Archives for Июль 20th, 2018 | Йәншишмә\nАрхив записей за 20 июля 2018\nНаписал в 20 июля 2018, 13:43\n2019 йылдың беренсе яртыһына гәзит-журналдарға алдан яҙылыу бара. Ул 31 авгусҡа тиклем дауам итәсәк. Ошо ваҡыт эсендә «Йәншишмә»гә лә быйылғы хаҡтар менән яҙылырға мөмкин. Баҫмаларҙы ташыу һәм адресатҡа алып барып еткереү өсөн тарифтар ҙа былтырғы кимәлдә ҡала. Ташламалар һәм льготалар ҙа һаҡлана. Әйҙәгеҙ, форсаттан файҙаланып ҡалайыҡ.\nМәктәпкә йыйынырға ярҙам итәйек!\nНаписал в 20 июля 2018, 13:42\nБыйыл да мохтаж балаларға мәктәпкә әҙерләнергә ярҙам итәсәктәр. Һигеҙенсе тапҡыр ойошторолған республика хәйриә акцияһын Ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы ойоштора. «Мәктәпкә йыйынырға ярҙам ит!» тигән сара барышында уҡыу кәрәк-яраҡтары, формалар, китаптар, портфелдәр йыйыла. Улар мохтаж балаларға тапшырыла. Әйберҙәр район һәм ҡалаларҙа ҡабул ителә. Бынан тыш, предприятие, ойошмалар бағымсылыҡ ярҙамы күрһәтеп, аҡса йыя. Былтыр …\nContinue reading ‘Мәктәпкә йыйынырға ярҙам итәйек!’ »\nБаш ҡатырғыс яҙма эштәрҙән ҡотолғанға ҡыуанып бөтә алмай йөрөгән саҡ. Рәхәтләнеп йоҡо туйҙырабыҙ, уйнайбыҙ. Бер көндө ашап алғас, ҡустым менән урамға сыҡтыҡ. Нимә эшләргә белмәй йөрөнөк-йөрөнөк тә юл аша ғына йәшәгән өләсәйгә йүнәлдек. Барып инһәк, ихатала һарыҡай ғына себештәр йүгереп йөрөй. Үҙҙәре күп. Йомшаҡ ҡыналарҙыр инде, тип ҡустым менән текләп торабыҙ. Көн һалҡынса булғас, өләсәй …\nContinue reading ‘Һарыҡай себеш, түгелгән еләк һәм бер биҙрә тубырсыҡ’ »\nНаписал в 20 июля 2018, 13:38\nРәсәйҙә бер ай буйы барған футбол байрамы тамамланды. Әллә нисек күңелгә моңһоу булып ҡалды.\nКаникулды – яҡшы кәйеф менән!\nНаписал в 20 июля 2018, 13:36\nБыл һүрәттә һеҙ Көйөргәҙе районының Таймаҫ мәктәбе уҡыусыһы Диана Солтангәрәеваны күрәһегеҙ. Бик һәләтле, тырыш, өлгөр ҡыҙ. Унынсы синыфты тик «бишле»гә генә тамамланы. «Йәшлек» гәзите үткәргән Булат Солтангәрәев исемендәге бәйгелә лә һынатманы. «Халҡым киләсәге» номинацияһында еңеү яуланы ул.\n«Республиканың 100 йыллығына – 100 шишмә»\nНаписал в 20 июля 2018, 13:33\nБашҡортостандың Экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу министрлығы Урыҫ географик йәмғиәтенең Хәйбулла районы бүлексәһе, Сибай территориаль комитеты ярҙамында «Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына – 100 шишмә» тигән акция уҙғара.\nРәүҙәк Ишембай районының тауҙар ҡуйынында баш алып, был тирәгә килеп еткәнсе, тиҫтәләгән саҡрым ара үтә. Үҙ юлында берсә бейек тау-таштар араһынан етеҙ йүгергән тау йылғаһы булып, берсә тыныс ҡына аҡҡан үҙән йылғаһына әйләнеп, быуаттар буйы ер һәм кешеләрҙе көмөштәй саф һыуы менән кинәндергән бит ул. Сал Урал тауҙары ҡуйынынан аҡҡан эреле-ваҡлы күп йылғалар кеүек, Рәүҙәк …\nContinue reading ‘Бөгәмәле нимәне аңлата?’ »


28 Декабрь 2018, 16:31\nҺинең статусың: Учалы районы Ҡунаҡбайҙағы балалар сәнғәт мәктәбенең VIII синыф уҡыусыһымын, һеңлем өсөн хәстәрлекле ағай.\nҠаҙаныштарың: уңыштарым бик күп. Шуларҙың иң-иңдәрен әйткәндә, 2015 йылда Силәбелә үткән башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың балалар һәм үҫмерҙәр халыҡ-ара конкурсында – дипломант, Октябрьскийҙа йәш музыканттарҙың «Башҡорт халыҡ ҡоралдары» Бөтә Рәсәй конкурсында – III дәрәжә диплом лауреаты, 2016 йылда Магнитогорскиҙа башҡорт-татар йырҙарын башҡарыусыларҙың төбәк фестиваль-конкурсында – Гран-при, Өфөлә «Музыкаль мозаика» Бөтә Рәсәй башҡарыу оҫталығы бәйгеһендә – II, былтыр «Тауыш тылсымы» Бөтә Рәсәй фестиваль-конкурсында I урын яуланым.\nУңышлы булыу өсөн… әлбиттә, тырышырға, күп уҡырға, өҫтәмә рәүештә шөғөлләнергә кәрәк.\nБалалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусылары уның хаҡында: «Уҡыу осоронда Айсар үҙен тырыш, эшһөйәр уҡыусы итеп күрһәтте. Йыр дәрестәренә ҡыҙыҡһыныуы бик көслө, ҡурайҙа оҫта уйнай, музыка яҙмаларын тыңларға ярата. Оҫта итеп һүрәт төшөрә. Мәктәптең, райондың йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша».\nИң яратҡан фәндәрең: математика, информатика, физкультура.\nӨйгә эш әҙерләгәндә ниндәй ресурстар ҡулланаһың? Интернет селтәре, китап, белешмә, һүҙлектәрме? Әйтеп үтелгәндәрҙең барыһын да инде.\nИнтернет селтәренә күпме ваҡыт бүләһең? 2 – 3 сәғәт ваҡыт етә.\nМәктәп тормошонда нимәне үҙгәртергә теләр инең? Тотош белем алыу системаһында үҙгәрештәр индереү кәрәк, тип уйлайым. Бигерәк тә туған телгә ҡарашты үҙгәртергә.\nУҡыуҙан тыш, тағы нимә ҡыҙыҡһындыра? Спорт менән шөғөлләнәм, бигерәк тә баскетбол, волейбол уйнарға, саңғыла йөрөргә, йөҙөргә яратам.\nБуш ваҡытыңды нисек үткәрәһең? Волейбол уйнайым, ғаилә менән бассейнға йөҙөргә, Боҙ һарайына конькиҙа шыуырға йөрөйбөҙ, тәбиғәт ҡосағында ял итергә лә өлгөрәбеҙ.\nЯратҡан яҙыусы, шағирҙарың: Мостай Кәрим, Рәшит Назар.\nКүңелеңә хуш килгән йыр һәм йырсы: яратҡан йырсым юҡ, башҡорт халыҡ йырҙарын яратам.\nЙөҙ һум аҡсаң булғансы, 100 дуҫың булһын, тигәнгә нисек ҡарайһың? Был донъяла аҡса мөһим түгел, тип иҫәпләйем, дуҫтарһыҙ йәшәп булмай.\nКөтөп алған байрамың: Яңы йыл.\nҺинең тормош принциптарың: алдашмаҫҡа, атай-әсәйҙе хөрмәтләргә, тоғро булырға.\nИң төп маҡсатың: яҡшы кеше булыу.\nИң изге хыялың: сер булып ҡалһын.


Билдәле яҙыусы-сатирик Марсель Сәлимов Швецияның баш ҡалаһында инглиз телендәге китабы менән таныштырҙы | «Ашҡаҙар» радиоhы сайты\nБилдәле яҙыусы-сатирик Марсель Сәлимов Швецияның баш ҡалаһында инглиз телендәге китабы менән таныштырҙы\nШвецияның баш ҡалаһы Стокгольмда VI Халыҡ-ара китап форумы һәм әҙәби фестиваль (Open Eurasian Literature Festival & Book Forum) уҙҙы. Уны ойоштороусылар булып Евразия ижад гильдияһы һәм «Hertfordshire Press» нәшриәт йорто (Лондон) сығыш яһаны.\nФестивалдә донъяның 14 иленән 300-гә яҡын яҙыусы, шағир, журналист, рәссам, артист һәм ғалим ҡатнашты. «Асыҡ Евразия» конкурсы финалсыһы сифатында Башҡортостандан яҙыусы-сатирик, халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты, «Рәсәйҙең алтын ҡаурыйы» исеменә лайыҡ булған Марсель Сәлимов та саҡырылғайны. Сара барышында Стокгольмда уның инглиз телендәге яңы китабының исем туйы булды.\nЯңы китабы өсөн Марсель Сәлимовҡа «Йыл ҡаҙанышы» тигән махсус премия тапшырылды. «Hertfordshire Press» нәшриәт йорто етәксеһе Марат Әхмәтйәнов билдәләүенсә, «күренекле башҡорт яҙыусыһы үҙенсәлекле сатираһы һәм юморы менән ошондай ҙур ҡаҙанышҡа өлгәште».\nШвецияның Халыҡ-ара китапханаһында һәм Стокгольм ҡалаһының Йәмәғәт китапханаһында үткән ижади осрашыуҙарҙа Марсель Сәлимов Скандинавия китап уҡыусыларына башҡорт, рус, татар һәм инглиз телдәрендәге йыйынтыҡтарын бүләк итте.


