Радий Хәбиров һәм Денис Пушилин Башҡортостан менән Донецк Халыҡ Республикаһы араһында хеҙмәттәшлекте үҫтереү тураһында коммюникеға ҡул ҡуйҙы\n21 Март , 10:46\n20 мартта Донецкиҙа Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров һәм Донецк Халыҡ Республикаһы Башлығы Денис Пушилин эшлекле осрашыу уҙғарҙы. Уның йомғаҡтары буйынса Рәсәй төбәге менән ДНР араһында хеҙмәттәшлекте киңәйтеү тураһында берлектәге коммюникеға ҡул ҡуйылды.https://bash.bashinform.ru/news/politics/2022-03-21/radiy-h-birov-m-denis-pushilin-bash-ortostan-men-n-donetsk-haly-respublika-y-ara-ynda-he-m-tt-shlekte-tere-tura-ynda-kommyunike-a-ul-uy-y-2736328\nДокументҡа ярашлы, сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе нығытыу, ғилми-техник хеҙмәттәшлек, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, йәштәр сәйәсәте һәм мәҙәниәт өлкәләрендә бәйләнештәрҙе үҫтереү өҫтөнлөклө йүнәлештәр булып тора.\n«Хөрмәтле дуҫтар, хөрмәтле туғандар! Һеҙҙе Донецк Халыҡ Республикаһында сәләмләүемә бик шатмын. Башҡортостан беҙҙең өсөн күптән инде яҡынға әйләнде. Төрлө йүнәлештәр буйынса бәйләнеш бар. Был хәҙер генә түгел, ә Донецк Халыҡ Республикаһы танылмаған ваҡытта уҡ барлыҡҡа килде. Шуға ҡарамаҫтан, Радий Фәрит улын был туҡтатманы. Ул Донбастың иртәме-һуңмы тарихи ғәҙеллек тантана иткән төбәк буласағын аңлай ине.\nРәсәй Президенты Владимир Путин ярҙамында барыһы ла ошо юлдан бара. Бынан алда ла ярҙам күрһәтелгәнен беләбеҙ. Хәҙер был айырыуса көнүҙәк. Башҡортостан халҡы, әлбиттә, алғы сафта иңгә-иң терәшеп беҙгә ярҙам күрһәтә. Былар юҡтан ғына барлыҡҡа килмәгән. Беҙ барыбыҙ ҙа Советтар Союзынан. Тарихыбыҙҙың ҡәҙерен беләбеҙ. Атай-олатайҙарыбыҙҙың еңеүе беҙҙең өсөн буш һүҙҙәр түгел, ә аныҡ исемдәр. Генерал Шайморатовты беҙҙә хәтерләйҙәр һәм беләләр. Ул – уртаҡ геройыбыҙ. 1943 йылда Донбасты азат иткәндә батырҙарса һәләк булған. Шулай булғас, барыһы ла аңлашыла: беҙҙең үткәнебеҙ ҙә, киләсәгебеҙ ҙә уртаҡ. Ошо ҡатмарлы һәм ниндәйҙер кимәлдә хәүефле осорҙа ла килгәнегеҙ өсөн ҙур рәхмәт», – тип билдәләне Донецк Халыҡ Республикаһы башлығы Денис Пушилин.\n«Хөрмәтле Денис Владимирович! Хөрмәтле хеҙмәттәштәр, ҡәҙерле дуҫтар! Беренсенән, бөгөн осрашырға мөмкинлек тапҡанығыҙ өсөн рәхмәт. Башҡортостан менән Донбасты – Донецк һәм Луганск халыҡ республикаларын – яҡын, йылы, ысын мәғәнәһендә туғанлыҡ мөнәсәбәттәре бәйләй. Беҙ Донецк Халыҡ Республикаһы етәкселегенә тәрән ихтирам менән ҡарайбыҙ. Башҡортостан халҡы һеҙгә ярҙам итергә тырыша, янып-көйә, борсола. Үҙебеҙ менән йөрәк йылыһын, ихлас ихтирам, һоҡланыу һүҙҙәрен алып килдек. Бөгөн икенсе гуманитар ярҙам килтерҙек», – тине Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров.\nОсрашыуҙа Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Андрей Назаров һәм Донецк Халыҡ Республикаһы Донецк хакимиәте башлығы Алексей Кулемзин Өфө менән Донецк араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйҙы. Улар туғандаш ҡалаларға әүерелде.


Өфөнөң СССР-ҙың 50 йыллығы урамы менән Октябрь проспекты киҫелешендәге фажиғә сәбәптәре асыҡлана\nКисә кис унда бер үҫмер машина аҫтына ҡалып һәләк булғайны. Шаһиттар әйтеүенсә, 18 йәшлек егет маршрут автобусына аҡса түләмәй төшөп ҡаса. Водитель уны баҫтыра башлай. Үҫмер светофорҙың ҡыҙыл төҫөнә иғтибар итмәй, юл аша сығырға теләгәндә автомобилгә бәрелеп һәләк була. Маршрут автобусы ла тиҙ генә ваҡиға урынынан китеп бара. Был хәлде Эске эштәр министрлығы контролгә алған.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - САБЫЙҘАРЫБЫҘ УЙНАЙ-УЙНАЙ ҮҪҺЕН! - 2022 - Мәҡәләләр\nСабыйҙар хәрәкәтләнеп, нимәлер уйлап сығарып уйнарға тейеш. Уйнаған саҡта улар төрлө яҡлап: физик, аҡыл, эмоциональ кимәлдә үҫешә. Тағы ла дөрөҫ һайланған уйындар сабыйҙарҙы әхлаҡ, әҙәп, хеҙмәт яғынан тәрбиәләүгә лә булышлыҡ итә. Улар уйнай-уйнай тормоштоң төрлө ауырлыҡтарына бирешмәҫкә, уңышһыҙлыҡтар алдында ебеп төшмәҫкә, еңелгән осраҡта үҙен тота белергә, иптәштәре менән аралашырға, бәйләнеш булдырырға өйрәнә. Уйын ваҡытында баланың телмәре, фекерләү ҡәүәһе, зиһене үҫешә, сөнки бала был саҡта күптәр менән бәйләнешкә инә, яңынан-яңы һүҙҙәр ишетә, үҙе лә уларҙы ҡулланырға тырыша. Ата-әсәләр сабыйҙары менән өйҙә лә, урамда ла, сәфәр ваҡытында ла уйнай ала. Мин бөгөн үҙебеҙ бала саҡта йорт эсендә уйнап үҫкән уйындарҙы иҫкә төшөрөп, уларҙы һеҙгә лә тәҡдим итергә булдым.\nУртаһына май төшкән.\nБиш бармағы ла бешкән, - тип һамаҡларға, унан бәпестең һәр бармағын бөгөп, быныһы - атайға, быныһы - әсәйгә, быныһы - өләсәйгә, быныһы - олатайға, быныһы - һиңә, тип һанап сығырға. Был кескәй сабыйҙар өсөн бик файҙалы уйын, уның күңеле күтәрелә, кәйефе яҡшыра. Ғалимдар фекеренсә, ошондай уйындар бармаҡтарҙың ваҡ моторикаһын үҫтереп кенә ҡалмай, ә баш мейеһенең эшсәнлеген әүҙемләштерә һәм баланың хәтере, иғтибары, ишетеү, күреү һәләте лә яҡшыра.\n"Һәпәләк". Бер баланың күҙен бәй-ләйҙәр. Ҡалғандары уны уратып шым ғына ҡаса. Күҙе бәйләнгән бала уларҙы ҡыуып тоторға тейеш. Кемде тотһа - шуның күҙе бәйләнә. Был уйынды уйнағанда ишетеү һәләте үҫешә, кескәйҙәр күҙе бәйле килеш һәр ҡыштырлауҙы ишетеп, шул яҡҡа йүнәлергә, ҡасыусыларҙы тота алырға тейеш. Шулай уҡ бала иғтибарлы, зирәк булырға өйрәнә, уның хәрәкәт координацияһы үҫешә.


Алда - яуаплы, етди осор\n17 Май 2019, 14:16\nБерәүҙәр тиҙҙән йәмле йәйҙәргә аяҡ баҫабыҙ тип еңел һулап ҡыуанһа, икенселәр - сығарылыш кластар уҡыусылары һәм уларҙың ата-әсәләре: “Яуаплы осор яҡынлаша бит әле”, - тип, киреһенсә, борсола, тынғыһыҙлана. Берҙәм дәүләт имтихандарын тапшырыу мәле, ни тиһәң дә, яңыраҡ ғәмһеҙ күренгән, бала саҡтан айырыла алмаған үҫмерҙәрҙе тиҙ арала етди ҡарашлы ҡыҙ-егеттәргә әүерелдергән тылсымлы осор шул. Нәҡ шул имтихандарҙың һөҙөмтәләре күптәрҙең киләсәген, ғүмерлеккә һайлаған һөнәрҙәрен билдәләй бит.\nНиһайәт, беҙҙең районда ла был ҡыҙыу осорға ныҡлы әҙерлек бара. Яңы ғына, 15 майҙа, сығарылыш класс уҡыусылары БДИ тапшырыуҙы үҙ елкәһендә татып ҡараны, яуаплы мәлгә дөйөм әҙерлекте тикшереү маҡсатында бындай күнегеү саралары республика буйынса үтте.\nБерҙәм дәүләт имтихандары тураһында тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт менән район мәғариф бүлеге начальнигы Рәсүл Әхмәтйәнов уртаҡлашты:\n- Быйыл райондағы 10 урта дөйөм белем биреү ойошмаларынан бөтәһе 153 уҡыусы берҙәм дәүләт имтихандарын тапшырасаҡ. БДИ биреү дөйөм ҡағиҙәләргә, тәртипкә ярашлы рәүештә күсермәле һәм стационар металл эҙләүсе, мобиль бәйләнеште өҙөү саралары менән йыһазландырылған Мораҡ 1-се урта мәктәбе базаһында үтәсәк. Быйыл БДИ тапшырыу буйынса иң популяр булып йәмғиәтте өйрәнеү (42 уҡыусы), физика (40), биология (31), химия (28) фәндәре тора, шулай уҡ уҡыусылар тарих (14), информатика (9), география (6), әҙәбиәт (3), инглиз теленән (2 уҡыусы) имтихан бирә. Математиканың профилле кимәлен 87 уҡыусы, база кимәлен 66 уҡыусы һайлаған. Берҙәм дәүләт имтихандары буйынса һорауҙары булғандар “Ҡыҙыу линия”ға 2-16-14 телефоны буйынса шылтыра ала.


Материалы за Май 2008 года » Страница 29 » Архив газеты "Йәшлек"\nЙәй нисек килә, тиһегеҙме? Яңылыҡтар\nБыйыл йәйгеһен Башҡортостанда ҡоролоҡ һәм һыуыҡ буласаҡ, тип фаразлай Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса баш идаралығы белгестәре. Июнь-июлдә көтөләсәк был тәбиғәт бүләктәре һауа торошона бәйле, тип иҫәпләй улар.\nШулай итеп, йәй башында республикабыҙҙа көслө ҡойма ямғырҙар башланасаҡ, күк күкрәүҙәр йышаясаҡ. Тағы ла был осорҙа көслө ел күтәрелеүе мөмкин. Ел ҡотороуы былтыр йөҙләгән халыҡты йорт-ҡаралтыһыҙ ҡалдырған дауылдар кеүек булмаһын инде, тип теләргә генә ҡала.\nМинистрлыҡ – янғынға ҡаршы Яңылыҡтар\nБашҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығында республикабыҙҙың агросәнәғәт комплекстарында янғынды булдырмау саралары эшләнде. Уларҙың тормошҡа ашырылыуы тураһында ауыл хужалығы предприятиелары етәкселәре 10 авгусҡа тиклем отчет бирергә тейеш.\nАуыл хужалығы министрлығы комиссияларға күҙәтеү органдары вәкилдәре ҡатнашлығында иген һаҡланған, ҡабул ителгән һәм эшкәртелгән урындарҙы тикшереп, янғын хәүефhеҙлеге хәленә килтерергә, иген йыйыу техникаhын янғын һүндереү саралары менән тәьмин итергә тәҡдим итә. Малдарҙы йәйгелеккә көтөүгә сығарыуға бәйле, мал фермалары һәм комплекстарында электр утын һүндереп ҡуйыу, электр сымдарының хәүефһеҙлеген тикшереү ҙә талап ителә. Шулай уҡ 1 – 20 июндә янғын хәүефһеҙлеге айлығы үткәреү ҙә ҡаралған.\nБындай сараларҙың уҙғарылыуы юҡҡа түгел. Былтыр төбәктең агросәнәғәт комплекстарында янғын сығыуҙар йыш күҙәтелгән. Ҡыҙыл әтәс бигерәк тә Өфө, Учалы, Туймазы, Шаран, Йәрмәкәй райондары хужалыҡтарында ҡоторонған. Ут сығыуҙың төп сәбәбе – электр ҡорамалдарының төҙөк булмауы, тейешһеҙ урында тәмәке тартыу, эш ҡорамалдарының техник төҙөкһөҙлөгө.\nУРЫНЫНА – БАНАН\nБашҡорт социаль технологиялар институтында «Йәштәр: алкоголизм һәм наркомания проблемалары» тип аталған вуз-ара фәнни-ғәмәли конференция уҙҙы. Унда йыйылған уҡытыусылар һәм студенттар тәмәке менән наркоманияға ҡағылышлы проблемаларҙы барланы. Һөҙөмтәлә, бер уйға килделәр – күңел төшөнкөлөгө менән көрәшеү, дуҫтар табыу өсөн зыянһыҙ нәмәләрҙе лә ҡулланырға була. Мәҫәлән, университет ашханаһында банан ашау күңелде «һә» тигәнсе күтәрергә һәләтле. Әйткәндәй, бер килограмм банандың хаҡы үтә ҡиммәтле булмаған бер ҡап тәмәкенекенә тап килә.\nИсемен алмаштырыуҙан есеме үҙгәрмәй Яңылыҡтар\nҠомарлы уйындар ойоштороу, наркотик һәм ҡорал менән сауҙа итеү иң төшөмлө кәсептәрҙән һанала. Был «сауҙа»ла сарыф ителгән һәр бер һум хужаһына йөҙәр генә түгел, меңәр тапҡыр артып әйләнеп ҡайта.\nБындай шәп килемде бер генә эшҡыуар ҙа ҡулынан ысҡындырырға риза булмаҫын барыһы ла аңлайҙыр.\nЫсынлап та, Башҡортостанда ҡомарлы уйындар бизнесы йыл башынан – 1 ғинуарҙан уҡ туҡтатылыуға ҡарамаҫтан, һаман да нәфсеһен тыя алмағандарҙың кеҫәләрен бушатыусы «һыңар ҡуллы бандиттар» эшләй. Был хаҡта ошондай бер «фирма»ла оператор булып эшләүсе танышым түбәндәгеләрҙе һөйләне.\n"Рәсәй һуғышырға уйламай"\nАбхазия менән Грузия сиге тағы ла ҡыҙа.\nРәсәй Грузия менән һуғышырға йыйынмай, – тип белдерергә мәжбүр булған РФ сит ил эштәре министры Сергей Лавров Люксембургтағы Евротройка осрашыуында.\nГрузия етәкселегенең Абхазия менән Көньяҡ Осетия проблемаларын көс ярҙамында хәл итеү планы менән яныуын раҫлаған материалдар Европалағы партнерҙарға тапшырылған.\nӘле Грузия етәкселеге: Рәсәй тағы бер провокацион аҙым яһаны – Абхазиялағы тыныслыҡ урынлаштырыусы көстәрен арттырҙы! – тип саң ҡаға.\nМихаил Саакашвили донъя йәмәғәтселеген һәм халыҡ-ара ойошмаларҙы Рәсәйҙең Грузияға ҡаршы хәрби агрессияһын туҡтатыу сараларын күреүҙе үтенеп мөрәжәғәт иткән.\nБашҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов Өфө районының «Алексеевка» совхозында газ турбиналы энергоҡоролманы эшкә ҡушыуҙа ҡатнашты һәм йәшелсә-емеш культураларын үҫтереүҙең яңы технологияларын индереү буйынса ауыл хужалығы предприятиеларының тәжрибәһе менән танышты.\n«Алексеевка» совхозында эшкә ҡушылған, ҡеүәте 10 МВт тәшкил иткән газ турбиналы энергоҡоролма, белгестәр әйтеүенсә, совхозды арзан электр энергияһы менән тәьмин итәсәк. Был – ауыл өсөн эшләнгән Рәсәйҙәге тәүге энергоҡоролма.\nҠәҙерле ватандаштар! Яңылыҡтар\nИхлас күңелдән һеҙҙе яҡты Яҙ һәм Хеҙмәт байрамы – Беренсе Май менән ҡотлайым!\nРеспубликабыҙҙың иҡтисад, социаль һәм мәҙәни-рухи өлкәләрҙәге бөтөн пландары һәм ҙур ҡаҙаныштары, халыҡтың йәшәү кимәленең һәм сифатының йылдам үҫеше тырыш хеҙмәткә бәйле. Беҙҙең уңыштар төҙөүселәр, иген үҫтереүселәр, малсылар, уҡытыусылар, табиптар, инженерҙар, эшселәр, ижади интеллигенция һәм идарасылар, предприятие, учреждение һәм ойошмалар коллективтарының көн дә башҡарылған көсөргәнешле эшенән туплана.\nКүп милләтле халыҡтың эшһөйәрлеге, таланты һәм энергияһы Башҡортостанды социаль прогресс юлы буйлап ышаныслы алып бара. Торлаҡ йорттар, мәктәп, дауахана, шифаханалар, мәҙәниәт һарайҙары, социаль хеҙмәтләндереү учреждениелары, физик культура һәм спорт объекттары, юлдар һәм күперҙәр, газ селтәрҙәре һәм телекоммуникациялар төҙөлә – һәр бер көн ниндәйҙер мөһим яңылыҡ килтерә.\nЙылдан-йыл ҡалалар һәм ауылдарыбыҙ яҡшы яҡҡа нығыраҡ үҙгәрә, республикабыҙ күркәмләнә. Уны юҡҡа ғына Рәсәй Федерацияһының ынйыһы тип йөрөтмәйҙәр. Алдынғы төбәктәрҙең береһе булараҡ, Башҡортостан илдең күп яҡлы үҫешенә, донъяла уның позицияларын нығытыуға лайыҡлы өлөш индерә.\nБеҙҙә яҡшы йола барлыҡҡа килде – хеҙмәт, эш кешеһен, новаторҙарҙы, производство алдынғыларын, хеҙмәт ғаиләләре һәм династияларын данлау, ололау. Улар киләсәктә лә иғтибарыбыҙ үҙәгендә буласаҡ. Республикала яҡшы социаль партнерлыҡ, дәүләт власы органдары, профсоюздар һәм эш биреүселәрҙең үҙ-ара килешеп эшләүе яйға һалынған, һөҙөмтәле хеҙмәт эшмәкәрлеге, законлы хоҡуҡтарҙы һәм хеҙмәтсәндәр, ветерандар һәм инвалидтар, йәштәр мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн шарттар булдырыла.\nРеспубликала йәшәүсе бар кешеләр, көстәрен берләштереп, ижади ынтылыш, юғары әүҙемлек һәм гражданлыҡ яуаплылығын күрһәтһә, иҡтисадтың артабанғы инновацион үҫешен һәм дәғүәселеккә һәләтен, йәмғиәттең йәшәү кимәле артыуын, Рәсәйҙең ҙур индустриаль, мәҙәни үҙәге булараҡ, Башҡортостандың позицияларын нығытыуҙы тәьмин итербеҙ, тип ышанам.\nОшо яҙғы байрамда һеҙгә ныҡлы сәләмәтлек, яҡшы кәйеф, бар изге эшегеҙҙә уңыштар теләйем! Ғаиләгеҙгә ырыҫ-бәрәкәт, бәхет насип булһын!


