Австрия тарихы — Башҡорт Википедияһы\n1 Тарихҡаса булған дәүер\n3 Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе\n4 Австрия ерҙәре Урта быуаттарҙа\n4.1 Каролинг империяһы һәм Көнсығыш маркаһы\n4.2 Австрия герцоглығы Бабенберг дәүерендә\n4.3 Штирия, Каринтия һәм Тироль Урта быуаттарҙа\n4.4 Габсбургтар хакимиәтен булдырыу\n4.5 XIII—XV быуаттарҙа сәйәси — иҡтисад үҫеше\n5 Австрия Яңы заманда\n5.1 1848 йылдың революцияһы\n6 Австро-Венгрия (1867—1918)\n7 Беренсе республика\n8 Өсөнсө рейх составында\n9 Икенсе республика\n9.1 Союздаштар ғәсҡәрҙәре оккупацияһы периоды\n9.2 Суверенитетты ҡайтарыу һәм донъялағы абруй үҫеше\n9.3 Яңы геополитик реалийҙарҙа\nТарихҡаса булған дәүер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАвстрия территорияһында Рим провинциялары һәм ҡалалары\nКарнунтағы Рим «Мәжүси ҡапҡалары»\nХәҙерге замандағы Англия территорияһында беренсе тарихи раҫланған төйәкләнеүселәр иллирийҙар булған. Б. б. тиклем IV быуат башында Урта Подунавьеға кельттар күсәләр. Улар б.э. тиклем II быуатта үҙәге хәҙерге Клагенфуртта булған Норик короллеге исемен алған иртә дәүләт берәмәген ойошторғанбулған. Был дәүләт Боронғо Рим менән союздашлыҡ мөнәсәбәттәрҙе дауам итә, шуның өсөн кельттар араһында Рим йоғонтоһо бик тиҙ тарала. Б.э. тиклем 16 йылда короллек Рим империяһы составына инә, әммә бер ни тиклем ваҡыт кельттар үҙ кенәздәренең хакимлығы аҫтында ла бойондороҡһоҙлоҡтоң юғары кимәлен һаҡлап килделәр. тик б.э. тиклем 40йылда император Клавдий янында кельт дәүләте урынында Норик Рим провинцияһы формалаша. Инн йылғаһынан көнбайышҡа ҡарай ерҙәр Реция провинцияһы (б.э. тиклем 15йыл) составына инә, ә хәҙерге Венанан көнсығышяғына ҡарай территория Паннония провинцияһына (б.э. тиклем 9 йыл) инә.\nРимляндар хакимлығы ваҡытында Дунай буйында нығытмалар (лимес) һәм юлдар системаһы төҙөлә, тиҙ арала ҡалалар (Виндобона (Вена) Паннонила, Вирун (Клагенфурт) һәм Ювавум (Зальцбург) Норикта, Бриганцин (Брегенц) Рецияла) ҡалҡып сыға. Урындағы халыҡ әкренләп романлаша, империяның эске өлөштәре йәшәүселәре ҡалаларға күсенә. Әммә 167 йылдан Норик территорияһында ҡыйратҡыс Маркоман һуғыштары йәйелә. IV быуатта германецтарҙың Дунайҙың төньяҡ ярынан (вестготтар (401, 408), остготтар (406), һуңынан — ругиялар) барымталары башлана. 476 йылда Көнбайыш Рим империяһы ҡолатылғандан һуң Норик территорияһында ругийҙар короллеге ойошторола, әммә ул 488 йылда Одоакр дәүләтенә ҡушылдырыла. Элекке провинциялар халҡы шулай ҙа Рим культураһын дауам итеүен һәм латин теленең диалекттарында һөйләшеүен һаҡлап ҡалған. Әлеге ваҡытҡа тиклем Швейцария һәм Тироль таулы региондарында ретороман теле һаҡланған.\nХалыҡтарҙың бөйөк күсенеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n493 йылда Одоакр остготтар тарафынан ҡыйратыла, Норик һәм Реция территорияларының күпселек өлөшө Остготт дәүләте составына инә. 508 йылдан алып Дунайҙан төньяҡҡа VI быуаттың уртаһында Италия һәм Австрия ерҙәренең көньяғын үҙҙәренә буйһондорған лангобардтар күсеп ултырҙы. Бушаған ерҙәргә көнбайыштан баварҙар һәм көнсығыштан славяндар юл тотто. Реция Бавария герцоглығы составына инә, ә Вена Урманынан Юлий Альпылары территорияларына тиклем үҙәге Паннониялағы Авар ҡағанатына буйһонған славян халыҡтары урынлашты.\nАвстрия ерҙәре Урта быуаттарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКаролинг империяһы һәм Көнсығыш маркаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nVI быуат аҙағынан хәҙерге Австрияның территорияһында Бавария герцоглығы менән Авар ҡағанлығы араһында көрәш башлана. Һуғыштар әле бер яҡтың, әле икенсе яҡтың еңеүе менән тамамлана. Романланған халыҡ көнсығыш өлкәләрҙән ҡыҫырыҡланып сығарыла һәм тик Зальцбург районында ғына тороп ҡала. 623 йылда ҡағанаттың славян халҡы ихтилалға күтәрелә һәм бойондороҡһоҙлоҡло Само дәүләте ойоштора. 658 йылда уның емерелеүенән һуң үҙ эсенә Каринтия, Штирия һәм Крайнаны алған Карантания славян кенәзлеге булдырыла. шул уҡ ваҡытта Австрияның халҡының актив христианлаштырыуы башлана, Бавария территорияһында Зальцбург епикоплығы ҡорола. Бавария герцоглығының нығыныуы 745 йылда Карантания өҫтөнән сюзеренитет урынлаштырыуға килтерҙе. 788 йылда уҡ Бавария Бөйөк Карл тарафынан ҡыйратыла һәм Каролингтар франк империяһына инә. Һуңғараҡ франктар аварҙарға ябырылалар һәм 805 йылға Авар ҡағанлығы Бөйөк Карл бәреүҙәре аҫтында емерелә. Австрияның тотошлай территорияһы франк империяһы составына инә.\nЯуланған территорияларҙа император Карл бер бөтөн сиктәрҙе билдәләү һәм славян халҡын (Фриули, Истрия, Каринтия, Крайна, Штирия) буйһондорор өсөн марка системаһын булдыра. Хәҙерге Түбәнге һәм Үрге Австрия ерҙәре территорияһында Баварияға буйһонған Көнсығыш маркаһы формалашҡан. Был периодта марка территорияларының әүҙем немец колонизацияһы һәм славян халыҡтарының ҡыҫырыҡлауы башлана. 870 йылдарҙа маркалар 896 йылда император булып киткән Арнульф . IX быуат аҙағында Паннонияға 907 йылда Бавария герцогын ҡыйратҡан һәм Көнсығыш маркаһы территорияһын баҫып алған венгрҙар күсенәләр. Венгрҙар менән көрәшер өсөн Баварияныү хакимлығы аҫтына сик буйындағы маркалар бирелә. Әммә тик Оттон I еңеүенән һуң 955 йылда Лех һуғышында венгрҙар артҡа алып ырғытыла, ә Түбәнге Австрия империя күҙәтеүе аҫтына ҡайтарыла. 960 йылдарҙа азат ителгән территорияларҙа ҡабаттан Көнсығыш маркаһы төҙөлә.\nАвстрия герцоглығы Бабенберг дәүерендә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБавария һәм маркалар сиктәре Х быуатта.\n976 йылда Австрияла Бабенбергтар династияһына нигеҙ һалған Леопольд I Көнсығыш маркаһының маркграфы булы китә. 996 йылда беренсе тапҡыр хәҙерге Австрияның атамаһы (нем. Österreich). иҫке немец исеме Ostarrîchi иҫкә алына. Леопольд I вариҫтары хакимлыҡ иткән дәүерҙә дәүләттең нығыныуы, уның үҙаллылығы һәм империя кенәзлектәре араһында абруйы әкренләп көсәйеүе күҙәтелә.\nФеодализм генезисы Австрия ерҙәрендә ярайһы уҡ һуң тамамлана— XI быуатҡа. Был ваҡытҡа үҙ эсенә графтарҙан башҡа рыцарь — министериалдарҙы алған феодалдар ҡатламы барлыҡҡа килә. Ерҙәрҙе колонизациялау һәм азат крәҫтиәндәрҙең һәм һәм Германияның башҡа өлкәләрҙең ҡалала йәшәүселәренең имиграцияһы оло әһәмиәткә эйә булып китә.Колонизацияла ҙур роль католик сиркәүе уйнаны: бик к-п монастырҙәр төҙөлдө, ШтириялаЮ Каринтияла һәм Крайналаурындағы графтарҙың буйһоноуынан сығарылған бик ҙур сиркәү биләмәләре формалаша. Крәҫтиәндәрҙе крепостнойға әйләндереү Австрия ерҙәрендә ярайһы уҡ яй темптар менән бара. Игенселек иҡтисадтың нигеҙе була, әммә Штирияла ташлы тоҙ сығарыу һәм тимер етештереү бик ҙур әһәмиәткә эйә була. Австрия хакимдары сауҙаны дәртләндереүгә бик ҙур иғтибар итәләр. Генрих II хакимлығы дәүерендә Австрия монархтары килемдәре кенәзлектәр араһында тик Чехиянан ғына ҡалыша ине.\n1156 йылда Австрия Фридрих Барбаросс императоры «Privilegium Minus» герцоглығына әүерелә. Дәүләт территорияһы венгрҙарҙың тартып алынған ерҙәре иҫәбенә яйлап ҡына киңәйә бара, ә 1192 йылда Санкт — Георгенберг килешеүе нигеҙендә Штирия ла ҡушылдырыла. Австрия герцоглығының сәскә атҡан сағы Леопольд VI (1198—1230) хакимлығына тура килә. Был ваҡытта Вена Германияның иң эре ҡалаларының береһе була, ә бабенбергтар нәҫеленең йоғонтоһо ҡапыл көсәйә. Әммә Фридрих II дәүерендә күрше дәүләттәр менән бөлдөргөс һуғыштар башлана, ә 1246 йылда герцогтың вафаты менән Бабенгбергтарҙың ир тармағы һүнә. Был хәл үҙ сиратында ваҡытлыса батшаһыҙлыҡҡа һәм Австрия тәхете өсөн бер нисә претендент араһында көрәшкә килтерҙе. 1251 йылда Австрияла хакимиәт Чехия короле Пржемысл Оттокар II күсә. Уға артабан Каринтия менән Крайнаны ҡушып Силезиянан Адриатика тиклем ҙур дәүләт төҙөргә насип була.\nШтирия, Каринтия һәм Тироль Урта быуаттарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМаргарита Маульташ, Тиролдең һуңғы графиняһы. XVI быуаттағы пародия — портрет , Квентин Массейс, Милли галерея, Лондон\n976 йылда ойошторолған Каринтия герцоглығы ныҡлы булмауы менән айырыла һәм XII быуат башына уның составынан яңы бойондороҡһоҙ кенәзлектәр — Штирия, Краина, Истрия һәм бер нисә сик буйы маркалары айырылып сығалар. Каринтияның бер ни тиклем нығытылыуы XIII быуат беренсе яртыһында Бернард һәм Ульрих III герцогтарҙың идара иткән осорона тура килә: Крайна (1248) ҡушыла һәм Гурк епископлығы буйһондорола, сауҙа һәм тау эшенең күтәрелеше башлана. 1268 йылда Каринтия Ульрих III васыятнамә буйынса Пржемысл Оттокар II күсә, ә уның Предмету Оттороу II, ә уның Рудольф Iимператорынан 1286 йылда еңелеүенән һуң Тироль графтарына тапшырыла. Горица — Тироль династияһы ир тармағы юҡҡа сыҡҡандан һуң Каринтия 1335 йылда Австрия Габсбургтар хакимлығы аҫтына күсә.