Сафуан Яҡшығолов XIX быуатта уҡ Ҡоролтай программаһын яҙған » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Сафуан Яҡшығолов XIX быуатта уҡ Ҡоролтай программаһын яҙған\nСафуан Яҡшығолов XIX быуатта уҡ Ҡоролтай программаһын яҙған 21.11.2015 // Йәмғиәт\nЙәмғиәтебеҙгә шундай сифат хас: бер шәхестең ҡаҙаныштарын күтәрә башлаһаҡ, башҡаларҙың барлығын да онотоп ебәрәбеҙ. Ә талантлы, олуғ ижади бейеклектәр яулаған милләттәштәребеҙ бик күп беҙҙең. Ҡайһы быуатты ғына алһаҡ та, башҡорттоң һүҙ сәнғәтендә, рухиәтендә тәрән эҙ ҡалдырған, заманы йырын көйләгәндәр бихисап. Уларҙың һәр ҡайһыһының яҙмышы төрлөсә, әммә шуныһы хаҡ: әгәр кемдер тура юлдан барып, дәүеренә йоғонто яһарға, көнүҙәк һүҙҙе әйтергә теләй, ошо юлды хаҡ сәфәре тип иҫәпләй, ошо инаныстарынан тыш йәшәй алмай икән, уны ҡатмарлы ҡаршылыҡтар, хатта яҡындары тарафынан ҡыйырһытылыуҙар эҙәрлекләгән, замандаш шәхестәр араһында ла ҡабул итмәүселәр етерлек булған. Әммә пәйғәмбәрҙәр туҡмала-туҡмала, таш менән түпәлә-түпәлә үҙ маҡсатына атлаған кеүек, заман һүҙен әйткән, ҡәлептәре асыҡ милләттәштәребеҙ һайлаған юлына, ата-бабалар рухына, халҡы рухиәтенә тоғро.\nШундайҙарҙың береһе хаҡында һөйләгем, яңынан иҫкә алғым килә. Уның аяныслы ла, фәһемле лә тормошо мине лә, XXI быуат кешеһен, ҡайтанан уйға һалды, йөрәкте әрнетте, урыны-урыны менән хатта илатты. Уның хаҡында матбуғатта сығыш яһаған әҙәбиәтсе Суфиян Сафуановҡа, дәүләт эшмәкәре Мансур Әйүповҡа рәхмәт. Тарихтағы аҡ тапты аҙмы-күпме тултырған уларҙың яҙмалары. Әммә был ғына аҙ, минеңсә. Сафуан Яҡшығоловты халыҡҡа ҡайтанан ҡайтарырға кәрәк. Мәҫәлән, Ҡоролтай уңайынан уның исемен яңынан телгә алып китеү үҙебеҙгә ихтирам булыр.\nМиәкәлә тыуып, ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем Дәүләкән районында йәшәгән яҡташым Сафуан Яҡшығолов тураһында хәтирәләр, телдән-телгә күскән легендалар күп йәшәй. Уны асылда үҙ инаныстарына тоғро ҡалып ғүмер һөргән, шиғыр менән һөйләшкән сәсән тип хәтерләйҙәр.\nНиҙән хасил рухиәтең?\nБөгөнгөбөҙгә ауаздаш рухи тәғлимәттәр тәҡдим иткән Сафуан Яҡшығоловтың ижади инешенең башында кемдәр тора һуң? XIX быуатты күҙ алдыбыҙға килтерәйек. Ул заманда совет осороноң һулышы килеп инмәгән, халыҡ дин нигеҙҙәренә һыйынған, Ислам рухында йәшәгән, ул кешенең мөмкинлектәрен сикләй тип түгел, аса тип ҡараған, улар иман хаҡында һүҙ алып барған.\nСафуан Яҡшығоловтың ата-бабалары ла башҡорт халҡының ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнашҡан кешеләр була. Егет үҙе Шафиҡ Солтанғолов исемле хәлфәлә, аҙаҡ Дәүләкәндәге мәҙрәсәлә белем ала. Әйткәндәй, район үҙәгендә бындай уҡыу йорто булыуы тураһында ла матбуғатта һирәк әйтелә. Бөгөнгө замандаштар был хаҡта белмәй ҙә тиерлек. Халыҡ араһында Дәүләкән педагогия училищеһы тураһында мәғлүмәт киң билдәле, күренекле яугир-яҙыусылар ошо уҡыу йортон тамамлаған. Ә мәҙрәсә төбәктә дини белем биреү ролен үтәгән.\nСафуан Яҡшығоловтың заманының алдынғы шәхесе булыры йәш сағынан уҡ беленә. Ул дин дәрестәре менән бергә донъяуи фәндәрҙе лә өйрәнә: тарих, география, урыҫ теле, Көнсығыш әҙәбиәтен үҙләштерә, төрки донъяһының билдәле ғалимы Исмәғил Ғаспранлының “Тәржеман” гәзите менән танышып бара. Ул, әйтерһең, сарсаған бер юлсы һымаҡ, һәр төрлө сығанаҡтарҙан белем эстәргә тырыша. Аҡмулла Яҡшығоловтың остазы ғына түгел, рухташы ла була. Ҡайһы бер шиғырҙары хатта уның рухында яҙылған, тәү ҡарашҡа авторын билдәләүе лә ауыр төҫлө. Әммә Сафуан Яҡшығоловтың тәү сиратта ғилем эйәһе булыуын иҫкә төшөргәндә, яҙғандарына фәнни нигеҙ, аҡылды егеп, заманға диагноз ҡуйыу хас. “Башҡорт ағаларына хитап” шиғыры остазының фекерен дауам итеүен, шул уҡ ваҡытта халыҡҡа үҙенсәлекле мөрәжәғәтен дә күрһәтә:\nҺеҙҙә бар истиғдад һәм ҡабилиәт,\nУҡыуға, уҡытыуға ҡыйлығыҙ ғәҙәт.\nУҡыуҙыр донъя-ахирәттә сәғәҙәт,\nУянығыҙ, уянығыҙ, башҡорттарым!\nҺәр тарафта уҡыу кәрәк, ер кәрәк, тип,\nИжтиһад итәләр арып-талып,\nКес кенә ҡырмыҫҡанан үрнәк алып,\nҺеҙ ҙә ғафил ҡалмаңыҙ, башҡорттарым!\nТәү ҡарашҡа, Аҡмулланың ауаздары ишетелеп ҡала, шул уҡ ваҡытта шиғыр формаһында рифмаға, ритмға бик буйһоноп бармауы ла салына. Сафуан Яҡшығоловтың тәүге әҫәре ҡайҙа баҫылып сығыуы аныҡ ҡына билдәле түгел, әммә төбәктә уның яҙмалары телдән-телгә күсеп, ятланып та, һөйләнеп тә йөрөй. Ә инде 1901 йылда Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевҡа ебәргән хатында тәбрик әҫәрен һалған. Ул Башҡортостан Фәндәр академияһында һаҡлана. Ә инде ваҡытлы матбуғатта тәүге шиғыры иһә данлыҡлы Ғабдулла Туҡай ярҙамы менән “Фекер” гәзитендә 1906 йылда донъя күрә. Икенсе “Яҙ килеүе” шиғыры иһә Ырымбурҙа баҫылып сыға.\nБер-береһенә рухи терәк булып ижад иткән был осор әҙиптәренең яҙмаларына уртаҡ сифаттар хас: халыҡтың һыҙланыуҙары менән яныу, уларҙан сығыу юлын эҙләү, замандаштарҙа иман тәрбиәләү. Әммә Сафуан Яҡшығоловтың әҫәрҙәре ерлекле, тап ошо төбәк, ошо ҡәүемдең ошо дәүерҙәге проблемаларын сағылдырыуы менән айырылып тора. Ул бармаҡтан һыуырып, юҡ-бар нәмәне проблема итеп яҙмаған, донъя, бәндәнең йәшәйеше хаҡында аҡыл һатыу, фәлсәфәгә бирелеү менән баш ватмаған. Уның яҙғандары – заманының хәүефтәре, кисекмәҫтән хәл итеүҙе талап иткән милләти мәсьәләләр. Һәм иң ҡыҙығы: баҡтиһәң, башҡорт халҡының проблемалары XIX быуатта ла шул уҡ булған икән дәбаһа!\n“Еребеҙҙе юҡ баһаға һаттығыҙ”\nӘллә беҙ илтифат итеп бөтмәйбеҙме үҙебеҙҙең “сир”ҙәребеҙгә һәм бөгөн килеп симптомдарҙы юҡ итеү менән булабыҙ, ә “ауырыуҙың” ҡайҙан килеп сығыу этимологияһы менән ҡыҙыҡһынмайбыҙмы? Һаман да шул уҡ тел, ер, эскелек, ғилем мәсьәләләрен сисә алмай яфаланабыҙ. Миҫал итеп Сафуан Яҡшығоловтың шиғырҙарынан өҙөк килтерәм.\nБына был көн жаһәләткә баттығыҙ,\nЕребеҙҙе юҡ баһаға һаттығыҙ.\nЕр, ер, тип лаф орабыҙ бөгөн дә, баҡтиһәң, ер биләмәләрен законһыҙ бүлеү осраҡтары элек тә булған икән. Халҡыбыҙ вәкилдәре, ауылдарҙа, ҡалаларҙа йәшәгән милләттәштәребеҙ ни ҡыла ала һуң был мәсьәләне хәл итеү өсөн? Улар ҡулынан килгәнен башҡара – ошо төбәкте ташлап китмәйенсә, ата-бабаларынан ҡалған нигеҙҙе һаҡлай, ауылдарын етем итмәй.\nБыйыл мартта “РФ-тың Ер кодексына һәм айырым закон акттарына үҙгәрештәр индереү тураһында” Федераль закон ғәмәлгә инде. Уға ярашлы, илдең һәр гражданы ерле була ала. Белмәйем, беҙҙә был Закондан нисек ҡулланаларҙыр, әммә, әллә хоҡуҡи яҡтан белемебеҙ һаман юҡ самаһында, шатлыҡлы хәбәрҙәрҙән бигерәк, зарлы тауыштар йышыраҡ ишетелә. Ә бына Ырымбур өлкәһендә йәшәгән милләттәштәребеҙ был Законды дөрөҫ файҙаланып ҡына ҡалмаған, ошо рәүешле боронғо башҡорт ерҙәрен үҙ ҡулына алған, ҡурсалау хәстәрен күргән. Шуныһы ҡыҙыҡлы: урындағы етәкселек тә ул ерҙәрҙе төбәк башҡорттарына биреү яғында. Быны Ырымбур өлкәһенә командировкаға барған саҡта шәхси эшҡыуарҙарҙан ишеттем. Аллаһ Тәғәлә ҡөҙрәте менән башҡарылған был эшкә фатиха биреүселәргә тағы ла бер тапҡыр рәхмәт!\nҺәр бер урында тырышалар ер кәрәк, тип,\nБеҙҙән һуңғы балаларға иркенлек, тип,\nҺеҙ йөрөйһөҙ ҡайҙа банк, нотариус тип,\nЕр һатырға хәҙерләнеп, башҡорттарым!\n(“Башҡорт ағаларына хитап”).\nС. Яҡшығоловтың ижадын өйрәнгән С. Сафуанов был хаҡта бына нимә яҙған: “Ул үҙ халҡының яҙмышын беренсе сиратта ер мәсьәләһенә бәйләп яҡтырта. Рәсәй батшалығының колониаль сәйәсәте, бөгөн дә ҡайһы берәүҙәр ауыҙ һыуын ҡоротоп маҡтаған Столыпиндың урыҫ капиталистары файҙаһына башҡарылған реформаһы һөҙөмтәһендә башҡорт халҡының борон-борондан изге милке булып килгән еренән яҙыуын шағир милләттең бөтөүгә табан юл тотоуы тип баһалай”. XX быуатта бына ошо рәүешле фекерләргә һәм эш алып барырға була ине. Бөгөн иһә ергә бәйле яңы закондар булдырылған, яңы дәүер кешеһенең мәсьәләне хәл итеү юлдары ла башҡа. Проблема бар, тип әйтеү генә аҙ, отчет докладтары ла бер ни үҙгәртә алмай, бында тап ауыл хужалығы белгестәренең яңы концепцияларын, яңы ысулдарын ишетеү ҡыҙыҡлы булыр ине. Юғиһә әҙәм ояты ла инде: һаман ер мәсьәләләрен хәл итергә ине, тип һөйләйбеҙ. Ғөмүмән, проблема тураһында түгел, уны нисек, ниндәй юл менән сисергә мөмкин – ана шул хаҡта фекер алышыу файҙалыраҡ булмаҫмы? Әгәр яңылышһам, әйҙәгеҙ, бәхәсләшәйек.\nБашҡорт зыялыһы –\nиң ҡыҙыҡлы тема!..\nБыл заман инҡилабы ниндәй ҡыҙыҡ,\nКүҙ асып ҡараһағыҙ, башҡорттарым.\nҺәр бер милләт мәғарифә чалышалар,\nҺеҙҙәр ғафил ятаһыҙ, башҡорттарым.\nО, был инде – иң ҡыҙыҡлы, иң көнүҙәк тема, минеңсә. Беҙҙең ижад әһелдәре – һәр береһе даһи, һәр береһе мәңгелек мираҫ ҡалдыра. Улар, трибуналарға менеп, халыҡтың рухһыҙлығы, гәзит-журнал тиражының кәмеүе, башҡорт мәктәптәренең ябылыуы, туған тел дәрестәренең бөтөрөлөүе хаҡында йөрәк һыҙланыуҙарын еткерә. Тик әйтегеҙ әле, зинһар өсөн, халыҡты рухһыҙ тип әйтергә беҙҙең ни хаҡыбыҙ бар? Төбәктәрҙә йәшәгән милләтебеҙ вәкилдәре рух һағында тора! Уларҙы гәзит-журналға яҙылмауҙа, китаптарыбыҙҙы һатып алмауҙа ғәйепләрҙән алда, зыялыларыбыҙҙың почта йәшнигенә, китап кәштәһенә күҙ һалыу ҙа етә. Уҡый беҙҙе йәштәребеҙ ҙә, өлкәндәр ҙә, урта быуын да, тик социаль селтәрҙәрҙә, Интернет сайттарында. Был да – үҙенә күрә заман талабы һәм күренеше, тимәк, ошо юл менән дә рухиәттә зауыҡ тәрбиәләү эшен дауам итергә кәрәктер, моғайын. Ә гәзит алдырмайҙар, башҡорт китаптары һатылмай ята, тип зар иламаһаҡ та була. “Башҡортостан” гәзитенең генә түгел, “Ағиҙел” журналының тиражы өсөн дә зыялылар яуаплы. Һәр беребеҙ үҙебеҙҙән башлаһаҡ ине үрнәк күрһәтеүҙе. Өлгө алырлыҡ шәхестәребеҙ тураһында баҫмабыҙҙа әленән-әле яҙып торабыҙ. Тик... Был ғына аҙ.\nТираж хаҡында һүҙ сыҡһа, төрлө мәрәкә хәлдәр ҙә булғылай. Мәҫәлән, бер яҙыусыбыҙ нимә ти: “Мәҡәлә ебәреп ҡараным да, баҫманығыҙ бит, ниңә минең яҙмам донъя күрмәгән гәзитте алдырырға тейеш әле мин?” Икенсе миҫал: “Телефондан бер хеҙмәткәрегеҙ һорауыма аныҡ ҡына яуап бирмәне лә, хәтерем ҡалды, гәзитегеҙгә яҙылмайым, үҙегеҙгә булһын “Башҡортостан”ығыҙ!” Ярай, үҙебеҙгә булһын һуң!\nӨсөнсө миҫал: “Шул-шул шағирҙың шиғырҙарын баҫтырҙығыҙ. Уның яҙғанын сығарып ултырған гәзит миңә нимәгә? Кимәлегеҙ хаҡында әйтер инем инде!..” Беткә үс итеп, тун яғыу була түгелме һуң, йәмәғәт?! Хәйер, Сафуан Яҡшығолов теге быуат башында уҡ был хаҡта иҫкәрткән дә бит. Тик зыялыларыбыҙҙың тарҡаулығы, иҫкесә форматта фекерләүе бөгөн дә беҙҙең дөйөм тирмәндең эшен тотҡарлай. Зыялы һүҙе әллә зыянлы менән бер тамырҙанмы икән, тип уйлап ҡуяһың. Ошо юлдар ҙа сәнғәт хаҡында кинәйә түгелме һуң:\nҺөнәр, сәнәғәт, ғилемдән бары биҙеп,\nЙөрөнөләр ҡоро сәхрәлә гиҙеп.\nӘй, ҡурай! Лаф ораһың юҡты һөйләп,\nБорон йоҡлатып үҙең, моңло көйләп.\nЕмермәйсә лә төҙөп\nТыуған яҡтарымда булған бер хәл тураһында һөйләгем килә. Заманында Асылыкүл буйында ла таш ҡәберлектәр булған. Хатта Заятүләк менән Һыуһылыуҙың ятҡан ере лә (Балҡантауҙа, имеш) билдәле булған. Әммә заманалар менән бергә ҡәберлектәргә, ата-бабаларҙың яҡты хәтеренә мөнәсәбәт тә үҙгәргән.\nКиров бүлексәһе тигән 20-30 йортло ҡатнаш халыҡлы бер ауылды үтеп китәбеҙ тыуған яҡҡа ҡайтҡанда. Ул совет осоронда барлыҡҡа килгән. Был дәүерҙә халыҡты аң-белемгә әйҙәүҙә ҙур эштәр атҡарылғанын беләбеҙ. Шул уҡ ваҡытта күпме таш йорт, боронғо ҡәберлек юҡҡа сығарылған, уларҙағы бай мәғлүмәт тупланған кәшәнәләр емерелгән! Ошо Киров бүлексәһендәге ҡайһы бер кешеләр йорт нигеҙе итеп зыяраттан таш ташыған, имеш. Булыуы ла бик ихтимал. Ул кешеләр өсөн ошо ерҙә яралған эпостың баһаһы ла юҡ (данлыҡлы “Заятүләк менән Һыуһылыу” тап ошо ерҙә тыуған бит!), етмәһә, ситтән килгәндәрҙең ошо яҡта тыуған кеше ҡәберенә әллә ни әһәмиәт бирмәүе лә ихтимал? Нисек кенә булмаһын, боронғо архитектура ҡомартҡылары, ҡәберлектәр беҙгә тиклем йәшәгәндәр хаҡында бик күп мәғлүмәт һаҡлай. Аяҡ аҫтыбыҙҙағы Өфө-2 ҡаласығы тураһында мәшһүр археологыбыҙ Нияз Мәжитов нисәмә йыл саң ҡаҡты. Ағайыбыҙ уны юғалтмау өсөн бик күп дәлилдәр менән, табылған ҡомартҡылар нигеҙендә ғилми-ғәмәли конференциялар ойошторҙо, республика етәкселеге иғтибарын ошо мәсьәләгә йүнәлтте. Бындай күренештәр тураһында Сафуан Яҡшығолов бер быуат элек бына нимә тип оран һалып ҡалдырған:\nФундаментҡа, тупһаларға ташыбыҙҙы\nШуға беҙҙең рухыбыҙ, рәнйей һеҙгә, әй,\nҠалдырҙыҡ ер һеҙгә, йөрөһөндәр тиеп,\nҺеҙ ни яуаптар бирерһеҙ,\nбабаңыҙ ҡәберен ашап.\nҡәберстанынан бер сада”).\nУйланырлыҡ урын бар ғына түгел, һаман шул бер үк тырмалар һәм шул уҡ ҡәүем балалары уға баҫа. Бәлки, был беҙҙең милли сифаттыр?\nБөтә өмөт – йәштәрҙә\nҺәр дәүер тап үҙенең йәштәренә, киләһе быуынға ҙур өмөт бағлай. Уларҙан көтә халыҡты алға әйҙәр фекерҙе, яңылыҡты. Сафуан Яҡшығолов та шундай уҡ мөрәжәғәт ташлай милләттең үҫентеләренә:\nБаҡыңыҙҙар! Иҫке тормош бик күңелһеҙ,\nМилләтемеҙ организмы ҡалмыш хәлһеҙ.\nШул хәлһеҙлек ауырыуының дауаһыны,\nӘй, йәштәр! Был көндән үк эҙләгеҙ һеҙ.\nФекер башы йәнә зыялыларға барып төртөлә. Уларҙан йыш ҡына “йәштәр рухһыҙ, киләсәктәре юҡ, хәстәрһеҙ, уйһыҙ быуын үҫеп килә” тигән кеүегерәк һүҙҙәр ишетергә тура килә. Эйе, ундайҙары ла барҙыр, боронғо дәүерҙәрҙән алып йәштәргә зарланғандар, сөнки йәшлек – үҙе үк дыуамаллыҡ, ҡылыс болғау, ҡабыныуҙар, һүрелеүҙәр, төңөлөүҙәр, яңынан ихтилалға күтәрелергә әҙер булған осор. Күптәребеҙҙең был мәле оҡшаш хатта. Әммә шул уҡ ҡыҙҙарҙы һәм егеттәрҙе донъяның алдынғы юғары уҡыу йорттарында уҡытыуҙы, Лениндың “кадрҙар барыһын да хәл итә” тигән цитатаһына ярашлы, милли кадрҙарҙы төрлө өлкәләрҙә үҫтереүҙе, алмаштың белем кимәлен һәм даими тулыланып торған белгестәр батманын кем хәстәрләргә тейеш һуң? Быныһы инде – өлкәндәр һәм урта быуын иңенә төшкән изге бурыс. Сафуан Яҡшығолов та беҙгә мираҫ итеп ошо хаҡта әйтеп ҡалдырған булған да бит, әммә беҙҙең йыйындарыбыҙҙың күбеһе бер-беребеҙҙе маҡтап, миҙал, грамота таратып үтеп китә. Конкрет ошо йыл, көн, проблема хаҡында аныҡ сығыштар, һорауҙарға теүәл яуаптар талап итә заман. Тәү сиратта йәштәребеҙҙең белемен, эшле булыуын хәстәрләүҙән башланырға тейеш түгелме икән беҙҙең рухи мәжлестәр?\nСафуан Яҡшығолов та капитализм нығынған, Рәсәйҙә киңерәк йәйелә барған осорҙа башҡорттарҙың милләт булараҡ һаҡланып ҡалыуы, башҡалар менән бер тиң үҫешкә өлгәшеүе юлын иң тәүҙә уҡыуҙа, аң-белем алыуҙа, мәғрифәтселеккә ынтылыуҙа, донъя мәҙәниәтен үҙләштереүҙә күрә. “Замандаш, бөгөн нисәнсе быуат ул?” – тип һорағым килә хатта үҙемдән.\n“Сирек быуатлыҡ үҙгәреш”\nТап ошолай атала Сафуан Яҡшығоловтың бер шиғыры. Әҫәрҙә яттар баҫып алған Этҡол ауылы хаҡында һүҙ бара, тимер юл үткәрелеү сәбәпле, унда тормоштоң тотошлайы менән үҙгәреүе хаҡында бәйән ителә. Әйткәндәй, Дәүләкәндең элекке атамаһы ла – Этҡол. Юҡҡа ғына мәҡәләнең аҙағына ҡалдырманым был әҫәр хаҡында һүҙҙе. Беренсенән, ул һүҙ рәссамы С. Яҡшығоловты замана йырсыһы итеп күрһәтһә, икенсенән, Яңы Яппарҙа йәшәп, ошо Этҡол ауылына йөрөп ғүмеренең һуңғы көндәренә табан атлай шәхес. Уның ошо йылдарҙа күргән михнәттәре хаҡында халыҡ араһында бөгөн дә илатырлыҡ тарихтар һөйләнелә.\nЯңылыҡты, яҡты идеяларҙы алға һөргән мулланы совет власы бөтөнләй танымай ғына түгел, төрлө ялыу менән яфалай, кешелек сифаттарынан көлә. “1917 Октябрь инҡилабының байрамы мөнәсәбәте илә” шиғырының исеме генә лә уның рухи шатлығы тураһында һөйләп торһа ла, 25 йәшендә мәҙрәсә тамамлап, балаларға донъяуи фәндәрҙән дә белем биргән муллаға урындағы власть вәкилдәре көн күрһәтмәй. Әҫәрҙәре баҫылмай. Өйөнә етем балалар алып тәрбиәләгән дин әһелен махсус рәүештә эскелектә ғәйепләп, ҡулынан муллалыҡ указын да тартып алалар. Шул килеш тә ул үҙенең инаныстарынан баш тартмай, киреһенсә, Аллаһ Тәғәләнең берлеген һәм барлығын таныу менән бергә, халыҡҡа яңы замандың ҡараштарын да еткерә, һайлаған юлынан баш тартмай, география, урыҫ теле, арифметика кеүек фәндәрҙән дә белем бирә. Хатта ул бер мәл: “Килер бер көн, иманлыларҙың абруйы тағы ла артыр, уларҙың һүҙе алға сығыр!” – тип әйткән. Ә инде әҫәрҙәрен баҫтырыу мөмкинлеге булмағас, үҙенең аралашыу, аң-белем таратыу кеүек күңел ихтыяждарын ул Дәүләкән баҙарына барып, шундағы халыҡҡа шиғырҙар һөйләп ҡандырған.\nБик йәлләнем яҡташымды, шундай кәмһетелеүҙәргә дусар булыуын белгәс. Әммә булған бит һәм бар шундай шәхестәр – улар өсөн илдәге идеология, түрәләрҙең алышыныуы, рухи инаныстарҙың үҙгәреүе мөһим түгел. Уларҙың үҙәктәге маҡсаттары, терәүҙәре ныҡ, бер ниндәй заман еле лә, дәүләт исеменән башҡаларҙы баҫырға тырышҡан ваҡ фекерлеләрҙең шыңшыуҙары ла һындыра алмай. Шиғыр яҙмай, милләттәштәре менән аралашмай тора алмаған шағир төбәк халҡы күңеленә тик яҡты орлоҡтар ғына сәсеп ҡалдырған. Бөгөн дә ауылдарҙа өлкән быуын вәкилдәре йә уларҙың балалары ошо яҡ өсөн генә таныш берәй йыр башҡарһа, “Сафуан мулла йыры”, “Сафуан хәҙрәттең шиғыры”, тип әйтеп ҡуялар. Телдән-телгә күсә торған рухи мираҫҡа мөнәсәбәт ана шулай сағыла, шәхестәренә булған йөрәк түрендәге иң изге урынды башҡа бер кем дә биләй алмауына асыҡ дәлил дә ул. Шәхестең байтаҡ әҫәре төбәктең фольклоры иҫәбенә инеп киткәндер ҙә, моғайын, сөнки районда халыҡ ижадын өйрәнеүселәр шағир тарафынан яҙылған бәйет, ҡобайыр, йырҙарҙы Сафуан хәҙрәт яҙмаһы йәки халыҡ ижады тамғаһы менән теркәгән. Әгәр яҙғандары халыҡтыҡына әйләнә икән – ошонан да ҙурыраҡ баһа булыуы мөмкинме яҙыусыға! Аллаһ Тәғәлә ҡабул ҡылһын Сафуан хәҙрәт Яҡшығоловтың халҡы мәнфәғәтендә башҡарған изге эштәрен, тип яҙа алам мин бөгөн. Тимәк, ул әйткән иманлылар заманы еткән!\nДәүләкән районында йәшәгән күренекле татар яҙыусыһы Әмирхан Еникиҙың яҙмаларында ла уның хаҡында бар тинеләр. Әммә ваҡытым етмәй ҡалды уларҙы ла эҙләп табырға, шулай ҙа киләсәктә таныштырыуҙы дауам итербеҙ Сафуан Яҡшығолов менән. Уны асаһы ла асаһы әле беҙгә. Әгәр ошбу олуғ шәхескә ҡарата күңелегеҙҙә ихтирам, йәлләү ҡатыш ҡыҙыҡһыныу уята алһам, ҡәүемемдең рухи мираҫын тулыландырыуға бер өлөш индерҙем тип иҫәпләй алыр инем. Сығышымдың аҙағында уның шиғырҙар шәлкемен тәҡдим итәбеҙ. Уҡығыҙ, баһалағыҙ хәлебеҙҙе, замандаштар! Химиктар, механиктар, инженерҙар беҙгә бөгөн дә бик кәрәк! Эйе, ниҙер эшләйбеҙ, тырышабыҙ ҙа кеүек, әммә яй, бик аҡрын ҡуҙғалабыҙ! Ә заман беҙҙән етеҙлек, дәүер толпарынан түңкәрелеп төшөп ҡалмауҙы талап итә...\nБоронораҡ баш улмыш хәлдәрегеҙ,\nКүп улмыш ер-һыуығыҙ, малдарығыҙ,\nҮҙегеҙҙән түрәләр улмыш ул көн,\nЗабиттарҙин1 баш улмыш һеҙҙә кантон.\nУларҙан һуң есаул илә сотник,\nДәхи булған хорунжа һәм урәдник.\nШулай тәртип илә улар үҙ-ара,\nҮҙ эшен үҙҙәре ҡыйлмыш идара.\nУларҙа милли әфкәр2 булған ул саҡ,\nКүрерһең, рус тәүарихтарына баҡ!\nКиләсәктәрҙе ҡайғыртҡандар улар,\nГүзәл ерҙәрҙе забит итеп улар.\nКиләсәктәре өсөн ғәм йыйғандар,\nБалалар күрмәһен тарлыҡ, тигәндәр,\nРәхәтлектә йәшәһен, тип, балалар,\nМилекләп ерҙәрен ҡалдырған улар.\nРәхәтлектә үтептер нисә дәүран,\nЕре киң һәм мәғишәттәре3 фәрауан4,\nУлар йөрөгән матур ҡырҙарҙа йәйләп,\nМенеп шәп ат, тотоп ҡамсы, мал әйҙәп.\nЕлиләп5 күп ҡолондар бәйләгәндәр,\nҠымыҙ эсеп, тәфәрреж6 әйләгәндәр,\nЙыйылып сәхрәлә йөрөгәндәр менеп ат,\nБыл ергә ғасабабыҙ булып шат.\nБиреп шатлыҡ уларға сәхрә-ҡырҙар,\nКөйләгәндәр һыҙып бик моңло йырҙар.\nӘй башҡорттар! Боронғо киңлек үтте,\nМатур киң сәхрә, ҡырҙар инде бөттө,\nҺатылып бөттө ерҙәр инде ситкә,\nҺөйәктәй ташланған, гүйә, эткә.\nҺөрөлөп бөттө йәшел сәхрә, ҡырҙар.\nМоңайта инде хәҙер милли йырҙар.\nҺөйләмә! Үтте инде ул замандар,\nБиҙәкле хәтфәләй ятҡан яландар.\nКәмер ер-һыу, беҙҙә һис инде артмаҫ,\nИлаһаҡ, һыҡтаһаҡ та, кире ҡайтмаҫ.\nБына, йәштәр! Һеҙгә алтын кәңәш бар:\nБойоҡмағыҙ, еребеҙ ҡалды, тип, тар,\nБәдәләттән7, жаһәләттән8 ҡасығыҙ,\nУҡырға төрлө мәктәптәр асығыҙ.\nУҡымайса әгәр ҙә ятһағыҙ тик,\nБула алмаҫһыҙ есаул йәки сотник,\nУҡығыҙ, яҙығыҙ, өйрәнегеҙ тел,\nКерергә мәғрифәткә бағлағыҙ бил.\nБыл донъяла булған һөнәрле ирҙәр:\nХимиктар, механиктар, инженерҙар,\nБары ла эшкә кермештәр уҡыуҙан,\nЙыһанда яҡшы эшкә кермәй наҙан.\nУҡыу, уҡыу, тиҙәр бит һәммә милләт,\nУҡыу өсөн ҡыйлығыҙ һеҙ ҙә һиммәт.\n1 Забит — буйһондороусы.\n2 Әфкәр — фекер.\n3 Мәғишәт — тормош.\n4 Фәрауан — бай.\n5 Елиләп — ҡолондар бәйләр өсөн ҡыҫҡа ғына\nҡаҙыҡтарға бәйләнгән ҡыл арҡан.\n6 Тәфәрреж — күңел асыу, өйҙән ситкә сығып китеп\n7 Бәдәләттән — ҡырағайлыҡ.\n8 Жаһәләт — наҙанлыҡ.\nБоронғо башҡорт сәхрәһе\nБар ине башҡорт илендә\nБик гүзәл, хозур заман,\nЕре иркен, малдары күп,\nКүсмәле йөрөгән заман.\nЯҙлы-көҙлө сыҡһа ҡояш,\nМөғтәдил1 булып һауа,\nКүтәрелә ине ерҙән\nҺауаға күм-күк томан.\nЯҙ көнөндә күҙ ҡамашыр\nИне, сыҡһаң сәхрәгә,\nТөрлө сәскә: ал, ҡыҙыл, аҡ,\nҺап-һары алтын һымаҡ.\nКүп ине шоморт, сейә\nҺәм сиҙәмлектәрҙә ҡыҙыл\nЕр еләк һәм бөрлөгән.\nТүшәлеп хәтфә кеби,\nЯта ине диңгеҙ кеби\nТулҡынып сикһеҙ ялан.\nЙәйге көндәр бигерәк хозур\nИне, кистәр булһа тын.\nТөрлө ҡош ҡыйлһа фәған2.\nШул тауыштарға ҡушылып\nТау башында моңайып,\nҠушлап ҡурайға йырлаған,\nБик моңайта, зарландыра\nОҙаҡламай ерҙәре бөтмә-\nГенә икән нишан.\nЙәй көнөндә күсеп сығып,\nЙәм-йәшел киң сәхрәгә,\nАп-аҡ тирмәләр ҡороп\nЙөрөр инеләр шадман3.\nҠайта торған ине гөрләп\nТеҙелешеп тау буйынан\nҺәм сабышып тау түбән.\nТәмле саф ҡымыҙ ейешеп,\nУлтыра торған инеләр\nЙырлашып ҡурай илән.\nКөҙ ҙә, ҡыш та ат һимертеп,\nҺунарға менеп сығып,\nҺуға инеләр бүреләр,\nТөлкөләр, яхуд, ҡуян.\nБулды уларҙа сәрүәт,\nҮҙҙәре һәм хөр ине,\nШул сағында уларға һәм\nБыл донъяла булды һан.\nБашҡорттарым! Үтте инде,\nУл ваҡыт ҡайтмаҫ кире,\nКүҙегеҙҙән түгеп ҡан.\nИнде ҡайтып вәхшилектән,\nМәғрифәт, ғилем алырға,\nҺуңғыларға ҡалды бик аҙ\nҠәҙере булмаҫ донъяла һис,\nҮҙҙәре булһа наҙан.\nЙөрөмәһен буш әүләдеңеҙ4,\nУҡыһындар, алһындар хат5,\nБына! Был назим6 йәшлектә\nВаҡытыны бер бад итеп7,\nБик үкенә ҡалғанына,\nУҡый алмайса, наҙан.\n1Мөғтәдил — таман, нормаль.\n2Фәған — ярҙам һорап ҡысҡырыу.\n3Шадман — шатланып.\n4Әүләд — балалар, тоҡом, нәҫел.\n5Хат — яҙыу-һыҙыу.\n6Назим — шағир, назымсы.\n7Бад итеп — елгә осороп.\nГөлнур от 21.11.2015, 10:40\nЛариса! 3 курс туденттары менән ошо көндәрҙә генә Сафуан Яҡшығолов ижадын үттек. Тап һинең мәҡәләңдәге проблемалар тураһында һөйләштек. Шағир ижады йәштәрҙе битараф ҡалдырмағанына йылдан-йыл инана барам. Был мәҡәләң беҙҙең фекерҙәргә ауаздащ булды. Рәхмәт!\nИршат от 22.11.2015, 06:59\nБыл кешене ҡайҙан таптығыҙ? Ул сығыш яһаһын ине Ҡоролтайҙа. Как всегда, Рәми Ғарипов һымаҡ, йәберлеүҙәргә түҙмәй яҡты донъя менән хушлашҡан. Беҙҙең халыҡ мәңге үҙгәрмәҫ\nВәлиәхмәт от 27.11.2015, 21:33\nЗыялаларға йыш һүҙ әйтелә башланы түгелме? Нишләп өндәшмәйҙәр, шуныһы аптырата