Республика Президенты Мәсәғүт ауылында район дауаханаһының дауалау корпусы төҙөлөшө менән танышты // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспублика Президенты Мәсәғүт ауылында район дауаханаһының дауалау корпусы төҙөлөшө менән танышты\n10:22, 6 мая 2013 Йәмғиәт\nБашҡортостан Президенты республиканың төньяҡ-көнсығыш райондары буйлап эш сәфәре барышында Дыуан үҙәк район дауаханаһының Мәсәғүт ауылында төҙөлөп ятҡан дауалау корпусын ҡараны.\nКорпус 120 урынға иҫәпләнгән, дөйөм майҙаны — 17300 квадрат метр. Обектты 2013 йылдың июнендә файҙаланыуға тапшырыу планлаштырыла. Дауалау корпусында өс блок – хирургия, дауалау бүлектәре һәм перинаталь үҙәк эшләйәсәк. Һуңғыһында 10 майҙа ҡорамалдар урынлаштырыласаҡ.\nЯңы корпус «Башкиргражданпроект» институтының 1991 йылда әҙерләнгән проекты буйынса төҙөлә. Эштәр бында 15 йыл элек башланған, ул ваҡытта учреждениеның ике ҡаты төҙөлгән. 2012 йылда төҙөлөш эштәре ҡайтанан тергеҙелгән. Дөйөм хаҡы 665 миллион һум тәшкил итә, төҙөлөш республика бюджеты средстволары иҫәбенә алып барыла.\nТөҙөлөп ятҡан корпус комплексы үҙенә күрә муниципаль-ара медицина үҙәге буласаҡ. Бында табитар Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш төбәгендә урынлашҡан биш райондан пациенттарҙы ҡабул итәсәк.\nРөстәм Хәмитов буласаҡ палаталарҙы, операция залын, яңы тыуған сабыйҙар өсөн реанимация бүлеген ҡарап сыҡты.\nМәсәғүт Үҙәк район дауаханаһының баш табибы Валерий Трофимов һүҙҙәренсә, бөгөнгө көндә «Земство табибы» программаһы буйынса 28 табип ҡабул ителгән, әлегә улар башҡа бүлектәрҙә эшләй. Үткән йылда табиптар өсөн 30 фатирлы йорт тапшырылған, йәш белгестәр өсөн тағы ла бер шундай йорт төҙөү планлаштырыла.\nВалерий Трофимов медицина хеҙмәткәрҙәре өсөн йорт төҙөүгә сиратһыҙ ер участкалары бүлеү һәм йәш белгестәргә 50 мең һум күләмендә финанс ярҙамы күрһәтеү мәсьәләләрен ҡуҙғатты. Рөстәм Хәмитов Дыуан районы хакимиәте башлығы Олег Могильниковҡа ҡушып финанслау шарттарында яңы эш башлаған йәш белгестәргә финанс ярҙамы күрһәтеү механизмын әҙерләргә ҡушты.\n— Был мәсьәләне тәү сиратта урындағы властар хәл итергә тейеш, — тип билдәләне республика Президенты. – Түләүҙәр өсөн средстволарҙың бер өлөшөн урындағы бюджеттан йәлеп итергә тейешһегеҙ, шунан һуң ғына республикаға ярҙам һорап мөрәжәғәт итә алаһығыҙ.\nМедицина хеҙмәткәрҙәре өсөн ер участкаларына килгәндә, Рөстәм Хәмитов был мәсьәләнең ентекле тикшереләсәген билдәләне.


2009 йылда законһыҙ ағас әҙерләү кәмегән // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n2009 йылда законһыҙ ағас әҙерләү кәмегән\n14:24, 19 января 2010 Йәмғиәт\n2009 йылда уҙған йыл менән сағыштырғанда законһыҙ ағас әҙерләү 15 процентҡа, күрелгән зыян 29 процентҡа кәмегән. Урман ҡануниәтен үтәү буйынса дәүләт урман инспекторҙарының халыҡ менән тығыҙ эшләүенә бәйле өлгәшелгән һөҙөмтә был.\nБР Урман хужалығы министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, дәүләт урман контроле һәм күҙәтеү ведомствоһы хеҙмәткәрҙәре 2009 йылда урман менән ҡулланыусылар өҫтөнән һигеҙ меңдән ашыу тикшереү үткәргән. 6,3 мең физик шәхестең һәм 956 ойошманың эшмәкәрлеге тикшерелгән.\nТикшереүҙәр барышында биш меңдән ашыу урман ҡануниәтен боҙоуҙар асыҡланған, шул иҫәптән енәйәти хоҡуҡ боҙоу һаналған урман үҫентеләрен законһыҙ ҡырҡыуҙың 544 осрағы билдәле булған. Инспекторҙар урман ҡулланыу, янғын һәм санитар хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен боҙоуҙы асыҡлаған. Бар факттар буйынса протоколдар төҙөлгән һәм күрһәтмәләр бирелгән.\nТикшереү һөҙөмтәләре буйынса 512 материал хоҡуҡ һаҡлау органдарына ебәрелгән. Урман ҡануниәтен боҙоу арҡаһында 94,3 миллион һумлыҡ зыян килтерелеүе билдәләнгән. 62,1 миллион һумлыҡ зарар килтереү тураһындағы 377 материал буйынса енәйәт эше асылған, шуның 130-ы судта ҡаралған.


Яңы йыл байрамының төп биҙәге- йәшел шыршыларҙы һатыу баҙарҙары эш башланы\nБаймаҡ урмансылығы быйыл да халыҡты шыршылар менән тәьмин итәсәк. Уларҙы ҡаланың үҙәк майҙанында һәм башҡа сауҙа нөктәләре янында һатып алырға мөмкин буласаҡ.\n«Баймаҡ урманы» автоном учреждениеһы яңы йылдың төп биҙәге- йәшел шыршыларҙы һатыу баҙарҙарына сығара башланы. Быйыл улар 15 мең шыршы етештермәксе. Йәшел ҡупшыҡайҙар Баймаҡ һәм Сибай ҡалалары, ауыл биләмәләре баҙарҙарына сығарыла.\nЙәшел ҡупшыҡайҙарҙы урмансылар Баймаҡтан алыҫ түгел питомниктарҙа киҫә. Яһалма урман 1970- се йылда ултыртылған. Яҡынса ҡырҡ гектар майҙанды биләй. Бер гектар майҙанда 400-500 төп ағас үҫкән урман яҡшыһы тип иҫәпләнә. Бында иһә, ағастар һаны күпкә артыҡ, шуға күрә йыл һайын- башлыса яңы йыл байрамдары алдынан ултыртылған шыршылар һирәкләп ҡырҡыла.\nБаймаҡ урманлығынан шыршыларҙы күрше өлкә һәм ҡалаларҙан да килеп алалар. Мәктәп, балалар баҡсалары, мәҙәниәт йорто һәм башҡа ойошма-учреждениеларҙан заказдарҙы үтәйҙәр. хәйриәлек сиктәрендә йәмәғәт ойошмаларына тараталар. Баҙарҙа Баймаҡ урманы предприятиеһынан тышшыршыларҙы башҡаларҙан да һатып алырға мөмкин.Хаҡтары 150 һумдан 250 һумғаса барып баҫа.\nАғастарҙы киҫеү менән бер рәттән урмандарҙың киләсәген дә бөгөндән хәстәрләй урмансылар. Әле шыршы тубырсыҡтарын орлоҡҡа йыйыу мәленең ҡыҙған осоро. Әйткәндәй, тубырсыҡтарҙы урманлыҡҡа һәр кем йыйып алып килеп тапшыра ала\nАғасты рөхсәтһеҙ ҡырҡыу иһә, закон тарафынан ҡәтғи тыйыла. Урман ҡоротоусылар күләмле штраф түләргә мәжбүр буласаҡ. Декабрҙа урман һаҡсылары көн дә дежурство, рейдтарға сығыуҙы ойоштора.


Бөйөк Еңеүҙең 60 йыллығын байрам итеүҙе иң юғары кимә лдә уҙғарырға һәм ветерандарға уларҙы ни тиклем ихтирам итеү ебеҙҙе күрһәтергә ( ә бөгөн Башҡортостанда 24 меңгә яҡын Бөй өк Ватан һуғышы ветераны һәм 140 мең тыл эшсәндәре йәшәй).1941 - 1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы нда Еңеүҙең 60 йыллығына әҙерләнеү һәм үткәреү буйынса ойошт ороу комитетының\nРеспублика йортонда үткән сираттағы кәңәшмәһендә һүҙ ошо ту рала барҙы.\nОйоштороу комитетының был ултырышын май байрамдары алдынан\nфинишҡа ынтылыш тип атарға булыр ине. Ойоштороу комитеты рә йесе, БР Хөкүмәте Премьер - министры Рафаэль Байдәүләтов билдәләп үтеүенсә, ре спубликаның район һәм ҡалаларында планлаштырылған саралар үҙ\nваҡытында һәм лайыҡлы үткәрелә. Шуға күрә ойоштороу комитетының һуңғы улты рышында тикшереү өсөн төп тема булып Өфөлә етенсе - туғыҙынсы майға планлаштырылған саралар программаһы торғандыр ҙа.\nПрограмма бай ғына. Өфө хакимиәте башлығы Павел Качкаев ә йтеүенсә, тантаналы парад саралары һуғыш ветерандарын тәбрикләүҙең һуң ғы аккорды буласаҡ. Ҡалғандары баш ҡалала ветерандарҙы социа ль яҡлау сиктәрендә үтә. Биш меңдән ашыу кеше медицина тикшереүе үтте, мең ярымы\n- шифахана - курорт дауаланыуы алды. Һуғышта ҡатнашыусыларҙың яңғыҙ һәм оло йәштәгеләре өсөн дарыуҙарҙы өйгә алып килеү ойошторолдо.\nБыйылғы йыл власть органдарының ветерандарҙың торлағын ремонтларға т отоноуҙары менән дә үҙенсәлекле - планда 280 фатирҙы ремонтл ау тора. Фатир мәсьәләһе бының менән генә тамамланмай - сира тта тороусы ветерандарға республика Президенты һәм Өфө хаким иәте 60 яңы фатир асҡысы тапшырасаҡ. Бынан тыш Өфөлә 26 эконом - класс магазинында һуғыш ветерандары пл астик карточка буйынса аҙыҡ - түлекте ташлама менән ала башланы. Т уғыҙынсы майға тиклем уларға тағын 12 магазин өҫтәләсәк. Бөтә республ икалағы кеүек үк, баш ҡалала һуғышта ҡатнашыусыларҙы юбилей миҙалдары менән наградлауға ҙур иғтибар бүленә, Өфөлә бындай миҙал 40 мең ке шегә тапшырылды. Бынан тыш, Павел Качкаевтың һүҙҙәренә ҡарағанда,\nһәр ветеранға иҫтәлек өсөн Еңеү символикаһы һәм ҡала эмблемаһы т өшөрөлгән сәғәт бүләк ителәсәк.\nТуғыҙынсы майға тиклем ике көн алдан республика баш ҡалаһ ында бик күп\nсаралар планлаштырыла. Етеһе көнө Мәңгелек ут, А. Матросов һәм М. Ғөбәйҙуллин һәйкәлдәре, Еңеү паркында М. Гәрәев ҡәберенә сәс кәләр һалыу ойоштороласаҡ, ә төштән һуң Нефтселәр мәҙәниәт һ арайында тантаналы йыйылыш, байрам концерты һәм Башҡортостан етәкселегенең Бөйө к Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙы ҡабул итеү тантанаһы уҙасаҡ. Һиге ҙенсе майҙа бер нисә иҫтәлекле урын - 112 - се Башҡорт кавал ерия дивизияһы музейы һәм Г. Жуков һәйкәлен асыу планлаштыры ла. Ошо уҡ көндө Еңеүҙең 60 йыллығына арналған 57 - се еңел атлетика эстафетаһы үтәсәк.\nТуғыҙынсы май көнө байрам итеүҙең үҙәге Ленин исемендәге майҙанда\nбуласаҡ, унда сәғәт 11 - ҙә театрлаштырылған тамаша башлана . Сараны байрам концерты һәм хәрби парад дауам итәсәк, республиканың хәрби комиссары Тимофей Азаров әйтеүенсә, ул бик юғары кимәлдә ойо шторола. Еңеү геройҙары Октябрь проспекты буйлап трибуналарҙа урынлаш асаҡ.\nАртабан Һуғыш һәм тыл ветерандарын хөрмәтләү баш ҡаланың му ниципаль берәмектәрендә дауам итәсәк. Кисен майҙанда байрам салюты планлаштырыла. Ошо уҡ көндө Еңеүҙең 50 йыллығы скверы нда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға һәйкәл асыласаҡ.\nБылар барыһы ла тантана саралары тураһында булды. Бынан т ыш алтынсы майҙан туғыҙына тиклем 700 инвалид, Бөйөк Ватан һуғышы ветер андары, тыл эшсәндәре һәм ветерандар хәрәкәте алдынғылары ял\nитер һәм һаулығын нығытыр өсөн "Йәшел сауҡалыҡ" һәм "Йоматау" шифаханаларына к иләсәк. Улар шулай уҡ Өфөлә үтәсәк байрам тантаналарында ҡатнашырға ниәтләй.\nРеспублика ойоштороу комитетының эше аҙағына яҡынлаша. Ул тырышта ҡатнашыусылар Еңеүҙең 60 йыллығын байрам итеүгә ниндәйҙер ой оштороу йәки финанс проблемалары янамай, тип белдерҙе. Байрам буласа ҡ - бының өсөн барыһы ла әҙер.


Мөхәббәт, дуҫлыҡ, Романтика, Баден-Вюртемберг. - Бөтә донъя видео чат! Бөтә ил, сит ил, бөтә донъя.\nМөхәббәт, дуҫлыҡ, Романтика, Баден-Вюртемберг.\nйәки ҡыҙ өсөн даими осраша\nИр-аттар, Ноябрь ноябрь 41 Йәшлек ир - ат-41 йәшлек Ир-ат-41 йәшлек, мускулдарҙы Үҫтереү бурысы 78048виллинген 18-45 Осрашыу кротов-Клотно эҙләп, осрашыуҙар 78048виллинген 18-45 ноябрендә бурысы-Клотно-50 ханым Сәләм, Хоҙай Британия, балаларын эҙләй 65 йыл, Мин һәм урыҫса һөйләште мин 20 йыл мәскәүҙә, Штутгарт аҫтында Биология, аҡыллы ханымНиках юҡ, шуға күрә минән Нимә кәрәк-яҡшы дуҫлыҡ булып, Йәшәй бирәбеҙ һәм һөйләшә, йәшәй Һәм ҡарай. Британдар көсө менән әйткәндә, балалар Тип йәшәй 65 йыл рәсәйҙә 20, штутгарт ҡалаһында, мәскәүҙә йәшәй Аҫтында Гекан аҡыллы ханым. Сәләм, минең исемем-Виктор, штутгарт Һәм 45 йыл дауамында даими Йәки мин штутгарт штутгарт мин Ҡыҙҙар менән осрашыу. Сәләм, уны минән Виктор исемең, Штутгарт һәм 45 йыл дауамында Штутгарт мин булды. Ясновидящий булараҡ, һеҙ был проблема Тураһында уйлана һәм уны хәл Күрергә мөмкин.\nВедь булһа, бәлки, ауылға эшләргә, Проблемаларҙы ҡыйыу күрәҙәселек асыҡланды, хәл Бөтөрөүгә, зыян күргән, төрлө күренеш, Әйбер, яза.\nМин экстрасенс, ведьмы\nӘммә Медиум. Ясновидящий һеҙ нисек ҡарайһығыҙ, проблема Булмаһын, уны хәл. Ведь ведьма ауыл эшләй, әммә Еңел-елпе яҡындары, асыҡланды, хәл Бетеү, төрлө йәрәхәттәр, Бетеү амулет, яза. Был эште мин башҡарам, һәм Түләргә теләү ритуалы бүләк үлсәү Өсөн ҡара көстәргә, хәүеф дәрәжәһе, Көсө һәм эшкә. Тылсымсы кеүек минең ҡыҙҙың әйберҙәре Өсөн каннибал эш насар булыр ине. Минең бөтә билдәле һәм билдәһеҙ Һәләтен системаһы. Һәм фекере булған кеше булырға тейеш. Кәрәкле сифат булған миндә.\nБыл подсознание була.\nМин тыныс ваҡиғалар векторы үҙгәрә. Минең белем биреү индерелә. Тылсымы булмаһа арҡаһында донъяла интеграция. Әгәр һеҙ кәрәк, рәхим итеп, Святитель минең менән. Тылсымлы әйбер, бүләк өсөн аҡса ала. Бер танышы килә, уны тотороҡло Булған ҡатын-ҡыҙҙар, унан шылтыратты. Йәшерен осрашыу булды. Иң яҡшы фейерверк-юкат. эстетик, скретч-Штутгарт клиенттар 19 Км өҫтәрәк ҡушыла. бер таныш ҡатын, шылтыратып торған, Үҙгәрешһеҙ ҡала. Йәшерен осрашыу булды.\nИң яҡшы фейерверк-юкат.\nэстетика, уның клиенттары царапина ҡушыла.\n19 километр Штутгарт панелдәр.\nсилител сертифицированный оҫтаһы, биоэнергетика Кинатарий-Розновская. был туранан-тура хәҙер, ваҡыт тере. ни өсөн һеҙ шундай урын Һәм уның ярҙамы кәрәк.\nМин һине хәл булған һәм Яҡтылыҡ көсөн һин минең яҡлау Дауам итә.\nТәү сиратта, физик проблемаларҙы хәл Итеү тураһында уйлана мин булмауы Ауырыуҙары, депрессия, борсолоу. Минең урында булһағыҙ, һеҙҙе мин Бында сәбәп һәм ярҙам кәрәк. Мин һеҙгә ярҙам итәм, минең Китабым көстәр барыбер хәлде ала. Элек түләү һәм бөтә хеҙмәттәр Өсөн түләй башлаясаҡ. Дүшәмбе кесаҙна 11.00-дән 13.00-гә тиклем декрет менән Яҙып дүшәмбе кесаҙна үткәрелә кесаҙна. дүшәмбе көнө кесаҙна 11.00-дән 13.00-гә тиклем теркәлгән менән Консультация үткәрелә. Ир-аттар өсөн, эҙләү 158 Тол ҡатын ҡушыла. 49 80 етди мөнәсәбәт, ҡулланыусылар Ихтыяжы теләйем. Һин аҡылдан. хәстәрлек, ҡабул иткәндә һеҙҙең өсөн, Һеҙҙең борсой. 158 80 49 ҡатын-ҡыҙ-Ир-егет менән етди мөнәсәбәттәр Мохтаж булған ҡатламына тол ҡатын эҙләй. Әгәр һеҙ менән шөғөлләнәһе секс.\nЭҙәрмәндәр декет Муниципаливать линияһы\n18 видеочивать ҡатын-ҡыҙ сайтында танышырға видео триллерҙар видеочивать ҡыҙы менән шунда танышҡан. ҡыҙы таныштырҙы онлайн видео чат яңғыҙ танышырға теләй ҡатын-ҡыҙ менән танышырға теләп иғлан ч танышты рулетка осрашыу танышыу өсөн скачать ч рулетка