\nШтирия (Карантан маркаһы) Каринтия герцоглығынан XI быуат уртаһында Траунгау династияһы хакимлығы осоронда бүленеп сыға. Штирия маркграфтарына үҙҙәренең биләмәләренә Дунайҙан (Штайр, Энс) Драваға тиклем (Птуй, Марибор) бик ҙур территориялар ҡуша алдылар, ә 1180 йылда герцоглыҡ тип иғлан ителде. Эре аристократияның булмауы һәмҡалалар менән бер рәттән герцогтың төп ярҙамсыһы булған ваҡ рыцарь — министериалдарҙың ҙур йоғонтоһо был дәүләт өсөн хас була. Штирияла тәүге осорҙағы Урта быуаттарҙа уҡтау эше киң үҫеш ала. Санкт — Георгенберг килешеүенә ярашлы Траунгау династияһы бөткәндән һуң 1186 йылда Штирия Австрия менән берҙәм дәүләткә ҡушыла.\nТироль территорияһы X-XI быуаттарҙа сиркәү феодалдары инвеститура өсөн көрәш ваҡытында ярҙам иткән Германия императорҙарынан киң суд, фискаль һәм сауҙа привилегиялары алған Бриксен һәм Трент епископтар хакимлығы аҫтына эләгә. Әммә яйлап дини булмаған регион феодалдары үҙҙәренең позицияларын көсәйттеләр: тәүҙә Меран герцогтары, ә XIII быуаттан — Тироль графтары Тирольдең күпселек өлөшө өҫтөнән, шул иҫәптән элекке сиркәү ерҙәре лә, күҙәтеү ойоштора. 1253 йылдан Горица династия вәкилдәре 1286 йылда үҙҙәренең биләмәләренә Каринтия менән Крайнаны ҡушҡан һәм көньяҡ — көнсығыш Германияның иң ҡеүәтле нәҫелдәренең береһе һаналған Тироль графтары булып китә. Шуға ҡарамаҫтан, 1363 йылда графиня Маргарита Маульташ Тирольде Габсбургтарға тапшыра. Тироль Австрия монархияһы составына индерелә. .\nГабсбургтар хакимиәтен булдырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nРудольф IVэрцгерцог тажында. Көнбайыш Европала беренсе полуанфастағы портрет.\n1273 йылда Германияның короле итеп ырыу биләмәләре көньяҡ — Көнбайыш Германияла урынлашҡан граф Габсбург Рудольф I һайлана. 1278 йылда ул Ҡоро Крут янындағы алышта Пржемысл Оттокар II ҡыйрата һәм Австрия герцоглығын һәм Чехиянан тыш чех короленың башҡа биләмәләрендә тартып ала. 1282 йылда Австрия менән Штирия император балаларына Альбрехт I һәм Рудольф II. тапшырыла. Ошо ваҡыттан һәм артабанғы алты йөҙ йыл дауамында Австрияла Габсбургтар династияһы хакимлыҡ итә.\n1359 йылда эрцгерцоглыҡ тарафынан Австрия иғлан ителә, әммә формаль яҡтан был үҙгәреш Габсбургтарға император тәхете күскәс кенә, тик 1453 йылда ғәмәлгә инә. Ошо ваҡыттан династия Изге Рим империяһында беренсел позицияларҙы биләй.\nАвстрия Габсбургтары баштан уҡ үҙәк власты нығытыу һәм таралған ерҙәрҙе берҙәм монархия сиктәрендә берләштереү буйынса сәйәсәт алып бара башланылар. Бер үк ваҡытта дәүләттең территорияһы ла киңәйә барҙы: 1335 йылда Каринтия менән Крайна ла ҡушыла, 1363 йылда — Тироль. Был ерҙәр Габсбургтарҙың мираҫҡа ҡалдырылған төп өлөшөн тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта династияның Швабия, Эльзас һәм Швейцариялағы нәҫелдән килгән ерҙәре бик тиҙ үҙенең әһәмиәтен юғалтты. Австрия дәүләтен нығытыу өсөн герцог Рудольф IV (1358—1365) ҡыҫҡа идаралығы оло әһәмиәткә эйә булды. Был монарх Рим һәм Германия императорҙарының алдыҡ ҡарарҙары ингән «Privilegium Maius» («Ҙур привилегия») исемле йыйынтығын төҙөй. Был йыйынтыҡта Австрия герцогтарына киң хоҡуҡтар һәм привилегиялар бирелә һәм хаҡиҡәттә дәүләт императорҙарға буйһонмаулыҡ ала. «Privilegium Maius» 1453 йылда ғына раҫланһа ла, был документ Австрия дәүләтсеге барлыҡҡа килеүендә һәм Австрияның ҡалған Германиянан айырымланыуында мөһим роль уйнай.\nАвстрия ерҙәре 1477 йылда\nРудольф IV вариҫтары, герцогтар Альбрехт III һәм Леопольд III, 1379 йылда заключили Габсбургтарҙың биләмәләре улар араһында бүленеүе тураһында Нойберг килешеүе төҙөйҙәр. Альбрехт III Дунайҙа Австрия герцоглығын ала, ә Леопольд III дәүләттең бөтә ҡалған территориялары эләгә. Артабан Леопольд тармағының ерҙәре һаман ваҡлана бара, үҙ аллы кенәзлектәр булараҡ Тироль һәм Эске Австрия бүленеп сығалар. Австрия монархияһының емерелеүе дәүләттең хәлен һәм уның халыҡ — ара ареналағы позицияларын ныҡ ҡаҡшатты. Был периодта Швейцариялағы ерҙәр юғалтыла (Швейцария ополчиндар тарафынан Австрия армияһын 1386 йылда Земпах янындағы алышта тар-мар иткәндән һуң) сәйәси конфликттар көсәйә (бигерәк тә Форарльбергта, Тирольда һәм Венала), төрлө Австрия монархтары араһында үҙ -ара низағтар сығып тора. Бүленгәлекте XV быуаттың икенсе яртыһында ғына, Габсбургтар нәҫеленән Альберт (1457) һәм Тироль (1490) тармаҡтары юҡҡа сыҡҡас һәм бөтә Австрия ерҙәре Штирия герцогы Фридрих V (1424—1493).хакимлығы аҫтында берләштерелгәс кенә, еңеп сығырға форсат табыла.\n1438 йылда Австрия герцогы Альбрехт V Германия короле һәм Изге Рим империяһы императоры итеп һайлана. Ошо ваҡытта һәм империяның ахырына тиклем Габсбургтар даими (1742—1745 периодынан башҡа) император тәхетен биләйҙәр. Вена — Германияның баш ҡалаһы , ә Австрия герцоглығы иң көслө һәм абруйлы немец дәүләте булып китә. 1453 йылда Австрия монархы эрцгерцог титулын ала. 1358 йылда төҙөлгән «Privilegium Maius» йыйынтығында ҡабул ителгән титул уны хоҡуҡтарҙа империя курфюрстары менән тиңләне тиерлек (императорҙы һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғынан башҡа). Фридрих V (император Фридрих III исеме аҫтында) Австрия ерҙәре Габсбургтарҙың күп һанлы үҙ -ара ғауғалы конфликттары, ҡатламдар ихтилалдары һәм венгрҙар менән һуғыштар арҡаһында ныҡ интекте.1469 йылда Австрия территорияһына төрөктәрҙең барымталары башлана. Герцог хакимлығы ныҡ ҡаҡшай. Әммә нәҡ ошо периодта 1477 йылда династия никахы һөҙөмтәһендә Австрияға Бургундия герцоглығының киң ерҙәре ҡушыла. Бургундия герцоглығына Нидерландтар һәм Люксембург инә, был Габсбургтарҙың ҙур һәм күп милләтле дәүләтте төҙөүгә беренсе аҙымы була.\nXIII—XV быуаттарҙа сәйәси — иҡтисад үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nXIII-XV быуаттарҙа Австрияла ҡатлам ҡоролошо тамамлана. XIV быуатҡа тиклем налогтарҙан азат ителгән дин башлыҡтары был привилегияһын яйлап юғалтты. 1452 г. Фридрих III папанан сиркәү мөлкәтенә һалым һалыу хоҡуғын алды. Герцогтың үҙенән лендарға эйә булған магнаттар ҡатлам яғынан Австрия дворянлығының дөйөм массаһынан (Тиролдән башҡаһы) айырылған була. Ҡалаларҙа идара итеүсе ҡатламды эре сауҙәгәрҙәр тәшкил итә, шулай уҡ (XIV быуаттан башлап) һөнәрселек цехтары оҫталары. Бургомистр һәм ҡала советының өлөшө герцог тарафынан билдәләнгән. Крәҫтиәндәрҙең төрлө категориялары (чинш (польск. czynsz, нем. Zins — процент, лат. census), крепостнойҙар һәм яртылаш азаттар) буйһонған крәҫтиәндәрҙең берҙәм ҡатламын булдырып яйлап яҡынаялар. Австрияла, бигерәк тә Тиролдә Һәм Форарлбергта, аирекле крәҫтиәндәрҙең байтағы һаҡланып ҡала, ә Каринтияла — шәхсән ирекле ваҡ ер хәжалары, ҡайһы бер йөкләмәләрҙе дәүләт файҙаһына алып барыусы эдлингтарҙың махсус ҡатламы\nXIV быуатта Австрияның ерҙәрендә беренсе ҡатламдар вәкиллеге — руханиҙар, магнаттар, дворяндар һәм һәр провинцияның депуттары ингән ландтагтар барлыҡҡа килә. Тиролдә Һәм Форарбергта ландтагҡа ирекле крәҫтиәндәр вәкилдәре лә һайлана. Австрия герцоглығының беренсе ландтаг саҡырылышы 1396 йылға үтә. Эрцгерцог Сигизмунд (1439—1490) хакимлығы осоронда хөкүмәт өҫтөнән күҙәтеүгә өлгәшкән һәм эрцгерцогты тәхеттән баш тарттырғанТироль ландтагы иң көслөләрҙән була. XV быуаттың башында Австрия монархтары әленән -әле бер нисә герцоглыҡҡа өсөн берләшкән ландтагтар саҡыра башлай. Шул рәүешле улар бөтә Австрия монархияһының берҙәм вәкәләтле органын булдырыуға тәүшарттар тыуҙырылды.\nҺуңғы Урта быуат дәүерендә Австрия ерҙәрендә табыу сәнәғәте (бигерәк тә Щтирия, Каринтия һәм Тиролдә) бик тиҙ үҫешә башлай. Тимер рудаһы рудниктәре, шулай уҡ ҡиммәтле металл ятҡылыҡтары (башлыса Тиродә) әүҙем эксплуатациялана. Беренсе эре металлург предприятиелар (Леобен) барлыҡҡа килә, ә XVI быуатта — капиталистик мануфактуралар ҙа. Тироль графлығы көмөш һәм баҡыр рудниктары Габсбургтарҙың финанс кеременең төп сығанағы булып китә. Әммә XVI быуаттан Тиролдең тау сәнәғәтенең күпселек өлөшө Габсбургтар кредиторҙары, көньяҡ — немец банк йорто Фуггерҙар контроле аҫтына күсә. Германияның Чехия һәм Венгрия менән сауҙаһын контролдә тотҡан Вена Австрия ерҙәренең иң эре сауҙа үҙәге булаып китә.\nXV быуатта ҡалаларҙа йәмәғәт мәктәптәренең системаһы һалына башлай. 1365 йылда бик тиҙ арала Үҙәк Европала юғары белем биргән мөһим үҙәктәрҙең береһе булып киткән Вена университетына нигеҙ һалына. Немец теле администрацияға һәм әҙәбиәткә әүҙемерәк инә башлай, XIV быуатта немец телендә беренсе Австрия хроникаһы — «Osterreichische Landeschronik»— барлыҡҡа килә. XV быуаттан алып айырымланған һәм немец милләтенә үҙен ҡаршы ҡуйған Австрия милләте формалаша башлай.\nҺуңғы Урта быуаттар дәүерендә Австрия ерҙәрендә иң эре сәйәси конфликттарҙың береһе 1470 йылдарҙа Каринтияла һәм Штирияла «Крәҫтиән союзы» хәрәкәте була. Был хәрәкәт төрөктәрҙең бәреп инеүҙәренә ҡаршы торорлоҡ ынтылыш булып башлана һәм феодалдарға ҡаршы бик ҙурихтилалға әүерелә. 1514—1515 йылдарҙа шул уҡ территорияларҙа «Венд союзы» ҡабынып китә һәм баҫтырыла.\nАвстрия Яңы заманда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1438 — Австрия герцоыг Альбрехт V Германия короле һәм Изге Рим империяһы императоры итеп һайлана.\n1453 — Австрия монархы Сигизмунд Вена хакимдарын Беренсе рейхтың ете курфюстарына тиңләп эрцгерцог титулын ҡабул итә,\n1469 — Төркиә менән һуғыштарҙың башы. Герцог хакимлығы көсһөҙләнә.