Презентация на тему: "Балалар, балалар Урман буйлап баралар. Тәбиғәтте ҡарайҙар, Ҡояштың йылыһына, ҡулдарын йылыталар. Күбәләк күҙәтәләр, уның кеүек осалар: Бер, ике, өс, дүрт,". Скачать бесплатно и без регистрации.\nБалалар, балалар Урман буйлап баралар. Тәбиғәтте ҡарайҙар, Ҡояштың йылыһына, ҡулдарын йылыталар. Күбәләк күҙәтәләр, уның кеүек осалар: Бер, ике, өс, дүрт, - презентация\nПрезентация была опубликована 2 года назад пользователемЕвгений Кудашев\nПрезентация на тему: " Балалар, балалар Урман буйлап баралар. Тәбиғәтте ҡарайҙар, Ҡояштың йылыһына, ҡулдарын йылыталар. Күбәләк күҙәтәләр, уның кеүек осалар: Бер, ике, өс, дүрт," — Транскрипт:\n2 Балалар, балалар Урман буйлап баралар. Тәбиғәтте ҡарайҙар, Ҡояштың йылыһына, ҡулдарын йылыталар. Күбәләк күҙәтәләр, уның кеүек осалар: Бер, ике, өс, дүрт, биш. Сәскәләрҙе йыялар: Берәү, икәү, өсәү, дүртәү, бишәү. Гөлләмәләр эшләйҙәр. Өйгә ҡайтып китәләр.\n4 Орлоҡ сәстем, гөл үҫте. Хуш еҫ бөркөп ел иҫте. Көн дә баҡсаға килдек, Сәскәгә һыуҙар һиптек. Үтеп китте күп көндәр, Сәскә атты ул гөлдәр. Сәскә барын белделәр, Бал ҡорттары килделәр.\n5 Бер – баҫайыҡ, киреләйек. Ике тигәс, эйеләйек. Өс тигәндә тура баҫ, Дүрт тигәндә сүкәйҙек, Биш тигәс тә баҫайыҡ, Алты тигәс, бер-бер артлы аяҡтарҙа һикерәйек. Ә етелә ултырайыҡ.\n7 Орлоҡ сәстем, гөл үҫте. Хуш еҫ бөркөп ел иҫте. Көн дә баҡсаға килдек, Сәскәгә һыуҙар һиптек. Үтеп китте күп көндәр, Сәскә атты ул гөлдәр. Сәскә барын белделәр, Бал ҡорттары килделәр.\nСкачать бесплатно презентацию на тему "Балалар, балалар Урман буйлап баралар. Тәбиғәтте ҡарайҙар, Ҡояштың йылыһына, ҡулдарын йылыталар. Күбәләк күҙәтәләр, уның кеүек осалар: Бер, ике, өс, дүрт," в формате .ppt (PowerPoint)\nX-3-20123 y (-3;-7), (-2; -5), (-1; -3), (0; -1), (1; 1), (2; 3), (3; 5) x-3-20123 y-7-5-3-3135.


Организм — версиялар араһындағы айырма — Башҡорт Википедияһы\nОрганизм — версиялар араһындағы айырма\n09:32, 1 ғинуар 2014 версияһы\n11 байт алынған , 8 лет назад\n09:44, 27 октябрь 2013 версияһы (төҙәтеү)\n09:32, 1 ғинуар 2014 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға)\n[[Рәсем:Fungi in Borneo.jpg|thumb|right|175px|Был [[бәшмәктәр]] хужа организмға ҡарата паразит организм булып торалар]]\n[[Биология]]ла организм тип бөтә төрлө ҡатнаш тере системаны атайҙар (мәҫәлән, [[хайуандар]], [[үҫемлектәр]], [[бәшмәктәр]] йәки [[микроорганизмдар]]). Һәр хәлдә лә, организм уға тәьҫир итеүгә яуап ҡуҙғатыу бирергә, тоҡом ҡалдырыу өсөн үрсергә, үҫергә, нығынырға һәм [[гомеостаз]]ды тотоп торорға тейеш. Организм бер күҙәнәкле була ала йәки, кешеләр кеүек, күп триллион күҙәнәк төркөмдәре булған махсус туҡымалар һәм органдар булып туплана. "«Күп күҙәнәкле"» тип ике йәки күберәк күҙәнәктәрҙән торған организм атала.\n"«Организм"» термины боронғо грек һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм ''орган, ҡорал, хеҙмәтләндереү'' тигәнде аңлата.\n[[Биологик систематика|Фәни классификация]] буйынса биологияла "«организм"» һүҙе «Ерҙәге тереклек» һүҙенә синоним булып тора. Организмдарҙы күҙәнәктәр төрө буйынса [[прокариот]] һәм [[эукариот]]тарға бүләләр. Прокариот ике айырым төрҙән тора, [[Бактерия]] һәм [[Архей]] майҙансығына ҡарай. Эукариот организмдар мембрана-тышса менән солғап алынған ''ядронан'' һәм ''органеллаларҙан'', атап үткәндә эске бактерияларҙан килеп сыҡҡан ''митохондриялар'' һәм ''пластидтарҙан'' тора. Бәшмәктәр, хайуандар һәм [[үҫемлектәр]] эукариот төрҙәренә ҡарай.\n== Атаманың мәғәнәһе ==\nКиң мәғәнәлә, ''организм'' атамаһын «тотороҡло һәм тереклек күрһәткән [[молекула]]лар берләшмәһе» кеүек билдәләү мөмкин. Әммә, ҡайһы билдәләмәләр буйынса вирустар һәм теоретик мөмкин булған органик булмаған антропоген тереклек формалары "организм" атамаһына инмәй. Вирустарҙың үрсеүе хужа-күҙәнәктең биохимик механизмына бәйле.\n''Суперорганизм'' тип күп кешеләрҙән торған, бергә эшләүсе, берҙәм функциональ, социаль берәмек организм атала.\n== '''Вирустар''' ==\nВирустар күбеһенсә организм тип иҫәпләнмәй, сөнки улар үҙҙәре айырым йәшәү, үҙаллы үрсеү йәки матдәләр алмаштырыу һәләтенә эйә түгел. Был ҡапма-ҡаршылыҡ проблема булып тора, сөнки ҡайһы бер организмдар ҙа айырым йәшәй алмайҙар. Вирустар бер нисә ферменттан һәм молекуланан тороп, тере организмға хас булһа ла, үҙҙәрен формалаштырған органик берләшмәләрҙе синтезлай алмайҙар, метоболизмдары юҡ.\n== Организм терминологияһы ==\n[[Рәсем:Biologic ierarh bash.png|thumb|right|60px]]\nЕр йөҙөндә тереклек иткән барлыҡ организмдар [[таксономия]] тигән фән тарафынан классификациялана. Бөтә организмдар төрлө [[таксон]]дарға йәки филогенетик тармаҡтарға бүленә.\nТаксон схема рангылары иерархик тәртиптә:\n== Химия ==\nОрганизмдарҙағы ҡатмарлы химик системалар үрсеүгә һәм тере ҡалырға, тотороҡло буларға тип тәртипләштерелгән. Химиялағы молекуляр күренештәр, организмдарҙы аңлауҙа фундаменталь булып тора. Орагнизмдарҙың тирә-яҡ мөхиткә яраҡлашыуы, шунлыҡтан ДНК-лары тере ҡалыуҙары – гендар нигеҙле маҡсаты.\nОрганизмдар үҙҙәренең барлыҡҡа килеүе менән, матдәләр алмашыуы, һәм ҡалған күп химик күренештәргә, иң мөһиме, ҙур органик молекулаларға бурыслы. Организмдағы ҡатмарлы химик берләшмәләр системаһы, тирә-яҡ мөхит менән аралашыу арҡаһында төрлө рольдар уйнайҙар.\n== Макромолекулалар ==\nОрганизмды барлыҡҡа килтереүсе берләшмәләрҙе макромолекулаларға һәм, бәләкәсерәк молекуларарға бүлеп була. Макромолекуланың дүрт төрө бар: нуклиен кислоталары, аҡһымдар, күмерһыуҙар һәм липидтар (майҙар). Нуклиен кислоталары (башлыса дезоксирибонуклиен кислотаһы, йәки ДНК) нуклеотид бер-бер артлылығы, генетик мәғлүмәтте һаҡлайҙар. Дүрт тип нуклеотидттың (аденин, цитозин, гуанин һәм тимин) билдәле эҙмә-әҙлелеге организмдың үҙенсәлектәре тураһанда мәғлүмәт йөрөтә. Эҙмә-эҙлелек кодондарға (генетик кодтарға) бүленә, ә улары уҙ сиратында өс нуклеотид (триплет) эҙмә-эҙлелегенә бүленә. Ошо өс нуклеотид эҙмә-эҙлеге (триплет) бер аминокислота тураһында код һаҡлай. Шулай итеп, ДНК эҙмә-эҙлеге аҡһым кодын һаҡлай, ә аҡһымдар үҙҙәре аминокислота ҡалдыҡтарынан тора.\n#\tОрганизмдағы барған матдәләр алмашыныу реакцияларын ферменттар менән катализлау.\n#\tСтруктурланған аҡһымдар, тубулин, йәки коллаген кеүек.\n#\tАҡһымдарҙы регулярлау (күҙәнәктәрҙе регулярлаған циклин кеүек)\n#\tСигнал молекулалары һәм уларҙың рецепторҙары (гормон һәм уларҙың рецепторҙары кеүек).\n#\tҺөжөм итеүгә ҡаршы торған аҡһымдар, ә улар үҙҙәре эсенә имун системаһындағы антителарҙы ала яла.\nЛипидтар (майҙар) күҙәнәктәге ҡыршағыс булып торған мембрананы барлаҡҡа килтерәләр.\nОрганизмдарҙың күбеһе [[күҙәнәк]] тип аталған мономер берәмектәрҙән тора. Ҡайһы берҙәре бер күҙәнәктән генә тора (бер күҙәнәклеләр), а ҡайһылар күп күҙәнәктән торалар (күп күҙәнәклеләр). ''Күп күҙәнәклеләр'', берәй аныҡ эш башҡарыу өсөн махсуслашҡан күҙәнәктәр була алалар. Махсуслашҡан күҙәнәктәр төркөмөнөң туҡыма күҙәнәктәре дүрт башлынғыс типтарҙан тора: эпителий, нервы туҡымаһы, ит туҡылаһы һәм берләштерүсе туҡыма. Бер-нисә туҡыма типтары, берәй аныҡ функция башҡарыу өсөн, орган формаһында бергә эшләй алалар (мәҫәлән, ҡан йөрөтөү өсөн – йөрәк, йәки тышҡы мөхиттән һаҡланыу өсөн – тире).\n== [[Күҙәнәк|Күҙәнәктәр]] ==\n[] Шлейден һәм Шванндың (Schleiden and Schwann) күҙәнәк теоряһына күҙ һалғанда, унда ошондай мәғлүмәттәр бар, «бөтә күҙәнәктәр бер йәки бер-нисә күҙәнәктән торалар; бөтә күҙәнәктәр әлеге ваҡытта булған күҙәнәктәрҙән барлыҡа киләләр; органиҙымға йәшәргә кәрәк булған бөтә фукнциялар күҙәнәк эсендә үтәлә; һәм күҙәнәктәр яңы нәҫел ҡалдыра торған мәғлүмәтте күҙәнәк эсендә һаҡлай».\nИке төркөм күҙәнәктәр бар: эукариоттар һәм прокариоттар. ''Прокариоттар'' (йәғи ядроһыҙҙар), күбеһенсә, яңғыҙ бер күҙәнәкле итеп көн күрәләр, ә ''эукариоттар'' (ядролылар), күбеһенсә күп күҙәнәкле оргаизмдарҙа булалар. Прокариот күҙәнәктәрҙә ядро мембранаһы булмағанлыҡтан ДНК күҙәнәк эсендә ирекле йөрөй, эукариоттарҙа ядро мебранаһы бар.\n* Үрсеү өсөн күҙәнәктәрҙе бүлеү (бинормаль бүленеү, миостаз йәки мейоз);\n* РНК ярҙамында ДНК-нан кәрәкле гендарҙы ҡулланып ферменттар, акһымдар яһау;\n* Метоболизм, шул иҫәптән, эске күҙәнәк компонентарын яһау өсөн, төҙөлөш сеймалын ҡулланыу, энергия үҙгәртеү, ҡалдыҡ продукттарҙан бушатылау;\n* Күҙәнәктең фунцияланыуы химимк энергияны ҡулланыу һәм үҙләштереүенә ҡарай;\n* Тышҡы һәм эске тәҫирҙәргә яуап ҡайтарыу, температура үҙгәреү, pH йәки туҡлыҡлы матдәләр үҙгәреүе кеүек.\n== Ғүмер оҙонлоғо ==\nОрганизмдың иң ғәмәли параметры булып ғүмер (йәшәү, тереклек) тора. Ҡайһы бер организмдар ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йәшәйҙәр - бер көндән дә кәм, ә ҡайһылары бер-нисә мең йыл йәшәйҙәр (үсемлектәр, бактериялар). Ҡартайыу ғүмер оҙонлоғона иң ҙур йоғото яһай.\n* ^ esalenctr.org\n* ^ Gibsona, Daniel G.; Benders, Gwynedd A.; Axelroda, Kevin C.; et al. (2008). "One-step assembly in yeast of 25 overlapping DNA fragments to form a complete synthetic Mycoplasma genitalium genome". PNAS 105 (51): 20404–20409. doi:10.1073/pnas.0811011106. PMID 19073939. PMC 2600582. http://www.pnas.org/content/105/51/20404.full.pdf.\nhttps://ba.wikipedia.org/wiki/Махсус:Сравнение_версий/415282 ҡабул ителгән