Оло Еңел | Слот Еләк £5 + £500 буш! Оло Еңел | Слот Еләк £5 + £500 буш!\nӘгәр һеҙ музыка яратыусы, джаз музыкаһы, атап әйткәндә, һеҙ, һис шикһеҙ, кәмейәсәк. Оло Еңел уйын автоматтары. Был йәғни һаҡлап ҡалыу, һеҙ сайттар еңеүсе тип слот боронғо ваҡытта нигеҙләнгән уйын, төнгө клуб ҡасан булһа иң популяр джаз әйбер.. Был уйын элементтары бар, улар йыл шул алтын тураһында төшөнсә биреү. Һеҙ бында биш һәм өс барабан менән бер стандарт менән уйнай 20 ставка һыҙат булмай, ул һеҙҙән өҫтөнлөк ярашлы настроить.. Музыкаль тректар күп буласаҡ, улар аласыз наслаждаться уйындар ваҡытында. Барабан төрө менән билдәләнгән урамдар, клуб бар уны ҡабыҙаһы неон ситтә вывеска. Бында ябай ставкаһы менән башланды £0.01, һеҙ һәм һеҙҙең ставкалары артыуы мөмкин тиклем £арҡа һәр 100.\nОло еңел эшләй тураһында\nБыл тематика джаз юморға йәғни һаҡлап ҡалыу, һеҙ сайттар еңеүсе тип слот уйын булып эшләй компанияһы igt. Бик популяр улар йөҙ данлыҡлы уйын автоматтары, цифрҙар аҙна һайын һәм арттырыуға ғына. Шулай уҡ абруйлы һәм фонд биржаһы NYSE-Nasdaq улар һанай, һәм улар был уңышҡа тоғролоҡ күрһәткән казино.\nБыл йәғни һаҡлап ҡалыу, һеҙ сайттар еңеүсе тип слот музыкаль уйындар һәм уйынсылар ҡарарға тәҡдим визуаль. Бында матур йырлай символы булып тора леди, ир-егеттәр Иҫән торба., саксофон һәм пианино асҡысы. Йырсы менән илле топ тапҡыр түләнгән сумманы түләргә дөйөм символы бакса. Мидия һәм әҙ булһа лобстерҙар, стакан виска, тере концертҡа саҡырабыҙ, урамда бағана һәм фонарный. Символдар өсөн бонустар һеҙҙең ярҙам менән еңеү яуланы-уйындан логотибы һәм ярым ай һүрәте.\nСкаттер Бонус: Был Ай символы булып тора скэттер йәғни һаҡлап ҡалыу, һеҙ сайттар еңеүсе тип слот уйындар. Өс һәм биш араһында ултыртыу, бәлки, һеҙ еңеү яуланы 20х мультиплайера тиклем 4х.\nҠырағай Бонус: Ҡырағай логотибы менән уйын символы булып тора, бөтә ҡапланыҡ һәм уны башҡа скаттер. Биш һыҙатлы символы булған ҡырағай түләргә, был сумманы түләй ставка хатта 50х һеҙгә ҙур..\nЮҡҡа синов: Шулай уҡ һеҙ бушлай ярҙам спина был уйында еңеүсе бер нисә символы Wild. Өс менән биш йылға тиклем ултыртылған урман, һигеҙ баш әйләнә еңеү яулаған егерме биш тиклем бушлай аласыз, шулай уҡ, еңеүсе һәм баш аниматоры 2х 10х.\nРезюме: Умопомрачительный графика төрлө ҡыҙыҡлы һәм бонустар, был йәғни һаҡлап ҡалыу, һеҙ сайттар еңеүсе тип слот һеҙ уйындары буйынса еңеү яуларға ярҙам-эре. Был музыка уйын бик ҡыҙыҡлы, һәм һеҙ аласыз, шулай уҡ еңеләйтеү өсөн, уның тюнинговать.


Беренсе балаға ла ярҙам бар\n30 Октябрь 2019, 14:34\nБашҡортостанда “Беренсе бала тыуғаны өсөн 300 мең һум юлла” программаһы тамамлана. Торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж булған һәм 2019 йылдың 1 ғинуарына тиклем беренсе балалары тыуған ғаиләләр 300 мең һумлыҡ сертификат алыуға хоҡуҡлы ине. Уның менән ипотеканы түләргә, фатир һатып алырға йәки өй төҙөргә мөмкин.\nПрограммала ҡатнашырға теләгәндәр шул тиклем күп булған, шуға күрә сертификат таныҡлыҡтарын тапшырыу бер нисә этапҡа бүленгән.\nБеренсе этапта – 2018 йылдың 3 сентябренә тиклем сиратҡа торған ғаиләләр ала. Улар өсөн республика ҡаҙнаһынан 200 миллион һум аҡса бүленәсәк. Был ғаиләләр яҡын арала ярҙам алыу өсөн кәрәкле документтарын яңыртырға, теүәлләргә тейеш.\nИкенсе этапта 1880 ғаилә сертификатҡа дәғүә итә, йәғни улар иҫәпкә 2018 йылдың 3 сентябренән һуң торған. Улар өсөн тәғәйен 564 миллион һум аҡса республиканың киләһе йылғы бюджетына һалынған. Башҡортостан республикаһының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары киләһе йылға бюджетты раҫлау менән сертификатты алыу өсөн мөрәжәғәт итергә мөмкин була. Был этапта ғаиләләргә аҡсаны 2020 йылдың башында бирә башлаясаҡтар.\nДокументтарын ваҡытында һәм тейешле тәртиптә тапшырған бөтә ғаиләләр ҙә сертификат таныҡлыҡтары аласаҡ.\nДәүләт ярҙамын 9 ай эсендә тотонорға кәрәк. Шулай уҡ сертификат аҡсаһына һатып алынған йорт, фатир Башҡортостан биләмәһендә булырға тейеш.


Көйөргәҙе районында балалар һәм үҫмерҙәр ижадының асыҡ республика фольклор фестивале үтте. Ижади сара бер нисә номинациянан торҙо. Уҡыусылар фестиваль сиктәрендә йыр-бейеү, шиғыр яҙыу һәм яттан һөйләү оҫталығы буйынса көс һынашты.\nСалауат ҡалаһынан Руфина Рәхмәтуллина 5 йәшенән вокал менән шөғөлләнә. Фестивалдә үҫмер I дәрәжә дипломына лайыҡ булды. Йыр - күңел өсөн дауа, тигән фекерҙә ул.\nКүгәрсен районының Мораҡ ауылынан килгән егеттәр конкурста «Яугирҙар» бейеүен башҡарҙы. Ошо бейеү менән өс йыл рәттән төрлө конкурстарҙа еңеү яулайбыҙ, ти улар. Фестивалдә шулай уҡ Башҡортостандың төрлө райондарынан йәш сәсәндәр, ҡобайыр, әкиәт, шиғыр һөйөүселәр ҡатнашты. Уҡыусылар төрлө номинацияларҙа үҙҙәре ижад иткән әҫәрҙәрен жюри ағзаларына тәҡдим итте.\nФестиваль республикала икенсе тапҡыр уҙғарыла. Быйыл йыр-бейеүҙән тыш, уҡыусыларҙың ҡул эштәренән күргәҙмәлә лә ойошторолдо. Балалар һәм үҫмерҙәр ижадының асыҡ республика фольклор фестивален тулыраҡ «Тамыр» телеканалы әҙерләгән программала ҡарарға мөмкин буласаҡ.


Колари (Финляндия) — Башҡорт Википедияһы\n67°19′54″ с. ш. 23°47′20″ в. д.\nKolari municipal council[d]\n3848 кеше (31 декабрь 2015)\nПайала[d], Муонио, Киттиля[d], Рованиеми[d] һәм Пелло[d]\nКолари (фин.Kolari) — Финляндиялағы община, Лапли провинцияһының көнбайыш өлөшөндә ята.\n2617,76 км² майҙаны менән, Колари Люксембург кеүек дәүләттән саҡ ҡына ҙурыраҡ. Фин Лапландияһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан община, төньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡа ҡарай 86 кмалыҫлыҡта ята. Колари Киттиля, Муонио, Пелло һәм Рованиеми фин муниципалитеттары менән сиктәш, шулай уҡ көнбайышта Торнионйоки һәм Муонионйоки сик йылғалары аша Норботтен ленының Паяла коммунаһы менән сиктәш. Община Фьелд Лапландияһының субпровинцияһына инә. Колариның юғары нөктәһе булып диңгеҙ кимәленән 718 м бейеклектәге Юлляс сусағы тора, башҡа тауҙары Лайниотунтури (613 м), Кесянкитунтури (517 м), Келлостапуля (460 м), Куертунтури (443 м) һәм Пюхятунтури (м 441). Эске һыуҙар общинаның дөйөм биләмәһенең тик 2% ғына тәшкил итә, был ил буйынса уртаса 12 % күрһәткестән күпкә кәмерәк. Пасмаярви, Аалиярви, Лауккуярви, Вааттоярви, Ломполоярви, Венеярви, Пакаярви Экясломполо күлдәре бар, улар бик бәләкәй.\nКолари биләмәһендә ҙурлығы буйынса өсөнсө булған Финляндия милли паркы территорияһының өлөшө — Паллас-Юллястунтури урынлашҡан. Община Рованиеминан 164 км, Торнионан 196 км, Оулунан 320 км һәм илдең баш ҡалаһы Хельсинкинан 926 км алыҫлыҡта урынлашҡан.\n2012 йылдың 30 сентябренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса община халҡы 3836 кеше тәшкил иткән; 2000 йылда 3981 кеше йәшәгән. Халыҡ тығыҙлығы — 1,5 кеше/км². Общинаның берҙән-бер рәсми теле—фин теле, халыҡтың 98,5 проценты туған тел тип иҫәпләй. Швед теле Колари халҡының 0,7% өсөн туған тел; 0,1 % — саам теле һәм 0,8 % — башҡа телдәр. 15 йәшкә тиклемге кешеләр 13,1 % тәшкил итә; 65 йәштән өлкән кешеләр — 20,2 %.\nКолариның иҡтисады бөгөн туристик тармаҡҡа нигеҙләнгән. Юлляс халыҡ-ара саңғы курорты булараҡ билдәле. Элегерәк общинала цемент заводы булған, әммә ул 1980 йылдарҙа ябылған. Колари территорияһында тимер мәғдәненең ҙур запастары бар. Руда сығарыу һәм общинала тау-байыҡтырыу комбинаттарын төҙөү планлаштырыла.\nКолари, Айтамяниккё, Хиетанен, Каттиламаа, Коларинсаари, Койвула, Койвумаа, Куртакко, Лаппеа, Лиеторова, Луосу, Луоватус, Пасмаярви, Рито-ойя, Руокоярви, Сааренпудас, Саммалваара, Сиеппиярви, Таапаярви, Ханнукайнен, Теураярви, Пойккиярви, Вааттоярви, Венеярви, Венетти, Вяюлянпяя, Юлиненваара, Юллясярви, Экясйокисуу, Экясломполо.\n2008 йыл һайлау һөҙөмтәһе\nФинляндия үҙәге 43,9 % 10\nҺул союз 34,6 % 7\nМилли коалиция 10,7 % 2\nСоциал-демократтар 10,8 % 2\nПертти Теураярви, саңғысы, 1976 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы, 1980 йылда Ҡышҡы олимпия уйындарында 4х10 км эстафетала бронза призеры.\nМуниципалитетҡа ингән урында билдә\nИҫке Коларинсаари сиркәүе (1818 йылғы, 1976 йылда тергеҙелгән)\nЗаманса Колари сиркәүе (1965 йылғы)\nЮлляс тауы итәгендә Кесянкиярви (йәки Кесянки) күле\nКолари тимер юлы станцияһы\n↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 https://www.stat.fi/org/avoindata/paikkatietoaineistot/kuntapohjaiset_tilastointialueet.html\n↑ Vaalien tulokset 2008. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 сентябрь 2012. 25 ноябрь 2012 тикшерелгән.\nОфициальный сайт общины (фин.), (швед.), (инг.), (нем.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Колари_(Финляндия)&oldid=864880 ҡабул ителгән\nФинляндия тораҡ пункттары\nБыл бит һуңғы тапҡыр 12:45 9 февраль 2019 үҙгәртелгән.


15 Октябрь , 14:00\nБашҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры яңы махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһен булдырыу тураһында ҡарарға ҡул ҡуйҙы. Баймаҡ районындағы Талҡаҫ күле һаҡланыу статусын алды. Бының туралағы документ хоҡуҡи мәғлүмәт порталына һалынған.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 15 майҙа Баймаҡта үткән кәңәшмәлә Башҡортостан Башлығы Талҡаҫ күленә махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһен статусы биреү тураһында бурыс ҡуйҙы. Төбәк етәксеһе шунда әйтеүенсә, Баймаҡ районы халҡы бына күп йылдар дауамында файҙалыҡ ҡаҙылмаларҙы табыу буйынса күләмле эштәр башҡарған эшҡыуарҙарҙан интегә. Улар күп осраҡта тәбиғәтте һаҡлау закондарын боҙоп эшләй. Атап әйткәндә, Иҫән, Түбә, Һаҡмар, Темәс ауылдарында йәшәүселәр «Семенов руднигы» йәмғиәтенең Талҡаҫ күленән алыҫ түгел урында карьер асырға йыйыныуына бәйле муниципалитетҡа һәм республика властарына мөрәжәғәт иткән.\nХәҙер был биләмәлә тәбиғәттең һаҡланыуына зыян килтерерҙәй эшмәкәрлек тыйылды. Быға файҙалы ҡаҙылмаларҙы эҙләү, разведкалау, табыу, быраулау эштәре, төҙөлөш, сәнәғәт балыҡсылығы, һыу аҫты һунары кеүек эштәр инә.


8 Декабрь 2017, 02:16\nҠайһы бер мәктәптәрҙә «Йәншишмә» гәзитенә синыфтары менән яҙылыусыларҙы күреп, беҙ ҙә уларҙан ҡалышмаҫҡа булдыҡ.\nҠайһы бер мәктәптәрҙә «Йәншишмә» гәзитенә синыфтары менән яҙылыусыларҙы күреп, беҙ ҙә уларҙан ҡалышмаҫҡа булдыҡ. Яңы йылдан барыбыҙҙың да, шул иҫәптән синыф етәксебеҙ һәм тәрбиәсебеҙҙең дә, өйөнә яратҡан баҫмабыҙ килә башлаясаҡ. Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн тәғәйенләнгән гәзиттең эстәлеге, тышҡы биҙәлеше, үткәрелгән конкурстар бик оҡшай. Беҙҙең тәҡдимде Әсәйҙәр көнөндә үткәрелгән «Йөрәк һүҙе» шиғырҙар бәйгеһенә саҡырылған ата-әсәләр ҙә дәррәү хуплап ҡаршы алды. Артабан гәзитте уҡып ҡына ҡалмайынса, үҙебеҙҙең дә ижад емештәребеҙ менән таныштырып торорбоҙ, тибеҙ. Ә гимназиябыҙҙа талантлы балалар бик күп.\nБеҙҙең V синыфта барлығы – 20 уҡыусы. Улар Иҫәнғолдан ғына түгел, ә райондың төрлө ауылдарынан килеп уҡый. Гимназияла, районда үткәрелгән бер саранан, конкурс-ярыштарҙан ситтә ҡалмаҫҡа тырышалар. Уҡыуҙан да һынатмайҙар, төрлө түңәрәктәрҙә шөғөлләнәләр, саф һауала йөрөргә, экскурсияларға сығырға яраталар.\nРайхан ИҘРИСОВА, синыф етәксеһе.