\n1514—1515 — «Венд союзы» ихтилалы\n1529 — Төрөктәрҙең Венаны ҡамауы\nXVI—XVII быуаттар —Австриялағы уңышһыҙ Реформация\n1683 — Төрөктәр менән Вена янындағы бәрелештәр\n1687 — Австрия төрөктәрҙән Венгрияны һәм Трансильванияны тартып ала\n1697 — Евгений Савойский төрөктәр өҫтөнән һоҡландырғыс еңеү яулауы\n1699 — Карловица солохо: Венгрия, Хорватия, Трансильвания һәм Словения Австрияға беркетелә.\n1717 — Евгений Савойский Белградты баҫып ала\n1772 — Галицияның ҡушылыуы\n1741—1748 — Австрия мираҫы өсөн һуғыш\n1805 —Аустерлиц өсөн һуғыш: Наполеон тарафынан Рәсәй — — Австрия армияһының ҡыйралыуы\n1813 — Лейпциг аҫтында Халыҡтар бәрелеше\n1848 — Австрия империяһында урыҫ ғәскәрҙәре ярҙамында баҫылған 1848—1849 йылдарҙа революция\n1848—1916 — Франц-Иосиф хакимлығы\n1866 — Австрия -Пруссия һуғышы: австриялыларҙың еңелеүе, берләштереү инициативаһы Германиянан Пруссияға күсә\nXV быуаттың уртаһынан Изге Рим импреияһы үҙәге Венаға шылдырыла. . XVбыуатта император Фридрих III символик һөйләм әйтә: «Австрия донъя менән идара итергә тейеш». 1496 йылда Габсбургтар ерҙәренә династия никахы арҡаһында Италия, Африка һәм Америкалағы биләмәләре менән (әммә Испания ерҙәре Изге Рим империяһы составына индерелмәй) Испания ҡушылдырыла. 1500 йылда Габсбургтар Горица һәм Градишка өлкәләрен мираҫ итеп алалар.\nГабсбургтар династияһының бик күп биләмәләр 1520 йылда ике тигеҙ булмаған өлөштәргә бүленә, уларҙың ҙурырағын Испания колониялары менән Һәм Нидерландтар, ә бәләкәсерәген — империя сиктәрендә барлыҡҡа килгән домен (Габсбургтарҙың аҫаба биләмәләре) тәшкил итә. Шулай итеп ике иң киң билдәле династия тармаҡтары барлыҡҡа килә: Испания Һәм Австрия Габсбургтары.\nАвстрия Габсбургтары эрцгерцоглыҡ тирәләй территориялар туплауын дауам итә. 1526 йылда Богемия һәм Венгрия короле һәләк булғандан һуң сейм комиссияһы яңы король итеп эрцгерцог Фердинанд I һайланы. Ике яңы киң биләмәләр хакимы булып алғас, ул иң абруйлы Европа монархтар рәтенә инә. Алдағы йылда Австрия эрцгерцогы Хорватия короле итеп тә һайлана. 1556 йылдан Австрия Габсбургтар алмашһыҙ тиерлек (1740—1745 йылдарҙағы ҙур булмаған өҙөктө иҫәпкә алмағанда) Изге Австрия империяһы тәхетен биләй.\nВенгрия территорияһы тағы ла оҙайлы ваҡыт Габсбургтар һәм Ғосман империяһы бәхәстәр сәбәбе була. Венгрия юғары ҡатламының бер өлөшө Ғосман империяһына таянып, Ян Запольскийҙы король итеп һайлай. 1541 йылда Ғосман ғәскәрҙәре Буда ҡалаһын баҫып алғас,Венгрия короллегенең үҙәк һәм көньяҡ өлөштәре Ғосман империяһының составына инә, ә көнсығыш өлөшө Трансильвания кенәзлеге булып китә (быға тиклем Ғосман империяһының вассалы була). Габсбургтар хакимлығы аҫтында Венгрияның төньяҡ — көнбайыш өлөшө ҡала. Венгрия тәхетенең ерҙәре 1699 йылдағы Карловица солохона ярашлы тулыһынса Австрия биләмәләренә индерелә.\nXVI—XVII быуаттарҙа Габсбуртарҙың бер нисә вариҫтары араһында Австрия ерҙәре һуңғы мәртәбә бүленәләр: 1564 йылда Австрия тармағында Австрия, Богемия һәм Хорватия менән Венгрияның бер өлөшө ҡала, Штирия тармағында — Штирия, Каринтия һәм Крайна,Тироль тармағында — Тироль и Алғы Австрия (Форарльберг, һуңынан 1648 йылдағы Вестфаль килешеүе буйынса Францияға күскән Эльзас һәм Германияның көнбайышындағы ҡайһы бер башҡа ерҙәр. Тироль тармағы ерҙәре 1595 йылда тағы ла ике тармаҡҡа бүленә. 1608—1611 йылдарҙа Австрия ерҙәре берләшкәндәр ине тиерлек, әммә 1619 йылда уҡ Тироль һәм Алғы Австрия тағы ла айырымлана. Тулыһынса Австрия ерҙәре тик 1665 йылда ғына бер бөтөн булып йыйыла. Рәсәйҙә ул ваҡытта Австрияны йыш ҡына Цесария тип атайҙар (цесарь — император).\n1701—1714 йылдарҙағы Испания мираҫы өсөн һуғыш һөҙөмтәһендә Габсбургтарға Испания биләмәләрен ҡайтарып алырға тура килмәй, әммә Австрияға элекке Испания Нидерландтары (ошо ваҡыттан улар Австрия Нидерландтары тип атала) һәм Италиялағы бер нисә территория (Милан герцоглығы, Неаполь һәм 1720 йылда Сицилияға алмаштырылған Сардиния ҡушылдырыла. Ғосман империяһына ҡаршы һуғыш Славонияны һәм Боснияның өлөштәре, Сербия һәм Валахия Австрияға 1716 йылда ҡушылыуға килтерҙе.\nXVIII быуаттың икенсе өлөшө Габсбургтар өсөн бигүк уңышлы булмай. 1738 йылдағы Польша мираҫы өсөн һуғыш Вена килешеүе менән тамамлана. Был килешеү буйынса Неаполь менән Сицилия Испания Бурбондары династияһына Ике Сицилия Короллеге булараҡ беркетелә (компенсация булып Австрияға Италяның төньяғында урынлашҡан Парма герцоглығы бирелә). 1739 йылда Осман империяһы менән сираттағы һуғышта еңелеү Австрияға Белград һәм уның сиктәш территориялары, шулай уҡ алдараҡ ҡушылған Босния һәм Валахия өлөштөре менән хушлашырға тура килде. 1740—1748 йылдарҙағы Австрия мираҫы өсөн һуғыш тағы ла мөһимерәк территориаль юғалтыуҙарға килтерҙе: Пруссияға —Силезия, ә Парма Бурбондарға ҡайтарылды.\n1774 йылда Ғосман империяһы 1768—1774 йылдарҙағы Рәсәй — Төркиә һуғышында ярҙам иткән өсөн Австрияға вассал Молдавия— Буковина кенәзлеге территорияһының бер өлөшөн бирә. 1779 йыл Бавария мираҫы өсөн һуғыш һөҙөмтәләре буйынса Бавариянан Австрияға Инфиртель өлкәһе ҡушылдырыла. Етди территориаль табыштар Речь Посполитаяны бүлгеләүгә алып килә: 1772 йылда Австрияға Галиция күсә, ә 1795 йылда — көньяҡ Польша, шул иҫәптән Люблин һәм Краков.\nАвстрия өсөн Наполеон һуғыштары һиҙелерлек терроториаль юғалтыуҙар менән билдәләнә. 1797 йылда Кампо — Формио солохона ярашлы Австрия Нидерландтары Франция составына, ә Ломбардия (Милан)— Наполеон төҙөгән Цизальпина Республикаһы составына инә. Шул уҡ ваҡытта Венеция Республикаһының ерҙәре барыһы ла тиерлек, шул иҫәптән Истрия менән Долмация, Австрияға беркетелә.\nӘммә 1805 йылдың Пресбург солохо буйынса Австрия Истрия һәм Далмацияны — Францияға, Тиролде — Баварияға, ә Венеция өлкәһен — Италия Короллегенә тапшырырға риза була (компенсация сифатында Австрияға Зальйбург Бөйөк Герцоглығы күсте).\n1809 йылда Шёнбрунн солохона ярашлы Зальцбург Баварииға, Каринтия һәм Адриатик яр буйындағы ҡалған ерҙәр — Францияға биреләләр («Иллирия провинциялар» составына индерелә), Тарнополь өлкәһе — Рәсәй империяһына, ә Польшаны өсөнсөгә булгән саҡта табылған территориялар — Варшава Герцоглығына.\n1814—1815 йылдарҙағы Вена конгресы Австрияға юғатҡан ерҙәренең күпселек өлөшөн ҡайтарып бирә. Империя составына Тироль, Зальцбург, Ломбардия, Венеци, «Иллирия провинциялары», Тарнополь өлкәһе ҡабаттан инә. Краков ирекле, Рәсәй, Австрия һәм Пруссия ҡурсалауы аҫтында бойондороҡһоҙ һәм нейтраль ҡала итеп иғлан ителә.\nБыл осорҙа Австрия культураһы мөһим уңыштар ҡаҙана, айырыуса музыка өлкәһендә — Моцарт һәм Гайдн. Франция һәм Төркиә Австрияның төп ярышташтары була. Нәҡ ошо дәүләттәрҙең ғәсҡәрҙәре төрлө ваҡытта Венаны штурмлай. Австрия территорияһы элекке төрөк биләмәләре иҫәбенә көньяҡ һәм көнсығыш яҡҡа йәйелә (Венгрия, Трансильвания, Словения һәм Хорватия) ә Наполеон армиялары менән алыштарҙа австриялылар ҡыйратҡыс еңелеүҙәргә дусар булғаны ла, данлы еңеүҙәр яулаған саҡтары ла була (Халыҡтар һуғышы, Битва при Ватерлоо янындағы һуғыш)\nАвстрия империяһы факттарға ярашлы оҙайлы ваҡыт үҙәкләштерелгән дәүләт булараҡ идара ителһә лә, шулай ҙа формаль рәүештә берҙәм политик берләшмәһе булып китә алманы. Австрия биләмәләренә Богемия (йәки Чехия), Венгрия, Галиция һәм Лодомирия, Далмация, Ломбардия һәм Венеция, Славония, Хорватия, ике эрцгерцлыҡтары (Үрге Австрия һәи Түбәнге Австрия), бер нисә герцоглыҡ: Буковина, Каринтия, Силезия, Штирия һ.б. , Великое княжество Трансильвания Бөйөк кенәзлеге, Моравия Маркграфствоһы, шулай уҡ графлыҡтар һәм ҡайһы бер башҡа түбән статуслы территориялар инә.\nУлар барыһы ла төрлө периодтарҙа теге йә был кимәлдә автономиялы булғандар. Иң беренсе нәүбәттә, был компетенциялары ваҡыты менән үҙгәреп һәм конкрет өлкәләргә бәйле булған вәкәләтле органдары (юғары ҡатлам һәм ҡалалар вәкилдәре тәшкил иткән сеймдар, ландтагтар һ.б.) булыуынан күренә. Ҡайһы бер ерҙәр менән идара итеү өсөн айырым үҙәк учреждениелар булдырыуы мөмкин булған, ә тейешле судтарҙың ҡарарҙарына апелляцияларҙы тикшерер өсөн — айырым үҙәк суд органдары (мәҫәлән, ошондай учреждениелар Богемия өсөн булдырылған булған)\nИмператор империя составындағы дәүләт ойошмалары менән наместниктар аша эш итә. Урындағы аҡһөйәктәрҙең йоғонтоһо тейешле территориаль ойошмаға ҡарата политикаһы оҙайлы булмаған периодтар менән сикләнә.Император сеймдың (ландтагтың) закондар сығарыусы функцияларын тулыһынса үҙләштергән. Сейм тик привилегиялар буйынса тауыш биреү, ғәсҡәрҙәрҙе туплау һәм яңы налогтары булдырыу буйынса ғына эш итә алған. Унан бушҡа, сеймды (ландтаг) нәҡ император ғына саҡырған, был уның бурыстарына мәжбүри инмәһә лә. Һөҙөмтәлә представительный орган тиҫтәләп йылдар йыйыла алмаған, императорҙы сеймды саҡырып алыуға тик сәйәси характерҙағы уй — фекерҙәр (халыҡтың тулынланыу ҡурҡынысы, феодалдарҙың йәки ҡалаларҙың ярҙамы кәрәк булыуы, хәрби кампанияларҙы тәьмин итеү һ.б.) генә этәргес көс була алған.