Барон (хикәйә) — Башҡорт Википедияһы\nБарон — хикәйә. Авторы — Антон Павлович Чехов. «Барон» 1882 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Мирской толк» журналының 47-се һанында шул уҡ йылдың 20 декабрендә А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.\nА. П. Чеховтың «Барон» хикәйәһе 1882 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Мирской толк» журналының 47-се һанында шул уҡ йылдың 20 декабрендә А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға. Ул шулай уҡ 1884 йылда сыҡҡан «Сказки Мельпомены» йыйынтығына ла индерелгән. Был йыйынтыҡҡа индерер алдынан хикәйә яңынан эшкәртелә, «барон» һүҙе был эшкәртелгән вариантта титулды аңлатмайынса ҡушаматты аңлата, барондың театрға һөйөүе артыу темаһы көсәйтелә.\nХикәйәлә Барон ҡушаматлы суфлер һүрәтләнә. Был ҡушаматты ул егерме йыл буйына йөрөтә. Барон — алтмыш йәштәрҙәге тәпәшәк, ябыҡ буйлы ҡарт. Яҙыусы суфлерҙың тышҡы ҡиәфәтен бик тәфсирләп, былай тип яҙа: «Оҙаҡламай тура мөйөшкә әйләнәсәк уның муйыны умыртҡа бағанаһына ҡарата йәйенке мөйөш яһап тора. Ул ҙур, ибәтәйһеҙ башлы, һытыҡ күҙле, шешек танаулы һәм көңгөр эйәкле. Моғайын, бутафор япмаған шкафта спирт торғанлыҡтандыр, бөтә бите күгәреңкерәп тора. Хәйер, ҡаҙна спиртынан башҡа, барон ҡайһы саҡта йыш ҡына йыуыныу бүлмәһендә тороп ҡалған бутылкалар һәм стакан төптәрендә тапҡан шампан шарабын да эскеләй. Уның яңаҡтары һәм күҙ аҫтындағы шеше һәленеп төшкән һәм, киптерергә эленгән иҫке сепрәк кеүек, дерелдәп тора. Башына кеймәгән саҡта һәр саҡ сәхнәнең өсөнсө кулисаһындағы боҙолған газ фонаре мөғөҙөнә элә торған ҡолаҡсынлы тире бүрегенең йәшел эслегенән уңып сыҡҡан буяуға пеләш башының өҫтө йәшел төҫкә ингән. Тауышы шартлаған кәстрүл тауышы кеүек зыңғырҙап тора».\nБарон һәр саҡ өс урында йөрөй: йә касса бүлмәһендә, йә суфлер будкаһында, йә ирҙәр бәҙрәфендә. Касса бүлмәһендә Барон йоҡлай, суфлер будкаһында суфлер булып эшләй, ә антракт ваҡытын ирҙәр бәҙрәфендә үткәрә. Уның янындағы артистар Баронға түбәнһетеп ҡарай, уны әҙәмгә һанамай, әгәр ул суфлер будкаһынан шымыраҡ тауыш менән әйтһә, уны әрләй һәм штраф биреү йә булмаһа отставкаға сығарып ебәреү менән янай.\nҠасандыр Барон артист була алған булыр ине, ләкин уның сәхнәлә сығыш яһарға ҡыйыулығы етмәй. «Әгәр ул сәхнәгә сыҡһа, һәр ваҡыт театрҙың түбәненән алып юғарыһына тиклемге ҡаттарҙа һерәйешеп торған баштар унан көлөрҙәр, мыҫҡыл итерҙәр кеүек тойола. Әгәр уға сәхнәгә дебют менән сығырға тәҡдим итһәләр, ул ағарына, ҡыҙарына башлай һәм ҡото алыныуҙан телһеҙ ҡала». Сәхнәлә уйнарға тәҡдимдәр булһа ла, ул быны «ҡартайғансы, хәйерсегә ҡалғансы һәм суфлер будкаһына инеп ултырғансы» һаман кисектереп тора.\nБарон бик тырышып эшләй, спектакль алдынан, яңылышып ҡуймаҫ өсөн, пьесаны бер нисә тапҡыр уҡып сыға, ә беренсе ҡыңғырау шалтырау менән ул будкаға инеп китабының биттәрен ҡараштырып ултыра. Бөтә театрҙа унан да тырыш берәй кешене табыуы бик ҡыйын.\nБер тапҡыр театрҙа уның менән бәйле гауға ҡуба. Сәхнәлә «Гамлетты» ҡуялар, театр тамашасылар менән туп-тулы. Бер йәш кенә ерән сәсле артисҡа Гамлет ролен биргәндәре өсөн Барондың бик ныҡ асыуы килә. Сәхнәлә спектакль барған саҡта Барондың асыуҙан ҡулдары ҡалтырана, китабының биттәре бутала. Бер мәлде ул актёрҙы Гамлетты уйнарға өйрәтә башлай, шунлыҡтан актёр ни эшләргә белмәй туҡталып ҡала. Бер минут буйына театрҙа тынлыҡ урынлашып тора. Тап ошо мәлдә Барон башы менән суфлер будкаһының сигенә шап итеп барып бәрелә, юғары ҡаттағы раектан: «Браво, барабансы!» — тип ҡысҡыралар. Залда ултырған тамашасылар оркестрҙа йоҡомһорап ултырған барабансы был тауышты сығарҙы тип уйлай. Барон ҡурҡышынан бик ныҡ ҡыҙарына, ул үҙен театрҙан ҡыуып сығарырҙар тип ҡурҡа. Ул эстән генә үҙен әрләй: «Их, һин тутыҡ келә, һиңәме ни инде кеше өйрәтергә! Әгәр иң хөрт лакейҙы елкәһенә биреп ҡыуып сығарған кеүек, ҡыуып сығармаһындар тиһәң, бары тик суфлер булып ҡына тик ултыр…».\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Барон_(хикәйә)&oldid=966723 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:10 7 сентябрь 2020 үҙгәртелгән.


Заем договоры - Франция онлайн юристар!\nсумма аҡса һалыу өсөн ҡулланыла)\nҺеҙ үҙе белгәндәр менән уртаҡлашырға, уның яҡшыртыу (.) тейешле тәҡдимдәр проектына ярашлыКредит « универсаль конвенция - ҡулланығыҙ һәм шул иҫәптән әҙер, һәм кредит ике төрөн ҡулланған - уларҙа ярашлы кредитор менән әйберҙәр тапшырҙы, заем, улар өсөн ҡулланырға мөмкин, йөкләнеш, ҡайт ». граждандар кодексы статьяларына, шул айырылып, ҡулланылған әҙер, ә кредит ҡулланыу (башлыса ҡулланыусылар кредиты сумма менән бутарлыҡ түгел, улар мөмкинлеге ала. Ҡулланылған әҙер, ул 1875 мәҡәләләрҙә табырға мөмкин.\nграждандар кодексы, башҡа мөмкинлектәрҙе файҙаланып булған әйберҙе емереп һәм заемсыға бурысҡа алған әйберен кире ҡайтарырға тейеш.\nКредит ҡулланмайбыҙ, граждандар Кодексының статьяһында нығытылған. 1892, ишекте бер әйберҙәрҙән айырмалы рәүештә, улар емерелгән була (шулай уҡ атала 'яҡшы сығымдар'). Гк була, заем-сервис бушлай, дуҫтарығыҙға шылтыратып ябай кеүек күренә ул, башҡа осраҡтарҙа ҡулланырға әҙер булған (сөнки был сығымдарға ҡарап, был ҡиммәтле булды). Әлбиттә, әҙер түгел возмездный өсөн бөтә нигеҙҙәр ҡулланыла.\nТеоретически, заем договор-килешеү, бер яҡлы: кредитор буш тора, уны хәл итә ала, йәки юҡ әйберҙәр тапшырылды.\nDuraton ярашлы, 'йәғни был ике дөйөм контрактҡа эйә булған, тип, бынан тыш, ризалыҡ талап контракты бөтә, тапшырылған әйберҙәре, уларҙың йәшәү өсөн кәрәкле'. Шулай уҡ бының өсөн ғәмәлдәге килешеү тип атала икән, тәғлимәт. Әммә был тәғлимәт һәм спорт квалификацияһын күреп килешеү бер өлөшө килешеү ғәмәлдә, ике яҡлы килешеү. Шулай уҡ возмездный нигеҙендә мөмкин, ти, ул һәр ҡасан табыш алырға йөкләмә ала.\nБыл гражданлыҡ суды палаталары башлығының беренсе март 2000 йылда егерме һигеҙ кассационный включения'.\nБыл төрө, өсөн кредит иҫәбенән, бирәләр. профессионалдар, мәҫәлән, ауыл хужалығы ҡорамалдарың һатып алынған. Был заем договоры ярашлы, кредитор алырға кредит сумманы түләргә тейеш туранан-тура һатыу тураһында хәбәрҙәр һуң, киләһе йылда страховкалау һәм әгәр тормош ҡорамалдар һатып үтескә тип ризалыҡ белдерҙе. Барлыҡ шарттарҙы үтәргә үтескә, кредитҡа биреү өсөн кәрәк, шул иҫәптән страховка арандеррайтингында тормош булғас, әммә өс айҙан һуң вафат булды. Адрес кредитор һатып, ҡорамалдар һатып. Профессиональ вариҫы бирмәй үтескә, кредит биреү, кредит иғәнәләрен сумма түгел. Гренобль уларҙың үтенесен суд апелляция эшләй. Суд ҡарарына апелляция ялыуы кассационный фаш һәм һуңынан профессиональ кредитор формаға эйә була, тип иҫәпләнә, был заем договоры төҙөп була, тип, аҡса күсереү ҡағиҙәләрен боҙған, һуңғы-уны реаль характерҙа, өйрәтеү лә була. Суд Кассационный һорауға яуап бирергә тейеш: кредит суммала аҡса, кредит йәки реаль характерын һөнәре конденсаты яһаны. Юғары судының апелляция инстанцияһы, баш тартыуҙың нигеҙе булып, тип ссуда, кредит килешеүе реаль һөнәр биреү түгел. Бында юриспруденция буйынса башҡарылған традицион сағыштырыу менән уның сиратта ул, тип раҫлай кредит ҡулланыу, килешеү реаль, аңларға, ни тапшыра, ни үҙе йәки өсөнсө кеше буласаҡ үтескә, үтескә алыусылар иҫәбенә улар. Беренсе ҡайһы бер принциптары индерелә. кредит төрҙәре: « L312 кредитлауҙы ғәмәлгә мәҡәлә аҫтында-7 һәм артабан ҡулланырға кодты килешеү реаль характерына эйә түгел ». Аҙаҡ ҡарарына аңлатма биреп, яңынан етештереү өсөн аҡса займ килешеүе принциптары, кредит менән һөнәргә тотонған. Теләһә ниндәй үҫеш һәм хоҡуҡи шул тиклем яҡшы, йәшәү шарттары, шарттар һәм түләү, заем договоры өсөн дәғүә итә. Ҡарата ҡулланылған әҙер, кәрәк, өсөн тауарҙары (мебель биналарында йәки уларҙың булыуы мөмкин) булманы түгел-булды һәм һатыуға сығымдар. Был төр кредитты ла кәрәк түгел, был яҡшы. милек йәки кредитор. Кредит ҡарата ҡулланылған, һәм ул талап итә, был юлы, сығым материалдары (әйберҙәр, ҡиммәтле ҡағыҙҙар, сөнки күсемһеҙ милек-һай-һай, бармы һуң ул беренсе disparaitraient ҡулланырға мөмкин). Контракт режимы булған мөлкәтте ҡулланыуҙан. Килешеү тейеш булһа билдәләү, айырым алғанда, мөнәсәбәт контрагенттар мөмкин, әгәр ҡыҙыҡһыныуҙарын уйын. Заем файҙаланыуы-быға аныҡ килешеү. Дөрөҫ үтәлмәгән осраҡта, зыян булмаҫ. Кредит ҡулланмайбыҙ, ҡағиҙә булараҡ, консенсус нигеҙендә (уны тантанаһы була, әгәр ул һөнәр һәм ҡулланыусылар араһындағы кредит башҡара). Доклад иҫбат доказывание заем договоры ҡағиҙәләре менән дә айырылмай, ябай, килешеү хоҡуҡтарҙы көйләй. Берҙән-әхлаҡ ҡағиҙәләре булмауы мөмкин.\nУл яуаплы, ә кем-кемлеген иҫбат итер файҙаланған кредит, шул иҫәптән килешеү төҙөү буйынса йөкләмәләрҙең булыуына ҡағылмай, ә үтескә шул, кем, дөрөҫөн үҙләштерелгән.\nЯҙыу, әлбиттә, кәрәк булһа, аҡса кире оҙата. Үтәргә әҙер ҡулланыу үҙенсәлеге бар, сөнки был килешеүҙе бер яҡлы (ауырлығы ла юҡ, - тип, үтескә алыу). Шуға ҡарамаҫтан, кредитор түгел алдында бурыслы заемсыға бурыс, әйберҙәр тапшырыу мотлаҡ түгел. Бар, әммә, ҡайһы бер фараздар, үтескә булһа бурыслы кредиторҙар алдындағы бурысты мөмкин, мәҫәлән, дәғүәләр зыянды ҡаплатыу хаҡында булды, ул зарар булыу-булмауы тураһында иҫкә алыу өсөн. Теоретически, кредитор бурысы өсөн бер ниндәй ҙә килешеү юҡ. Әммә ҡағиҙәләрҙе, уға яуаплы ҡарарға, күтәрелгәндә булыуы мөмкин. Был хәл, мәҫәлән, зыян, зарар, кеше ҡулланған әйберҙәр, шуға күрә кредитор намыҫһыҙ булалар. Билдәләү, тип гарантиялай, бар етешһеҙлектәрен йәшерә алмаҫтар, тигән өмөт бик түбән булып ҡулланылған әҙер ҡарата ҡулланыла, шул уҡ ваҡытта кредит өлкәһендә, ашауҙары, ысынлап әл-уҡ бөтә яуаплы булыуы мөмкин.\nБанкротлыҡ процедураһы аңлап - GE. CH - Женева һәм республиканың кантоны