Әсә мөхәббәте лә һуҡыр була...\n19 Ғинуар 2020, 15:30\nСираттағы ҡарт буйҙаҡтар яҙмышы тарихының бәхетле тамамланыуы күңелдә шатлыҡ ҡына түгел, моңһоу уйҙар ҙа уята. Өс ҡыҙ, дүрт ул тәрбиәләгән был ғаиләлә лә әсә диктаты хөкөм һөрә. Үҙҙәрен көндәшеләй күреп һыйҙырмаған әсәләренән ҡасып, ҡыҙҙар бик иртә кейәүгә сыға. Һәм хәҙер уларҙың барыһы ла бәхетле ғүмер кисерә. Уның ҡарауы улдарына өйләнеү өсөн әсәләренең үлемен көтөргә тура килә. Дауамы: #Шоңҡаржурналы\nӘсәһен ерләп ҡайтҡан ике ир өйҙөң ҡап уртаһына етәрәк бер аҙға туҡтап ҡалды. Һуңынан һәр кем үҙ карауатына ауҙы. Уларҙың икеһенең дә уйы бер тирәлә өйрөлдө, бер төйөнгә төйнәлде. “Бына хәҙер әсәй ҙә юҡ. Артабан нисек йәшәргә? Күҙен йомғансы, “Ҡарағыҙ аны, мин үлде тип, теләһә кемде өйгә алып ҡайтып ҡуймағыҙ”, – тип ятты. Йәше илленән уҙған ирҙәргә йүнле ҡатын ҡараймы һуң инде?..”\nЭйе, ауылдарҙа буйҙаҡ ир-егеттәрҙең һаны йылдан-йыл арта. Был егеттәрҙең эскелеккә һабышыуына, донъя көтөргә теләмәүенә генә бәйлеме икән? Районыбыҙҙағы буйҙаҡтарҙың тормошо менән танышыу минең өсөн әлеге мәсьәләне бөтөнләй икенсе яҡтан асты, күп күренештәргә ҡарашымды үҙгәртте. Баҡтиһәң, ғаиләлә алған тәрбиә лә ир-аттарҙы яңғыҙлыҡ һаҙына этәрә икән.\nУлымды бәхетле итәм, тип...\nБыл ғаиләлә һәр саҡ әсәй хужа. Малайҙар аталарының тауыш күтәргәнен түгел, һөйләшеүен дә һирәк ишетә. Уның ҡарауы әсәләре иртә таңдан йоҡлап киткәнсе радио кеүек тыҡылдай ҙа тыҡылдай. Ә тормош иптәшен ялсы урынына күрә. Егеттәр әрмегә барып ҡайтҡас, ауылда төпләнә. Уҡырға инеү, ҡалаға күсеү хаҡында һүҙ сыҡһа, әсәләре: “Ана, беҙ үлгәс, теләһә нәмә эшләрһегеҙ!” – тип яуаплар булған. Егеттәрҙең дуҫлашҡан, унан өйләнергә теләгән ҡыҙҙары ла әсә тарафынан “юҡҡа” сығарыла. Шулай ҙа, кесе улдарына берәүҙе әйттереп, никах уҡыталар. Инде икеһе лә утыҙға еткән улы менән киленен әсә бер минутҡа ла күҙ уңынан ысҡындырмай. Килене ҡәйнәһенең бер туҡтауһыҙ һөйләнеүенә, мыжыуына, хатта әрләүенә түҙеп йәшәһә лә, уның төн уртаһында йоҡо бүлмәһенә килеп инеүен ғәфү итә алмай, ҡайтып китә. Ире артынан килгәс, “айырым йәшәһәк кенә” тигән шарт ҡуя. Тик әсәһе улын был никахҡа нөктә ҡуйырға мәжбүр итә. Шуға күрә хәҙер яңғыҙ йәшәгән ағалы-ҡустылының өйләнеүҙән ҡурҡыуына, ваҡыты-ваҡыты менән эсеп алыуына ғәжәпләнәһе түгел.\nСираттағы ҡарт буйҙаҡтар яҙмышы тарихының бәхетле тамамланыуы күңелдә шатлыҡ ҡына түгел, моңһоу уйҙар ҙа уята. Өс ҡыҙ, дүрт ул тәрбиәләгән был ғаиләлә лә әсә диктаты хөкөм һөрә. Үҙҙәрен көндәшеләй күреп һыйҙырмаған әсәләренән ҡасып, ҡыҙҙар бик иртә кейәүгә сыға. Һәм хәҙер уларҙың барыһы ла бәхетле ғүмер кисерә. Уның ҡарауы улдарына өйләнеү өсөн әсәләренең үлемен көтөргә тура килә. Сөнки ҡатын улдары һайлаған ҡыҙҙарҙың барыһын да кире ҡаға, балаларының “өйләнәм” тигән һүҙен ишетеү менән “ауырыуға һабыша”. Әсәләре вафат булғас, иң тәүҙә 43 йәшлек улы өйләнә. Хәҙер ул ике бала атаһы. Унан бер-бер артлы 46 һәм 39 йәштәрҙе малайҙары донъя ҡора. Ҡарт ата балаларына ҡатынды үҙе димләп алып бирә. Инде һикһәндән уҙған, әбейе вафат булғас шәбәйеп китеп, балаларын башлы-күҙле итеп ташлаған ҡарттың үҙенә лә күрше-күләне: “Әбей алып ебәр, ҡараулы булырһың”, – тип кәңәш иткәс, “Юҡ инде, ғүмерем буйы әбей батша менән йәшәп, ун ҡатын алыштырғандай булдым. Тыныслыҡта үлгем килә”, – тип кенә яуаплаған, имеш.\nТерһәкте тешләп булмай шул...\nИкеһе ике диндә тәрбиәләнгән ир менән ҡатындың мөхәббәте йыш ҡына ҡаршылыҡтарҙы күтәрә алмау сәбәпле никахтары тарҡала. Балалары ла күпселек осраҡта милләтһеҙ, рухһыҙ маңҡорт булып үҫә. Әммә арабыҙҙа башҡорт егеттәрен яратып, кейәүгә сығып, туғандарын үҙ күреп йәшәгән, балаһын башҡорт итеп тәрбиәләгән икенсе милләт ҡыҙҙары ла бар бит. Бер әсә заманында утыҙ йәшкә еткән улының мәрйәгә өйләнеүенә ҡырҡа ҡаршы төшә. Ҡыҙҙың егет йортона килеп башҡорт телен белеүен, буласаҡ балаларын да башҡорт милләтле итеп үҫтерәсәге тураһында әйтеүе лә әсә күңелен йомшарта алмай. Был хәл-ваҡиғанан һуң ун йылдан ашыу ваҡыт үтте. Иллене ваҡлай башлаған ир һаман да өйләнмәгән. Ә әсәһе: “Ниңә шул саҡта ҡаршы төштөм икән? Ҡыҙ үҙе лә килеп мөлдөрәп ҡарап илап торҙо. Бәлки, уға ышанырға кәрәк булғандыр. Әллә шул ҡыҙҙың күҙ йәштәре төштө, улым һаман өйләнә алмай”, – тип ғазаплана.\nЭйе, һәр әсәгә үҙ балаһы ғәзиз. Уларҙың: “Улымды бигерәк йәлләйем. Ҡыҙҙар кеүек бит ул. Ә хәҙерге ҡыҙҙарҙы ҡараһаң, сәсең үрә торор — бигерәк ямандар”, – тип тыҡыуы егеттәрҙең үҙ-үҙенә ышанысын юҡҡа сығара, йыуашҡа әүерелдерә. Унан ни өсөн малайҙар “ҡыҙҙар кеүек” булырға тейеш? Ир затынан икән, ошо исемгә тап төшөрмәҫтәй булып тәрбиәләнһен ул. Ғөмүмән, беҙгә “ҡыҙ кеүек малайҙар”, "малай кеүек ҡыҙҙар” үҫтереүҙең ыңғай күренеш түгел икәнлеген аңларға ваҡыттыр.\nЙәнә ҡабатлайым: әсәһе тарафынан баҫылып үҫкән малайҙарға киләсәктә кәләш алыуы бик ауыр. Шуға күрә йылдан-йыл буйҙаҡтар арта ғына. Ҡайһы бер әсәйҙәр улдары кәләш алыу менән киленен ялсы кеүек йүгертә башлай. Эштән ҡайтҡан улына “кәләшең йоҡлап тик ята”, “ашарға бешерә белмәй”, “иҙәнде насар йыуа”, “һалманы ултырып ҡырҡа” һ.б. ошаҡ һүҙҙәре яуҙыра башлай. Һөҙөмтәлә, йәш пар талаша, ирешә, хатта һуғыша башлай. Ахыр сиктә никах тарҡала. Ә йәш ир әсәһенән ҡурҡып, уның әр-битәренән биҙрәп бер ҡасан да өйләнмәй. Ниндәй әсә улының ҡартлыҡта яңғыҙ ҡалыуын теләһен? Балаһын сама белмәй яратыуы, һуҡыр мөхәббәт этәрәлер уны ошондай аҙымға.\nШулай уҡ күп кенә әсәләрҙең иллегә етеп барған улдарының кейәүгә сығып айырылған, балаһы булған ҡатындарҙы алыуына ҡаршы килеүе лә ғәжәпләндерә. Етем ҡыуанһа, бар ер йөҙөнә нур йүгерә, тиҙәр. Әгәр улығыҙ ата наҙына һыуһаған баланың яҡын кешеһенә әүерелә икән, бының ниндәй насарлығы бар? Тормошта төрлө хәлдәр була, бәлки, улығыҙҙы нәҡ ошо ҡатын ғына бәхетле итә алыр...\nОнотолмай тәүге мөхәббәт\nҠарт буйҙаҡтар араһында тәүге мөхәббәтен онота алмай өйләнмәй йөрөгәндәр ҙә бихисап икән. “Беҙҙең мәктәптән һуң бер-беребеҙҙән айырыла алмай ҡапҡа төбөндә тороуыбыҙҙы күреп ауылдаштар эй көлә торғайны. Унан хис-тойғоларыбыҙҙың көслөлөгөн аңланылар. Киләсәккә шундай ҙур хыялдар менән йәшәнек. Тик ул мине әрменән көтмәй, икенсегә кейәүгә сыҡты. Һуңынан һөйгәнемде ниндәйҙер мәжлестә юрамал артыҡ һыйлап, икенсегә ҡушҡандарын белдем. Бер түгел ике кешенең тормошон селпәрәмә килтереү кемгә кәрәк булды икән? Сөнки уның да һаман мине яратыуын беләм, тоям. Уны күрер өсөн урамды әллә нисә әйләнеп сыҡҡан саҡтар ҙа була. Йыш ҡына машинаға ултыртып алып китергә лә барырғамы икән әллә, тигән дыуамал уйҙар ҙа килә. Шулай һаман да нимәгәлер өмөт итәм, көтәм. Хыялый әҙәм шикелле уның балаларында үҙемдең һыҙаттарымды эҙләйем. Шуға күрә өйләнә алмайымдыр. Бер кешене яратып, икенсегә өйләнеп, уны ла, үҙемде лә бәхетһеҙ иткем килмәй”, – тине 39 йәшлек ир.\nЭйе, беҙ ниңәлер ир-егеттәр хис-тойғоға бирелеп бармай, һалҡын аҡыл менән эш итә, тигән фекерҙәбеҙ. Ә бит ҡайһы бер осраҡта ҡатын-ҡыҙ күпкә рәхимһеҙерәк булып сыға. Әҙме ни көслө рухлы, имәндәй ир-егеттәрҙе ҡан илатҡан гүзәл заттар? Ошо хаҡта буйҙаҡлыҡҡа килтергән йәнә бер күңел фажиғәһе.\n“Ҡатын-ҡыҙҙы күрә алмайым!..”\n“Уның менән институтта уҡып йөрөгәндә таныштыҡ. Иҫ киткес һылыу булмаһа ла, матур итеп көлөүе, шаянлығы менән егеттәрҙе ылыҡтыра ине. Үҙемдән өс йәшкә өлкән булһа ла, мин дә уның көләслек ауына эләктем. Ғөмүмән, был ҡыҙҙы ятаҡҡа оҙатып ҡуйыу һәр кем өсөн оло бәхет. Ләкин ҡыҙ көн һайын оҙатыусыһы итеп төрлө егетте һайланы. Ул саҡта көнләшеп аҡылдан шашыр хәлгә етә инем. Хәҙер генә уның беҙҙе мыҫҡыл итеүенән ҡәнәғәтләнеү кисергәнен аңлайым. Эргәһендә шул тиклем егеттәр өйөрөлә икән, тимәк, шәп, буй етмәҫлек ҡыҙ тип, күмәкләшеп алданып тик йөрөгәнбеҙ. Ул һәр кемгә “донъяла минең өсөн тик һин генә бар” тигән ҡарашын бүләк иткән. Һуңынан бергә эшләй башлағас та, ғаиләле ир-егеттәр ҙә уның янында уралды. Бер көн шулай эсеп алып ҡыйыуланып, кейәүгә сығырға тәҡдим яһаным быға. Ул да мине яратыуын белдергәс, бәхетемдән аҡылдан шаша яҙҙым. Тик әлегә өйләнешергә иртәрәк, тине ул. Минең һәр көнөм “ваҡыт етеүен” көтөү менән үтте. Ул минең эш хаҡымды алды, ҡиммәтле бүләктәр талап итте. Барыһын да үтәнем, тик кәләшле генә була алманым. Аҙаҡтан: “Һин бит — сепрәк, бушаҡһың. Ундайҙарҙы ҡатын-ҡыҙ яратмай ул”, – тип белдерҙе. Ошо мөхәббәт тарихынан һуң ҡатын-ҡыҙҙы күрә алмайым. Уларҙың, бәлки, барыһы ла байлыҡ көҫәп алдашып йәшәмәйҙер, әммә күбеһенең шундай икәнлегенә инандым. Ғөмүмән, өйләнеүҙең кәрәге бармы? Минең бер дуҫым ҡатыны янына йоҡо бүлмәһенә эш хаҡы алған көндө генә инә ала. Икенсеһе кәләшенең ҡәйнәһе менән бергәләшеп талауына түҙә алмай айырылышҡайны, бар мөлкәтенән яҙҙы. Етмәһә, балаһын күреү өсөн алименттан тыш өҫтәп аҡса түләргә мәжбүр. Шундайҙар менән сағыштырғанда мин үҙемде күпкә бәхетлерәк тоям”.\n“Һаҡмар” гәзите (Баймаҡ районы) башлаған “Буйҙаҡтар, танышайыҡ, ҡауышайыҡ!” тигән акцияны һәр кем хәтерләйҙер. Ундай сараларға хатта психологтар ҙа йәлеп ителгәйне. Бер ауылдың ултырған ҡыҙҙарын икенсе ауылдың буйҙаҡ егеттәре менән таныштырыу ойошторолдо. Барыһы ла уйланылған кеүек ине. Әммә ҡауышҡан парҙар һирәк булды. Ошоноң сәбәбен эҙләп, буйҙаҡтар өсөн “Димсе клубын” ойошторорға кәрәк икәнлеген аңланым. Сөнки клубтарҙа, мәҙәниәт йорттарында үткәрелгән сараларҙа йүргәктән йыуаш, етмәһә тормош тарафынан күп тапҡыр ҡағылып-һуғылған ир-егеттәр асыла алмай. Буйҙаҡтарҙан ошондай таныштырыу юлы тураһында фекерен һорағас: “Бындай сараларҙың тамашасылары ла күп була. Ниндәйҙер ҡыҙҙы оҡшатып, уның менән танышырға маташыуыңды бөтә мир беләсәк. Күңел асыу сараһы кеүек үткәрелһен ундай кисәләр. Бәлки, кемдеңдер танышырға йөрәге лә етер. Шулай ҙа районыбыҙҙың яңғыҙ ҡыҙҙары һәм ир-егеттәре тураһында мәғлүмәт алыу хеҙмәте булдырылһа, беҙгә парыбыҙҙы табыу күпкә еңелерәк булыр ине”, – тигән яуап алдым.\nБелемле, аҡыллы, һылыу ҡыҙҙарҙың яңғыҙ йөрөгәнен күреп, буйҙаҡ егеттәргә асыу ҙа килеп китә. Әммә һылыуҡайҙарҙың фатир, машина, юғары эш хаҡы талап итеүе лә ир затын күңел төшөнкөлөгөнә, хатта шешә төбөнә лә төшөрә бит. Беҙҙең егеттәргә хуплау, иркәләү һүҙҙәренән ҡанат ҡуйып ебәрһәң, әллә ниндәй үрҙәр яулай алыуҙарын аңлап еткермәйбеҙ шул. Ғорур, һауалы булып ҡалабыҙ, “үҙемдең дә хәлемдән килә” тип барлыҡ донъя мәшәҡәтен үҙ иңебеҙгә алабыҙ.\nБер егеттең: “Ултырған ҡыҙҙарҙың, беҙҙе нисек бар, шулай ҡабул итегеҙ тип, үҙ-үҙен ҡарамауы, әрпеш булыуы уларға ытырғаныу тойғоһо уята. Һуңынан үҙҙәре үк: “Һеҙгә тәтәй, ҡурсаҡ ҡыҙҙар ғына кәрәк”, – тип үпкәләй бит әле. Әлбиттә, күңел матурлығы мөһим. Әммә кейемгә ҡарап ҡаршылайҙар тигәнде лә иҫтәренән сығармаһындар ине ”, – тиеүе лә ҡыҙҙарҙы уйға һалһын ине.\nЯңы йылға аяҡ баҫҡанда ошоға саҡлы үҙ йәрҙәрен таба алмағандарҙың бәхетле ғаилә усағы тоҡандырыуын теләйем. Аллаһы Тәғәлә әҙәм балаһын парлап йәшәр өсөн яратҡан. Яныңда һине ярты һүҙҙән аңлаған хәләлең булыуына шатланып, үҙ сабыйыңдың йылыһын, наҙын тойоп йәшәүгә ни етә? Ошондай бәхеттән мәхрүм булып йәшәмәгеҙ, буйҙаҡтар!


Егет ни өсөн тыйыла алмай илай? | ГТРК «Башкортостан» - Хәбәрҙәр | 255379\n26 января 2022 — 13:24 ГТРК «Башкортостан»\nИке ай элек Учалы ҡалаһында Нияз Муллағәлимовтың һуҡыр эсәгенә операция яһағандан һуң, егет ауыр хәлдә ҡалды. Әле ул яҙмышына битараф булмаған кешеләр ярҙамы менән Мәскәүҙә дауаланыу курсы үтә. Һөйләшә алмаһа ла аңлай. Яҡындарын күрһә, егет тыйыла алмай илай башлай. 18 йәшлек шап-шаҡтай улының Учалы ҡалаһына эшкә киткән еренән дауаханаға эләгеп, ошондай хәлгә ҡалыуын әсә кешегә күреүе икеләтә ауыр. Нисек кенә ҡыйын булһа ла … үҙен ҡулда тоторға тырыша.Мәскәүҙә дауаланыу Нияздың хәленә ыңғай йоғонто яһай. Яңы йыл байрамдарына ҡайтҡанда улым үҙе ашай, яйлап атлай башлағайны, тип һөйөнә әсә кеше. Ниязды хәҙер кескәй балаларҙы өйрәткән кеүек атларға, ҡалаҡ тоторға, хәрефтәрҙе яҙырға, төҫтәрҙе айырырға, өндәрҙе әйтергә өйрәтәләр.Дауаханала Нияз үгәй атаһы – Илсур Рәхмәтуллин ҡарамағында. Өндәрҙе әйтергә өйрәнеү, егет өсөн иң ауыры. Көндән-көн уға бирелгән эштәр ҡатмарлаша, беренсе ыңғай үҙгәрештәр ҙә күренә. Уның менән бергә күңелдә өмөт сатҡыһы ла уяна, ти Илсур.Нияздан башҡа йортта береһенән-береһе кесе биш бала, иң кесеһенә йәш ярым ғына. Уларҙы ла тәрбиәләргә кәрәк. Нияздың артабанғы тормошона битараф булмаған изге күңелле кешеләргә Фәрзәнә Рәхмәтуллинаның рәхмәте әйтеп бөткөһөҙ.Йортҡа ҡайтҡас та күнекмәләрҙә туҡтатмаҫҡа, көн һайын шөғөлләнергә кәңәш итә табиптар. Тик Нияздың ҡасан дауахананан сығыуы ғына билдәһеҙ. Әлегә яҡшыға өмөтләнергә, Ниязға һәм уның яҡындарына түҙемлек теләргә генә ҡала.


Төбәктәге бер нисә уҡыу йортона туҡланыуҙы ойоштороу нормаларын боҙған өсөн штраф һалынды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nТөбәктәге бер нисә уҡыу йортона туҡланыуҙы ойоштороу нормаларын боҙған өсөн штраф һалынды\n15:00, 10 ноября 2016 Йәмғиәт\nТөбәктәге бер нисә уҡыу йортона туҡланыуҙы ойоштороу нормаларын боҙған өсөн штраф һалынды Фото: Depositphotos.com\nӨФӨ, 2016 йыл, 10 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\n«Роспотребнадзор»ҙың Башҡортостан идаралығы төбәктең 77 мәктәпкәсә һәм дөйөм белем биреү ойошмаларында туҡланыуҙы ойоштороуҙы тикшерҙе.\nБелгестәр микробиологик күрһәткестәр буйынса 500-ҙән ашыу һәм санитар-химик күрһәткестәр буйынса 419 әҙер аҙыҡты тикшергән. Мәктәпкәсә ойошмаларҙа бешерелгән аҙыҡта гигиеник нормативтар (1,7 процент) һәм санитар-химик күрһәткестәр (11,1 процент) буйынса етешһеҙлектәр табылған. Дөйөм белем биреү учреждениеларында ла туҡланыу санитар-химик нормативтарға ярашлы ойошторолмаған (4,7 процент).\nЭксперттар ризыҡ әҙерләү өсөн файҙаланылған продукттарҙың да сифатын тикшерҙе. Тикшереү һөҙөмтәһендә техник регламенттарҙың микробиологик һәм санитар-химик күрһәткестәр буйынса талаптарға тап килмәүе асыҡланған.\nБынан тыш, «балалар баҡсаларында һәм мәктәптәрҙә төп продукттар (ит, һөт аҙыҡтары, балыҡ, яңы еләк-емеш һәм йәшелсәләр) буйынса туҡланыу нормаларын үтәмәү осраҡтары асыҡланған», — тиелә контролдә тотоусы органдың белдереүендә.\nАсыҡланған ҡағиҙә боҙоуҙар өсөн 282 мең һумдан ашыу суммаға штрафтар һалынған. Республиканың балалар коллективтарында туҡланыуҙы ойоштороуҙы контролдә тотоу дауам итәсәк.\nТеги: туҡланыуҙы ойоштороу,«Роспотребнадзор»ҙың Башҡортостан идаралығы,мониторинг


Һәләтле ҡыҙ һынатмай\n5 Июнь 2018, 14:26\nКрасноусол башҡорт гимназия-интернатының 9-сы класс уҡыусыһы Мария Поволокина күптән түгел (11-12 майҙа) Екатеринбургта уҙған һәләтле балаларҙың “Эврика” тикшеренеү-конструкторлыҡ эштәре конкурсынан 2-се урын менән әйләнеп ҡайтты. Илебеҙҙең төрлө мөйөштәренән килгән 200-гә яҡын һәләтле уҡыусы ҡатнашҡан был конкурс илдең тәүге Президенты Б.Н.Ельцин исемендәге Екатеринбург Урал Федераль университеты базаһында үтте.\nКонкурстың ситтән тороп – һайлап алыу турына эштәрен ебәреп, артабан ҡатнашыу хоҡуғына эйә булып, саҡырыу ала Маша. Ике көн барған был мәртәбәле бәйгенең тәүге көнө уҡыусыларҙың секцияларға бүленеп, проекттарын яҡлауға арналды. Секциялар тиҫтәнән ашыу йүнәлеште үҙ эсенә алды, әҙәбиәт ғилеме секцияһында шөғөлләнгән һәләтле ҡыҙ жюри хөкөмөнә “Мин – ижадсы” проектын тәҡдим итеп, уны уңышлы яҡлай. Ил кимәлендәге ошондай етди бәйгелә призлы урынға йәш яҡташыбыҙға маҡсатҡа ынтылыусанлығы, әҙәбиәткә һәм ижадҡа һөйөүе килтерҙе. Ғөмүмән, 8-11-се кластар араһында барған һәләттәр конкурсында 100 балл йыйырға кәрәк булып, 97 балға эйә булған Марияның проекты 2-се урын менән баһалана.\nӘлбиттә, был Мария Поволокинаның уңышының тәүгеһе түгел. Үҙенсәлекле шиғырҙар ижад итеүгә маһир ҡыҙ әленән-әле ошондай Бөтә Рәсәй конкурстарында ҡатнаша, бер нисә йыл элек төбәк-ара кимәлдәге конкурста абсолют еңеүсе исеменә - чемпион миҙалына лайыҡ булыуы ысын һәләт икәнен күрһәтә лә инде. Уҡыусының ижади эштәренең етәксеһе – рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы З.А.Исиргакова ла “Иң яҡшы уҡытыусы” миҙалы менән бүләкләнгәйне.\nМ.Поволокина төплө кәңәштәрен биреп, ижади күнекмәләргә, төрлө конкурстарҙа ҡатнашыуға илһамландырыусыһы – остазы һәм педагогы Зөһрә Айҙар ҡыҙына рәхмәтле, уңыштарында уҡытыусыһының да өлөшө ҙур, тип иҫәпләй. Шулай уҡ конкурсҡа барып ҡайтыуҙа ярҙам ҡулы һуҙған район мәғариф бүлеге етәксеһе З.Р.Әхтәмоваға, үҙе белем алған КБГИ директоры Ф.Ә.Йәнешеваға рәхмәт һүҙҙәрен еткерә.