\nАвстрия Габсбургтары биләмәләре сиктәрендә тарихи күҙлектән айырым статусҡа төп дәғүәселәр Венгрия и Богемия булалар. Венгрия баштан уҡ Габсбургтарҙың биләмәләре араһында мөһим урын биләй һәм оҙайлы ваҡыт дауамында үҙенең конституцион автономияһын уңышлы һаҡлап килә. Габсбургтарҙың нәҫелдән килгән Венгрия тажына хоҡуҡтары тулыһынса тик 1687 йылда Пресбург ҡалаһы сеймында таныла.\n1699 йылда Осман хакимлығынан азат ителгән ерҙәр административ яҡтан бер нисә өлкә тәшкил итә: Венгрия, Трансильвания (Ете ҡала), Хорватия, Банат, Бачка һәм Хәрби Крайна.\nГабсбургтар тарафынан азат ителгән ерҙәрҙе Австрия һәм Венгрия араһында үҙ белдеге менән бүлеп биреү Ференц II Ракоци етәкселендә 1703—1711 йылдарҙағы ихтилалдарға юл ҡуйҙы. Ихтилал һөҙөмтәләре буйынса 1711 йылда Затмар солохона ярашлы Венгрияға бер нисә ташлама бирелде (мәҫәлән, дәүләт вазифаларына һайланыу ҡаралды). Формаль яҡтан конфликт «Прагматик санкция» Венгрия сеймы хуплауы менән 1724 йылда тулыһынса яйға һалына. Габсбургтар Венгрия менән Изге Рим империяһы императорҙары булараҡ түгел, ә Венгрияның закондарына ярашлы Венгрия королдәре булараҡ эш итергә тейеш булған «Прагматик санкция» Австрия эрцгерцогы тарафынан тәҡдим ителгән була. Шуның менән ысынбарлыҡтағы уния шәхси унияға әүерелә. Әммә Прагматик санкция положениеларына ҡаршы практикала Габсбургтар Венгрияға ҡарата ҡәҙимге провиницияға һымаҡ ҡарауын дауам иттеләр.\n1781 йылда Венгрия, Хорватия һәм Трансильвания формаль яҡтан «Изге Стефан тажы ерҙәре» бер административ ойошмаға берләштерелде (әммә Хорватия Венгрия менән килешеп бер аҙ автономия алды). Венгр сейм таратыла, ә немец теле официаль тел булараҡ иғлан ителә.\nУн йылдан һуң формаль рәүештә Венгрия тажы ерҙәре ҡабаттан бүленә (практикала был идаралыҡтың үҙәкләштереүҙеңдә һәм Венгрияға Хорватия короллегенең административ буйһоноуында күренә) Шулай уҡ Венгрия сеймы тегеҙелде, әммә венгр теле ҡабаттан тик 1825 йылда ғына эш башҡарыуға индерелде.\nБогемия тажы ерҙәре чех протестанттарының сығыштары менән башланған Утыҙ йыллыҡ һуғышҡа тиклем (1618—1648 ярайһы уҡ кимәлдә автономия менән файҙаландылар. Чехия армияһының 1620 йылда Аҡ тауҙағы алышта ы еңелеүе һәм уның артынан килгән «католик реформация»һы ысынбарлыҡта Габсбургтар нәҫеленең ғәҙәти биләмәләре менән (династия союздары арҡаһында түгел, Габсбургтарға нәҫелдән ҡалған ерҙәре менән) Богемияны тигеҙләүгә алып килде. 1627 йылда Чехия өсөн яңы Земство Уложениеһы сығарыла. Уложение сеймды һаҡлап ҡала, әммә закон сығарыу идаралығын королгә (тимәк, Австрия эрцгерцогына) бирә, традицион асыҡ һәм телдән булған эш башҡарыуҙы йәшерен яҙма менән алмыштырҙы, ҡәҙимге хоҡуҡты ҡулланыуҙы судтарҙа юҡҡа сығарҙы, немец телен чех теле менән эш башҡарыуҙа ҡулланыу өсөн тигеҙләне.\nҺуңынан Богемия менән алмашыныусан үҙгәреш менән автономияны ҡайтарыуын хәстәрләй (мәҫәлән, Чехия сеймы 1720 йылда "Прагматик санкция"ны хуплай). Әммә XIX уртаһына тиклем Чехияға ҡарата немецләштереү политикаһы өҫтөнлөк итә (әйтәйек, 1784 йылдан немец теле рәсми тел булып китә, ошо телдә уҡ гимназияларҙа һәм Прага университетында уҡытыу алып барылырға тейеш була.\n1848 йылдың революцияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1848 йылда Австрия империяһында булған революцион сығыштар булып ала. Революция бурыстары булып граждандар хоҡуҡтарын һәм азатлығын урынлаштырыу, феодал ҡалдыҡтарын бөтөрөү тора. Сәйәси системаның тәрән кризисынан тыш революция башланыуына этник — ара ҡапма — ҡаршылыҡтар, империя халыҡтарының мәҙәни — сәйәси автономияға ынтылышы сәбәп була. Фактик яҡтанВенала башланған революция тиҙ аралаимперияның төрлө өлөштәрендә бер нисә айырым милли революцияларға бүленә.\n1848 йылдың апрель айында, монархияға ҡаршы сығыштарҙан һуң бер аҙҙан император Фердинанд I ил өсөн беренсе Конституцияны индерергә мәжбүр була. Конституцияһының 1 Статьяһына ярашлыАвстрия империяһының бөтә ерҙәре лә бүленмәҫ конституцион монархия тәшкил итә. Ерҙәрҙең исемлегендә (2 ст.) Венгрия һәм Ломбардия — Венеция юҡ ине. Парламент рәүешендә 1848 йылдың Конституцияһы ике палаталы Рейхстагты күҙ уңында тота, әммә уның юғары палатаһы — Сенат — төҙөлмәй ҡала, ә яңы конституция проектын әҙерләргә тейеш булған түбәнге палатаһы (депутаттар палатаһы) ваҡытлыса "Ойоштороу Рейхстаг"статусын ала. Венгрия 1848 йылдың апрель айында киң автономияны күҙ уңында тотҡан Конституцияһын (хатта үҙенең милли гвардияһы нбулдырыу хоҡуғына тиклем) ала. Әммә венгр булмаған халыҡтарға ҡарата король хакимлығының дискриминацион сәйәсәте Хорватияла ихтилал тыуҙырҙы. Венгрияға тәғәйен ителгән императорҙың ваҡытлы наместнигы үлетерелә, Венгрия сеймы башта императорҙың тарҡалыу тураһындағы ҡарарға буйһонманы.\nЯңы император Франц Иосиф I Рейхстагты тарҡатты һәм алдан әҙерләнгән проект урынына 1849 йылдың 4 мартында Конституцияны үҙенең вариантында төҡдим итә. Был Март Конституцияһында империяның бүленмәүе һәм ныҡ тороуы иғлан ителә, әммә уның составына бөтә ерҙәр ҙә, шул иҫәптән Венгрия ла, индерелгән була. Импер советында (Рейхстагта) күрһәтелгән ерҙәр 1849 йылдағы Конституцияла тажлы исемен алдылар.\nВенгрияның Австрия империяһының составына индерелеүе унияны тик Габсбургтар династияһы менән бәйләгән «Прагматик санкция»ға тура килмәй. Яуап итеп Венгрия сеймы Габсбургтар династияһы Венгрия тажынан мәхрүм ителеүе хаҡында хәбәр итә (унияның тарҡалыуы тураһында) һәм республиканы иғлан итә. Революцияны баҫҡандан һуң (Рәсәй бында булышлыҡ итә) Венгрия парламентһыҙ ҡала, уның традицион терроториаль комиттарға бүленеүе ликвидациялана, Венгрия етәкселегенә император губернаторҙы ҡуя, ә Трансильванияла хәрби идаралыҡ индерелә. Хорватия короллеге кеүек, Славония короллеге лә Венгриянан айырым тажлы ерҙәр булып китә. Банат һәм Бачка өлкәләренән һәм Венгрия менән Славония ерҙәренең өлөшенән 1848 йылда Серб воеводлығы (1849 йылдан —Сербия һәм Тамиш-Банат воеводлығы) таж ерҙәре рангында ойошторола.\n1849 йылдағы Австрия Конституцияһы тарихы ла бик оҙайлы булмай. императорскому декрету от я 1851 йылдың 31 декабрендәге император декретына ярашлы ул ғәмәлдән сыҡҡан тип таныла, ә ландтагтар дворяндар һәм эре ер хужаларынан торған кәңәщләшеү комитеттарына алмаштырыла.\nАвстро-Венгрия (1867—1918)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАвстрия -Пруссия һуғышындағы еңелеү һәм 1848 йылдағы венгрҙар ихтилалы тураһындағы хәтер Венгрия аристократияһы менән Венгрияға киң автономия биргән һәм дуалистик Австрия- Венгрия дәүләтен булдырған компромисс кәрәклегенә килтерҙе. Артабанғы реформалар конституцияны ҡабул итеүгәһәм ике палаталы парламент — рейхсратты саҡырыуға йүнәлтелде. Консерватив Христиан — социаль һәм максистик Социаль — демократик партиялары иң эре парламент фракциялары була.\n1904 — Австро-Венгрия Германия менән сауҙа килешеүе төҙөй\n1905 —Рейхсраттың сираттағы сессияһы асылыуға бағышланған Веналағы дөйөм бер көнлөк забастовка (эш ташлау). Дөйөм һайлау хоҡуғын ғәмәлгә ашырыу талабы менән 100 мең кешелек демонстрация.\n1907 —Ирҙәр өсөн дөйөм һайлау хоҡуғын индереү.\n1908 — Германия, Австро-Венгрия һәм Италия араһындағысоюз тураһында Килешеү алты йылға оҙайтыла.\n1908 — Босниияны ҡушылдырыу. Босния кризиы башы.\n1910 — Австро-Венгрия Сербия менән сауҙа килешеүе төҙә.\n1911 — Австриялағы һайлауҙар һөҙөмтәһендә хакимлыҡҡа социалистар килә.\n1914 — Австро- Венгрия тәхете вариҫы, эрцгерцог Фердинанд Францты Сараевола үлтерелеүе һәм начало Беренсе донъя һуғышының башланыуы.\n1916 — Брусиловтың сикте боҙоп үтеүе.\n1918 йылдың башына Австро-Венгриябик ауыр хәлдә була. Антанта яғынан илде блокадалау, түбән иген уңышы һәм аҙыҡ — түләк аҙайыуы аслыҡҡа һәм илдәге көсөргәнешле хәлгә килтерҙе. Шул уҡ йылдың февраль айында Которала хәрби — диңгеҙ базаһында бик тиҙ арала дәүләт хакимдары тарафынан баҫтырылған ихтилал тоҡана. Ихтилал етәкселәре язалана. Беренсе донъя һуғышы башында уҡ Австро — Венгрия империя халыҡтары араһында сепаратист кәйефтәр тамыр йәйә. Чехтар, словактар, поляктар һәм көньяҡ славяндар үҙҙәренең милли — патриотик комитеттарын булдыралар. Бер йыл үҙғас, Франция, Бөйөк Британия, Рәсәй һәм АҠШ ошо эмигрант төркөмдәрен хөкүмәт сифатында де — факто таныйҙар.\n1918, 11 ноябрь — һуғышта еңелеп һәм региондарҙың үҙәктән ситкә барған тенденциялары менән, эске оппозиция, иҡтисади көрсөктән сығырға көсө етмәгәнгә күрәимператор Карл I Австрия тәхетенән баш тарта. Австрия һәм Венгрия араһындағы уния өҙөлә. 1918 йылдың 12 ноябрендә Рейхсрат упразднил Австрияла монархияны юҡҡа сығара һәм Немец — Австрия Республикаһын иғлан итә.\nБеренсе республика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nХәҙерге Австрия Беренсе бөтә донъя һуғышынан һуң Австро — Венгрия емерелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Элекке монархия урынына Австрия дәүләт башлығы канцлер булған идаралыҡтың парламент формаһына әүерелә. Дингеҙҙәрҙән һәм элекке провинцияларҙан алыҫлашҡан Австрия Италия тарафынан тартып алынған Көньяҡ Тироль өсөн кәмһетелгән хәлдә иҡтисад көрсөккә бата.