Өфөнөң Орджоникидзе районында «Йондоҙлоҡ» балалар ойошмаһы лидеры һайланды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөнөң Орджоникидзе районында «Йондоҙлоҡ» балалар ойошмаһы лидеры һайланды\n17:09, 25 октября 2011 Йәмғиәт\n«Беҙ – Рәсәй киләсәге» программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә Өфөнөң Орджоникидзе районындағы мәғариф учреждениеларында «Һайлауҙар» уҡытыу-эш уйыны үткәрелде. Сара район хакимиәтенең гуманитар һәм социаль мәсьәләләр буйынса идаралығы, райондың территориаль һайлау комиссияһы ойошторҙо. Уйын барышында үҫмерҙәр «Йондоҙлоҡ» балалар район ойошмаһы лидерын һайланы.\nОрджоникидзе районында туғыҙ йыл эшләп килгән «Йондоҙлоҡ» балалар ойошмалары ассоциацияһы күпселек йәһәттән мәктәп уҡыусыларының ялын билдәләй. Конкурстар, акциялар, фестивалдәр, волонтерлыҡ эшмәкәрлеге – быларҙың барыһы ла «Йондоҙлоҡ» балалар ойошмалары ассоциацияһы эшенең төп йүнәлештәре. Йәмәғәт ойошмаһын Координация советы етәкләй, уның рәйесен «Һайлауҙар» эш уйыны барышында балалар һайланы.\nБыл вазифаға кандидаттар һайлау алды программаһын, видеоролик әҙерләгән ине. Бынан һуң фекер алышыу, түңәрәк өҫтәл ойошторолдо, унда 2011-2012 уҡыу йылына «Йондоҙлоҡ» балалар ойошмалары ассоциацияһы эшенең өҫтөнлөклө йүнәлештәре тикшерелде.\nҺайлауҙар йәшерен тауыш биреү менән тамамланды, ул «Новатор» балалар ижады йортонда үтте. «Йондоҙлоҡ» балалар ойошмалары ассоциацияһының һайлау комиссияһы һайлау һөҙөмтәләренә йомғаҡ яһаясаҡ һәм уларҙы халыҡҡа еткерәсәк.\nТеги: һайлауҙар, йәштәрҙең хоҡуҡи мәҙәниәте


Вулкан — Башҡорт Википедияһы\nСтратовулкандың барлыҡҡа килеү механизмы\nҺыу аҫты вулканы\nВулкан (йә Янартау) — ер ҡатламында магматик сығанаҡтарҙан ер өҫтөнә даими йәки әленән-әле лава, тау тоҡомо киҫәктәре, эҫе газдар сыҡҡан каналдар һәм йырындар өҫтөндә барлыҡҡа килгән геологик ҡатлам; йыш ҡына вулкан конус йәки көмбәҙ рәүешендә була, уның башында буранка рәүешендәге кратер урынлаша; Түбәһендәге кратерынан ваҡыт-ваҡыт ирегән ҡайнар матдә, газ, тау тоҡомдары атылып торған осло тау; янартау;Ер йәки башҡа планета ҡабығында магма урғылып сығып, барлыҡҡа килгән геологик ҡатлам. «Вулкан» һүҙе боронғо Римдең ут аллаһы исеменән барлыҡҡа килгән. Вулкандарҙы вулканология һәм геоморфология фәне өрәнә.\n1 Вулкан әүҙемлеге\n2 Ҡыҙыҡлы факттар\n3 Вулкан урғылыуҙар\n3.2 XX быуат\nВулкан әүҙемлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nӘүҙемлеге буйынса вулкандар янар, йоҡлаған һәм һүнгән вулкандарға бүленә. Янар вулкан тип тарихи дәүерҙә йәки голоцен (ru:голоцен) дәүерендә урғылған вулкандарҙы атайҙар. Йоҡлаған вулкан тип урғылыуы ихтимал булған вулканды әйтәләр, урғылыуы шикле булған вулкандар һүнгән вулкан тип иҫәпләнә. Вулканологтар араһында вулкан әүҙемлеген билдәләү буйынса берҙәм фекер юҡ. Вулкандың әүҙем осоро бер нисә айҙан миллион йылдарға һуҙылыуы мөмкин. Ҡайһы бер вулкандар бер нисә мең тиҫтә йыл буйы урғылгандар, хәҙер әүҙем түгелдәр.\n1963 йылда вулкан урғылыуҙан Исландияның көньяғында Суртсей утрауы барлыҡҡа килә.\n1883 йылда Индонезияла Кракатау вулканы урғылыуы тарихта ишетелгән иң көслө тауыш сығара. Уның тауышы 4800 км алыҫлыҡта ишетелә. Тауыш тулҡындары Ерҙе 5 көн эсендә 7 мәртәбә урап сыға. Вулкан 36 000 ғүмерҙе өҙә, ер йөҙөнән 165 ауылды юҡ итә. Вулкандан һүң барлыҡҡа килгән цунами 132 ауылға зыян килтерә. Был вулкан 1927 йылдан һүң урғылып Анак Кракату (Бала Кракату) утрауын барлыҡҡа килтерә.\nГавай архипелагындағы Килауэе вулканы бөгөнгө көндә иң әүҙем вулкан. Вулкан 1983 йылда урғыла башлаған һәм бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә.\nТайваньда янар вулкан булыуы асыҡланған. Элегерәк 20 000 йыл элек һүнгән тип иҫәпләнгән булһа, хәҙер бары тик 5 000 йыл элек һүнгән тип иҫәпләнә.\n2010 йылда Эйяфьядлайёкюдль вулканы атылыуы Европала 60 меңләп һауа рейсын ғәмәлдән сығара.\nВулкан урғылыуҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nXXI быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n2010 йыл, 21 март —Эйяфьядлайёкюдль вулканы, Исландия утрауы\nXX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1902 йыл, 8 май — Мартиника утрауы, Мон-Пеле вулканы\n1902 йыл, 24 октябрь — Гватемала, Санта-Мария вулканы\n1911 йыл, 30 ғинуар — Филиппиндар, Тааль вулканы\n1931 йыл, 13-28 декабрь, Индонезия, Ява утрауы, Мерапи вулканы\n1944 йыл, март, Италия, Везувий вулканы\n1944 йыл, июнь, Мексика, Парикутин вулканы\n1951 йыл, 21 ғинуар, Яңы Гвинея, Ламингтон вулканы\n1956 йыл, 30 март, СССР, Камчатка, Безымянный вулканы\n1980 йыл, 18 май, АҠШ, Вашингтон штаты, Сент-Хеленс вулканы\n1982 йыл, 29 март, Мексика, Эль-Чичон вулканы\n1985 йыл, 14-16 ноябрь, Колумбия, Невадо-дель-Руис вулканы\n1991 йыл, 10-15 июнь, Филиппиндар, Лусон утрауы, Пинатубо вулканы\n1997 йыл, 30 июнь, Мексика, Попокатепетль вулканы\n2000 йыл, 14 март, Камчатка, Безымянный вулканы\n2000 йыл, декабрь, Мексика, Попокатепетль вулканы\n↑ Краткий русско-башкирский терминологический словарь по естествознанию (А. М. Багаутдинов, А. М. Багаутдинов, 2009)\nЯҙылғанды раҫлаусы абруйлы сығанаҡтарҙы табырға һәм иҫкәрмәләр аша күрһәтергә кәрәк.\nБыл география терминдәре буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.\nhttps://ba.bywiki.com/w/index.php?title=Вулкан&oldid=576917 ҡабул ителгән\nВикипедия:Сығанаҡтарға һылтанмалары булмаған мәҡәләләр\nГеографик терминология буйынса тамамланмаған мәҡәләләр\nБыл бит һуңғы тапҡыр 16:41 26 февраль 2016 үҙгәртелгән.


Һалдат ҡайышы булды билендә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Һалдат ҡайышы булды билендә\nҺалдат ҡайышы булды билендә 29.01.2014 // Йәмғиәт\nТыуған ауылым Нәбиҙең саҡрымдан ашҡан үҙәк урамы Әйүп Һатыбалов исемен йөрөтә.\n– Кем һуң ул был тиклем ҙур хөрмәткә лайыҡ уҙаман?\n– Тарихи шәхестәр, яҙыусы, артист халҡы араһында ундай исемдең осрағаны юҡ шикелле...\nАуылыбыҙға тәүгә килеүселәр ауыҙынан шундайыраҡ һорауҙарҙы ишеткеләргә тура килә.\n– Ошонда тыуып, ошонда үҫкән үҙ кешебеҙ ине ул, – тип яуаплай күптәр. Бындай яуап менән ҡәнәғәтләнмәй:\n– Кем һуң ул Һатыбалов? – тип ныҡышҡандарға тулыраҡ яуап бирергә лә тура килә.\nТынғыһыҙ заман балаһы\nӘйүп Һатыбалов 1913 йылда ошо ауылда әсәйемдең ике туған ағаһы, Кинйә ҡушаматлы Әбделхәким тигән уҙаман ғаиләһендә тыуған. Уның бер туған ағаһы Юныс апамдың (әсәй менән атайҙан өлкән ирҙәрҙе беҙҙә шулай тип йөрөтәләр): "Ҡулым зәғифләнеп, ярман һуғышынан ҡайтып инһәм, әсәй юҡ... Ҡаҙан тирәһендә бер ят ҡатын уралана... Иҙәндә ике ир бала геү килә. Мине күреү менән өлкәне йүгереп килеп күреште. Аптырап киттем. Шул саҡ атайым килеп инде. Күрешеп, ҡосаҡлашҡас:\n– Шулай, улым... Һин киткәс, күп тормай, әсәйең гүр эйәһе булды. Был малайҙар – һинең бер туған ҡустыларың: өлкәне — Әйүп, кесеһе – Әхтәм. Уларҙың әсәһенә апай тип өндәшерһең инде, тине", – тип һөйләгәне әле лә хәтерҙә.\nӘйүп менән Әхтәм ағайҙарымдың ғүмерҙәре үтә лә тынғыһыҙ заманға тура килә. Беренсе донъя һуғышы осоро, аҙаҡ революция тигән түңкәрелеш, ата – улды, әсә ҡыҙҙы белмәгән граждандар һуғышы дәүере, халыҡты яртыға айырған колхозлашыу мәле... Шулар ғына етмәгән, көнбайышта ла, көнсығышта ла һуғыш һөрөмө тарала башлай.\nӘйүп ағайыма бер-бер артлы өс тапҡыр яу ялҡынын кисерергә тура килә. Әхтәм ағайым иһә фашистар ҡулынан һәләк була. Юныс апамдың ҡыҙы, Аҙнағол ауылында (Белорет районы) йәшәгән Маһитап апайыбыҙҙан ишетеүебеҙсә, Ленинград фронтында һуғышҡан Әхтәм ағайыбыҙ фашистар ҡулына юлыға. Туҡмап-туҡмап та, тәненә йәрәхәттәр һалып та, тейешле мәғлүмәтте ала алмағас, фашист йәлләттәре яугирҙе бензин һибеп, тереләй яндыра... Етенсене генә тамамлап өлгөргән Мөхәмәткилде ағайымдың Әхтәм ағайыма бағышлап поэма яҙғаны, әсәйем менән Бибикамал апайымдың илай-илай шуны уҡып ултырғандары хәтерҙә...\nӘйүп ағай самурайҙар менән мылтыҡ прицелы аша танышҡан\nАғайым нәүбәттәге һалдат хеҙмәтенә 1935 йылда саҡырыла. Алыҫ Көнсығышҡа юлыға, тәү ҡарамаҡҡа тыныс шарттарҙа хеҙмәт итеү бәхете тәтегәндәй кеүек. Тик япон самурайҙары тынғылыҡ бирмәй, әленән-әле сикте боҙоп ҡына тора. Шул рәүешле беҙҙең ғәскәрҙең уяулығын һынап ҡарайҙар. Ана шунда Әйүп ағайым дошман менән винтовкаһының прицелы аша таныша. Ҡул һуғышына барып еткән осраҡтар ҙа була. Ҡәҙимге малайҙар һымаҡ, кесе йәштән көрмәкләшеп, көс һынашып үҫеүе, билһынаш алымдарын үҙләштереүе лә ярап ҡала егеткә.\n1937 йылда хеҙмәтен тултырып ҡайтыуға, уны Осоавиахим ойошмаһының Бөрйән районы бүлеге рәйесе итеп тәғәйенләйҙәр. Күрәһең, быға японға ҡаршы алыштарҙа ҡатнашып, яу сирҡанысы алыуы, хәрби әҙерлеге сәбәпсе булғандыр.\nҮҙ теләге менән\nМәғлүм булыуынса, 1939 йылдың 30 ноябрендә Финляндияның реакцион көстәре беҙгә ҡаршы һуғыш башлай. Спортҡа һәләтле, мәргәнлектә һынатмаған, хәрби әҙерлек үткән егеттәрҙе яуға һайлап алалар. Әйүп Һатыбалов һуғышҡа үҙ теләге менән китә. Ағайымдың:\n– Малай саҡта ярыша-ярыша бынауы тауҙарҙан саңғыла шыуған күнекмә һуғышта ярап ҡалды, – тип, өйҙәре ҡаршыһындағы текә Клатуй үҙәгенә, Һыйыр юлы тауына ымлап һөйләгәне хәтерҙә. Ысынлап та, “саңғы кейгән килеш тыуған” финдарҙан (беҙҙең һалдаттар улар хаҡында шулай тип әйтер булған) ул һис кенә лә ҡалышмаған. Ошо һәләте уны һәләкәттәрҙән һаҡлап алып ҡалған да инде.\n1940 йылдың 3 мартында туптар тынып, ике ил араһында килешеү төҙөлгәс, ағайым ҡайтып төштө. Финдарға ҡаршы нисек һуғышҡанын түшендәге Ҡыҙыл Йондоҙ орденынан да аңлап була ине. Беҙҙең кеүек бала-сағаға шул орден уртаһында мылтыҡ тотоп торған һалдат Әйүп ағайҙың үҙе кеүек тойола ине. Аҙағыраҡ шул да мәғлүм булды: финдар башлаған шул һуғышта ауыр йәрәхәт тә алған икән ул.\nӨйрәнгәндә ҡыйын булһа ла...\nКөнбайышта Гитлер, күп илдәрҙе баҫып алып, сигебеҙгә килеп терәлгән ваҡыт. Илебеҙҙә иҫәптән төшмәгән ир-атты хәрби һөнәргә өйрәтеү башлана. Нәби ауылында был эш кисәге фронтовик Әйүп ағайыма йөкмәтелә. Беҙҙең өйҙән үр яҡлап ике йорт аша ғына колхозыбыҙҙың ағас эшкәртеү оҫтаханаһы эшләй ине. Ана шуны штаб итеп, хәрби әҙерлек үтеүселәр ошо бинала йыйылыр булды.\nИр-ат ағайымды ихлас тыңлай. Унан япон яугирҙәренең нисек ҡоралланыуҙары тураһында һораша. Фин һуғышы, самурайҙарға ҡаршы алыш тураһында һөйләгәндән һуң, Әйүп ағайымдың:\n– Һеҙ миңә, ҡаты уйнатаһың, ҙур талап ҡуяһың, тип үпкәләмәгеҙ! Бөйөк полководец Суворов: "Өйрәнгәндә ҡыйын булһа ла, һуғышҡанда еңел була", тип юҡҡа әйтмәгән. Шуны онотмайыҡ! – тигәне лә иҫтә.\nУл, моғайын да, дошманды көсһөҙ һәм аҡылһыҙ тип уйламаҫҡа, еңер өсөн уның ҡеүәтен дөрөҫ баһалай белергә, хәрби оҫталыҡҡа нығыраҡ эйә булырға кәрәклеген тыңлаусыларының аңына һеңдерергә тырышҡандыр. Һәр хәлдә, беҙҙең ауылда хәрби әҙерлеккә, көн үтһә, сабата туҙһа, ярар, тип йөрөүсе булманы. Донъялағы хәлдең ҡайҙа барғанын аңлап, һәр кем һуғыш уйындарын етди ҡабул итте.\n1941 йылдың июнендә Гитлер Германияһы беҙгә ҡаршы һуғыш башлағас, ҡыҫҡа ғына ике урамдан торған Нәбиҙән етмешләгән ир-ат һуғышҡа китте. Шуларҙың утыҙлабы яу ҡырында ятып ҡалды...\nТағы бер фәһемле статистик мәғлүмәт. Һуғышҡа хәтлем Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт иткән һигеҙ кешенең етеһе иҫән-һау ҡайтты. Әйүп ағайым өйрәткән "һалдаттарҙың" яртыһы тыуған ауылын ҡабат күреү бәхетенә өлгәште. Әйткәндәй, һуғыштан хәрби награда менән ҡайтыусылар ҙа беҙҙең ауылда күберәк икән. III дәрәжә Дан орденлы өс ауылдашымдың береһен, күкрәгендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән йәнәш “Отличник разведчик” билдәһе балҡыған Ғәләмбай Нәбиуллин ағайҙы, уҡыусылар менән осрашыуға саҡырғаныбыҙ бөгөнгөләй иҫтә.\nIII дәрәжә Дан орденлы ауылдаштарымдың икәүһе һуғыштың башынан ҡатнашып, уны Берлинда тамамлаған ут күршебеҙ Сабирйән Һатыбалов ағай менән Хәлфетдин Теләүбаев еҙнәбеҙ булыр.\nАуылыбыҙҙың данын күтәреп, Фин һуғышынан Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән ҡайтҡан Әйүп ағайымдың ҡул арты бына шулай еңел булды. Бындай оло бүләккә ауылдаштарым Ғәлимйән Ғәлин, Айытбай Хисамитдинов, Ильяс Рәхмәтуллин ағайҙар лайыҡ булған.\nБашҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, мәғариф ветераны.