Ҡыҫҡармаһын бала саҡ\nБаланы нисек тәрбиәләргә? Тамағын туҡ, өҫтөн бөтөн итеүҙән тыш, һау, белемле, тәртипле, аҡыллы, ҡыйыу булыуын да теләйһең. Шул уҡ ваҡытта мыжыу, илау, киреләнеүҙәренә нисек ҡарарға? Балаға һуғыу тәрбиә тип аталамы? Әллә шәхесте юҡ итеүсе алыммы был?\nГөлйөҙөм ишле ғаиләлә үҫә. Баш бала булғанға күрә йорттағы бар мәшәҡәт уның иңендә. Атаһы менән әсәһе эштән ҡайтыуға ашарға бешкән, мал-тыуар, ҡош-ҡорт ҡаралған булырға тейеш. Кесе туғандары тураһында әйтеп тораһы ла юҡ. Ләкин ул да бала. Туйғансы уйнағыһы, тиҫтер ҡыҙҙарыменән аралашҡыһы килә. Юҡ шул, уға ярамай, оҙаҡлаһа,әсәһенән эләгә. Бер көн шулай онотолоп китеп сана шыуған өсөн айырыуса, ҡаты дөмбәҫләү алды. Һәм был хәл ҡыҙҙың хәтерендә мәңгегә уйылды. «Туҡмаҡ алып үҫеүем мине күп ҡыйынлыҡтарға дусар итә. Кеше һүҙенән ҡурҡам, юҡҡа ғына хафаланам, баҙнатһыҙмын. Нимә генә эшләһәм дә, үҙемде нисек кенә тотһам да, хатта яҡшы һүҙ һөйләһәм дә кемдер ғәйепләй һымаҡ. Был комплекстарымды һуғылып, баҫылып үҫеүҙән генә күрәм”, ти ул.\nОшо тарих уйланырға мәжбүр итте. Баланы нисек тәрбиәләргә? Тамағын туҡ, өҫтөн бөтөн итеүҙән тыш, һау, белемле, тәртипле, аҡыллы, ҡыйыу булыуын да теләйһең. Шул уҡ ваҡытта мыжыу, илау, киреләнеүҙәренә нисек ҡарарға? Балаға һуғыу тәрбиә тип аталамы? Әллә шәхесте юҡ итеүсе алыммы был?\nӘле үҙебеҙ нисегерәк тәрбиәләһәк дөрөҫ булыр икән тип аптырап та, икеләнеп тә йөрөгәндә, бындай темаға мәҡәлә яҙыу ауыр, әлбиттә. Төрлө педагогтарҙың китаптарын уҡып уфтаныу, һәр көн эсендә булған хәлгә, мөнәсәбәткә анализ яһау, уйланыу, иптәшем менән ошо юҫыҡта кәңәшләшеү, ҡайһы ваҡыт бәхәсләшеп тә китеү – шундай процесс барғанда тәжрибәле педагог кеүек тәрбиә буйынса нотоҡ та уҡығы килмәй. Күптәр был мәсьәләне ябай нәмәне ҡатмарлаштырыу кеүек ҡабул итер төҫлө. Ысынлап та, ниңә шул йүргәгенән дә сығып өлгөрмәгән бәләкәй генә йән эйәһе өсөн бар донъяға яр һалырға ти әле? Тамағын туйҙырһаң етә, уйнай ҙа йөрөй ул, шулаймы? Тыңламаһа – әрләйһең, әҙерәк ҡурҡһын, елкәгә менеп ултырмаһын. Күп һүҙ нимәгә, елле генә итеп берҙе тондорһаң... Яныңда –шымаҡай, нервыларың да тыныс. Кеше алдында ла оятҡа ҡалмайһың... Аҡыллы, тыңлаусан булып үҫә. Күптәр шундай позицияла. Әммә кемдеңдер сабыйы ҡаты һүҙһеҙ, сәпәләүһеҙ ҙә ыҡҡа киләлер, бәлки, уларҙы үпкәләтеп ҡуймайым.\nАтай һәм ҡайыш\nБаланың тыңлаусан булып үҫеүен маҡсат итеп ҡуяһығыҙ икән, ҡурҡытырға, әрләргә, хатта һуғырға ла мөмкин. Бындай шарттарҙа тәрбиәләнгән балағыҙ баҫалҡы булып үҫеүе ихтимал. Беҙҙең халҡыбыҙҙа шул сифат ярылып ята бит: күптәргә яттар алдында, сит мөхиттә ауыҙ асып һүҙ әйтеүе ауыр. Һүҙеңде алға сығарыу, бәхәсләшеү ҡайҙа! Ул хаҡта уйларға ла ҡурҡабыҙ. Өндәшмәй ҡалыу йә баш ҡағыуы анһатыраҡ та, хәүеф тә янамай, шулаймы? Атай-олатайҙар ишек башына сыбыҡ элеп ҡуйған тибеҙ ҙә ғорурланабыҙ. Уны тәрбиә алымы тип тә ебәрәбеҙ. Бала сыбыртҡынанҡурҡҡас, әсеһе теймәй ҡалмағандыр. Һуғыу өсөн аҡыл кәрәкмәй. Бер йыуаш ҡына ағай: “Атай беҙҙе ҡайыш менән туҡмай торғайны”, – тип йыш телгә ала. Ғаиләһенә ҡарайым. Ҡатыны – баш, улдары өсөн әсәй авторитет. Ағайҙың үҙе бар, һүҙе юҡ тиергә мөмкин. Ә әсәй баш булған ғаиләләрҙә проблемалар күберәк булыусан. Ҡәйнәмдең кәңәше күңелдән сыҡмай. Бәләкәй саҡтарынан атаһына ҡарата абруй тәрбиәләһәң, аҙаҡ үҙеңә рәхәт була, ти ул. Ысынлап та, уларҙың ике улы ла, ҡыҙы ла атай һүҙен өҫтөн ҡуя. Ул әйткәндән ситкә тайпылмаҫҡа тырыша. Тере миҫал. Әсәйҙәрен дә ҡәҙерләп, устарында тиерлек йөрөтәләр, әммә һүҙҙе гел атай әйтә, кәңәш атайҙан. Әсәй ҡыҫылмай, матур ғына итеп йылмайып ултыра. Балалары алдында ирен кәмһеткән ҡатындар ҙа була бит әле. Был иң ҡыҙғанысы, әлбиттә. Шунан ундай әсәйҙәр малайҙарына ҡартайғансы тәрбиә бирергә, нотоҡ уҡырға, йәшәргә өйрәтергә мәжбүр. Кемдер эскән ирҙе нисек абруйлы итеп күрһәтергә, тиер. Ә бала атаһын барыбер ярата бит. Шулай түгелме ни?\nҒәфү ит, балам!\nПсихологтар туҡмалып үҫкәндәрҙең ҡайһы берҙәре, киреһенсә, агрессив холоҡло була тип яҙа. Ғаиләһендә ғауға ҡуптарырға яратҡан, яҡындарын ҡалтыратып тотҡан ғаилә башлыҡтары үҙҙәре лә шундайыраҡ шарттарҙа үҫкән булып сыға.\nАмерика педагогы һәм психологы Эда Ле Шан: “Һуғыу – һөҙөмтәле, файҙалы тәрбиә алымы түгел”, – тип яҙа. Ләкин, ҡыҙған сағында һуҡмай ҡала алған ата йә әсә юҡтыр, был нормаль кешегә хас һыҙат, ти ул. Әйтәйек, сабый сығырығыҙҙан сығарҙы һәм кәрәккәнен алды, ти. Педагог был осраҡта баланан ғәфү үтенеү мөһим тигән. Был хәл ололарҙың да ҡайһы саҡта яңылышыуын аңлата. Ҡаты мөнәсәбәттәрҙе маҡтап булмай,әлбиттә. Шулай уҡ бер сәпәләгән өсөн үҙеңде “халыҡ дошманы” тип ҡабул итергә лә ярамай. Бала ғәфү итә белә, ул беҙҙең түҙемлек шартлап ҡыҙып киткәнде лә, борсолғанды ла һиҙә икән, баҡһаң. Педагог балаға һуғып бер ыңғай һөҙөмтәгә лә ирешмәйәсәкһегеҙ, ти. Ләкин донъяла кешелектең яңы төрө – берәй мутант, үтә шәп кеше барлыҡҡа килмәйенсә сәпәләү-һуғыуҙарҙан ҡотолоп булмаҫ, тип яҙа. Был көнбайышса ҡараш икәнлеген аңлау ауыр түгел, ә Ислам нимә ти икән?\nМутант булмаһаң да...\nМөхәммәт пәйғәмбәр янында бер малай эшкә булышып, ярҙам итешеп йөрөгән. Бер ваҡыт ул ҡайҙалыр киткән дә юғалған. Пәйғәмбәр уны бер нисә мәртәбә саҡырып ҡысҡырған, тегеһе килмәгән. Арыраҡ барып ҡараһа – ишетмәмеш-белмәмеш булып уйнап тик йөрөй ти. Был хәлгә Пәйғәмбәр ныҡ асыулана. Ҡулында теш таҙалай торған таяҡсаһы булған. «Аллаһ язаһынан ҡурҡмаһам, ошо теш таҙалағысым менән һуғыр ҙа ҡуйыр инем мин һиңә» тигән ул.\nОшо миҫалдан ғына күренеүенсә, динебеҙ балаларға һуғыуҙы тыя. Бала нимә генә эшләһә лә ун йә ун өс йәшкә тиклем уға физик көс ҡулланырға ярамай икән. Үҙемдең бала, ни эшләтһәм дә хаҡым бар тип яңылышабыҙ. Уны беҙгә Аллаһ биргән. Һәр һуғыу гонаһ булып иҫәпләнәсәк.\nШулай уҡ мосолмандар араһында бер хәҡиҡәт йәшәй. Хатта хәҙис тә бар. Иң көслө зат – асыуын еңә алған, йәне көйгән сағында сабыр иткән кеше. Сөнки асыу килгәндә үҙ-үҙеңде онотаһың. Ошо хәлдә эсеңдәге утты һүндерә алыу мөһим.\nБалаһына бер тапҡыр ғына булһа ла һуҡмаған кеше һирәктер. Һис юғы сәпәкләп кенә алыусылар барҙыр. Сабый өс йәшкә ҡәҙәр ҡаты ҡул күрмәгән икән, артабан унытупаҫ мөнәсәбәт рәнйетә, кәмһетә тип яҙа педагог Гиппенрейтер. Бала – ул шәхес. Уның да кисерештәре, хыялдары, тормошҡа ҡарашы бар. Сабыйға тиң мөнәсәбәт мөһим, тиҙәр. Беҙҙең ҡыҙ бәләкәс кенә айыуын бесәй итеп уйната, йоҡлаһын тип диван аҫтына һалып ҡуя, үҙенең йәшен арттырып әйтә, ҡайһы саҡ исемен дә үҙгәртеп ебәрә. Ул бит айыу, юҡ, һиңә өс йәш һәм беҙ яратып ҡушҡан исем менән генә йөрө тип ҡаты тор. Бала бүтән фантазияға бирелмәҫкә мөмкин. Ә фантазия уның фекерләү ҡеүәһен формалаштыра. Тағы... Бала үҙен ололар һымаҡ тота алмай. Беҙ унан шыны талап итеп маташабыҙ. Йүгермәй тик кенә ултырһын, битен, кейемен бысратмаһын, ҡысҡырмаһын, шаярмаһын һ.б. Шулай итеп беҙ уның иркен баҫабыҙ, урлайбыҙ һәм бала сағын ҡыҫҡартабыҙ.\nБер ишектән ҡыуһалар, икенсеһенә йүгергән, унан ҡыуһалар,мөрйәнән дөбөрләткән үткер милләттәштәребеҙҙе “башҡорт йәһүде” тип әйтергә яратабыҙ. Улар күп нәмәгә өлгәшә, тирә-йүндәгеләрҙе һоҡландыра, хөрмәт ҡаҙана. Әлбиттә, ундайҙарҙы яратмағандар ҙа осрап тора. Ни генә тимә, ул уңышлы кеше – шуныһы мөһим. Нисек “йәһүд” итеп үҫтерергә баланы? Интернетта эҙләнеп, уларҙың тәрбиә алымдарын өйрәнеп ҡараным һәм бер үҙенсәлек табып тел шартлаттым.\nБаланы... атай тәрбиәләй. Атай көнө буйы эштә, шуға күрә ул бала өсөн ниндәйҙер серле кеше һымаҡ. Етмәһә, күстәнәстәр алып ҡайта бит инде. Әсәй гел өйҙә, күҙ алдында. Шуға саҡ ҡына ваҡыты булһа ла төп тәрбиәне ғаилә башлығы алып бара. Нисек? Көн дә кисен бер ултырып һөйләшеү, уйнап алыу, тышҡа сығып йөрөп килеү күп нәмә бирә. Һоҡланған кешеһенең һәр һүҙен отоп ала, нығыраҡ ышана ла бала. Уны һәр йәһәттән өлгө итеп ҡуя.\nИкенсенән, улар балаһына, мәҫәлән, обойға яҙыу, мендәр менән шаярыу кеүек шуҡлыҡтары өсөн яза бирмәй. Йәғни өйҙә ирек хөкөм итә. Бала ҡиммәтле сынаяҡты ярһа ла бер ни булмаясаҡ. Әммә атаһы йә әсәһенә насар һүҙ әйтте, йә һуҡты икән,ғүмергә хәтерендә ҡалырлыҡ итеп аңлатасаҡтар. Ирек менән тәртип (дисциплина) бергә үрелеп алып барыла. Ғаиләлә мөхәббәт хөкөм һөрә. Иң мөһиме, бала үҙен яратҡандарын тойорға тейеш. Йәһүдтәр иркәләп-һөйөп, маҡтап тәрбиәләй сабыйҙы. Сөнки үҙенә тейешенсә иғтибар алмай, гел тыйылып-әрләнеп үҫкәндәрҙең ҡурҡаҡ та, оялсан да булыуымөмкин икән. Артыҡ шаштырыу ҙа насар һөҙөмтәгә килтерә. Шуға күрә, мөйөшкә баҫтырғандан һуң ҡосаҡлап башынан һыйпау, мин һине яратам, ләкин бөгөн теш таҙартмағаның өсөн туңдырма һатып алмайым кеүегерәк алымдар кәрәк, тиҙәр.\nБала... Шундай эскерһеҙ йән эйәһе. Донъяға яратып, ҡыҙыҡһынып баға бит ул. Күңеле – яҙылмаған ап-аҡ ҡағыҙ. Унда нимә теркәһәң дә хәтеренә һеңдерә, отоп ала. Тормошто ата-әсәһенә ҡарап белә. Улар йылмая икән – сабый ҙа йылмая, бармаҡ янаһа – ул да шулай итә. Бәләкәй булһа ла, бөтә нәмәне аңлай, тоя, һиҙә. Остоҡ ҡына кешекәйҙең талаптары ла ололарҙыҡы кеүек. Кәйефе булмаһа, арыһа, ата-әсәһенең берәй ҡылығын оҡшатмаһа ла илай. Бер йылы һүҙгә, наҙға ҡыуана белә. Кеше инде бына, шәхес! Шулай булғас, уға тейешле мөнәсәбәт кәрәктер.


Нуриман районының Красный Ключ ауылында шартлы техноген һәләкәт!\nБөгөн бында Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының һәм Волга буйы федераль округы төбәктәре ҡотҡарыусыларының XIV төбәк-ара бәйгеһе башланды. Улар һыу ятҡылыҡтары, техноген, тәбиғәт ғәрәсәте кисергән махсус әҙерләнгән зоналарҙа һынау тота.\nКрасный Ключ ауылында шартлы ер тетрәүҙән биналар емерелгән. Бер төркөм ҡотҡарыусылар зыян күреүселәрҙе эҙләй. Химик матдәләр менән ағыуланған был урында Сибай ҡалаһы ҡотҡарыусылары эшләй. Махсус кейемдәрҙә улар зарарланған урынды таҙарта, ярым емерек бина аҫтында ҡалыусыларҙы сығара. Ҡотҡарыусылар араһында Азамат Ҡоломбәтов та бар. Ул бер йыл ҡотҡарыусы булып эшләй. Ҡотҡарыусылар дүрт этапта һынау тотто. Улар сәнәғәт альпинизмы, йәғни бина ҡыйығында ҡалыусыларҙы ҡотҡарыу, ер тетрәү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән емереклек араһында, химик ағыуланыу урынында, юл-транспорт һәм көнкүреш ваҡиғаларында эшләне. Ҡотҡарыусылар бурысын лайыҡлы үтәне. Бер деталде лә күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа тырышты. Юл-транспорт ваҡиғаһы. Ҡотҡарыусыларҙың көндәлек эшенә ингән йүнәлештәрҙең береһе тиһәң, һис тә хата булмаҫ. Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, республикала көн дә тиерлек тиҫтәнән ашыу авария теркәлә. Был йәһәттән тап ҡотҡарыусылар кешегә беренсе булып ярҙам ҡулы һуҙа ла инде. Ауылдың икенсе яғында һыу аҫты авария-эҙләү саралары ойошторолдо. Әйткәндәй, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре һынау тотҡан барлыҡ ярыштар ҙа рәсми рәүештә Бөтә Рәсәй берҙәм спорт квалификацияһына индерелгән. Шуға ла ҡатнашыусыларҙың һәр береһенә бәйге һуңында Рәсәйҙең спорт мастеры исеме биреләсәк.\nМихаил Павлов, ҡотҡарыусы /Түбәнге Новгород/: «Бәйгегә йыл буйы әҙерләндек. Күнекмәләр үткәрҙек. Физик әҙерлек мәктәбе үттек. Тырышлығыбыҙҙың файҙаһы булыр тип уйлайым».\nРәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, Волга буйы федераль округынан килгән 17 команда Нуриман районында 29 авгусҡа тиклем буласаҡ. Алдағы көндәрҙә ҡотҡарыусылар тәбиғәт ғәрәсәте зоналарында һәм һыу ятҡылыҡтарында һынау тота. Азат Ғәлиуллин