\n1919 йылдың 16 мартында Ойоштороу йыйылышына һайлауҙар булып үтә. Социал — демократик партияһы һайлаусыларҙың 1 200 000 тауышын йыя. Христиан — социаль партияһы — 1 068 000, пангерманисттар — 617 000. Карл Рендер Австрия канцлеры була.\nИлдә сәйәсихәлдәр тотороҡһоҙ: хөкүмәткә ҡаршы демонстрациялар, полиция менән бәрелештәр. Донавиц ҡалаһында эшселәрҙең металлург заводтарын баҫып алыуы. «Аслыҡ болалары» Вена, Линц, Нейкирхен ҡалаларында. Крәҫтиән тулҡынланыуҙары Көнсығыш Штирияла. Крестьян тулҡынланыуҙары бетереп Көнсығыш Штрихи.\n1919 йылдың 3 апрелендә Ойоштороу Йыйылышы Габсбургтар династияһын барлыҡ хоҡуҡтарынан мәхрүм итеү һәм уны илдән ҡыуыу тураһында ҡарар сығарҙы.\n1920 йылдың 16 июлендә Антанта менән 1919 йылда. ҡул ҡуйылған Сен — Жермен солох килешеүе үҙ көсөнә инде.\n1928 йылдан алып 1938 йылға тиклем президенттар һымаҡ, 1920 йылдан 1938 йылға тиклем Австрия канцлерҙары Христиан-социаль партияһы ағзалары булалар.\n1927 йылдың 15 июлдә— Веналағы Июль ихтилалы.\n1932 йылдың 13 майында Энгельберт Дольфус Австрия канцлеры итеп һайланы.\n1933 йылдың февраль айында минималь эш хаҡы тураһында закон ҡабул итеү сәбәпле парламент кризисы килеп сыға. Парламент тыңлауҙары көрсөккә төртөлгәс, 4 марта канцлер Дольфус парламентты тарҡата. Артабан Австрия һулдарынан да, Германия националистарынан да бер тигеҙ алыҫлыҡта урынлашҡан корпоратив диктатура бер нисә ғәмәл башҡара.\n7 март — күмәк халыҡтың йөрөүҙәрен, йыйылыштарҙы тыйған, цензура һәм иҡтисад өҫтөнән дәүләт контроле урынлаштырған 1917 йылда ғәмәлгә ингән хәрби ваҡыт законы тергеҙелә.\n1933 йылдың 31 мартында — «Республика оборона Союзы» (Шуцбунд) закондан тыш тип иғлан итте\n1933 йылдың 10 майында — барлыҡ һайлауҙар, муниципальдән алып федераль тиклем, юҡҡа сығарыла.\n1933 йылдың 20 майында Христиан-социаль партияһы базаһында «Ватан фронты» политик партияһы ойошторола, сиркәү һәм уң көстәрҙең киң коалицияһы, Дольфус режимының терәге.\n1933 йылдың 19 июлендә — НСДАП-ты тыйыу.\n1933 йылдың16 авгусында — дәүләт һәм Ватикан конкордат төҙәләр.\n1934 йылдың 12-16 февралендә—ГАвстрияла граждан һуғышы. Социал-демократик партияһын тыйыу..\n1934 йылдың 1 майында — Беренсе республика тарихында парламенттың һуңғы ултырышында парламентыкатолик социаль принциптарға тура килгән «Май конституция»һын ҡабул итә.\n1933 йылдағы— 1934 йылды яҙындағы ваҡиғалар һөҙөмтәһендә урынлашҡан режимды ҡатламлы дәүләт йәки австрофашизм тип атайҙар.\n1934 йылдың 25 июле — нацист түңкәрелешен ниәтләү, канцлер Дольфусты үлтереү.\nӨсөнсө рейх составында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1938 йылда Австрия Өсөнсө рейхҡа ҡушыла. «Ватан фронты» тыйыла.\nАншлюстан һуң йәһүдтәр граждан хоҡуҡтарынан мәхрүм ителгән немец раса закондары ғәмәлгә инә. Быд закондарға ярашлы Австрияла йәһүдтәр булып 220 мең кеше һанала. Еврейҙарҙың эмиграцияһы башлана. Һуғышҡа тиклем төрлө мәғлүмәттәр буйынса 109 060 алып 126 445 тиклем йәһүдтәр күсеп китә, шул иҫәптән бик билдәле булған Зигмунд Фрейд һәм Имре Кальман. Илдә 58 000 алып 66 260 тиклем йәһүд ҡала. Рейхтан эмиграция 1941 йылдың октябрендә тыйыла. Холокост һөҙөмтәһендә төрлө мәғлүмәттәр буйынса 60 алып 65 меңгә тиклем Австрия йәһүдьтәре һәләк ителә йәки күсеп өлгөрмәгәндәрҙең барыһы ла тиерлек. Австрияла Маутхаузен концлагеры эш итә.\nВатикан менән Конкордатты Германия юҡҡа сығара. Католик сиркәүе нацист властары яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була. Был ваҡытта күп кенә католик монастырҙәр, Католик Сиркәүҙең уҡытыу учреждениелары ябыла. Католик Сиркәү диндарҙәре был ваҡытта нацистарға әүҙем ҡарышалар. Граждан неповиновение үҙенең нацистарға ҡарашын асыҡ әйткән Франц Ягерштеттер була.\nАвстрияның көнсығыш райондарыВена операция наступательная һөҙөмтәһендә совет ғәсҡәрҙәре 2 һәм 3 Украин фронттары тарафынан азат ителә. Венаның штурмы 1945 йылдың 6 апрелендә башлана , 13 апрель көнө нацистар ҡаршылашыуы һындырыла.\nКөнбайыш Австрия Үҙәк — Европа операция барышында англо — америка союздаштары тарафынан азат ителә.\nИкенсе республика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nСоюздаштар ғәсҡәрҙәре оккупацияһы периоды[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nГитлерға ҡаршы коалиция буйынса создаш илдәрҙең 1943 йылдың Мәскәү декларацияһы Австрияны Германия рейхына ҡушылдырыуын ғәмәлгә яраҡһыҙ тип таба. Нацист режимын ҡолатҡандан һуң союздаштар ҡарарына ярашлы Австрия дәүләт булараҡ һуғышҡа тиклемге сиктәрҙәине торғоҙорға булараҡ тергеҙелә, әммә дүрт оккупация зоналарына бүленә: Америка, Британия, Совет Союзы һәм Франция. Совет зонаһына күп заводтар һәм нефть месторождениелары булған илдең төньяҡ — көнсығышы инә. Америка зонаһы төньяҡ һәм көнбайышта; Британия — көньяҡта, Франция —көньяҡ — көнбайышта. Совет зонаһына эләккән Венаны ла дүрт оккупацион секторға бәләләр, шул уҡ ваҡытта иҫке үҙәк (эстәге ҡала) барлыҡ д-рт союздаш державаларҙың берләшкән күҙәтеү аҫтында була.\n1945 йылдың 27 апрелендә Ваҡытлы хөкүмәт, ойошторол, уның составына Социалистик партия (элекке Социал-демократия), Халыҡ партияһы (элекке Христиан-социаль) һәм коммунистар вәкилдәре инәләр, социал-демократия ветераны Карл Реннер канцлер итеп һайлана, ул элек тә ошо посты биләгән. 1945 йылдың сентябрь айында сәйәси партилар рөхсәт ителәләр, улар араһынан Австрия Социалистик партияһы (АСП) һәм Австрия халыҡ партияһы (АХП) иң эреләре булып китәләр. 1945 йылдың май—декабрендә ваҡытлы конституция ғәмәлдә була, декабрҙә 1920 йылдағы Федераль конституция законы тергеҙелде. 1945 йылдың 25 ноябрендә Австрияның Милли советына һайлауҙар үткәрелә, АХП парламентта 85 урын алды , АСП — 76, коммунистар 4 урын (артабан көстәрҙең соотношениеһы бик аҙ үҙгәрә, коммунистар үҙҙәренең бөтә урындарын да 1959 йылда юғалта). Парламент һайлауҙарҙан һуң 1966 йылға тиклем ғәмәлдә булған АСП һәм АХП ҙур коалицияһы формалаша,АХП лидеры Леопольд Фигль— канцлер, К. Реннер президент булып һайланалар.\n1945 йылда Австрия иҡтисады хаос хәлендә була: һуғышалып килгән емереклек һмм ярлылыҡ, ҡасҡындарҙың һәм перемещенның лиц күпләп килеүе, хәрби предприятиеларҙың көндәлек продукция сығарыуға күсеүе, донъя сауҙаһында үҙгәрештәр һәм союздаштарҙың оккупация зоналары араһында сиктәре — былар барыһы ла ашаҡлап үтә алмаҫлыҡ препятствия иҡдисатты тергеҙеү эшендә булдыра. Өс йыл эсендә Австрия ҡалаларында йәшәүселәрҙең күпселеге отчаянно йәшәү өсөн көрәшә. Оккупация властары аҙыҡ — түлек менән тәьмин итреүҙә ярҙам итә.\nАвстрия хөкүмәтенең вәкаләттәре әкренләп киңәйә бара. Австрия парламентының бөтә ҡабул ителгән закондарына уларҙың рәсми рәүештә баҫтырып сығарыр алдынан Австрияның федераль хөкүмәте Союздаш комиссиянан рөхсәт ала. Австрия оккупацион ғәскәрҙәренең содержание сығымдартейеш була. 1945 йылдың 30 ноябрендә оккупацион властары тарафынан беренсе аҡса реформаһы ғәмәләгә ашырыла..\nАҡса эмиссияһы Австрия контроле аҫтына1946 йылдың 7 мартында күсә. 1946—1947 йылдарҙа үткәрелде национализация Австрияның өс иң эре банкыларҙың (шул иҫәптән Creditanstalt) һәм сәнәғәт өлкәһендә яҡынса 70 концерн (күмер сығарыу, ҡорос ҡойоу, энергетик, машиналар төҙөү) һәм йылға транспорты.\n1947 йылда 19 декабрендә хөкүмәт яңы реформа булдырҙы. Һәр өй хужалығына аҡса реформаһы барышында 150 иҫке шиллингты бергә бер иҫәбе менән яңыларына алмаштырырға рөхсәт ителә. . Ҡалған ҡулдағы аҡса яңыларға өскә бер иҫәбенән алмаштырыла. Шуның арҡаһында аҡса күләме массаһы 40 % ҡыҫҡартыла. Бер үк ваҡытта хаҡтар башлыса ирекле баҙар хаҡтар булып китә, иң кәрәкле тауарҙарың бер нисә төрнә (аҙыҡ — түлек, транспорт, энергия сығанаҡтары) дотациялар бер аҙ ваҡыт һаҡлана. Ошо моменттан илдә ҡара рынок яйлап юғала башлай. 1948 йылда яҡшы уңыш алауы сәбәпле аҙыҡ — түлеккә нормалау йомшартыла, ә ике йылдан туҡтатыла.\nАҠШ Австрияға $200 млн бер нисә кредит (нигеҙҙә, аҙыҡ-түлек, сәнәғәт йыһаздары) бирҙе. Маршалл планы буйынса өҫтәмә рәүештә буйынса 1948—1949 йылдарҙа Австрия $200 млн артыҡ (40 % импорт башлыса аҙыҡ — түлеккә һәм сәнәғәт өсөн сеймалға тотонолған кредиттар иҫәбенә бара), ә 1949—1950 йылдарҙа тағы $250 миллион ала. 1945-се йылдан 1951 йылға тиклем хаҡтар ете мәртәбәгә үҫте. Финанс тотороҡлоғо тулыһынса үҫкән ете тапҡыр. Тулыһынса финанс тотороҡлолоғо 1951 йылға булдырыла. 50 йылдар дауамында йыллыҡ уртаса хаҡ артыыу 5,8 % ғына тәшкил итә , ә 60 йылдарҙа 3,6 % кимәленә тиклем төшөнә.\nИҡтисад тергеҙелеүе менән мәҙәниәттең яңырыуы башлана. Венала төп көсөргәнештәр1960 йылда тамамланған Изге Сефан соборын тергеҙелеүендә йүнәлдерелә. 1955 йылда ҡабаттан опера театры һәм "Бургтеатр асыла. Икенсе опера театры . Икенсе Зальйбургтағы опера театры 1960 йылда асыла. Авианалет ваҡытында ыҡ зыян күргән Карл-театр 1951 йылда емерелә.\n1947 йылда тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәр башлана . 1947 йылдың аҙағына АҠШ, Бөйөк Британия һәм Франция уларҙың лагерҙәрендә булған хәрби әсирҙәрҙе азат итәләр. 