История театров - Культурный мир Башкортостана\nБашҡортостан – театрҙар республикаһы. Беренсе Башҡорт дәүләт театры 1919 йылда Стәрлетамаҡта төҙөлә.\nСуверенитет йылдарында Башҡортостан Республикаһында профессиональ театр учреждениелары селтәре һаҡланған һәм үҫеш алған. Башҡортостанда барыһы 12 дәүләт театры бар. 6 театр Өфө ҡалаһында эшләй: 1 музыка театры – Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 4 драма – М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры, Рус дәүләт академия драма театры, "Нур" Өфө дәүләт татар театры, Башҡортостан Республикаһының Милли йәштәр театры, 1 ҡурсаҡ театры – Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры.\nБашҡа театрҙар икенсе ҡалаларҙа урынлашҡан: А. Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры, Салауат дәүләт башҡорт драма театры, Стәрлетамаҡ ҡалаһының рус дәүләт драма театры, Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры, "Сулпан" Сибай дәүләт башҡорт балалар театры һәм Туймазы дәүләт татар драма театры. Уларҙың сәхнәләрендә Өфө дәүләт сәнғәт академияһының театр факультетын тамамлаусылар тылсымлы сәнғәт донъяһына сума.\nМ. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры, "Нур" Өфө дәүләт татар театры, М.Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры, А.Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт театрҙарының архитектура биҙәлеше һәм техник йыһазландырыу буйынса уникаль биналарының төҙөлөшө тамамланды. БР рус дәүләт академия драма театры, Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры һәм Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры биналарын яңыртыу эштәре алып барыла.\nБөгөнгө тамашасы зауығына һәм шул уҡ ваҡытта донъя театр сәнғәте тенденцияларына тулыһынса тап килгән репертуар сәйәсәтен формалаштырыу буйынса маҡсатлы эш алып барыла. Шуға күрә театр репертуарҙарында милли драматургия менән бер рәттән рус һәм сит ил классик һәм заман авторҙары әҫәрҙәре лә урын алған. Шулай уҡ театр сәхнәләрендә Рәсәй төбәктәренең һәм БДО илдәре авторҙарының классик һәм заман пьесалары буйынса спектаклдәр ҙур уңыш менән бара.\nБашҡортостан Республикаһында театр сәнғәте үҫешенә ҙур иғтибар бүленә, төрлө фестиваль һәм конкурстар ойоштороп тора. 1991 йылдан – "Өфөлә Шаляпин кисәләре" Халыҡ-ара опера сәнғәте фестивале, 1992 йылдан – "Актер йыры" конкурсы, 1993 йылдан – "Театр яҙы" республика фестивале һәм Р.Нуриев исемендәге Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивале, 1991 йылдан "Туғанлыҡ" Халыҡ-ара төрки телле театрҙар фестивале һәм "Ҡолонсаҡ" Республика балалар өсөн спектаклдәр фестивале үткәрелә.\nРеспубликаның театр ойошмалары күп тапҡыр Рәсәй Федерацияһы, сит илдәрҙә үткәрелгән халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, төбәк һәм республика театр фестивалдәрендә ҡатнашты һәм еңеү яуланы: Мәскәүҙә "Алтын битлек" ("Золотая маска"), Магнитогорск ҡалаһында "Сикһеҙ театр" ("Театр без границ"), Ҡазанда "Науруз" ("Навруз"), Һамарҙа "Алтын шалҡан" ("Золотая репка"), Төркиәнең Стамбул ҡалаһында "Театр киңлеге" ("Простор театр"), Тольяттиҙа "Улар" ("Он и Она"), Төмәндә "Алтын атҡай" ("Золотой конек"), Ҡырғыҙстанда "Арт-Ордо", Белорусия Республикаһының Минск ҡалаһында "Аҡ вежа" ("Белая вежа") һәм башҡалар.\nЙыл һайын Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ярҙамы менән Рәсәй һәм сит илдәр буйлап театрҙарҙың гастролдәре ойошторола. Һуңғы йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры Бразилия, Португалия, Мысыр, Таиланд илдәренә, М.Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры – Төркиә һәм Ҡытайға, Рус дәүләт академия драма театры Белорусия, Польша һәм Италияға гастролдәр менән барҙы. Хеҙмәттәшлек тураһында ҡабул ителгән килешеүҙәр нигеҙендә башҡорттар тығыҙ йәшәгән төбәктәрҙә, туған телгә һәм мәҙәниәткә ылыҡтырыу маҡсаты менән, милли театр коллективтарының сығыштары ойошторола.\nРеспублика етәкселегенең театр сәнғәтенә булған иғтибары һәм хәстәре донъя һәм Рәсәй йәмәғәтселегендә киң танылыу алды. 2006 йылда Башҡортостан Республикаһы Президентына "Театр сәнғәтенә ярҙам иткәне өсөн" номинацияһында "Алтын битлек" Рәсәй милли театр премияһы тапшырылыуы ошо турала һөйләй.\nТеатр – ул тамаша ғына түгел, ә беҙҙең тормошобоҙ ҙа. Ул халыҡты әхлаҡи, эстетик һәм патриотик яҡтан тәрбиәләй. Рус театрҙарында рус һәм сит ил генә түгел, шулай уҡ башҡорт драматургияһын да күрергә мөмкин булыуы иғтибарға лайыҡ. Ә башҡорт һәм татар театрҙарында милли спектаклдәрҙән тыш, рус һәм сит ил авторҙарының әҫәрҙәре лә сәхнәләштерелә. Былар барыһы ла дуҫлыҡ һәм милләт-ара татыулыҡ атмосфераһын булдырыуға булышлыҡ итә.\nТеатральный декадник в Уфе откроется выступлением Сибайского КТО\nДүшәмбе, 20 январь 2020\nШәмбе, 18 январь 2020\nЙома, 17 январь 2020\nБашҡортостандың баш ҡалаһында театр декадаһы үтә


Башҡортостанда быйыл ҡарабойҙай уңышы рекордлы көтөлә - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nБашҡортостанда быйыл ҡарабойҙай уңышы рекордлы көтөлә\nБашҡортостан аграрийҙары быйыл 105 мең тонна ҡарабойҙай урырға иҫәп тота. Беҙҙең республика өсөн был күрһәткес рекордлы буласаҡ. Былтыр 103 мең тонна ҡарабойҙай йыйылды. Башҡортостан илдә Алтай крайынан ҡала, икенсе урында килә. Рәсәй буйынса күрһәткестәрҙе алғанда, быйыл 1 миллион тоннанан ашыу уңыш йыйырға ниәтләйҙәр. Былтыр ҡарабойҙай 863 мең тонна урылғайны.\n10 августа Благоварҙа яңы элеватор һәм ҡатнаш аҙыҡ заводы эш башланы\n10 августа Башҡортостанда “Мәктәпкә йыйынырға ярҙам ит” хәйриә акцияһы бара


«Йәшлегемә ҡайтам әле!»\n19 Март 2011, 21:25\n«Яҙ, яҙ, яҙ килә! Ергә мөхәббәт килә!» Яҙ еткән һайын Рөстәм Ғиззәтуллин башҡарған йырҙың һүҙҙәре иҫкә төшә һәм күңел шатлыҡҡа төрөнә. Рөстәм Ғиззәтуллин – республикабыҙҙа иң популяр йырсыларҙың береһе. Уның йырҙары радио тулҡындары аша, дискотекаларҙа яңғырай. Концерттарында иһә йәштәр түҙеп ултыра алмай, бейергә төшөп китә. 20 мартта Нефтселәр мәҙәниәт һарайында яратҡан йырсыбыҙ баш ҡала тамашасыларын тағы ла үҙенең дәртле йырҙары менән һөйөндөрмәксе. Тамашасылар яратып өлгөргән йырҙарынан тыш, унда өр-яңы йырҙар ҙа яңғыраясаҡ. Рөстәм Ғиззәтуллиндың репертуарындағы йырҙың һүҙҙәре менән «Йәшлегемә ҡайтам әле» тип атала концерт программаһы. Унда Айҙар Хәмзин, Салауат Әйүпов, Руслан Зөлҡәрнәев кеүек һәләтле йырсыларҙың да ҡатнашыуы көтөлә. Рөстәм Ғиззәтуллиндың һәр тамашаһы – үҙе бер шоу. Был юлы ла тамашасыларҙы төрлө отоштар һәм бүләктәр көтә. Үҙенең концертына ул балалар йорто тәрбиәләнеүселәрен дә саҡырған. ҡыҫҡаһы, күңелле, дәртле ял көтә һеҙҙе, дуҫтар.С. НИЯЗОВА.