Тыуған яҡтар буйлап, уйҙар уйлап... » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Тыуған яҡтар буйлап, уйҙар уйлап...\nТыуған яҡтар буйлап, уйҙар уйлап... 10.07.2018 // Йәмғиәт\n...Эй, тыуған ер, нисә быуын\nҺиндә йәшәп, көс тапҡан.\nҺәр кем һине “минеке” тип,\nҺәр кем биҙәк, йәм өҫтәгән,\nЙәшәрткән һине, ерем.\nИзгелекле генә булһын\nМинең дә хаҡ ғүмерем.\nТыуған ер тойғоһо кеше күңеленә әсә һөтө менән инәлер, моғайын. Был тойғо күңелебеҙҙә оялап, ҡайҙа ғына йөрөһәк тә, һағыныу, яратыу, һоҡланыу, борсолоу булып, беҙҙе ғүмер буйына оҙатып йөрөй.\nМинең тыуған яҡтарым — Башҡортостандың иң гүзәл төбәге, йырҙарҙа йырланған Дим буйҙары. Унда киң күңелле, егәрле, йыр-моңға, шиғриәткә, матурлыҡҡа ғашиҡ яҡташтарым йәшәй. Тыуған ауылым Һарыш ҡыуаҡтарында ҡоштар һайрап торған, һутлы туғайлы Дим йылғаһының ярында ғына урынлашҡан.\nКүмәк үҫһәк тә, туҡ булдыҡ\nРайон үҙәге Раевканан килгән асфальт юл ауыл һыртлап колхоз үҙәгенә — Себенлегә китә. Беҙ бәләкәй саҡта Һарышта 130-лап йорт иҫәпләнһә лә, башланғыс мәктәбе генә булғас, Себенле һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә йөрөп уҡыныҡ. Ике ауыл уртаһындағы уртаса ҙурлыҡтағы, шулай уҡ башланғыс мәктәбе генә булған Тәүәтәй менән Себенле бергә ҡушылды ла ҡуйҙы. Күңелле, өмөтлө күренеш инде был, йәштәр ҡалаға китергә ынтылып торған хәҙерге заманда. Һарыш ҡына пенсионерҙар ауылына әйләнеп бара. Тәғәйен генә эш булмағас, институт, техникум, училище тамамлаған һөнәрле егет-ҡыҙҙар Өфө, Стәрлетамаҡ, Раевка яғын ҡарай, вахта менән Себерҙә эшләп йөрөгәндәре лә бар... Ниңәлер, заманға эйәреп, ер бүлеп алып, үҙ эштәрен асып йәшәргә теләүсе юҡ. Яуаплылыҡтан ҡурҡалармы икән?! Үҙ хужалыҡтары менән мал-тыуар аҫрап, картуф, йәшелсә, емеш-еләк үҫтереп көн итә халыҡ. Егәрле хужалар араһында биш-алты баш һыйыр малы, ике-өс, ҡайһылары хатта ете-һигеҙ ат, аҙбар тултырып һарыҡ-кәзә, йөҙәрләгән ҡош-ҡорт аҫрағандары ла бар. Уларҙың күбеһе әҙерләгән аҙыҡ-түлекте баҙарға сығарыу өсөн машина ла алып ебәргән.\nҺуғыш яралары һыҙлап интектерһә лә, мал йәнле, донъя көтөргә әүәҫ атайымдың йәшерәк сағына заманы тура килмәне. Эй, ҡыҙыға ине ул күберәк мал-тыуар, ҡош-ҡорт аҫрап, хәллерәк итеп донъя көтөргә! Бала саҡ, йәшлек осоробоҙҙо һағынып иҫкә алһаҡ та, әлеге күҙлектән ҡарағанда, һис ниндәй логикаға һыймаҫтай күренештәр ҙә күп ине шул. Һәр ғаиләгә бер генә баш һыйыр малы, ике генә кәзә йәки һарыҡ аҫрарға рөхсәт иткән закон, мәҫәлән, күмәк балалы ғаиләләрҙе күрәләтә аслы-туҡлы йәшәргә дусар итеү булған дабаһа! Бала-сағаның ауыҙынан өҙөп, дәүләткә ит, һөт, май, йомортҡа, йөн тапшыраһың. Хәйләләшеп тә булмай, сөнки ауылда кемдең күпме себеше барлығы һәр кемгә мәғлүм, уполномоченныйҙар ҙа өй беренсә йөрөп, һәр малыңды һанап, тикшереп тора. Уларҙың хөкөмдәре ҡаты.\nКүмәк баланың аяҡ-ҡулына ла күп кәрәк инде. Ойоҡ-бейәләйҙәрҙе кис ултырып бәйләп кенә кейәһең, хәҙерге кеүек магазинда тулып ятмай. Булһа ла ниндәй аҡсаға алаһың әле?! Атайымдар бер һарыҡты йәшереп алып ҡалырға уйлағандыр инде. Уполномоченныйҙар өйгә инеүе була, мин, һанай белгән кеше ни, өлкәндәр һүҙ әйткәнсе бөтәһен дә теҙеп әйтеп бирҙем. Өҫтәл янында тамаҡ туйҙырып ултырған саҡырылмаған ҡунаҡтар табындан тороп киткәнсе көлдө. Шулай ҙа, эште ҙурға ебәрмәй, бер артыҡ һарыҡты тиҙ арала һуйып һатырға ҡушып, шулай итмәһәк, тартып аласаҡтарын, штраф һаласаҡтарын иҫкәртеп сығып киттеләр.\nРәхмәт атай-әсәйемә: күмәк үҫһәк тә, аслы-туҡлы йәшәгәнде хәтерләмәйем. Ундай ғаиләләр ҙә күп ине әле ауылда. Беҙ күп итеп ҡош-ҡорт аҫрайбыҙ. Ярай әле уныһына рөхсәт. Ем етерлек. Ҡыш буйы ҙур ҡаҙан тултырып ваҡ картуф бешерәбеҙ ҙә өҫтөнә көрпә бутап ашатабыҙ. Көрпә лә етерлек: он иләп, ҙур ғаиләгә көн дә мейес тултырып икмәк һалабыҙ бит. Йәй ҙур ағас ялғашҡа бәпкә үләне турап, ат ҡолағы үләне орлоғон тиреп, уға көрпә, ҡатыҡ ҡушып ялғашҡа һалһаҡ, эй ярата ла һуң улар бындай “бутҡаны”. Игене йыйып алынған баҫыуҙан йыйған башаҡтарыбыҙ ҙа яҙға тиклем етә. Ҡышҡылыҡҡа тауыҡ-ҡаҙ ҙа нәҫеллек кенә ҡала бит инде. Әсәйемдәр күркә лә аҫраны. Йәй һайын 20-30 күркәбеҙ ауыл ситендәге Ҡолай тауында (исеме “тау” булһа ла, түбәләс кенә инде ул) ҡортолдап йөрөр ине. Яңы йорт һалғанда бик ярап ҡалдылар. Бер йылды уларҙы дәүләткә тапшырып, өй башы ябырға шифер алдыҡ, икенсе йылында күркә һатҡан аҡсабыҙ таҡта-маҙарға китте. Ә инде һабын, сәй-шәкәр кеүек нәмәләрҙе магазинда йомортҡаға алмаштырып ала ауыл халҡы. Бер данаһы 5 тин. Баҙарға илтһәң, 8-10 тиндән китә лә бит, баҙарҙа йомортҡа һатыу тыйыла. Бер йәйҙе әсәйем (йөклө лә ине бит әле) беҙ, дүрт-биш бала, уҡырға инер алдынан, ҡиммәтерәккә һатып, уҡыу кәрәк-ярағы, кейем-һалым алырға тип, ҙур сумаҙанға йомортҡа тултырып, баҙарға китте. Атайым һуғыш инвалиды булғас, баҙарға, тирмәнгә әсәйем йөрөнө. Район үҙәгенә автобус йөрөмәй, йөк машинаһын белешеп ултырғандыр инде. Беҙ юлдан күҙ ҙә алмай баҙар күстәнәсе, яңы уҡыу формаһы, китап-дәфтәр йөкмәп, әсәйебеҙҙең ҡайтҡанын түҙемһеҙләнеп көтәбеҙ. Ә ул кисләтеп кенә, хәлдән тайып, илай-илай буш ҡул менән ҡайтып инде. Милиция тотоп, әсәйемде ҡурҡытып, һүгеп, йомортҡаларын сумаҙаны-ние менән бәреп ватҡан икән. “Үҙҙәренә алып ҡалһалар ҙа, әрәм булмаҫ ине ризыҡ, исраф ҡына итеп, бәреп ваттылар бит”, — тип әрнене әсәйем.\nТарих булып ҡалған күренештәр\nСовет осороноң һәйбәт яҡтары күп булһа ла, бөтәһе лә ал да гөл түгел ине шул. Әле иҫкә алған күренеш һымаҡ үҙәккә үтерлектәре лә байтаҡ ине. Тиҫтә йылдар элек кенә бит әле, өй һалайым, тиһәң, ҡаҙаҡ та, таҡта ла, ҡалай ҙа, кирбес менән бүрәнә лә юҡ. Аҡсаң булһа ла юҡ. Ә кемдәргәлер бар. Кейәйем тиһәң, магазинда килешле күлдәк, пальто, итек кеүек әйберҙәрҙе лә, тауарын да табырлыҡ түгел. Шөкөр, был хәлдәр беҙҙән алдағы һәм беҙҙең быуындың хәтерендә генә ҡалды. 60-сы йылдарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хатта паспорты ла булманы бит.\nПаспортһыҙ ҡалаға китеп, үҙең теләгән ергә эшкә урынлашыу ҙа мөмкин түгел. Йә армиянан ауылға ҡайтмайынса ҡалала ҡалып, йә яңы завод-фабрика төҙөлгән йәки сиҙәм ерҙәргә махсус саҡырылыш буйынса ғына китә ала ине кеше ауылынан. Ә колхозда барыһы ла “таяҡ”ҡа эшләне. Бер хеҙмәт көнө ҡағыҙға бер таяҡ һыҙып билдәләнә. Йыллыҡ нормаң үтәлһә, хеҙмәт хаҡына бер нисә сутый бесән тейә лә, таяҡ һанына ҡарап, грамлап бүлеп, иген өләшәләр. Колхозың хәллерәк булһа, күберәк тейә, бөлгәнерәк булһа, әҙерәк. Эш хаҡы тигән нәмә юҡ. Пенсия ла юҡ.\nӘ беҙ әле, ауылда эш юҡ, тигән булабыҙ. Ауылдамы эш юҡ? Һаулығың, эшләр мөмкинлегең генә булһын. Теләгән кеше кәрәгенсә ерен дә алып эшкәртә, малын да аҫрай. Тапҡаның — үҙеңдеке. Үҙеңә уңайлыраҡ ергә барып та йәшәй алаһың. Был мәсьәләлә лә сикләү-маҙар юҡ...\nХәҙерге йәштәр тарих буйынса әле һөйләп үткәндәр менән хәбәрҙар булһа ла, барыбер төбөнә төшөнөп етмәй икән. Аҙыраҡ яҙабыҙ, күрәһең, был хаҡта.\nУн йыллап элгәре улым Артур менән үткән һәм бөгөнгө тормош хаҡында һөйләшеп ултырғанда, аптырабыраҡ һорап ҡуйҙы:\n— Әсәй, 70 – 80-се йылдарҙа колхоздар һәйбәт кенә көн күреп ҡалған бит, халыҡ эш хаҡын да, пенсияһын да алған. Ә ниңә күпләп мал аҫраманылар икән?\n— Рөхсәт булманы.\n— Нисек инде рөхсәт булманы? Кем тарафынан?\nЮғарыла һөйләп үткән миҫалдар нигеҙендә яҡшылап аңлатырға тура килде улыма. Ул һаман үҙенекен тылҡый:\n— Рөхсәт ителгәнде эшләргә лә була бит, йорт һайын йөҙәрләп ҡош-ҡорт аҫрарға, мәҫәлән?\n— Бик аҫрарҙар ине лә, ул саҡта баҙарҙың һәр мөйөшө һайын бәпкә-себеш һатмайҙар ине шул. Инкубаторҙар етешмәгәндер. Нәҫелгә ҡалдырылған өс-дүрт инә ҡаҙ, ике-өс көртләгән (йомортҡа баҫырға теләгән) тауыҡ күпме генә бәпкә-себеш сығара ала инде?! Сыҡҡандарын әрәм-шәрәм итмәй, күҙ ҡараһы кеүек ҡарай инек инде, әлбиттә.\nҺөйләгәндәремә өҫтәп, күңелемдә уңалмаҫ яра ҡалдырған тағы ла бер хәлде иҫкә төшөрөп үтәйем әле. Хрущев заманында аттар менән кәзәләрҙе бөтөрөргә тигән мәғәнәһеҙ ҡарар сыҡты. Ә беҙҙең ике мамыҡ кәзәбеҙ, әсәйем әйтмешләй, бөтә ғаиләне кейендереп, туйындырып тора. Ауылда иң күп, сифатлы мамыҡ биргән кәзәләр — беҙҙеке. Ауыл Советынан: “Тиҙ арала шуларҙы һуйып һатырға!” — тигән бойороҡ булғас, әсәйем кәзәләрен ҡосаҡлап-ҡосаҡлап, уларҙан ғәфү үтенә-үтенә иланы. Йор һүҙле, ниндәй генә ауырлыҡтар килһә лә ҡаушап ҡалмаған, бирешмәгән, һәр саҡ оптимист әсәйем иҫ киткес нескә күңелле лә кеше ине. Әҙәм һүрәттәре янмаһын тип, хатта гәзитте лә утҡа яҡмай торғайны. Кәзәләребеҙҙең бәрәстәрен дә ҡалдыртманылар. Дүрт бәләкәс кенә бәрәсте лә һуйып, Стәрлетамаҡ баҙарына илтеп һаттыҡ. Йә, ул мәхлүктәрҙең ни зыяны тейгәндер инде? Шөкөр, һуңғы йылдарҙа үҙ хужалыҡтарын бөтәйтеп, бер-береһенән күрмәксе яңы эштәр асып йәшәргә ынтылыусылар ишәйә бара.\nКеше хәтере ҡыҫҡа ла инде. Туҡһанынсы йылдар башында ярты кило колбаса, киҫәк һабын, берәр кило ярма өсөн талон тотоп, көндәр буйы сират тороуҙар төштә генә булған һымаҡ хәҙер.\nРСФСР халыҡ депутаты итеп һайланған 29 депутатты “Башҡортостан” сауҙа үҙәгенә алып барып, тәүге съезға бер ҡат кейендереп ебәрҙеләр. Үҙебеҙҙең аҡсаға, әлбиттә. Унда ла әле күлдәге булһа — плащы, ойоғо булһа, туфлийы табылманы. Бер ҡайтҡанымда Мәскәүгә кейеп китергә итек булмағас, Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы бланкыһына “Өфө” универмагы директоры исеменә хат яҙып, ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә тура килде. Рәхмәт, ветерандар өлөшөнән арттырып, яһалма күндән генә булһа ла, ҡупшы ғына итек табып кейҙерҙеләр. Өсәр-дүртәр ай эш хаҡы, пенсия ала алмай интегеүҙәр Башҡортостанда хәҙер тарих ҡына булып ҡалды.\nТөҙөлөш — йәшәү кимәленең иң сағыу күрһәткеселер ул, сөнки күңеле күтәренке һәм матди мөмкинлеге булғандар ғына төҙөлөш эштәре менән шөғөлләнә ала. Яҡташтарым районда асфальт юлдар һалыу, газ үткәреү эштәрен башҡа төбәктәргә ҡарағанда бер аҙ алдараҡ та башлап ебәрҙе. Туҡһанынсы йылдарҙа был эштәргә Мәскәү рөхсәтенән тыш та тотоноу мөмкинлеге тыуғас, юғалып ҡалманылар, тиҙерәк күптәнге хыялды тормошҡа ашырыу яғын ҡаранылар. Һөҙөмтәлә Никифар, Ҡыпсаҡ-Асҡар, Себенле, Тавричанка, Ыҫлаҡ, Шафран, Аксен, Торонтайыш, Әүрез кеүек ҙурыраҡ ауыл һәм ҡасабаларҙа ғына түгел, ә Һарыш, Тәүәтәй, Аҡсулпан, Бәләкәй Аҡҡолай һәм Иҫке Аҡҡолай кеүек бәләкәй ауылдарға ла газ килеп етте. Хәҙер район үҙәгенән брикет-күмер ташып, утын яғып өй йылытыуҙар, аш-һыу әҙерләүҙәр әллә ҡасанғы тарих булып, онотолоп та бара. Ә инде беҙҙең быуынға ла күрергә яҙған урманһыҙ яҡтарға хас күренеш: аҙбарҙарҙа ҡыш буйы йыйылған тиреҫтән тиҙәк-кирбесте ҡалыпҡа һуғып, уны киптереп-өйөп, йәй буйы ҡышҡы һыуыҡтарға әҙерләнеүҙәрҙе әлеге йәштәр күҙ алдына ла килтерә алмай.\nЮлһыҙ ҙа интектек. Ауылдаш тиҫтерҙәремдең күбеһенең урта мәктәпте лә тамамлай алмауҙарында юлһыҙлыҡ ғәйепле, сөнки колхоз үҙәге Себенлелә һигеҙ йыллыҡ ҡына мәктәп. Уны ла дүрт йыл буйы көн дә ете саҡрым ара йөрөп уҡып тамамлағас (10-14 йәштә), 20 саҡрым йыраҡлыҡтағы Раевка урта мәктәбенә барырға кәрәк. Фатирҙа тороп уҡыуҙарҙың ни икәнен үҙ башынан кисергән уҡыусы һәм уның ата-әсәһе генә беләлер. Ә яҙлы-көҙлө боҙло һыу һәм бысраҡ кисеп, ҡыштарын ҡар-бурандар ярып ауылға ҡайтып йөрөүҙәр үҙе ни тора?! Ҡайтмаҫ инең, аҙыҡ-түлек кәрәк. Һатып алырға аҡса юҡ. Был хәлдәр ҙә әллә ҡасанғы быуаттарҙа тороп ҡалған кеүек хәҙер.\n...Еңел машина ашыҡмай ғына Раевка — Һарыш — Раевка юлынан елә. Һул яҡлап тиҫтәләрсә гектар ерҙә сөгөлдөр баҫыуы һуҙылған. Ул ҡайһы бер йылдарҙа борсаҡ йә иһә үлән сәселеп, яңыртылып ала. Беҙ бәләкәй саҡта ғаиләбеҙгә бүленгән пайҙы Зәйтүнә һеңлем менән икәүләп утай торғайныҡ. Ҡояш аяуһыҙ ҡыҙҙыра. Төшкөлөккә ҡайтып йөрөһәң, кешеләрҙән артта тороп ҡалаһың. Бер саҡ шулай алып килгән икмәгебеҙ бөттө, шәкәрле сәй генә ҡалды. “Шәкәрле сәй хәл индерер әле”, — тип йыуатабыҙ үҙебеҙҙе. Асыҡһаҡ та, һыуһаһаҡ та шуны эсәбеҙ. Кисләтеп булһа ла пайыбыҙҙы утап бөтөрөп ҡайттыҡ. Ай яҡтыһында рәхәтләнеп Димдә һыу инәбеҙ. Төнгө тауыш Дим буйында яңғырап тора. “Һүҙебеҙҙе һүҙ иттек! Барыбер еңде-ек!” — тип ҡысҡырабыҙ ун йәшлек Зәйтүнә менән.\nКолхоздар йылдан-йыл нығына барҙы, колхозсылар ай һайын эш хаҡы ала башланы. Уҡыусылар, студенттар йәйге каникул осоронда уҡырға барырлыҡ, өҫ-баш бөтәйтерлек эшләп ҡалырға тырышты.\nҺәр ауылда тиерлек медпункт, колхоздың үҙенең бала табыу йорто булды бер осор. Ауыл Советы үҙәге Себенле һигеҙ йыллыҡтан урта мәктәпкә әйләнде. Дүрт-биш ауылдан йөрөп уҡығандарға интернат асылды. Тәүәтәй, Һарыш, Ҡыҙыл Юл ауылдарындағы башланғыс мәктәптәр яңыртылды. Уңыш йыйыу осоронда эшкә студенттар, һалдаттар ярҙамға килде. Эш таба алмай йөрөүселәр ҙә, өмәләрҙе иҫәпкә алмағанда, эсеп йөрөүселәр ҙә юҡ дәрәжәһендә. Һәр ауылда ферма: ҡайһыһында һыйыр, йылҡы малы, бүтәндәрендә һарыҡ, сусҡа, меңәрләп тауыҡ-ҡаҙ аҫрала. Алдынғыларға орден-миҙалдар бирелә, колхоз иҫәбенә бер нисә бүлмәле йорттар һалына, шифаханаларға бушлай йүнәлтмәләр бүләк ителә. Унда барырға кеше лә табып булмай әле.\nМин ул осорҙо идеаллаштырырға ла, хурларға ла йыйынмайым. Етешһеҙлектәр, алда телгә алғанымса, ул саҡта ла туп-тулы ине. Тик үрҙә әйтелгәндәр ҙә хәҡиҡәт бит. Әммә ул ваҡытта башын эскегә һалып йәки бөтә ғаиләһе менән ата-әсәһенең пенсияһын ашап ятыусылар булманы, сөнки ялҡауҙарҙы, бер нисә ай эшләмәһә, административ яуаплылыҡҡа тарттырыу ғына түгел, төрмәгә ултыртып ҡуйыуҙары ла ихтимал ине.\nЙәш үҫмерҙәргә һөнәри белем биреү юғары кимәлдә булды: һөнәрселек училищеларының ниндәйе генә юҡ ине, йәнең теләгәнде һайла. Ашау-эсеү, кейем-һалым, бөтә уңайлыҡтары булған ятаҡтар, тәрбиәсе-педагогтар, бушлай кинотеатрҙарға йөрөү — бөтәһе лә һинең ҡарамаҡта. Етмәһә, стипендия ла түләйҙәр. Һәйбәт уҡып сыҡһаң, юғары уҡыу йорттарына конкурсһыҙ инеп китәһең. Училищены тамамлаған дипломлы белгескә эш эҙләп йөрөргә лә түгел, гөрләп торған завод-фабрикалар, ошо йүнәлештәге ойошмалар, колхоз-совхоздар ҡолас йәйеп ҡаршылай, эш хаҡы алғанса етерлек “подъемный” тигән аҡсаһын да бирә. Йәш белгестең ҡәҙере ҙур, закон буйынса уларҙы фатир менән тәьмин итеү ҙә ҡаралған.\nСиткәрәк киттем шикелле, нишләйһең, тыуған ауылыма ҡайтып киләм, уйландыра.\nЕгәрле, ихлас халыҡлы Һарыш\nЭш эҙләп, сит яҡҡа китә ауылдаштар. Юғары белемгә эйә була алмағандары кем нисек эш тапҡан, шунда урынлашҡан. Уларҙы, ауылды ташлап киттегеҙ, тип ғәйепләп тә булмай. Заманында үҙебеҙ ҙә ҡалала төпләндек. Тик ул саҡта ауылда ҡалыусылар ҙа күп ине. Колхоз тарҡалғас та, 10-15 йыл бушҡа эшләне әле яҡташтарым. Ауылды йәшәтергә, үҙ хужалыҡтарын туҙҙырмаҫҡа кәрәк ине. Яйлап-яйлап район үҙәгенә, яҡын-тирәләге ҡалаларға, Себергә юллана башланылар. Тәүҙәрәк егет-ҡыҙҙар, шунан һуң ғаиләләре менән киттеләр ауылдан. Сит яҡта яңы быуын үҫте. Уларҙың ауылға ҡайтыуы хаҡында хыял итергә лә мөмкин түгел. Һарышта, мәҫәлән, уҡыусы балалар өс-дүрт бөртөккә генә ҡалғас, мәктәп тә ябылды. Ярай әле, өлкән йәштәгеләр уны ремонтлап, тәғәйенләнешенә тура килтереп, мәсет иттеләр. Хәҙер унда намаҙ уҡыйҙар, ул да күңелгә йылылыҡ бирә.\nМәктәп бинаһы, ауылдағы ҡайһы бер ташландыҡ йорт-ҡуралар һымаҡ, сереп ултырырға ла мөмкин ине бит әле. Урамдан уҙғанда эстәр өҙөлә инде: элекке һылап-аҡлап, ялт итеп гөрләп торған өйҙәр ҡарайышып, бөршәйешеп ултыра. Ҡайһыларын ситтән килгән ят милләт кешеләре һатып алып йәшәй башлаған. Киләсәктә лә ошолай дауам итһә, йәшәй алырмы икән бер нисә быуатлыҡ тарихы булған киң күңелле, ярҙамсыл, егәрле, ихлас халыҡлы Һарышҡайым?! Дим ярҙарынан өҫтәрәк ҡалҡыулыҡта ап-аҡ булып балҡып, күкрәк киреп ултырған ҡупшы ауыл ине бит ул. Тирә-яғындағы эреле-ваҡлы күлдәре, селтер шишмәләре, төрлө-төрлө емешле ҡыуаҡтары ғына ни тора! Күренекле композитор Роза Сәхәүетдинова менән “Һарыш ауылы йыры”н да яҙғайныҡ. Матур, дәртле көйлө был йырҙы яҡташтарым әле булһа яратып башҡара:\nҺарыш тигән бер ауыл бар\nДим йылғаһы ярында.\nҺарыш көйөнә йырлайым\nБик һағынған сағымда.\nУҙған быуаттың 90-сы йылдарында күренекле йырсыбыҙ Нәзифә Ҡадирова уны “халыҡ йыры” тип уйлап йөрөгән икән. Беҙҙең ауылға арналған бит ул, тигәс, ғәжәпләнеп көлөп ебәргәне хәтерҙә.\nАуылға газ ингән. Һыртынан асфальт үтә, автобус йөрөй, күпселек ауылдарҙағы кеүек, урамда һыу колонкалары бар. Беҙҙең һыу тәмлелеге менән дә, составы менән дә шишмәнекенән ҡалышмай. Шуға ла һикһәнде уҙыусылар ҙа үҙҙәрен ҡартаябыҙ тип иҫәпләмәй.\nҺарыш ауылы көйөнә\nУйна әле, дуҫҡайым.\nЙәмле Димдең буйҙарында\nҠушылып йырлар ҡуш ҡайын.\nҺандуғастар моңло һайрай,\nҠунып Дим талдарына.\nҺандуғас кеүек талпынып,\nАуыл сите киң туғайлыҡ,\nТуғайында күлдәр бар.\nМинең ярһыу йөрәгемде\nСерҙәш итер кемдәр бар?\nИх, тағы бер уҙһаң ине\nДим буйҙары, тыуған ауылым\nКитмәй күҙ алдарымдан.\nҺарыш ауылы бик матур,\nЙорттары ла аҡ ҡына.\nИң ҡәҙерле, иң ғәзиз ер\nТыуып үҫкән яҡ ҡына.\nБына шундай күркәм ауыл бөтөүгә табан барһын әле... Иң ҡыйыны: был хәлде туҡтатырлыҡ әмәл юҡ. Ун йыл элек беҙ ҙә унда ҡайтып, йорт төҙөп индек. Өйөбөҙ ҡыш көнө бикле тора. Беҙҙән күрмәксе тағы ла ҡайтыусылар булыр тигән өмөт бар ине. Ҡыҙғаныс: яңы йорт һалыусы юҡ.\nХалыҡ нисек тә йәшәргә тырыша инде. Алда әйткәнемсә, дүрт-биш һыйыр тотҡан, йөҙәрләп ҡош-ҡорт аҫраған ғаиләләр бар. Күптәргә ситтә йәшәгән балалары ярҙам итә. Тағы ла бер уйландырырлыҡ күренеш: район үҙәгендә, Өфөлә эшләп, ауылдағы ғаиләһе янына айына бер-ике генә ҡайтып әйләнгән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бар. Балалары ла ситтә уҡығас, йорт-ҡура ҡарарға уларҙың ирҙәре ҡала инде. Бындай хәлдә тулы бәхетле, ныҡлы ғаилә хаҡында һүҙ алып барыуы ла ҡыйын. Аптырағандан төшә инде ҡатын-ҡыҙ, әсә бындай хәлгә: балаларҙы нисек тә уҡытырға, үҙаллы тормош юлына баҫтырырға кәрәк бит. Пенсия хаҡында ла ҡайғыртмай булмай. Ике-өс балаһын ата-әсәһенә ҡалдырып, Себергә, Мәскәүгә, башҡа ерҙәргә эшкә киткәндәр күп. Сабыйҙарҙың иң яҡын кешеләрен күрмәй йәшәүе бер нисә йылға һуҙылып киткән осраҡтар ҙа бар. Ярай әле, уларға аҡса, күстәнәс-маҙарҙы йышыраҡ ебәреп торһалар. Хәл белешеү, тәрбиә эштәре телефон, скайп аша хәл ителергә тырышыла ла бит... Пенсияға сығып, һаулығын нығытыу, тейешенсә ял итеү кеүек яҡты хыялдарҙы тормошҡа ашырыу һаман да киләсәк йылдарға ҡалдырыла. Ситтә йәшәгән ата-әсәнең ҡасандыр балаларын үҙҙәренә алып ҡайтыуы ла икеле. Осон-осҡа ялғап көн иткәндәргә ҡасан кәм тигәндә ике-өс миллион һум торған фатир тәтей әле?!