1947 йылдың аҙағына тиклем Винер-Нойштадтҡа СССР-ҙан яҡынса 162 000 хәрби әсирҙәр килтерелә. Хәрби әсирҙәр менән һуңғы поезд рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы Советтар Союзынан 1955 йылдың 25 июлендә килә.\nСуверенитетты ҡайтарыу һәм донъялағы абруй үҫеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1955 йылдың 15 майында Венала Бельведер һарайында союздаш оккупацион көстәре араһында менән (СССР, АҠШ, Бөйөк Британия, Франция) һәм Австрия хөкүмәте тарафынан имзаланды (Австрия бойондороҡһоҙлоғо тураһында Декларация). Ул үҙ көсөнә 1955 йылдың 27 июлендә инә, бынан һуң союздаштар ғәсғәрҙәре илден 1955 йылдың 25 октябрендә сығарыла. 1955 йылдың 26 октябрендә хөкүмәт Австрияның нейтралитетын иғлан иткән һәм ниндәй булһа ла хәрби союздарға ҡушылыуйәки сит ил хәрби базаларҙың ойоштороу мөмкинселегенә сиҡләнгән федераль конституция законын раҫлай, 1965 йылдың 26 октябре Австрияла Милли байрам булараҡ билдәләнә..\n1957—1965 йылдарҙа Австрия президенты итеп социалист А Шерф һайланды Уның президентлыҡ ваҡытында СССР һәм Австрия араһында 1958—1960 үҙ-ара тауарҙар тәьмин итеү тураһында килешеү төҙөлдө.\nНейтраль Австрия донъяла оло абруй ҡаҙана һәм бер нисә халыҡ -ара ойошмаларҙы штаб — квартиралары урынлашҡан һәм халыҡ — ара осрашыуҙар үткәреү урыны булып ала.\n1955 йылда Австрия БМО -ға инә.\n1957 йылда Вена атом энергияһы буйынса Халыҡ -ара агентлыҡтың даими булыу урыны булып һайлана (МАГАТЭ).\n1959 йылдың 20 ноябрендә Стокгольмда на конференции министров финансов Австрия, Дания, Бөйөк Британия, Норвегия, Португалия, Швеция һәм Швейцария финанс министрҙары конференцияла ирекле сауҙа Европа ассоциация ойошмаһы конвенцияға ҡул ҡуялар (ЕАСТ).\n1964 йылда в Инсбрукта IX ҡыш Олимпия уйындары үткәрелә.\n1965 йылдың 1 сентябренән Венала располагается ОПЕК Секретариаты урынлаша. 1975 йылдың 21 декабрендә ОПЕК штаб-квартираһы террористар һөжүменә дусар булды.\n1969 йылдың аҙағында Италия һәм Австрия Көньяҡ Тироль киңәйтелгән автономия хоҡуҡтарын алған килешеүгә ирештеләр, провинцияла милли сәйәсәткә Тиролдә йәшәүселәрҙең йоғонтоһо арта, немец теле статус ала һәм территорияның немец атамаһы таныла.\n1971 йылда Австрияның элекке тышҡы эштәр министры Курт Вальдхайм БМО Генераль секретаре итеп һайлана, ә 1976 йылда яңынан икенсе срокка һайлана.\n1976 йылда Инсбрукта XII ҡышҡы Олимпия уйындары уҙҙылар.\n1981 йылда Мәскәүҙә СССР һәм Австрия араһында 1981—1990 йылдарға оҙайлы үҫеш һәм иҡтисади, фәнни-техник һәм сәнәғәт хеҙмәттәшлекте тәрәнәйтеү буйынса программа имзалана.\n1984 йылда Австрия БМО Именлек Советының даими булмаған ағза итеп 1985—1986 йылдарға һайлана.\n1966 йылдың парламент һайлауҙарында АХП парламенттың түбәнге палатаһында урындарҙың абсолют күпселеген яулай һәм 1945 йылдан беренсе тапҡыр канцлер Йозеф Клаусетәкселегендәге бер партиялы хөкүмәт ойоштора.\n1970 йылдың парламент һайлауҙарында кпселек урынды түбәнге палатала Социалистик партия ала һәм либераль Австрия азатлыҡ партияһының (ААП) ярҙамында Социалистик интернационалды иң авторитетлы эшмәкәре ңканцлер Бруно Крайский етәкселегендә әҙселек хөкүмәте төҙөй. 1971—1979 йылдарҙағы парламент һайлауҙарҙа түбәнге палатала абсолют күпселек урынды ала АСП, хөкүмәтте Б. Крайский етәкләй.\n1983 йылдың апрель айында һайлауҙар АСП парламенттағы урындарҙың абсолют күпселегенәнмәхрүм итә. Крайский ҙур сәйәсәттән китә, АСП һәм ААП "кесе коалиция"хөкүмәте башында социалист Фред Зиновац тора.\n1986 йылда Курт Вальдхайм АХП-нан Австрия президентына кандидат итеп күрһәтелә. Һайлауҙарға тиклем ике ай ҡалғас, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ул Грецияла һәм Югославияла хеҙмәт итеүе һәм хәрби енәйәттәр буйынса уның Козаралағы язалауҙа ғәйепләнеүе өсөн тотоп бирелеүен талап итеүҙәре тураһында Югославия комиссияһы документтар табыла. Шуға ҡарамаҫтан, Вальдхайм 4 майҙа Австрия президенты итеп һайлана һәм ошо посты алты йыл биләй. Йылдар Вальдхаймдың президентлыҡ осоро күп кенә илдәр менән мөнәсәбәттәр насарайыуы менән ҡатмарлана: Израиль ул ваҡытта үҙенең илсеһен Австриянан саҡыртып ҡайтара. Бынан башҡа, Вальдхаймға АҠШ-ҡа һәм бер нисә Европа илдәренә визиттарынан баш тартырға тура килде.\nФ. Зиновац 1986 йылдың июнь айында Вальдхаймды президент итеп һайлауға ҡаршы протест белдереп канцлер посынан отставкаға китә.Франц Враницкий канцлер була. 1986 йылдың сентябрендә Азатлыҡ партия лидеры итеп үҙенең радикаль милли ҡараштары менән билдәле Йорг Хайдер һайлана. Ҡәтғми рәүештә Хайдер менән хеҙмәттәшлек итергә риза булмаған Враницкий коалицияны юғға сығара. 1986 йылдың ноябрендә һайлауҙарҙың һөҙөмтәләре буйынса Враницкий ике иң мөһим көстәрҙең АХП һәм ААП парияларының вәкилдәренән торған «ҙур коалиция» кабинетын булдыра. Социалист канцлерҙар етәкселегендә «Ҙур коалиция» власта 2000 йылдың февраленә тиклем торҙо, 1987—1999 йылдарҙа уның тарафынан дәүләт предприятиеларының киң масштаблы хосусислаштырыуы программа ғәмәлгә аша. Шулай итеп, дәүләт XX быуаттың аҙаҡҡы сирегендәге үҙгәргән шарттарҙа иҡтисади үҫештең тиҙләтеүе өсөн һуғыштан һуңғы осорҙағы мираҫтан баш тарта. Дәүләт һатҡан акцияларҙың төп һатып алыусылары структуралы үҙгәртеп ҡороуҙы башлаған сит илдәрҙәге халыҡ — ара корпорациялары була. Уларҙың контроле аҫтына күскән предприятиеларҙа эшләүселәрҙең һаны 33-35 % кәмей. Эшкәртеүҙең беренсе стадияһының продукция өлөшө ныҡ ҡыҫҡара, әгәр 60 йылдарҙа машиналар төҙөү продукцияһы объемы металлургия продукцияһының объемын 2,8 тапҡырға күберәк булһа, 1999 йылда — 4,1 тапҡырға.\nЯңы геополитик реалийҙарҙа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1989 йылдың майында Венгрия ғәсҡәрҙәре Венгрия менән Австрия сигендәге 218-километрлыҡ сәнскеле тимерсыбыҡтан эшләнгән ҡойманы демонтажлауға тотона. . Шулай итеп, «тимер шаршау»ҙың ликвидацияһы башлана.1989 йылдың 19 авгусында ГДР-ҙың меңләп граждандары Шопрон ҡалаһындағы Панъевропа хәрәкәте форумы менән файҙаланып Австро- Венгрия сигенән алыҫ булмаған ерҙә Австрияға ҡаса (Европа пикнигы.)\n1990 йылдарҙа Австрия Германия ҡораллы көстәр менән хеҙмәттәшлек үҫтерергә мөмкинлек биргән Дәүләт килешеүенә төҙәтмәләр индереп нейтралитет сәйәсәтенән ситләшә башлай. Персия ҡултығындағы һуғыш ваҡытта Австрия үҙ территория өҫтөнән союздаштарҙың самолеттары осоуын рөхсәт иткән берҙән -бер нейтраль хөкүмәт була. 1999 йылда Сербияға ҡаршы НАТО операцияһы ваҡытында Австрия НАТО самолеттарына осоу өсөн үҙенең һауа киңлеген аса.\n90 йылдар башында Италия һәм Австрия араһындағы Көньяҡ Тиролдә немец телле халыҡтың автономияһы тураһындағы элекке бәхәсе аҙағына етте. Австрия һәм Италия хөкүмәттәре автономияны тәьмин итеү саралар пакетын ҡабул итте һәм ғәмәлгә индерҙе. 1995 йылда ил Евросоюзға инә һәм ЕС тиҙ тойоу көстәре һәм «Тыныслыҡ хаҡына партнерлыҡ» НАТО программаһында ҡатнаша.\nКөнсығыш Европала коммунизм һәләкәтенән һуң в Восточной Европе Австрия йәшерен иммиграция проблемаһы менән осрай һәм 1990 йылда сит ил эшселәрен индереүҙе сикләне. Ошо сәбәпле Йорг Хайдерҙың ультра уң Австрия азатлыҡ партияһы позициялары нығына. ААП триумфы 1999 йылға тура килә — парламент һайлауҙарҙа партия 27,22 % (52 урын) һөҙөмтәһенә өлгәшә ала, шулай итеп, икенсе урынға сыға һәм сәйәсәт аренаһының фаворитарының береһе АХП -ны уҙып китә. ААП тарихында был иң яҡшы күрһәткес була һәм АХП һәм Социал — демократ парияһы (1991 йылдан пария үҙенең элекке исеменә ҡайтты) өсөн — иң хөртө. . 1999 йылдағы парламентт һайлауҙарынан һуң АХП 2000 йылда Хайдерҙың ААП менән АХП лидеры канцлер Вольфганг Шюссель етәкселегендә коалицион хөкүмәт төҙә. Был ҡарар Европала ҙур сыуалыш тыуҙыра һәм Евросоюз илдәре хатта бер нисә айға Австрияның федераль хөкүмәтенә дипломатик санкциялар индерә.\n2002 йылдың ноябрендә парламент һайлауҙарында АХП 42,27 процент тауыш яулап сағыштырмаса күпселеккә иреште. АСП, был юлы тик 10,16 % тауыш йыя алды. Коалиция һаҡланып ҡала. 2005 йылдың апрелендә Йорг Хайдер һәм бер төркөм күренекле ААП эшмәкәрҙәре үҙҙәренең партияһын ташлап сығып китте һәм яңы партия — «Альянс Австрия киләсәге өсөн» булдырҙылар. Был яңы партия ААП-һын алыштырып хөкүмәт коалицияһының кесе партнеры булып китә.\n2006 йылдың октябрендә парламент һайлауҙарында АСДП 68 урын алды, АХП — 66, АСП һәм Йәшелдәр — 21, Хайдерҙың « Альянс Австрия киләсәге өсөн» — 7. АСДП һәм АХП социал — демократ Альфред Гузенбауэр етәкселегендәге «ҙур коалиция» хөкүмәте булдырҙылар. АСДП һәм АХП тауыштарын юғалтыуға ҡарамаҫтан 2008 һәм 2013 йылдарҙағы һайлауҙарҙан һуң «Ҙур коалиция» хөкүмәте власта ҡала. 2008 йылдың декабренән канцлер—социал-демократ Вернер Файман.\nАвстрия империяһының колониаль экспансияһы\nЯ.Шимов. Австрия һәм Венгрия: емереклектәрҙәге оҡшашлыҡ\n↑ Д. Травин, Магния О\nЕвропа илдәре: тарих\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Австрия_тарихы&oldid=1061564 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:24 12 август 2021 үҙгәртелгән.