Тапатырмы ерен дошмандан, 8 глава\nТапатырмы ерен дошмандан, 8 глава\nХандың һүҙен ишеткәс,\nМаян, тош тнгән булып, һүҙҙе үҙенә терәгәс.\nМәргән, хандан һүҙ һорап, Тош юрарға керешеп,\nБынау һүҙҙәрҙе әйткән:\n— Мпн үҙсм, оло ханым, Тош юраусы түгелмен,— Уралда ҙур дан тотҡан Нищи тигән йырсымын. Ҡыҙҙың тошон юраусы Бүтәп берәү күренмәй, Уртаға һалын һонләгәс, Юрамай тура килмәй.\nБейек ҡая, шыр урман —\nИл арҡалау, һылыуҡай. Ҡаянан килгән ул егет — Күҙе йәшкә мансылған Ҡулы бәйле берәүҙең Өмото ул, һылыуҡай.\nҠулың һуҙып барһаң да, Ҡулын бнрмәп тороуы —\nСер һаҡлау ул, һылыуҡай. Атына һыу боркһәң дә,\nТире ҡатмау атының —\nЯу котоү ул, һылыуҡай.\nҠулында һуҡҡы булмауы,\nҮҙе ҡомһорап тороуы —\nАсыуланған иленең Яу асырға килеүен Котөүелер, һылыуҡай,—\nтигәс, хан Мәргәнде һөйләүҙән туҡтатҡан, ти.\nБыл һүҙҙе ишеткәс, ботә ҡунаҡтар Мәргәнде ҙур йырсы тнп, уның туйҙа бер йыр йырлауын һорағандар. Ҡунаҡтар һорағас, Мәргән дә күнгән. Йырҙы аҙаҡ йырлармын, хуп күрһәгеҙ, тш һеҙгә бер егеттең бер ҡыҙҙы яратҡанын һойләп бирәйем тнп, үҙ уйын икенсе бер егеттең башынан кискән нәмә итеп һөйләргә керешкән, ти:\n— Ул ҡыҙ үҙе һылыу булгак, ботә илдә данлы булған, һой- гән егете батыр булған, үҙе йырсы булған, нрөк, һөйөү йыры йырлап йөрөгән. Ҡыҙҙың һөйоүе күктә иҫкән йылғыр елдәрҙән дә көслөрәк, ҡанатлы ҡоштарҙап да иреклерәк булған. Шул һылыуҙы бер хан килен тотҡон иткән, һөйгән егете, быға түҙмәй, бөтә илде йөрөп, батырҙар йыйып, ханға ҡаршы яу күтәрергә ант иткән, ти.— Шунан Мәргән был һүҙенә өҫтән:\nӘсәһе килен булған,\nАтаһы кейәү булған,\nҮҙен данлы батыр итен Тәрбиәләп үҫтергән,\nКөләс йөҙлө һылыуың Иркәлән тә үҫтергән Тыуған илен, һөйгән ҡыҙын Бирерме батыр егет,\nҠара гүрҙә ятмаһа?!\nТапатырмы ерен дошмандан,\nТаянған да иле һау булһа?!\nМәргәндең был һүҙҙәрен ишеткәс, хан асыуланып:\n— Мпн хан та п ар л ыҡ батыр ҙа, дан алырлыҡ батыр ҙа күргәнем юҡ был яҡта. Йырсы, әйткән һүҙҙәрең әкиәттер ул, булмаһа,— тигән икән, Мәргән шул ерҙә, артта ҡалған халҡының килеп[еткәнен күргән дә:\nУрал ашып, яу асып,\nЮшап ятҡан йылҡының,\nМөңрәп йорогән һыйырҙың Барып алып пол * ҡылған,\nЯуға сапҡан батырын һуйып, ҡатынын тол ҡылған,\nГолдәй һылыу ҡыҙҙарын,\nБарын алып, ҡол ҡылған Нуғай плдең ирҙәрен,\nКәпәс кейгән улдарын,\nКөләс йоҙлө ҡыҙҙарын,\nСарын ҡоллап *, хан булған. Илаған халыҡтың к үҙ йәшен Яҡлай торған һор саҡта, Йырсы түгел — батырмын. Уралымды талаған Яуыз хандан ҡономдо Ала торған батырмын. Халыҡтың аҡҡан күҙ йәшен Ҡаның менән йыуырһың, Талап алған малдарың Йәнең менән түләрһең.\nҠуйыц коткән ярлыға Тәхетең биреп үлерһең.\nШул к үҙ йәше хаҡына, Ата-баба ҡонона,\nИлемә биргән һүҙемә Ҡара ҡаны был хандың Яуап булһын антыма,—\nТиси ханға ынтылған,\nБашын сабын осорған.\nБөтә бәйле ҡолдарҙы, Таланған бар малдарҙы,— Барын биреп ҡолдарға, Илдәренә оҙатҡан.\nНуғай хапдыц ханлығын Мәргән шулай ҡолатҡан.\nБорон башҡорт араһында Тарғын исемле батыр булған. Үҫеп егет булғас, үҙенә яраҡлы ҡыҙ эҙләп киткән был бер заман. Менгәне — толпар, уҡ-һаҙағы муйынында, ти, бының.\nБыл шулай китеп барғанда, бер далала Аҡсахак халҡы күсеп бара икән. Егет арттарынан ҡыуып етә. Иң алда Аҡсахандың Аҡъ- юныс исемле ҡыҙы бара. Янында ҡырҡ кәнизәк ҡыҙы бар, ти. Улар үҙҙәре бер торкәм. Тарғын үтеп барғанда, ҡыҙҙар «Ай, бынау егетте!» тпп ҡыҙығып ҡалалар, тп. Тарғын әйләнеп пң алдағы ҡыҙға ҡараһа, ҡыҙға күҙе тошә. Ҡыҙ:\n— һин кем булаһың, егет, ҡайҙа китеп бараһың?— тип һорай.\n— Мин Тарғынмып, үҙемә лайыҡ ҡыҙ эҙләйем,— тин яуап бирә.\n— Ә мин — Аҡса хандың ҡыҙы Аҡъюнысмын. Мин лайыҡ булһам, миңә һин лайыҡһың,— тигән ҡыҙ.\nТарғын тағы әйләнеп килгәндә, былар тирмәләрен ҡороп ултыралар, ти. Тарғын килә лә ханға һуҙ ҡуша:\n— Ҡыҙың Аҡъюнысты миңә бирһәң, мин ҡабул итер инем,— тн.\n— Юҡ, мин андай аҙғын кешегә бирмәйем,— тн хан, ҡыҫҡа ҡуя.\nТарғын Аҡъюнысҡа барып әйтә. Шунан, ҡасайыҡ, тип кәңәш итәләр былар. Аҡъюнысты толпарға мендерә лә алып ҡаса Тартын. Кәнизәк ҡыҙҙар ханға барып хәбәр итәләр. Хан: «Кем дә кем [арттарынан] етеп алып ҡайтһа, шуға ҡыҙымды бирәм»,—тип, халҡына иғлан тарата.\nБөтә халҡы ҡыуа сыға.\nТолпарҙар күккә аралашып килгән саң күрәләр.\n— Ах, ҡыуғын килә, толпар менгән кеше икән. — ти Тарғын. Ҡыҙ:\n— Беҙҙә ҡарт Ҡужаҡ тигән кеше бар. Шунан башҡа толпар менгән кеше юҡ, шул булыр.— ти.— Әммә шәпле кеше, ете йәштән яу алып килгән кеше. Хәҙер йәше алтмыш биштә, һиңә торошлоҡ итә алмаҫ,— ти.\nТеге яҡынлап килгәс, Тарғын ҡыҙҙы ҡалдырып, далаға ҡайыла ла уҡ атымы ерҙән ҡарап тора. Ҡарт Ҡужаҡ ҡыҙға килеп етә.\n— Ә, Аҡъюныс, килдем бит. Тәнеңдә бер генә миңең булһа ла, алмайым,— тн. (Үҙенең миңдә эше юҡ, боҙолғанмы икәнеп ҡарағы килә инде ҡартластың.)\nҠарт Тарғынға килә лә:\n— Әүәлге киҙәк * минеке, һуңғы киҙәк һинеке,— ти. Атышырға теләй.\nТарғын аттан тошоп, ҡартҡа нәүбәт бирә. Ҡарт Ҡужаҡ атып ебәрә. Тарғылдың яурынында егерме биш уҡ һалынған һаҙаҡ булған икән, барыһын да сылтырата атын ебәрә. Тарғын атына менә лә ҡарт Ҡужаҡка сабып кплә:\n— Пиңә уғымды атаһың, хәҙер тотоп һине мин ватам,— ти. Ҡарт:\n— Тороп тор әле, тағы минең ике ата торғаным бар. Тауҙай атың менән тауҙай үҙеңде күрмәй атҡаным юҡ, тн. Бер атҡанда уғыңды аттым, икенсе атҡанда атыңды, осонсо атҡанда үҙеңдеатамын,— ти.\nТарғын китә лә бара. Ҡыҙға килә. «Әйҙә, киттек», ти.\nҠыҙ ҡартҡа әйтә:\nӘй ҡарт Ҡужак, ҡарт Ҡужаҡ,\nАтың башын тарт, Ҡужаҡ, һаҡал шыртың ҡыуарып,\nБуйға бөткәп тамырҙың Бары берҙәй сыуалып,\nАлайым тип тормошоң,\nМине күреп ҡыуанып.\nҮлтерһәң до теймәймея,\nТицдек бирһәң һоймәймең,\nБорок Ҡужаҡ булһаң да,\nИнде ягҡаи ҡыу тиҙәк.\nШул ерҙә карт Ҡужаҡ асыуланып, баш бармагың тыгын, танауын айырып ебәрә.\n— Лҡъюиыс, һин атайыңа бер бүләк бир. һинең осон һуғышын, танауымды йырттым, тиермен. Мин һине һонгәнеңә ҡушын кнтәмен,— ти.\nҠыҙ һул ҡул бармағындағы исемле27 алтын йөҙөгөн алып, ҡарт Ҡужаҡка бирә. Ҡарт Ҡужаҡ, Тарғынды саҡырын алып, ҡыҙҙы ута биреп ебәрә лә ҡайтып китә. Ҡайтып етһә, хан янында һис кем юҡ, бер үҙе ҡалған булған.\n— Йә, ҡыуып еттеңме?\n— Еттем,— ти.— Мин алтмыш бишкә еткәс, ҡыҙ мпңә киләме ни, ҡушып киттем үҙҙәрен,— ти.— Бына бүләге,— тип пөҙөкто бирә.— һуғышып танауымды йырттым,— ти.\nТарғын Дҡъюныс менән иленә ҡайтып бара. Шул ваҡытта бер татар ханын ҡалмыҡ ханы яулап килә икән. Тарғылдар татар ханына тан булған. Татар ханы бпк үтепә, беҙгә ярҙам ит, тп.\nШул ерҙә Аҡъюнысты ҡалдырып, Тарғын ҡалмыҡ ханына атышҡа китә. Ҡалмыҡ ханына ҡарап уҡ ебәрә. Бер йыуан тирәккә үтәләй батый керә ук. Ҡалмыҡ кешеләре атып ҡарай ҙа, тирәктең яртыһына ла үткәҙә алмайҙар. «Ай, беҙҙән дә шәп кеше бар пкәп»,— тпп кпре ҡасалар. Тарғын ҡырҡ кеше мепән генә ҡыуалап киткән тегеләрҙе. Ҡыуалап, Болғар тауы тигән бер тауға менгәндәр. Ҡалмыҡтар күренмәгәс, Таргын бер тирәккә .менеп ҡараған. Унан да күренмәгәс, йығылып тошоп, имгәнгән 28. Ҡырк кеше алып ҡайтабыҙ тиһәләр ҙә, күтәреп торғоҙа алмағандар. Шунан татар ханына килеп әйткәндәр. Татар ханы:\n— Ҡанталмаҫлыҡ булғас, үлһә үлһен. Ҡатыны бик һәйбәт әле, — тигән.\nАкъюпыс, үҙе.м алып ҡайтам тпп, Тарғын эргәһенә килгән. Килһә, Толпар сапсынып тора, ҡошо ла, эте һәпәләй ҙә ас. һаҡлап торалар. Ҡыҙ килеп быға оләц * әйтә башлаған:\nБолгар, Болгар, Болғар тау,\nМолдорап ятҡан ҡорғор тау,\nҠандай прҙэп йығылмай,\nБер тирәктән йығылып... 29\nТарғын. шул һүҙгә ғәрлеге килеп 30, ҡайыл һи керен тора. Биле тайған икән. [һикереп торған ыңғайға! биле урынына ултырған. кеше булған да киткән. Шунан икәү күрешеп, ҡыуанышып, татар ханына киләләр.\nАтаңа нәләт, эт нуғай!\nАялымды *, үҙемде,\nТашлап киттең йортоңа.\nМпн һпцә изгелек итһәм, һин миңә яуызлыҡ уйланың, ти, инде мин һине энә менән тунайым, ти. Хан үтенә:\n— Мин ханлығымды ла, ботон булған малымды, еремде бирәмән. ҡабул ит,— ти.\nШул ергә Тарғын хан булған. Үҙе бер яуға китеп, Тарғын үлеп ҡалған.\nАҡъюныс шул илдә үлгән. Бер кәшәнә эшләп, Аҡъюнысты шул кәшәнәгә ҡуйғандар. Ул кәшәнә хәҙерге көндә лә Масы эргәһендә 31.\nБашҡорт илендә Аҡсахан 32 тигән хан булған. Был бер кон йыйын ҡорған. Йыйынға батырҙар килгән. Нугайҙарҙан Тарғын тигән йәш батыр килгән. Батырҙар корәш тотҡандар. Шунда Тарғын оҫтон сыҡҡан.\nАҡсахандыц Аҡйондоҙ тигән ҡыҙы була. Ҡыҙ быны күргән дә атаһына әйткән:\n— Атай, вәғәҙәңде үтә, Тарғын батыр ецси сыҡты, мине шуға бир,— тигән.\n— Мин килмешәккә биреү осон ҡыҙ үҫтермәнем,— тигән.\nШунан Тарғын батыр Аҡйондоҙ менән пкәү һөйләшеп ҡасып\nкитергә булғандар. Уңай ваҡыт тап килтереп, икеһе ике арғымаҡты алып, былар ҡасып киткән.\nШунан Аҡсахан халыҡты йыйып:\n— Тарғын, яуыз нуғай, минең хөрмәтемде бысратты, ҡыҙымды урлап ҡасты. Барып ҡыуып етегеҙ ҙә икеһен дә алып килегеҙ. Кем дә кем икеһен дә тотоп килтерә, ҡыҙым шуға булыр,— тигән.\nБаҙнат итеп барыусы батыр булмағас, бер алтмыш биш йәштәге ҡарт Ҡужаҡ батыр бармаҡ булған. Үҙе кеүек ҡарт арғымаҡҡа менгән дә ҡоралын тағып киткән был. Эй кпткәп, эй киткән, тегеләрҙең артынан барып еткәп. Етһә — тегеләр бер ағастың төбөндә ял итергә ултырғандар, ти:\nӘй, Таргыя, һин — килмешәк, Ат янында һин — ишәк, Ҡунаҡ ҡәҙерен белмәгән, Намыҫ атып менмәгән, Аҡсахакды кәмһеткән, Аҡйондоҙҙо хур иткән,\nИлгә ҡайғы килтергән,\nКөнгә ҡара төшөргән,\nЯуыз уйҙа булғанһың,\nҠара ҡулың һуҙғанһың,\nТороп баҫ һин ҡаршыма,\nМин етермен башыңа.\nТарғын, шул саҡ һикереп тороп, Ҡужаҡка былай тигән:\nӘй ҡарт Ҡужаҡ, ҡарт Ҡужаҡ,\nАтың башын тарт, Ҡужаҡ, һаҡал шыртың ҡабартып,\nСал сәсеңде ағартып,\nҠыҙ артынан килдеңме?\nЭй ҡарт Ҡужаҡ, ҡарт Ҡужаҡ,\nАтың башыч тарт, Ҡужаҡ,\nБурбайҙағы биҙеңде, ,\nАлышыр осон килдеңме?\nҠ у ж а ҡ:\nӘй, Тарғын, һин — килмешәк,\nБатыр түгел, һин — ишәк,\nМин башыңа етермен,\nҠыҙҙы алып китермен,\nСыҡ ҡаршыма, күрәйем,\nБашың ҡырҡып бирәйем!\nШулан Аҡйондоҙ, былар араһына кплеп инеп, Тарғын яҡлы булып, Ҡужаҡҡа ҡарап әйтте, ти:\nАтың башын тарт, Ҡужаҡ,\nАлтмыш бишкә еткәндә,\nҠыҙҙы алмаҡ булаһың,\nҠыҙға тоҙаҡ ҡораһың.\nАҡйондоҙҙоң аҡ тәне һиңә булмаҫ, ҡарт Ҡужаҡ, һиңә булмаҫ, ҡарт Ҡужаҡ,\nБорон Ҡужаҡ булһаң да,\nИнде ятҡан ҡыу тиҙәк 33.\nИнде нишләргә? Ҡарт Ҡужаҡ уғын ала:\n— Әйҙә, көс Һынашайыҡ,— ти.\n— Мин һпнец кеүек тиҙәк менән көс алышын та тормайым,— тп.\n— Мин һинең кеүек маңҡаға уғымды әрәм итеп тә тормаҫ пнем, Аҡсахандың үтенесе бар, шуны аткарырга кәрәк,— тп.— Әйҙә, косло булһаң, тәүҙә һин атып ҡара,— ти.\n— Юҡ, һин ат, барыбер һинеке теймәҫ,— тн.\nШулай оҙаҡ ҡына һатыулашып, бер-береһен кәмһетеп торғандан һуң, былар уҡтарын икеһе лә бер юлы атырға булалар.\nБына ике яҡтан бер-береһенә ҡаршы уҡ атылын китә. Тарғьш- дың уғы Ҡужаҡ янына яҡын да килмәй, әллә ҡайҙа ситкә китә. Ҡужаътың уғы Тарғындың ҡолаҡ япрағын ғына оҙҙөроп китә. Тағы аталар былар, тагы шул ук хәл: Тарғын уғы теймәй, Ҡужаҡ - тыҡы Тарғындың икенсе яҡ ҡолаҡ япрағын оҙҙороп китә. Тарғын быға бик хурлана, ғәрлеге килә. Ошо хәлдә Аҡйондоҙҙоң күҙенә күренергә оялып, арғымағыи-ниһен ташлап, Тарғын ҡасып китә 34.\nҠарт Ҡужак Аҡйондоҙҙо атаһы ҡулына алып ҡайтып тапшыра. Аҡсахан вәғәҙәһе буйынса ҡыҙҙы Ҡужакка биреп, туй үткәрә. Мәжлес бик шәп була. Ҡарт Ҡужаъ: шулай итеп йәш кәләш менән әле булһа йәшәп ята, ти яа.\nИнде Тарғын хәленә килгәндә, ул шул китеүҙән ҡабат был яҡҡа әйләнеп ҡайтмай. Нуғай ханына килеп, ғәскәренә баш булып, һуғышҡа китә. Шулай ҡыҙыу һуғыш барған саҡта, Тарғын батырҙың биле һыныл китә лә йығылып ҡала. Ғәскәре ҡасып таралып ботә. Тарғын яланда япа-яңғыҙ ҡырҡ кон, ҡырҡ тон ята. Инде үләм, инде үләм тигән саҡта ғына шундағы бер тирәк башыңа ҡарға килеп ҡуна. Ҡарғаның тауышына күҙен асын ебәрә был. Ҡарға быға:\nЭй Тарғын һик. Тарғын һип,\nБатырлығың һалдың һин,\nИлдән тороп ҡалдың һин.\nҠыҙҙан ҡолаҡ ҡаҡтың һин.\nЯлан тырмап яттыц һии,\nНамыҫыңды һаттың һин.—\nТарғын, быны ишеткәс, намыҫланып һикерен тора ла бнлсн үҙ ҡулы менән тотоп урынына ултырта. Ҡарғаны атын алын, итеп бешереп ашай ҙа, бер аҙ хәл алғас, Аҡйондоҙҙо эҙләп китә. Килә был элекке урынына, килһә — Аҡсахан йортоноң эҙс лә юҡ, ботә иле менән был урындан күтәрелеп күсеп киткән. Ары бара Тартын, бире бара, Аҡсахан илен таба алмай, кире ҡибла табан юиә- лә. Нуғай ханын эҙлән китә был хәҙер. Шунан бер диңгеҙ буйына килен,Нуғай ханды таба. Таба ла: «Йәнеңме,малыңмы?» — ти.\nТарғын батыр шул ерҙә үҙен ташлап киткән осоп Нуғай ханының тиреһен эпә менән тунап, язалап үлтерә лә уйың урынына үҙе хан булын ултыра. Шунан был билһеҙ хан күпме йәшәгәндер. уныһын белмәйем, атанымдан Һоран ҡалмағанмын, үҙе беләп әйтмәгән. Үҙе белеп әйтмәгәс, миңә барын етмәгән.\nИртәк ботго, үҙем ҡалдым, ҡолағымды һеҙҙең яҡҡа һалдым :1°.\nҠасандыр Ағиҙелдең кинәт боролош яһаған аҡ ярына ҡаршы йәшел туғайҙа Туғыҙаҡ обей үҙенең балалары берлә йәйләргө уйланы.\nАғиҙел үҙенең ботә сафлығы берлә ялтырап күренерҙәй һырт ергә биҙәкле аҡ тирмәне ҡорҙолар. Туғыҙаҡ әбей тирмә ишегенән ҡарағанда, Ағиҙел аҡ уҡа кеүек йылҡылдай, уның тыныс оҫтондә уйнап йөрөгән шаян сабаҡтарҙың яһаған түңәрәктәре, бер-бер артлы яһалып, юғалып тора ине. Был хәтле асыҡ урындан Туғыҙаҡ әбей шомланып: «Ай-Һай, балалар, тирмәне бигерәк яуҙың күҙенә тектек, һуңы яҡшы булһа ярар ине»,— тиһә лә, балалар: «Эй әнием, беҙ бар саҡта, яуҙың күҙе һуҡыр»,— тинеләр, һиҙгер күңелдең шомо был һүҙ менән бөтмәһә лә, үҙенең батыр балаларына ышаныуы әбейҙе йөрәкләндерҙе.\nТирмә ҡоролда, урын ҡотланды. Туғыҙаҡ әбей туғыҙ улына туғыҙ юкә ҡыҙау * биреп урманға ебәрҙе.


