “Йондоҙҙар ҡабыҙабыҙ”, “Ирәндек батыры”, “Ирәндек гүзәле” тигән конкурстар – һәр сменаның биҙәге.\nЛагерҙың үҙ автобусы, ике “ГАЗель” микроавтобусы бар. Уларҙа балаларҙы Магнитогорск ҡалаһындағы аквапаркка, Үләнде күле буйындағы “Динопарк”ка, “Абҙаҡ” тау курортына, Советтар Союзы Геройы Таһир Кусимовтың тыуған ауылы Күсемдәге музейына һәм башҡа урындарға йөрөтәләр.\nБында балаларҙы яратҡан, улар менән уртаҡ тел таба белгән, үҙҙәрен яҡшы ойоштороусы итеп танытҡан тәрбиәселәр тупланған. Эшкә ҡабул иткәндә етди һайлап алыу үткәрелә. Хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе электән эшләй, араларында педагогик уҡыу йорттары студенттары ла бар. Быйыл тәрбиәселәр араһында егеттәрҙең күплеге айырыуса һөйөнөслө. Балалар ағайҙарын ихтирам итә, уларҙың һәр кәңәшен тота.\nБына ял итеүселәр яҡындарына концерт күрһәтеү алдынан мәж килә: кемдер бейеү хәрәкәттәрен ҡабатлай, икенселәр йыр башҡара, ҡул оҫталары иһә күргәҙмә әҙерләгән. Аҙаҡ ҡыҙҙар һәм малайҙар, һәр ваҡыттағыса, ашнаҡсы апайҙары әҙерләгән тәмле аш-һыу менән кинәнәсәк. Әйткәндәй, улар йәшелсәнән, емеш-еләктән өҙөлмәй. Лагерҙа көнөнә биш тапҡыр туҡланыу ҡаралған, һәр корпуста йыуыныу өсөн душ бар, мунса яғыла.