Башҡорт мифологияһы. Ай, Ай тәңре - Wikisource\nБашҡорт мифологияһы. Ай, Ай тәңре\n← Аждаһа Башҡорт мифологияһы\nавтор Фирҙәүес Хисамитдинова Ай тотолоу →\n.Нәшер ителгән: 2002. Сығанаҡ: Хисамитдинова Ф.Ғ. Башҡорт мифологияһы: Белешмә-һүҙлек.\n-\tӨфө: Ғилем, 2002. - 126 б. ISBN 5-7501-0299-8\nБашҡорт мифологияһы. Ф.Ғ.Хисамитдинова\nКитаптың беренсе бите\nКитаптың һуңғы бите\nАЙ, АЙ ТӘҢРЕ. Диалекттарҙа Ай тәңреһе, Төн хужаһы, Тән эйәһе исемдәре менән йөрөй. Башҡорт мифологияһында күктәге тәңрепәрҙең береһе. Ҡайһы бер мифтарҙа Ай тәңре ир-ат, икенселәрендә ҡатын-ҡыҙ ҡиәфәтендә бирелә. «Урал батыр» эпосында Ай күк һәм ҡоштар тәңреһе Самрауҙың ҡатыны, Айһылыу исемле ҡыҙҙың әсәһе. «Ай менән Зөһрә» һәм башҡа легендаларҙа Ай йәберләнгән ҡыҙҙы ҡотҡарыусы егет итеп һүрәтләнә. Ай тәңреһе менән бәйле башҡорттарҙа бик күп ышаныуҙар, тыйыуҙар йәшәй. Мәҫәлән, ҡыҙ биреү, килен алыу, баланың тәүге сәсен алыу, тырнаҡтарын киҫеү ай башында башҡарылған. Яңы ай күргәндә үҙҙәренә, бала-сағаларына, мал-тыуарына иҫәнлек-һаулыҡ именлек теләгәндәр:\n«Ай күрҙем аман менән,\nАуыҙым тулы иман менән.\nИтәгем тулы бала менән,\nКәртәм тулы мал менән,\nОшо айҙа вафат булһам,\nҮткәр, хоҙайым, иман менән».\nОшо һүҙҙәрҙе башҡорттар әле лә әйтәләр һәм иң изге теләктәр геләйҙәр. Башҡорт ышаныуҙарында Ай төрлө ауырыуҙарҙан ҡотолорға ярҙам итеүсе зат та. Мәҫәлән, һөйәл сыҡҡанда: «Ай, ҡайҙа һинең тәтәйең, бына минең тәтәйем», - тип һөйәлде айға күрһәтһәң, һөйәл бөтә икән.\nБала-сағаларын, йәш-елкенсәкте: «Тулы айға ҡарама, диуана булырһың», - тип тыйғандар. Ай тәңренең һаҡлауына, яҡлауына ышанып, балаларына Айбулат, Айтуған, Айһылыу һ.б. «ай» элементлы исемдәр ҡушҡандар\nАй һүҙе башҡорт телендә тыуған ай, ай башы, ай битен йыуа, ай күрҙе, ҡояш алды, ай ҡолаҡланыу, ай тотолоу, ай ҡалҡыу, ай алған кеүек һүҙбәйләнештәрҙә; үрҙә әйткәнсә, Айһылыу, Айбикә, Айбулат, Ай¬солтан, Айым, Айгөл, Айнур, Айгиз һымаҡ кеше исемдәрендә осрай.\nҮрҙә килтерелгән һүҙбәйләнештәр буйынса, Ай башҡорттар өсөн йәнле, изгелекле бер зат. Ул «тыуа», «күрә», «ҡалҡа», «тотола», «ала», «йылмая». Айҙың кешенеке кеүек, «башы», «күҙе», ҡолағы» бар икән.\nАй тәңрегә табыныу төркиҙәрҙең шаманист һәм мани динен тотоусыларына хас булған. Төрөк профессоры Баһаетдин Өгөл яҙыуынса, әгәр борон Күк һәм Ҡояш төркиҙәр өсөн мөһим булһа, мани динен ҡабул иткәс, төп урынды Ай ала. Элек улар күкте тәңре тиһә, мани дине ингәс, Ай тәңрегә табына башлай. Башҡорттарҙың мани динендә булыуы тураһында мәғлүмәт юҡ. Шуға ла уларҙың Ай тәңрегә ышаныуҙары шаманист булған осорҙан ҡалғандыр тип, фараз итеп була.\nАй тәңре атамаһы килеп сығышы яғынан боронғо төркиҙәрҙең Ай тәңреһе исеме менән бәйле. Яҙма ҡомартҡыларҙа ла Ай тәңре (ai tar|ri) исеме сағылыш тапҡан.\nRetrieved from "https://wikisource.org/w/index.php?title=Башҡорт_мифологияһы._Ай,_Ай_тәңре&oldid=768047"\nХисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы\nThis page was last edited on 13 January 2020, at 05:00.


Haxsilo - Көн Һайын Яңыртыла Уйындар Взломать!\nТолкование Hack Тамырҙары АГРОСӘНӘҒӘТ Түгел һорашыу түгел\nТолкование кланы взломать һорашыу түгел, бәрелешен һүрәтләгән агросәнәғәт тамыры ниндәй-популяр уйын ул, мобиль файҙаланыусылар миллион уйнай, сөнки был уйындарынан ләззәт. Әммә һеҙ ҡасан етә.. Вазифаһын: 30 Ғинуарҙа 2017\n.: Мобиль Уйындар\nМод Apk Неограниченный Gems Скачать Бушлай Андроид Өсөн Толкование\nТолкование кланы скачать бушлай андроид бәрелештәр һүрәтләнә apk неограниченный һаны ҡиммәтле таштарынан мода-был популяр уйын, мобиль файҙаланыусылар миллион уйнай, сөнки был уйындарынан ләззәт. Тик һеҙ.. Вазифаһын: 30 Ғинуарҙа 2017\nТолкование Коралы Взломать Android Өсөн 2015\nТолкование Коралы Взломать Android Өсөн 2015 Описание: бәрелеш кландары-был популяр уйын, мобиль файҙаланыусылар миллион уйнай, сөнки был уйындарынан ләззәт. Тик һеҙ юғары етә.. Вазифаһын: 30 Ғинуарҙа 2017\nТолкование Hack өсөн iPod\nТолкование кланы өсөн бәрелештәр һүрәтләнә взломать ipod-популяр уйын ул, мобиль файҙаланыусылар миллион уйнай, сөнки был уйындарынан ләззәт. Тик һеҙ базаһында юғары кимәлгә етә.. Вазифаһын: 30 Ғинуарҙа 2017\nТәржемә Мөхәррирләү Тәржемәөҫтәрәк Яуаплылыҡтан баш тартыу\nHaxsilo Бөтә хоҡуҡтар ҙа яҡланған.


Республика йәмәғәтселеге ауыр юғалтыу кисерҙе\n78-се йәшендә күренекле башҡорт шағиры, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Диңгеҙ йыйылышының почетлы ағзаһы Ирек Кинйәбулатов ҡаты ауырыуҙан һуң вафат булды.\nИрек Кинйәбулатов 1938 йылдың 15 июлендә Ҡырмыҫҡалы районының Абдулла ауылында тыуған. Мәктәптән һуң Ҡара диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. 1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Төрлө йылдарҙа ул «Совет Башҡортостаны» газетаһының махсус хәбәрсеһе, республика газета-журналдарының әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй, китап нәшриәтендә мөхәррир, Башҡортостан Яҙыусылар союзының пропаганда бюроһы директоры була. Ирек Кинйәбултаов уҙған быуаттың 60-сы йылдарында, Башҡорт дәүләт университетында белем алған осорҙа уҡ әүҙем ижад итә башлай. «Баҫыу юлы» тигән тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1970 йылда донъя күрә. Артабан шағир уҡыусыларҙы тыуған ере һәм туған халҡына тәрән һөйөү тойғолары меннә һуғарылған «Сыйырсыҡтар бала осора», «Һөйөү иртәһе» «Мин - башҡорт!», «Арғымаҡта», «Замана тауышы» кееүк йыйынтыҡтары менән ҡыуандыра. 2013 йылда ижадының сағыу өлгөләре тупланған «Ғүмер китабын» сығара.\nӘҙиптең васыяты буйынса, мәрхүм тыуған ауылында ерләнәсәк. Шағир менән хушлашыу иртәгә, 4 июндә сәғәт 11-ҙә, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында үтә.