9 Ғинуар , 16:10\nХикәйә Айлы, йондоҙло күктең яҡтыһынан йылыға тейенгән яҙғы кис. Аргун йылғаһы ғына моңһоу сылтырауы менән ҡайһы берҙә һиллекте телеп ҡуя. Ошондай кистәрҙең береһендә Маржанға күршеһе Майдат инде. Майдат тупһанан үтер-үтмәҫтән ҡарашын кәстрүлгә йүнәлтте. Хужабикә унан ҙур ит киҫәктәре ала ине. Майдат йәнләнде, күҙҙәре янды!\nУл арала Маржан, әҙәп һаҡлап, күршеһенең, ғаиләһенең хәлен һорашты, өйөнөң именлеге менән ҡыҙыҡһынды, шунан өҫтәл янына саҡырҙы.\n– Минекеләр барыһы ла үҙ йомоштары менән ҡайһыһы ҡайҙа таралышты. Ә үҙем кискелеккә ултырырға ниәтләгәйнем. Хожаның ғаиләһе ҡорбан салды. Итте бар күрше-тирәгә таратты, беҙгә лә бирҙеләр. Шуны бешерҙем. Инеүең һәйбәт булды әле, – тине хужабикә, табын әҙерләп. Ул итте өҫтәлгә тиҙерәк ҡуйырға тырышып ыу-арама килде, алһыуланған танауы тирләп сыҡты.\n– Эйе, улар йомарт кешеләр, – тине Майдат, Хожа ғаиләһен күҙ уңында тотоп. – Бындай изгелекте йыш ҡыла. Зат-ырыу менән бүлешергә онотмағас, үҙҙәре лә етеш йәшәй. – Майдат һөйләнә-һөйләнә үҙенә әйҙәп торған өҫтәл артына уңайлап ултырҙы.\nҠунаҡ оҙаҡ ҡыҫтатманы! Тулы кәүҙәле ҡатындың ашарға яратҡанлығы әллә ҡайҙан күренеп тора. Ҙур ҡулдары менән, килешәме-юҡмы икәнен уйлап тормай, олораҡ киҫәктәрҙе һайланы. Ул ниндәйҙер бер һүҙ ҡыҫтырғанда ғына ашауынан бүленде. Өй хужабикәһе Маржан да ҡунағынан ҡалышманы. Ул, ҡунағына ҡарағанда үҙенә әҙерәк ҡалыр, тип ҡурҡҡандай, айырыуса тырышып ашаны. Һимеҙ ит киҫәген һарымһаҡ тәмләткесенә манып алып, ауыҙына йәтеш кенә оҙатты. Тәмләп сәйнәгәс, йотоп ебәрҙе, унан эйәгенән шишмәләй йүгергән майҙы етеҙ ҡулы менән һөртөп алды. Шунан һуң ғына әле булһа Хожаның йомарт ғаиләһен маҡтауын дауам иткән ҡунағы менән килешеп, һүҙгә ҡушылды.\n– Хожа үҙе бик һәйбәт кеше, әммә ҡатыны – тәкәббер һәм һөйкөмһөҙ. Ирҙән айырылған ҡатындар һымаҡ кейенә, ҡартайғанын уйлап та бирмәй. Мин булһам, эт тә әйләнеп ҡарамаҫ ине, ҡатынлыҡҡа алыуҙы әйтеп тә тормайым. Алһалар ҙа тотмаҫтар, быны тиккә ашатыуҙан фәтүә аҙ, тиерҙәр ине. Буй еткергәндә шул тиклем йәмһеҙ ине ул, ә Хожа... Хожа бик сибәр.\n– Эйе, ул, ысынлап та, гүзәлдәрҙән булманы! Ә хужабикә булараҡ бик шәп тиҙәр. – Майдат Хожаның ҡатынын яҡларға маташты. – Һин яйын тура килтереп, уларҙың өйө янынан әйлән: ул бер минут та тик тормай, ни ҙә булһа эшләй: һеперә, мал ҡарай... Нимәһен һөйләп тораһың?! Үҙем ундай эштәргә күптән тотонғаным юҡ, ялҡауым килә. Ә ул – һәр саҡ эш өҫтөндә, йәш килен кеүек...\nСаҡырылмаған ҡунаҡтың Хожа ҡатынын теше-тырнағы менән яҡларға тырышыуы Маржандың асыуын килтерҙе. Ул үҙ һүҙен бирмәне.\n– Тураһын әйткәндә, ул бөтөнләй йүнле хужабикә түгел, кешеләргә эшләгән кеүек булып күренә генә. Ишек алдында тегеләй-былай сабыуҙан ни файҙа? Мине күрмәй ҡалырҙар, тип ҡурҡамы?! Бар ғиллә шунда. Өҫтәүенә, һинең кеүек ҡатындар маҡтай ҙа уны. – Маржан күршеһен ҡырҡа бүлдерҙе. Шуның менән улар Хожа ҡатыны хаҡында һөйләшеүҙе тамамланы.\n– Дөрөҫөн әйткәндә, уға гел эшем эйәһе булып ҡыланыуы еңел түгел. – Быны ике ҡатын бер ауыҙҙан әйтте лә, ризыҡ ейеүҙән бер аҙға туҡталып, рәхәтләнеп көлөштө...\nКүршеләр кистәрен йыш осрашып тора, етмәһә, ауылдаштар тормошондағы ҡыҙыҡлы хәлдәр быға сәбәп тә була. Шуға күрә мул табынлы өҫтәл артында һөйләшер һүҙ һәр ваҡыт табыла.\nКис әкренләп һил төнгә күсте. Ауыр эш көнөнән арыған ауыл халҡының тыныслығын ҡайҙандыр алыҫтан ишетелгән баҡалар тауышы ғына боҙа. Өйҙәргә шым ғына боҫоп инеп, ул йоҡо маҙаһы бирмәй. Әммә һүҙҙәре береккән ҡатындарға ул тауыш бер ҙә ҡамасауламаны. Киске табында ултырған ҡатындарҙың аулағын серәкәй генә боҙҙо. Көтмәгәндә һөжүм иткән бөжәктең кәрәген биреп, Майдат ҡапыл ниндәйҙер мөһим нәмәне иҫенә төшөргәндәй булды.\n– Маржан, иреңдең ҡәрҙәштәре ҡыҙ әйттереүҙән ҡәнәғәтме?..\nБер ай элек иренең һеңлеһе кейәүгә сыҡты. Ҡыҙҙың әсәһе файҙа көҫәгәндәй генә уның кейәүгә сығыуына ризалыҡ биргәненә иманы камил Маржандың: кейәү – бай ғаиләнән. Маржан үҙе лә яңыраҡ ҡәйнә булғайны, иренең бер туған ҡустыһының ҡатыны бөтә нәмәлә лә уның менән ярыша һымаҡ тойолдо. Быға ла ул бер тамсы ла шикләнмәне.\n– Уның ҡыҙына ни теләгәнен мин беләм дә баһа, – тине Маржан ҡәрҙәше хаҡында, – үҙенә ниҙер эләгер тип өмөтләнде. Ә яңы туғандар, бик яҡшы беләм, һаран, нәфселе кешеләр. Аталарын нисек ерләгәндәрен генә иҫкә ал: йыназа табынында хатта еләк-емеш юҡ ине. – Был һүҙҙәрҙе әйткәндә ул ирендәрен бөрөштөрөп, яратмауын, ерәнеүен күрһәтте, теге емеш-еләктәр өҫтәлдә торһа ла, уларҙы ауыҙ итеү теләге тыумаҫ ине.\n– Бәй, барыһы ла йыназа табынын туй табыны кеүек ҡорорға яратмағанын үҙең беләһең. Беҙҙә ерләгәндә мул табын яһарға ярамай, ундай йола юҡ. – Үҙен бөтөнләй башҡа нәмәләр ҡыҙыҡһындырған күрше ҡаршы төшөп маташты.\n– Мин унан әйтмәнем: дөрөҫ, йыназа туй тантанаһына оҡшарға тейеш түгел, – майлы ҡулдарын күлдәк итәгенә һөртөп, ҡыҙып китте Маржан.\n– Әҙәмсә йыназа үткәрергә мөмкинлектәре булмаһа, аңлашылыр ине. Бар бит! Шулай булғас, изге ғәмәлдә үҙеңде ниңә ҡыҫырға! Шуға күрә әйтәм дә: улар – үтә ҡарун. Кесе килендәшемә унда бер нәмә лә тәтемәйәсәк, бында уйлап тораһы ла юҡ... Мин бик яҡшы беләм. – Үҙенең хаҡлығына ышанған Маржан дауам итте. – Кейәү биргән балдаҡ ниндәй ине?! Оят! Ундай балдаҡты нисек бүләк итәһең?! Бәс, шулай килеп сыҡҡан икән, ти, уны ниңә күрһәтеп торорға?!\nҠатын үҙ һүҙҙәренә үҙе сәсәне.\nТеләһә кемгә ниндәйҙер ғәйбәт япһарырға оҫта Майдат быны башҡалар эшләһә, түҙмәй торғайны. Хәҙер ҙә Маржандың, үҙен әллә кемгә ҡуйып, ҡәйнешенең ҡатынын хурлауын оҡшатманы.\nУйлап тормай, ул күңелен күптән өйкәгән һорауҙы хужабикәгә бирҙе:\n– Маржан, әйт әле, ул балдаҡ һинең кейәүең бүләк иткән балдаҡҡа оҡшамағайнымы ни? Кейәү беренсе тапҡыр ҡәйнешең өйөнә килгәндә унда мин дә бар инем. Мине лә саҡырғайнылар... Ҡәйнешеңдең ҡатыны өндәште...\n«Килеп йөрөмә, тиһәләр ҙә, барып етер инең! Һиңә ғәйбәт йыйырға, һуңынан уны осраған бер кешегә һөйләргә кәрәк», – тип уйланы күршеһенең ҡыҙыҡһыныусан холҡон һәйбәт белгән Маржан.\nҺуңғы йылдарҙа ҡыҙҙы кейәүгә биреү ауырлашты шул. Хәлле ғаилә ҡатындары туй йолаларына кәрәкмәгән бик күп нәмәләр индерҙе. Әйтәйек, кейәүгә, ғаиләһенә, уның зат-ырыуына ҡағылышлы бар кешегә лә бүләк биреү. Маржан да ул ҡатындарҙан ҡалышмаҫҡа, ҡыҙы өсөн мөмкин булғанды ла, булмағанын да эшләргә тырышты.\nҮҙ аҡсаһы етмәне, кешеләрҙән бурысҡа алып тороп, ҡыҙына бай ғына бирнә әҙерләне. Ләкин эш ҡыҙын матур итеп кейәүгә биреү теләгендә генә түгел ине. Маржан үҙ мөмкинлектәре, ҡыҙы һәм уның яңы ҡәрҙәштәре менән ҡупырайырға яратты. Тәкәбберлек көслө ине унда. Шуға күрә күршеһенең кейәүе алып килгән балдаҡтың ҡәйнешенең ҡатынына бүләк иткән балдаҡҡа оҡшашлығы тураһындағы һүҙҙәрен оҡшатманы. «Хоҙай һаҡлаһын, иҫәр Майдат был хәбәрҙе кешеләр алдында ысҡындыра күрмәһен!» – тип шөбһәләнде Маржан.\n– Юҡ, ҡыҙыҡһың да инде һин, – тип ҡаршы төштө ул. – Уны хәтерләмәйһеңме ни?! Кейәүемдең балдағы бөтөнләй икенсе – ҡыҙыл алтындан ине, ә уларҙыҡы – һарынан! Ә аҫылташының ҡаймаһы? Һин хәтерләргә тейешһең! – Ҡатын ярһып һөйләне, һәр һүҙендә ҡулдарын болғап-болғап алды. Хужабикә аҫтындағы ултырғыс, уның ауырлығынан һығылып, ауыр ыңғырашты.\n– Маржан, балдаҡтың ҡыҙылмы әллә һарымы алтындан булыуында ниндәй айырма?! Уларҙың икеһенең дә хаҡы бер үк икәнлеге күренеп тора ине! Быны теләһә ҡайһы баҙарҙа раҫларҙар ине! Ниндәй айырма! Кейәүеңдең балдағы һинең ҡәрҙәшеңә бүләк ителгән балдаҡ кеүек ине бит, – Майдат тынысланманы.\nМаржан ҡыҙҙы! Йөҙө ҡарайҙы, күҙҙәрендә йәшен ялтланы, күҙ алмалары сығып осорҙай булды.\n– Ә һин беләһеңме, ҡыҙым буласаҡ ире менән ике йыл осрашып йөрөнө. Улар һөйөшөп өйләнеште. – Маржан ҡыҙғандан-ҡыҙҙы.\nОшо мәлдә ул шкафтағы кәнфит һауытына үрелде. Әммә күршеһенең сәнскеле һорауына асыуы килеп, һауытты урынына ҡуйҙы.\n– Мин ҡыҙымды байлыҡ һәм мөлкәт өсөн кейәүгә бирмәнем, кейәүҙең яҡындары уны ҡат-ҡат һоратты, – тине Маржан, ҡупырая төшөп, ғорурлыҡ менән.\n– Һин мине аңламаның! Мин һиңә, ҡыҙыңды ул кешеләргә бай булған өсөн бирҙең, тип әйтмәйем! Мин башҡа нәмә тураһында һөйләйем: кейәүеңдең балдағы ҡәйнешеңдең кейәүенеке кеүек ине, – Майдат ныҡышмалы ҡабатланы.\nӘгәр Маржанды атһалар, ул әлеге һымаҡ ауыртынмаҫ ине, моғайын: күршеһенең һүҙҙәре яраланы. Кейәүенең балдағы кесе килененең кейәүенеке кеүек ине, имеш… Был ниндәй һүҙ?! Ул ҡыҙының туйына күпме сығым һалды, күпме аҡса тотондо? Ә иренең һеңлеһе ул туйға тотонған аҡсаның яртыһын ғына сығарғандыр әле.\nМаржандың маңлай тиреһе йыйырылды, муйынында ҡан тамырҙары бүртеп сыҡты. Күршеһенең һүҙҙәре бысаҡтан да үткерерәк ине!\n«Миндә һыйлана, үҙ өйөмдә мине мыҫҡыл итә! Әсе телең өсөн яза бирергә, гонаһтарыңды иҫкә төшөрөргә кәрәк ине! Һинең ниндәй хужабикә, нимәгә торошло икәнеңде белмәй тиһеңме әллә! Иреңдең һинән хатта сәй һорарға ла ҡурҡыуын бөтәһе лә белә! Барыһын да күҙеңә бәреп әйтһәм, күңелем тынысланып ҡалыр ине, исмаһам!» – үҙенә артабан да күршеләш йәшәргә кәрәклеген яҡшы аңлаған Маржан уйҙарын көскә тыйып тотто.\nИке балдаҡ та бер-береһенә оҡшаш ине, тип ныҡышҡан Майдаттың уйында: «Бына һиңә кәрәк булһа! Етмәһә, кесе килендәшемә ниҙер әйтмәксе! Мин һинең ысын йөҙөңдө беләм! Һин аҡса өсөн суҡынырға әҙер! Ирең кис аҡсаһыҙ өйгә ҡайтырға ҡурҡа. Ҡәрҙәштәрендә йөрөй, теләһә ҡайҙа ҡуна!»\nУйҙағы һүҙҙәр әйтелмәне, сәй ҙә элеккесә күп эселмәне, ауылдағы һуңғы ваҡиғаларҙы барлайһы кәрәк ине...\nНиһайәт, йыйынып, күршеһенең ҡунаҡсыл өйөнән сығып киткән Майдат урамда ла балдаҡтарҙың бер төрлө икәнен иҫкәртергә өлгөрҙө...\nҠатындар ата дошмандай айырылышырға тейеш ине кеүек. Ләкин ике көндән улар сираттағы туйҙа йәнәш ултырып, иң яҡын әхирәттәрҙәй, нимәлер хаҡында ҡыҙыу-ҡыҙыу бышылдаша ине...


Ни өсөн ҡыш һуңлай? | Йәншишмә\nНи өсөн ҡыш һуңлай?\nНаписал в 1 декабря 2017, 07:35\nСиноптик ҡыҙ фараздары\nИнде декабрь ҙә етте. Әммә ҡыш һаман һыуыҡлығы менән ҡурҡытырға ашыҡмай әле. Уның һуңлап килеүен Мәләүездән 13 йәшлек Наилә Яҡупова халыҡ һынамыштары буйынса үҙенсә фаразлай. Йәш тикшеренеүсе биш йыл инде тәбиғәт күренештәрен өйрәнә, һауа торошон көн һайын күҙәтә, температураны, елдең йүнәлешен, яуым-төшөмдө теркәп бара. Ошо ваҡыт эсендә синоптик ҡыҙ меңдән ашыу төрлө халыҡ һынамыштарын тикшергән. Йөҙгә яҡынын үҙе лә һынап ҡарап, тап килеүенә ышанған.\nҠыш башланыр алдынан ул алдағы миҙгелгә үҙ фаразын әҙерләгән. Халыҡ синоптигы һүҙҙәренсә, быйыл һауа торошо яҡынса бер айға һуңлай икән. Быға Наиләнең яҙ һәм йәй көндәрендә күҙәтеүҙәренә нигеҙләнгән үҙ аңлатмаһы бар. Мәҫәлән, 7 август иртәһе һалҡын икән, ҡыш та һыуыҡ булыр. Әммә был көн аяҙ һәм +15 градус торған, тимәк, ҡыш иртә килмәй. 8 сентябрҙә иртән һалҡын икән, һыуыҡ – ҡышҡа, тип юрайҙар. Ләкин был көндә иртән +13 градус теркәлгән. Тағы ла шундай һынамыш бар: ҡырмыҫҡа иләүе ҙур булһа, ҡыш һалҡын килә, әммә бындай хәл күҙәтелмәгән.\nСиноптиктың түбәндәге күҙәтеүҙәре лә быйылғы ҡыштың ниндәй тороуы тураһында һөйләй. 14 майҙа көн һалҡын торһа, һыуыҡты көт, ә был көн аяҙ һәм 22 градус йылы була. 16 августа өйөрмә ел иҫһә, ҡыштың һыуыҡ булыуы фаразлана, әммә көн аяҙ һәм 26 градус йылыны күрһәтә. 18 сентябрҙә миләштең япраҡтары һарғайһа, көҙ ҙә, ҡыш та иртә килер. Тик улар был ваҡытта алтын төҫкә инмәгән. Уҡыусы ҡыҙ фекеренсә, ошо һәм башҡа һынамыштар буйынса көҙҙөң оҙайлы булыуын, декабрь уртаһында йәки аҙағында ғына ҡар ятыуын, уҙған йылға ҡарағанда, ҡарҙың аҙыраҡ яуасағын билдәләргә мөмкин.\nРубрика: Тәбиғәт мөйөшө\t| Комментировать | Permalink\n« Мөғжизәгә бай миҙгел\nБеҙ ҙә ситтә ҡалмайбыҙ »\nРубрикалар Выберите рубрику «Беҙ — бала саҡ иленән» (5) «Беҙ бәләкәй саҡтарҙа…» (7) «Йәншишмә» призына (1) «Йәншишмә» призына (3) «Йәншишмә» призына — 2017 (1) «Йәншишмә»гә — 85! (20) «Йәншишмә»гә — синыф менән!» (11) «Минең бәләкәй бизнесым» (20) «Минең өс айым» (100) «Тарих яҙабыҙ» (38) 2015 — Әҙәбиәт йылы (41) 2016 — Рәсәй киноһы йылы (28) 2017 — Экология һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы (43) 2018 — Рәсәйҙә Ирекмәндәр йылы (3) 2018 — Ғаилә йылы (13) «Ҡыҙыл китап» аманаты (94) Акция (91) Ата-әсәләр иғтибарына (5) Аудио (7) Аш-һыу серҙәре (31) Аҙна һайын – отош (3) Батырҙар беҙҙең арала (10) Башҡорт эшҡыуары (4) Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 яңы объект (5) Без рубрики (84) Беләһеңме? (16) Берҙәм дәүләт имтиханы (19) Беҙ — тимурсылар (4) Беҙ пионер саҡтарҙа (5) Беҙгә килгән хаттарҙан (444) Беҙҙе гәзит дуҫлаштырҙы (9) Беҙҙең мәктәптә (3) Беҙҙең Ҡар бабай (17) Борон-борон заманда… (3) Булған хәл (2) Был донъяла ниҙәр бар? (17) Былар ҡыҙыҡлы (14) Бәйгеләр (144) Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыу (8) Герой-пионерҙар (33) Гәзитебеҙ — дуҫыбыҙ (37) Дәрестән репортаж (2) Еңеү — 72 (24) Замана дәрестәре (5) Ижади түңәрәктәрҙә (19) Илһам (207) Иман барҙа — әхлаҡ бар (20) Иғтибар! (41) Иң күп китап уҡыусы (6) Иҫеңдә тот! (1) Иҫтәлекле көндәр (34) Йолаларыбыҙ (5) Йәйге ял (75) Йәнһүрәттәр (4) Йәрминкәләр (5) Йәш рәссамдар ижады (1) Клиптар (18) Конкурстар (3) Күргәҙмәләр (6) Күренекле шәхестәр (6) Күңелдәрҙең иләҫ-миләҫ сағы (101) Көләмәстәр (3) Көслөләр, ҡыйыуҙар, етеҙҙәр (75) Матбуғат — 2019 (63) Мәктәбем ғорурлығы (40) Мәктәп сәхнәһе өсөн (4) Мәғариф яңылыҡтары (113) Мәҙәк һүрәт — тапҡыр яуап (2) Мәңгелек ут (72) Осрашыуҙар (63) Оҫталыҡ дәрестәре (4) Психолог кәңәше (2) Реквизиттар (1) Республика Башлығы стипендиаты (36) Светофор (19) Серле шаҡмаҡтар (31) Сит өлкәләрҙәге милләттәштәребеҙ (7) Слайд-шоу (161) Спорт (24) Сәйәсәткә сәйәхәт (12) Табип кәңәш бирә (6) Тарих биттәренән (1) Террорға — юҡ! (1) Тирмәкәй (196) Тыуған яғым — алтын бишек (9) Тәбиғәт мөйөшө (155) Тәжрибә (10) Тәрбиә мәктәбе (66) Төнгө урам (17) Төрлөһөнән (351) Урал батыр тоҡомдары, Һомайҙың нәҫелдәре (2) Уҡы, уйлан! (19) Уҡырға ҡайҙа барырға? (5) Уңайлы мөхит (1) Уңыш — 2017 (6) Файҙалы кәңәштәр (7) Фильмдар (4) Фән серҙәре (8) Хеҙмәт сиреге (11) Хеҙмәткәрҙәр (1) Хоккей (86) Хәтер (21) Шәжәрә байрамдары (13) Шәфҡәт (4) Ышаныс телефондары (1) Эш бөткәс… (6) Юбилейҙар (23) Ял сәғәттәрендә (3) Яңы китап сыҡты (8) Яңылыҡтар (10) Ғаилә усағы (21) Ғаилә усағы (125) Ғәжәп хәлдәр (9) Ҡаҙаныштарыбыҙ (1) ҡыйыуҙар (4) Ҡыуаныслы хәбәрҙәр (5) Һаулығың — байлығың (15) Һаҡ булығыҙ! (18) Һеҙ табынған йондоҙҙар (15) Һеҙҙең өсөн әңгәмә (6) Һеҙҙә нисек? Беҙҙә шулай… (5) Һорағыҙ — яуап бирәбеҙ (2) Һынамыш (2) Һүрәттәрҙә — әҫәр геройҙары (6) Һөйөнсө (22) Һөнәр һайлағанда (10) Һөнәре барҙың — ҡәҙере бар (99) Әйтер һүҙем (7) Әсәм теле — сәсән теле (41) Өлкәндәр ижады (101)