\nУйҙар, уйҙар... Ситтән ҡайтҡан ауылдаштар зыяратҡа ла бармай ҡалмай. Уҙған йәй уны ҙурайтыбыраҡ яңынан уратып ҡуйҙылар, шөкөр, эсендә бөтәһе лә сағыштырмаса тәртиптә тотола: яҙ ҙа барып сәскәләр ултыртып, таҙартып, зыярат ҡыла тереләр, көҙ ҙә... Мин дә бер нисә тапҡыр киләм баҡыйлыҡҡа киткән ауылдаштарым янына. Унда барһаң, ысынбарлыҡҡа нығыраҡ яҡынаяһың, ғүмерҙең фани икәнен яҡшыраҡ тояһың. Ҡайһы берҙә Һарыштың мин аралашып йәшәгән халҡының күпселеге бында күскән һымаҡ тойолоп китә. Атай-әсәйем менән 25 кенә йәшендә һәләк булған Әхтәр ҡустым эргәләш ята. Уның тиҫтерҙәре, хатта күпкә йәшерәктәре лә байтаҡ. Кем булып эшләүенә, нисек йәшәүенә ҡарамай, бөтәһе лә бында килә. Яҙмыштар шулай тигеҙләшә.\nХәтергә тик һәйбәт яҡтары ғына иҫкә төшә мәрхүмдәрҙең. Үпкәләткән, хәтеремде ҡалдырған кешеләр булдымы икән, уларын иҫләмәйем. Мин белгән осорҙа ғына түгел, ауыл халҡы бер-береһе менән электән үк дуҫ йәшәгән. Хәллерәк кешеләрҙе кулак яһап Себергә оҙатҡас та, юлдан ҡасып ҡайтҡандар һәм күпмелер ваҡыт йәшеренеп тормош көткәндәр. Шау-шыу тынып, бер аҙ ваҡыт үткәс, яңы йорт-ҡура ҡороп, йәшәп киткәндәр. Ауылдаштар уларҙы һатмаған. Сталин осорондағы репрессияларға ла эләкмәгән беҙҙекеләр. Аҙаҡтан да бер-береһе өҫтөнән ялыу яҙып, судҡа тарттырып йөрөмәүҙәренә күрше ауылдар халҡы аптырай ине. Һәр йортта үҫкән күмәк баланы бергәләп тәрбиәләнеләр. Һарыштың бер осонда урыҫтар йәшәне, татар ҡыҙҙары килен булып төштө. Милләт тикшереүҙе лә, ошо юҫыҡта ниндәйҙер ығы-зығы сыҡҡанды ла хәтерләмәйем. Хатта ҡайһы бер урыҫ-башҡорт ғаиләләре араһында бер-береһен ҡиәмәтлек атай-әсәй, ул-килен яһап аралашҡандар ҙа булды, тик ҡатнаш ғаилә ҡороусылар табылманы. Шуныһы ҡыҙыҡ: татар еңгәләрҙең береһе лә үҙ телен ташламаны, ә урыҫ күршеләребеҙҙең барыһы ла башҡортса һәйбәт һөйләшә ине (ине, тим, хәҙер уларҙың бөтәһе лә район үҙәгенә һәм башҡа яҡтарға күсте). Әсәйемдең: “Раевканан автобуста ҡайтып төшкәс, бер бик сибәр ҡыҙ әйберемде өйгә тиклем күтәреп килде. Мин уға вата-емерә урыҫса өндәшкән булам, ә ул: “Апай, үҙебеҙсә генә һөйләшәйек, ауылдашығыҙ Сергейҙың ҡыҙы бит мин”, — тине”,— тип көлөп һөйләгәне иҫтә.\nӘлшәй ере кешеләре менән матур\nАуылым — йәшәү сығанағы\nАуылдың икенсе ситендә йәшәгән күршеләребеҙҙең ҡыяр, кәбеҫтә, ҡабаҡ, ҡарбуз, ҡауын кеүек йәшелсәләре ишелеп уңа ине. Уларҙан күрмәксе беҙҙекеләр ҙә баҡса булдырҙы. Колхозыбыҙ ҙа, йәшелсә-емеште күпләп үҫтереп, файҙа күрә торғайны.\n...Уҙған быуаттың 90-сы йылдары уртаһында өлкән киленем менән Италияға турист булып барҙыҡ. Ун көн рәттән кистәрен генә ҡунаҡханаға ҡунырға ҡайтып, ил буйлап сәйәхәттә йөрөнөк. Һоҡландырырлыҡ, уйландырырлыҡ күренештәр ҙә, хис-тойғоно яңырта, моңландыра, уйландыра, һағышландыра торғандары ла булды, ғәжәпләндергәндәре лә осраны. Шуларҙың береһе – һуғыш киноларында ғына күргән һымаҡ ташландыҡ ауылдарҙың күплеге.\nБеҙ, яңы ғына юҡҡа сыҡҡан Совет ҡоролошо граждандары, бындай хәлде үҙебеҙҙә күрмәгәс, ниңә улай икәнен һорашып, гидҡа мөрәжәғәт итәбеҙ. Ул бер ҙә иҫе китмәй генә: “Ауыл хужалығы хәҙер илгә табыш килтермәй, туризмдан файҙа күберәк, шуға күрә аҙыҡ-түлекте ситтән һатып алып, туризмды нығыраҡ үҫтереү сараһын күрәбеҙ”, — тине.\nОшондай күренештең бик тиҙҙән үҙебеҙҙең илдә лә тәбиғи хәлгә әйләнәсәген ул саҡта күҙ алдына ла килтереүе мөмкин түгел ине. Ә Италиялағы һымаҡ туризм бизнесы хаҡында хәҙергә хыялланабыҙ ғына.\nӘлеге шарттарҙа беҙҙә бәләкәй ауылдарҙы һаҡлап ҡалып булыр инеме икән?! Был һорауға яуап биреүе ҡыйын. Бер осор бәләкәй ауылдарҙы ҙурҙарына ҡушыу процесы башланып ҡуйҙы ла, йәмәғәтселек ҡаршы килгәнгәме, мөмкинлек етерлек булманымы, эшмәкәрлек оҙаҡламай туҡтатылды. Хәҙер халыҡтың йәшәү рәүеше лә икенсе, рухи һәм матди талаптар һәр саҡта ла йәнәш ҡуйылмай, күбеһенсә ҡапма-ҡаршы көскә әүерелә. Заманға ярашлы, балалар бәләкәйҙән ылыҡтырылырға тейешле компьютер, Интернет дәрестәрен, ысынлап та, һәр бәләкәй ауылда етерлек кимәлдә алып та булмайҙыр. Күңелгә ятышлы эш юҡ, тип әйтеү ҙә дөрөҫлөккә тап килә. Йәй буйы баҡсаларында йәшелсә үҫтергәндәр ҙә уңышын һатып рәхәтен күрә алмай, сөнки район үҙәктәрендә, ҡала эргәһе баҡсаларында ла үҫтерәләр уларҙы. Етмәһә, ҡышын-йәйен баҙар тулы ситтән килтерелгән йәшелсә-емеш. Мал, ҡош-ҡорт аҫрайым тиһәң, бесәне, еме кәрәк. Уларын сабып өйөп ҡуйыу, килтереү — машинаһыҙ, тракторһыҙ кешегә йырып сыҡҡыһыҙ проблемалар сылбыры. Ә техниканы ниндәй аҡсаға алаһың да улар өсөн һушты алырлыҡ һалымды нисек түләйһең?! Көн дә таңдан тороп һыйыр һауып, йәй буйы бесән әҙерләп, аҡса эшләйем тиһәң, ике-өс ай әсемәҫлек итеп өҫтәмәләр ҡушып яһалған магазин һөтөнән өс-дүрт тапҡырға арзаныраҡҡа тапшырырға тура килә.\nЯҡты донъя, беҙ йәшәгән тормош — бөтәһе лә хәрәкәттә. Шуға күрә донъя ла, тормош та, кешеләр ҙә үҙгәрә шул. Үткәндәр тарих булып ҡала, киләсәк алға әйҙәй. Ауыл да — йәшәйештең тере күҙәнәге. Ул да үҙгәрергә лә, ҡайһылары ҡартайырға ла тейештер, күрәһең.\nТыуған ер ул — илһам һәм рухи көс сығанағы\nЖурналист, депутат булараҡ, миңә Башҡортостандың күп райондарында булырға, төрлө сараларҙа ҡатнашырға, күрше төбәктәргә, сит илдәргә лә сәфәр ҡылырға насип итте. Беҙҙең халыҡ, ысынлап та, ихласлығы, ҡунаҡсыллығы менән айырылып тора. Ә инде Дим буйында ғүмер иткән яҡташтарымда алсаҡлыҡ, эскерһеҙлек сифаттары тағы ла нығыраҡ күренә. Районыбыҙҙан сыҡҡан республика кимәлендәге һүҙ һәм сәнғәт оҫталарының күп булыуы ла ошо күренешкә бәйлелер, моғайын.\nҮҙемде лә ошо исемлеккә индерергә хаҡым барҙыр тип уйлап, шуны әйтәм: бер-беребеҙҙе белеп, яҡын күреп, кәрәк булһа, тормош, ижад байрамдарыбыҙҙа ҡатнашып, ихтирам итешеп йәшәйбеҙ. Йыл һайын тиерлек төрлө сараларға саҡырып, ижадташтарыбыҙ һәм халҡыбыҙ менән осраштырып торғандары өсөн районыбыҙ етәкселәренә рәхмәтебеҙ ҙур.\n“Әлшәй йондоҙҙары” тигән ҙур күләмле әҙәби-музыкаль сара хәҙер нисә йыл инде оло байрам, ижад отчетыбыҙ булып район һәм баш ҡалабыҙ Өфөнөң мәҙәниәт һарайҙарында даими уҙғарылып тора. Быйылғы сара Стәрлетамаҡ ҡалаһында гөрләп үтте.\nКүренекле ғалим, шағир, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәшит Шәкүр, ғалимә, сәсәниә, халыҡ-ара конкурстар лауреаты Розалия Солтангәрәева, Стәрлетамаҡта йәшәгән шағирә-журналист Земфира Муллағәлиева менән беҙ концерттарҙа ғына түгел, районыбыҙҙың башҡа сараларында ла ҡатнашабыҙ, мәктәптәрҙә осрашыуҙар үткәрәбеҙ. БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы проректоры, профессор Карпухин Иван Егорович район менән эшлекле бәйләнештә йәшәй. Арабыҙҙан иртә киткән ғалим, шағир Шамил Анаҡ, яҙыусы Рәйес Низамов, фольклорсы-ғалим Ниғмәт Шоңҡаров, ғалим, шағир Әмир Мәхмүтовтарҙы яҡташтарыбыҙ онотмай.\nРайон үҙәгендә йәшәп ижад иткән Рәүеф Хәкимовтың, популяр йыр текстары авторы Гөлнара Рәшитованың, шағир, журналист Илфаҡ Фаризовтың ижад шишмәләре лә Раевкала үҙ юлын тапҡан.\nХалыҡ артистарыбыҙ Миңзәлә Хәйруллина, Светлана Хәкимова, Гөлсәсәк Шәрипова, сәнғәттә яҡты эҙ ҡалдырып баҡыйлыҡҡа күскән Хәмит Шәмсетдиновтар — районыбыҙҙың ғына түгел, республикабыҙҙың да ғорурлығы.\nКомпозитор-йырсыларыбыҙ Роберт Тимербаев, Наил Шәймәрҙәнов, Урал Рәшитов, Рөстәм Ғиззәтуллин, Нурия Абдуллина, Альфред Яҡшембәтов, популяр йырсылар Рәфисә Әсәҙуллина, Юлай Муллайәнов, Хәлимә Ғәббәсова, Гөлсинә Мөхәмәҙиева, Урал Ибәтуллин, Гүзәлиә Әхмәтова, Вилдан Фәйзуллин, ауылдашым, театр һәм кинофильмдар артисы, режиссер Әхмәр Әхмәҙуллин, күренекле музыкант Фәрүәз Килдеғолов, көлкөлө һүҙ жанры буйынса сәхнә оҫтаһы Рәйфә Садиҡова, билдәле рәссам Фәнил Шәйәхмәтов күптән инде республикабыҙ сәнғәте йондоҙҙары булып танылды. Һәр береһенең ижад юлы хаҡында мәҡәлә генә түгел, китап яҙырлыҡ. Төрлө жанрҙарҙа ижад иткән ошо хәтлем илһамлы шәхестәре менән ғорурлана алырлыҡ тағы ла ниндәй төбәк бар икән?!\nЮҡтан бар булмай, тигәндәй, Әлшәй ере — көслө ыңғай энергетикалы, гүзәл тәбиғәтле нурлы төбәк, шуға күрә халҡы ла йырлы, моңло, илһамлы шул.\nҠан хәтерен дә оноторға ярамай, әлбиттә. Әлшәйҙәрҙең элек-электән талантлы, ихлас булыуҙары хаҡында әйтәм. Күңел йырлап торһа, күтәренке, маҡсатлы булһа, эш тә ырамлы бара. Шулай ҙа ошондай әүҙем кешеләрҙе лә ойошторорға кәрәк бит әле. Мин үҙемә яҡын булған мәғариф, тәрбиә, мәҙәниәт, спорт мәсьәләләренә генә туҡталам. Ошо йүнәлештә фекер йөрөткәндә, “Уңды беҙҙең район етәкселәрҙән”, тип әйтһәм, яңылышмайымдыр, сөнки һәр береһен йәш саҡтарынан беләм: күҙ алдында үҫкән ир-уҙамандар. Етмәһә, был өлкәлә эшләгәндәрҙең барыһы ла һөнәре буйынса педагогтар. Ауыл тормошонда бәләкәйҙән ҡайнап йәшәйҙәр, шуға ла проблемалар ҙа сит-ят түгел. Ә инде педагог булыуҙың һәр тармаҡ етәксеһе өсөн дә һәйбәт яҡтары күп. Ул — һәйбәт ойоштороусы, тәрбиәсе, кеше менән уртаҡ тел таба белгән психолог, тәрән эрудициялы белгес, талапсанлыҡ, яуаплылыҡ ҡанына һеңгән абруйлы шәхес.\nБеҙҙең район башлығы Дамир Радик улы Мостафин, урынбаҫары Закуан Зөйәр улы Әхмәтовтың, мәғариф һәм мәҙәниәт бүлектәре етәкселәре Айҙар Тимерхан улы Солтанғоловтың, Мирғәсим Факил улы Әкимбәтовтың дүртеһенең дә эшмәкәрлеген үрҙә һанап үтелгән сифаттар билдәләй. Мин уларҙың ата-әсәһен дә беләм. Бөтәһе лә күмәк балалы, уңған, халыҡ араһында ихтирам ҡаҙанған ғаиләләрҙә тыуып үҫкән.\nАтҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы Дамир Радик улы район башлығы вазифаһын 2004 йылдан башҡара. Мин әлеге яҙмамда уның һәм төбәктең хеҙмәт ҡаҙаныштарын анализларға йыйынмайым. Быға әҙер ҙә түгелмен. Ә инде тәжрибәле етәксенең кешелекле, эшлекле, хәстәрлекле ир-уҙаман икәнлеген яҡшы беләм. Уның донъя халыҡтары, Башҡортостаныбыҙ тарихын һәйбәт белеүе, элекке һәм хәҙерге абруйлы шәхестәребеҙҙең илебеҙ үҫешендәге ролдәре хаҡында уйланыуҙары, мәрхүмдәрҙең рухын, тереләрҙең үҙҙәрен ҡәҙер итеүе — уның юғары кимәлдәге зыялы кеше булыуына дәлил.\nӘлшәй етәкселеге райондың юғары һәм махсус белемле кадрҙар менән тәьмин ителеүенә лә ҙур иғтибар бүлә. Раевкалағы мәҙәниәт һарайында ла, юғары уҡыу йорттарында ла осрашыуҙар уҙғарыла, кәрәк саҡта матди ярҙам да ойошторола, “Ҡайтығыҙ!” тип өндәү генә етмәй, рухи бәйләнеш тә өҙөлмәҫкә тейешлеген онотмай әлшәйҙәр.\nРайон хужалары — зыялы ҡустылар менән донъя хәлдәре, яҡташтарымдың тормош-көнкүреше хаҡында һөйләшеп ултырырға яратам. Элекке вазифаларым да сәбәпселер, бәлки: миңә һәр үҙгәреш, һәр яңылыҡ ҡыҙыҡ. Уртаҡ шатлыҡ-ҡыуаныстар, проблемалар хаҡында уйланыуҙар нығыраҡ яҡынайта, берләштерә кешеләрҙе. Төбәгебеҙ халҡы һайлаған депутат, ошо ерҙән сыҡҡан журналист, яҙыусы булараҡ, элегерәк эшләгән етәкселәр менән дә аралашып, уй-фекер уртаҡлашып йәшәргә тырыштым. Ауыл тормошо мәсьәләләре хаҡындағы мәғлүмәттәрҙе иң тәүҙә яҡташтарыңдан алаһың инде. Һәр замандың үҙ заңы, тигәндәй, тормош та һис үҙгәрешһеҙ тормай, ҡаршылыҡһыҙ ғына булмай.\nСағыштырып ҡарағанда, әлеге етәкселәргә эшләүе ауырыраҡтыр ҙа әле тип уйлайым, сөнки Совет осоро аңлайышлыраҡ, тотороҡлораҡ ине. Әлегеһе бит туҡтауһыҙ тиҙлеген арттыра барған поезд кеүегерәк.\nКолхоздар бөтөрөлгән, ауылдар юғала барған, ерҙәр, сәнәғәт предприятиелары шәхси хужалар ҡулына күскән саҡта ғына түгел, кешелек ҡиммәттәре үҙгәрә барған, илдә лә, донъяла ла көрсөк хөкөм һөргән шарттарҙа халыҡҡа сәйәси һәм иҡтисади заманса йәшәү мөмкинлектәрен тыуҙырып ҡара! Яңыса донъя көтөүҙән бигерәк талап итергә тиҙ өйрәнде кешеләр. Көнитмештәре өсөн яуаплылыҡты үҙҙәренән бигерәк етәкселәргә күсереүселәр ҙә күп.\nОшондай дәүерҙә ил хәстәрен иңдәренә алғандарға түҙемлек һәм сәләмәтлек теләйек.\nУңышҡа юл күңелдән башлана\n— Раевкаға етәбеҙ, — ти шофер егет, ауыл исеменә айырым баҫым яһап.\nҠупшы район үҙәге урамдарынан тулҡынланмайынса үтә алмайым, сөнки бында ғүмеремдең яҡты хыялдарға бай, ҡанатлы үҫмерлек осоро үткән. 1-се башҡорт урта мәктәбе хәҙер инновациялы белем усағына, математика, гуманитар һәм медицина, биология йүнәлештәрендә эшләүсе лицейға әүерелгән. Күренекле ғалим Мөхәмәтша Буранғолов исемен йөрөтә.\nБыйыл март айында Халыҡ-ара туған тел көнөндә “Буранғол көндәре” тип исемләнгән район форумына саҡырҙы яҡташтарым. Халыҡ сәсәненең тормошо Әлшәй ере менән бәйләнгән. 1936 — 1937 йылдарҙа Мөхәмәтша Буранғолов Раевкала 1-се мәктәптә директор урынбаҫары була, башҡорт әҙәбиәтенән уҡыта, фольклор түңәрәген етәкләй.\nБығаса лицейҙа “Буранғол уҡыуҙары” үткәрелә ине. Быйылғы форумда 250-нән ашыу уҡыусы ҡатнашты. Әлшәйҙәрҙән тыш, сарала күрше Миәкә, Дәүләкән райондары уҡыусылары ла әүҙемлек күрһәтте. Мөхәмәтша Абдрахман улының бүләһе Алексей Буранғоловтың да килеүе һәм ғаилә ҡомартҡыһы бүләк итеүе фәһемле сараға үҙенсәлекле йәм өҫтәне.\nСарала сығыш яһаған Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ағзаһы Гөлсара Килдеғолова, филология фәндәре докторы, профессор Фәнил Күзбәков, Башҡортостандың халыҡ артисы, яҡташыбыҙ Светлана Хәкимова, БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалынан килгән ғалимә-шағирә Рәмзиә Абуталипова һәм район хакимиәте башлығы урынбаҫары Закуан Әхмәтов, мәғариф бүлеге начальнигы Айҙар Солтанғолов, лицей директоры Алик Вәлиәхмәтовтың сығыштары мәртәбәле форумдың дәрәжәһен тағы ла арттырып ебәрҙе.\nҒөмүмән, мәктәбемдең һуңғы йылдарҙа ғорурланырлыҡ уңыштары бар. Мәҫәлән, 2006 йылда ул “Мәғариф” милли проектында ҡатнашып, миллион һумлыҡ грант отто. 2007—2009 йылдарҙа Бөтә Рәсәй “Матур мәктәп” конкурсында еңеү яуланы. Ә инде 2014 — 2017 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының “ТОП-200” проектында ауыл мәктәптәре араһында иң һәйбәттәр исемлегенә индерелде. Лицейҙа 104 ауылдан йыйылған меңгә яҡын уҡыусы белем ала. Киләсәктә лә бары тик уңыштар ғына юлдаш булһын һиңә, ҡәҙерле уҡыу йортобоҙ!\nРайондың 23 белем биреү мәктәбендә һан буйынса күпселекте тәшкил иткән халыҡтарҙың дүрт мең ете йөҙгә яҡын балаһы рус, башҡорт, татар, сыуаш телдәрендә белем ала.\nУҡыусылар туған телдәр буйынса уҙғарылған республика олимпиадалары һәм конкурстарында әүҙем ҡатнашып, йыш ҡына призлы урындарға лайыҡ була. Мәҫәлән, 2015—2017 йылдарҙа уҡыусыларҙың Бөтә Рәсәй олимпиадаларында төрлө фәндәрҙән илле ике уҡыусы призлы урын алған. 2016/17 уҡыу йылында М. Буранғолов исемендәге лицей уҡыусыһы Рәмис Сәхибгәрәев физика, биология, информатика фәндәре буйынса уҙғарылған олимпиадаларҙа еңеү яулай.\nРайондың дөйөм белем биреү мәктәптәре йыл һайын “Электрон мәктәп” форумында ҡатнашып, һәйбәт күрһәткестәргә өлгәшә. Бына 4-се мәктәп менән М. Буранғолов исемендәге лицей һуңғы йылдарҙа икешәр тапҡыр лауреат исемен яуланы. Пионерҙар һәм уҡыусылар йортонда шөғөлләнгән балаларҙың заман технологияһы йүнәлешендә белемдәрен арттырыуҙа робот техникаһы түңәрәге ҙур роль уйнай. Ғөмүмән, был өҫтәмә белем биреү йорто районда ғына түгел, ә республикала ла уңыштары менән билдәлелек яулаған. Уның педагогтары, спорт тренерҙары һәм тәрбиәләнеүселәре араһында халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстарында еңеүселәр йылдың-йылы артып тора.\nСпортҡа ла ҙур иғтибар бирелә Әлшәйҙә. Мәҫәлән, өс йыл эсендә йәш спортсылар биш йөҙләгән ярышта ҡатнашҡан, шуларҙың 120-һе – Рәсәй һәм республика кимәлендә. Уҡыусылар араһында биш йөҙ һикһәнләп разрядлы спортсының, икеһенең мастерлыҡҡа кандидат, тағы ла икеһенең спорт мастеры исеменә лайыҡ булыуы ҡыуандыра. Раевкала спорт һарайы, балалар, үҫмерҙәр спорт мәктәбе, балалар, үҫмерҙәр өсөн ат спорты мәктәбе һәм уҡыусыларҙың турист клубында һикһәндән ашыу физкультура хеҙмәткәре, егерме тренер-уҡытыусы эшләй.\nФизкультура һәм спорт сараларында ҡатнашыу өсөн Әлшәйҙә уңайлы шарттар тыуҙырылған: утыҙҙан артыҡ спорт залында, егерме хоккей, шулай уҡ еңел һәм ауыр атлетика майҙандарында теләгән барлыҡ мәктәп уҡыусылары һәм үҫмерҙәр шөғөлләнә ала.\n“Сәләмәт тәндә — сәләмәт рух” икәнен иҫтә тотоп, Дамир Радик улының тәҡдиме буйынса Раевка үҙәгендәге ял паркына өс урынға спорт тренажерҙары ҡуйылған. Һаулығын нығытырға теләгәндәр иртәндән үк ашыға бында. “Бала-саға ғына килер тиһәк, өлкәндәргә лә, хатта таяҡ таянған әбей-бабайҙарға ла оҡшап ҡалды майҙансыҡтар. Был башланғысты Вьетнамда күреп ҡайтҡандан һуң ойошторғайныҡ”, — ти Дамир Мостафин. Район башлығының спортҡа булған мөнәсәбәте уның урынбаҫарҙары, бүлектәре һәм башҡа ойошмаларҙың етәкселәренә лә ыңғай тәьҫир итә. Мәҫәлән, Башҡортостанда даими уҙғарылған спорт ярыштарында “Дим” йыйылма командаһының быйыл дүртенсе тапҡыр еңеүсе исемен яулауын һис кенә лә осраҡлы хәл тип атап булмай.\nМәктәп, балалар хаҡында һүҙ сыҡҡанда уларҙың йәйге ялын, һаулығын нығытыуҙы ойоштороу мәсьәләһен урап үтеп булмай. Күп кенә мәктәптәрҙә көндөҙгө хеҙмәт һәм ял лагерҙары эшләй. Уларҙан тыш республика шифаханаларына, лагерҙарына юлламалар бирелә.\nБына сифатлы ҡымыҙы менән дан тотҡан Чехов исемендәге шифахана, иҫ киткес күркәм, хозур ерҙәр. Юҡҡа ғына бөйөк Чехов, яҙыусы һәм табип, үҙ һаулығын нығытыу өсөн был төбәккә килмәгәндер. 90-сы йылдар башында емерелә, туҙа башлағайны инде уның корпустары, хужаһыҙ тороп ҡала яҙғайны. Хәҙерге көндә ул район етәкселәре һәм районыбыҙҙың булдыҡлы ир-уҙаманы Вил Марат улы Вәлиев ярҙамында яңынан аяҡҡа баҫты, өлкәндәрҙең генә түгел, тотош республика балалары өсөн яратҡан ял итеү, сәләмәтлекте нығытыу урынына әйләнде. Әлшәйҙән дә байтаҡ уҡыусы бала ошонда һаулығын нығыта.\nБашҡортостандың Мәғариф министрлығы ойошторған “Йәйләү” профилле лагеры тәүге тапҡыр ғына йәйләмәй хозур тәбиғәтле Әлшәй ерендә. Шифалы ҡымыҙ менән ошо яҡта сыҡҡан “Чехов” минераль һыуын бик яратып эсә балалар.\nБДУ профессоры, яҙыусы Мирас Иҙелбаев менән “Йәйләү”ҙең төрлө райондарҙа үткән бер нисәһендә осрашыуҙарҙа ҡатнашып, балалар алдында сығыш яһап, уларҙың тормошо, эштәре менән танышып, үҙебеҙгә рухи көс, илһам алып, Башҡортостаныбыҙҙың киләс


Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов абсолют чемпион Рәдиф Аҡсуринға Кубокты шәхсән үҙе тапшырҙы // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов абсолют чемпион Рәдиф Аҡсуринға Кубокты шәхсән үҙе тапшырҙы\n14:00, 8 августа 2011 Йәмғиәт\nӨфөлә «Динамо» стадионында һабантуйҙа еңеүселәр араһында Башҡортостан Республикаһы Президенты Кубогына көрәш буйынса асыҡ республика турниры-2011 тамамланды.\nТурнирҙы ойоштороусылар булып Башҡортостан Республикаһының Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы, БР Милли көрәш федерацияһы сығыш яһаны.\nСарала республиканың 160-тан ашыу спортсылары көс һынашты.\nЯрышҡа ҡунаҡтар – милли көрәш ветерандары ла саҡырылды, улар өсөн был осрашыу сираттағы спорт байрамына әүерелде.\nТурнирҙы асыу тантанаһында Ринат Байымов, Рәфис Лоҡманов етәкселегендәге барабансылар шоуы һәм Диана Ишниязова кеүек башҡорт эстрада йондоҙҙары ҡатнашты.\n«Динамо» спорткомплексында алыштар ҙа ҡыҙыу барҙы. Ярыштарҙа ҡатнашҡан спортсылар йәше: өлкәндәр – 19 йәштән алып, ветерандар – 50 йәштән алып.\nАуырлыҡ категориялары: ветерандар (70, 90 килограмға тиклем, 90 килограмдан ашыу) һәм өлкәндәр (60, 70, 80, 90, 100 килограмға тиклем).\nӘлбиттә, төп алыш – десертҡа. Абсолют еңеүсе исеменә көрәштә Киров районы вәкиле Рәдиф Аҡсурин менән йәш Мәләүез батыры Мансур Юлтимеров осрашты. Был компромисһыҙ алыш барышын трибунанан Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов күҙәтте.\nӘ еңеүсене автомобиль – «Шанс» (ZAZ Chance) маркалы өр яңы заманса «Запорожец» көтә ине.\nАлыш бик көсөргәнешле барҙы, һөҙөмтәлә Аҡсурин еңеү яуланы.\nРөстәм Зәки улы ярышта ҡатнашыусыларҙы сәләмләп, Кубок эйәһен шәхсән үҙе ҡотланы. Президент республикаға бындай батыр егеттәрҙең кәрәклеген белдерҙе һәм был милли спорт төрөнә һәр яҡлап ярҙам итергә вәғәҙәләне.\nАбсолют чемпион Аҡсурин иптәштәренә команда бүләге лә эләкте – яңы көрәш келәме. Икенсе урынды Саҡмағош батырҙары яулаһа, өсөнсө урында – Стәрлетамаҡ көрәшселәре.\nТеги: көрәш, БР Президенты Кубогы-2011