Рөстәм Хәмитов Туймазыла колбасалар һәм ҡаҙан ҡорамалдары сифатын баһаланы // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Туймазыла колбасалар һәм ҡаҙан ҡорамалдары сифатын баһаланы\n12:31, 3 мая 2011 Иҡтисад\n30 апрелдә БР Президенты Рөстәм Хәмитов Туймазыға эш сәфәре барышында «Савва» ит комбинатында булды. Был Туймазы районының иң эре аҙыҡ-түлек предприятиеларының береһе. Бында 2300 самаһы кеше эшләй. Аҡса әйләнеше былтыр 3,5 миллиард һум тәшкил иткән. Тәүлегенә 220 тонна продукция сығарыла, ул Башҡортостанда һәм илдең башҡа төбәктәрендә һатыла. Предприятие заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған. Бынан тыш, комбинат урындағы дзюдосылар мәктәбенә хәйриә ярҙамы күрһәтә, унда 800 тәрбиәләнеүсе шөғөлләнә.\nРөстәм Хәмитов тултырмалар етештереү линияһын ҡараны. Республика башлығы ит һыуытыу, фарш эшләү, ыҫлау, колбасалар төрөү цехында һәм әҙер продукция келәтендә булды. Артабан Президент предприятиеның колбасалар изделиеларын тәмләп ҡараны.\nРөстәм Хәмитов Туймазыла тағы бер объектты — «Ҡаҙан ҡорамалдары заводы»н ҡараны. Предприятие 2005 йылдан алып эшләй, бында 150 кеше эш менән тәьмин ителгән. Завод мунсалар өсөн бәләкәй ҡаҙандарҙан алып бойлерҙар ҡаҙандарына тиклем сығара. Туймазы ҡаҙанлыҡтары Рәсәйҙең төрлө нөктәләренә оҙатыла.\nБөгөнгө көндә предприятие яңы цех төҙөй башлаған, уны сафҡа индереү менән заводтың производство майҙаны туғыҙ мең квадрат метрға тиклем артасаҡ.\nТеги: БР Президентының эш сәфәре, производство


БР Президенты Мортаза Рәхимов “Владимир Путин менән һөйләшеү. Дауамы” тапшырыуы тураһында // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБР Президенты Мортаза Рәхимов “Владимир Путин менән һөйләшеү. Дауамы” тапшырыуы тураһында\n16:09, 4 декабря 2009 Сәйәсәт\nБашҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов 2009 йылдың 3 декабрендә булып үткән “Владимир Путин менән һөйләшеү. Дауамы” телетапшырыуы тураһында үҙ фекерен белдерҙе. Республика башлығы былай тине:\n“Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте рәйесенең илдәге дөйөм хәлгә ҡағылышлы баһалары менән килешергә мөмкин.\nКөрсөклө 1998 йылдан айырмалы, әле кешеләрҙә паника юҡ, хәл тотороҡло. Элекке йылдарҙа өлгәшкән социаль стандарттарҙы һаҡлап ҡалыу был йәһәттән ҙур әһәмиәткә эйә булды. Күпселек ошо ауыр осорҙо уңышлы үткәреүебеҙгә һәм яҡын арала иҡтисадтың, тимәк, йәшәү кимәленең дә үҫеш алыуына инана. Тыуымдың кәмемәйенсә, киреһенсә, артыуы киләсәгебеҙгә һәм балаларыбыҙҙың киләсәгенә оптимизм менән ҡарауыбыҙҙы сағылдыра.\nБашҡортостандағы хәл быға асыҡ дәлил. Республиканың көрсөккә ҡаршы саралар уңышлы тормошҡа ашырылған 14 төбәге иҫәбенә инеүен РФ Төбәктәр үҫеше министрлығының таныуы осраҡлы түгел.\nБирелгән һорауҙарҙың характеры ла иғтибарҙы йәлеп итә. Рәсәйҙәрҙе торлаҡ-коммуналь өлкә, социаль һәм пенсия тәьминәте проблемалары, предприятиеларҙың тотороҡло эш перспективалары һәм эшкә урынлашыу мәсьәләләре борсой. Борсолоу бар, әммә Хөкүмәт тарафынан үткәрелгән курсҡа ҡаршы фекерҙәр юҡ. Йәмғиәттә сәйәси курс менән килешеү күҙәтелә. Кешеләрҙе сәйәси идеологиялар ҡыҙыҡһындырмай. Улар йәшәү сифатын күтәреү юлдары хаҡында уйлана — күпселек рәсәйҙәрҙең төп идеологияһы бына ошо.\nҺорау менән яуаптарҙың аныҡ булыуы бөгөн властың тормоштан айырылмауын, урындарҙағы хәлде яҡшы күҙ алдына килтереүен һәм граждандарҙың ышанысы менән файҙаланыуын күрһәтә. Был асыҡ һөйләшеүҙең яҡшы һөҙөмтәһе.”


Юлдағы сәйер «мөхәббәт» » журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nЮлдағы сәйер «мөхәббәт»\nЮл йөрөгәндә кемдәр менән генә танышмайһың, ниндәй генә хәлдәрҙең шаһиты булмайһың да хайран ҡалырлыҡ ваҡиғалар тыңламайһың. Ни өсөндөр нәҡ юлда кешенең күңеле асыла. Моғайын, уның эс-серен үҙең менән алып киткәнгәлер...\nТобольск ҡалаһына купела бер үҙем барғайным, ҡайтҡанда иһә вагон туп-тулы ине. Етмәһә, урынымда балалы ҡатынды күреп, аптырап ҡалдым.\n– Был минең урын, бына билетым, – тиеүемә иҫе лә китмәне бының.\n– Ә-ә-ә... Минеке купе аша, шунда барығыҙ.\n«Ғәфү итегеҙ» ҙә, «зинһар» ҙа юҡ – күҙем маңлайыма менә яҙҙы.\n– Мин үҙ урынымда барырға теләйем! – тип ҡаты ғына өндәшкәс, йомшарғандай булды:\n– Билет өҫкә тура килде, бала менән унда менеп бара алмайым бит инде, алышайыҡ әле...\n– Аҫта барыр өсөн, хаҡына ҡарамай, билетты әллә ҡасан алып ҡуйғанмын, икенсе берәйһе менән һөйләш, – тим тегегә. Эш аҡсаламы ни, тигән кеүек аҡайып ҡарап:\n– Уныһын ғына түләрмен! – ти был үсеккән тауыш менән. Әрһеҙлегенә иҫем китте. Йөҙөндә тамсы ла уңайһыҙланыу ғәләмәте юҡ. Хатта, уның урынын мин баҫып алғандай, үҙемде ғәйепле тоя башланым әле. Беҙ ығы-зығы килгән арала өҫтә ятҡан ирҙәр баштарын ҡалҡытты, аҫтағыһы тороп ултырҙы. Теге ҡатындың балаһы, өҫтәгеләрҙең берәүһен күреп ҡалғас, ҡыуанысынан түҙмәй урынында ырғандай башланы, барам, тип ҡулдарын һондо. Тегеһе, төшә һалып, күтәреп алды. Былар ирле-ҡатынлы икән, шуға киткеһе килмәйҙер, тигән уй йүгерҙе башымдан.\n– Миңә урынлашырға кәрәк ине. – Донъяһын онотҡан ҡатындың иҫенә төшөрҙөм.\n– Һеҙ тегендә күсә алмаҫһығыҙмы? – тип мөлдөрәп ҡараны баланың атаһы. Ахырҙа, ризалаштым. Шул саҡ аҫтағы ир: «Унда һиңә ҡыйын булыр», – тип үҙ урынын бирҙе. Рәхмәттәр уҡып тороп ҡалдым, ә теге ҡатын ләм-мим, әйтерһең, был хәлдәр уға бөтөнләй ҡағылмай, шулай тейеш...\nЙәтешләп урынлашҡас, уҡый башлаған китабыма сумдым. Ара-тирә, ҡайһылай матур ғаилә, мөхәббәттәре көслө, тип баяғыларға күҙ һалып алам. Һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәй, ҡатыны «һайт» тигәнгә ире «тайт» тип, ауыҙына ғына ҡарап тора. Балаһы менән донъяһын онотоп уйнай. Ҡатын ыҫланған тауығын, колбасаһын сығарғас, дүртенсебеҙ ҙә үҙ аҙығы менән тамаҡ ялғарға төштө, мин дә табынға ҡушылдым. Өҫтәл артындағы йәнле генә һөйләшеү барышында теге икәүҙең ирле-ҡатынлы түгел икәнен аңлап алдым. «Бына һиңә мә!» тип уйлайым эстән генә. Һөйәркәһе лә түгел. Ни бары осраҡлы юлдаштар ғына. Ирҙең ҡатыны, ике балаһы бар, себерҙә эшләп йөрөй, әле ялға ҡайтып барышы . Ә ҡатын имсәк сабыйы менән ни өсөн юлға үҙе генә сыҡҡан, һораштырып ҡараһам да, белә алманым. Сәбәптәре булғандыр. Тиҙҙән өҫтәге үҙ урынына менеп китте, мин дә яттым. Сәғәт һуң ине инде. Пар күгәрсендәргә иһә ваҡыт туҡтап ҡалғайны, сөкөрләшә бирҙеләр. Бер мәл ҡатынҡай һыйынып ҡына ирҙең ҡосағында ултыра ине. Уларға ҡарап йәнем көйә башланы. Нисек инде, өйҙә ҡатыны менән ике ғәзиз балаһы көтә, ә ул бында оялмай ҙа сит бисәне ҡосаҡлап, сит сабыйҙы һөйөп ултыра! Дүртенсе юлдашыбыҙға ике донъя – бер мөрйә: күптән рәхәтләнеп хырылдай.\nҠатын, балаһын йоҡлатҡас, сумкаһынан һыра банкалары, көнбағыш килтереп сығарҙы. Шул ғына етмәгәйне! Ризаһыҙлығым йөҙөмә сыҡҡандыр, егетебеҙ:\n– Ғәфү итегеҙ, беҙ шым ғына, – тине итәғәтле генә. Эскән кеше шым буламы инде: лыбыр-лыбыр, шырҡ-шырҡ, өҫкө яҡтан хыр-хыр... Ҡапыл сумка төбөмдә беруши ятҡаны иҫкә килеп төштө. Кәрәк була ҡалһа, тип күптән һалып ҡуйғайным, бына бит, ярап ҡалды. Башымды ҡалҡытыуға, артыҡ тауышлана башлауҙарын һиҙепме, егетебеҙ һыраһын тиҙ генә һемерҙе лә, йоҡлайыҡ, тип урынына менеп ятты. Ҡатынҡай аңламай ҙа ҡалды шикелле, төндө икенсе төрлөрәк көткәндер, аптырауы хатта йөҙөнә сыҡты.\n– Минең һырам тағы бар, – тип саҡырҙы серле тауыш менән, әммә тегеһе ишетмәмешкә һалышты. Ахырҙа, «ярай һуң» тип, түшәктәрен йәйә башланы...\nОҙаҡ уйланып яттым шунан һуң: поезд ул айырым бер ҡайнап торған тормош кеүек. Ерҙән айырылған тәүлектәрҙе нисек үткәреү тураһында һәр кем алдан уҡ хәстәрләй: кемдер китап ала, кәрт уйнарға яратҡандар – кәрт, өҫтәл уйындары, берәүҙәр тыңлап барырға йыр-көйҙәрен барлай, күмәк барғандар гитараһын ҡалдырмай... Яңы танышлыҡтар, аралашыу көҫәп юлға сығыусылар ҙа була. Поезда ла кемдер үҙен ғәҙәти, сабыр тота, бәйһеҙ холҡон күрһәтеп, аптыратҡандары ла осрай. Ваҡыт тиҙерәк үтһенгә яҡшы, итәғәтле юлдаштар тура килеүен теләргә генә ҡала. Һәр нәмәнең сиге була. Беҙҙең егет менән ҡыҙҙы алһаң да, әгәр йомғаҡты тағата башлаһаң, аҙағын төрлөсә тамамлап ҡуйырға мөмкин. Әйтәйек, төнө буйы эсеп, шаулап сығалар (ҡатынҡай, һырам бар, тине бит, вагон-ресторан да үҙ урынында); танышлыҡтары бер-береһенә һыйынышып ултырыу менән генә сикләнмәй; осрашыуҙары аҙаҡ дауам итеп, ғаиләләр тарҡалыуға уҡ барып етә... Нимәһен генә алһаң да, матур күренеш түгел. Аллаға шөкөр, егетебеҙ аҡыллы булып сыҡты, хәлдәрҙе тәрәнгә ебәрмәй, йоҡларға ятты...\nЮлда үҙеңде тотоу ҡағиҙәләре\n*Вагонға тәүҙә ир кеше инә, үҙе урынлашҡас, ҡатын-ҡыҙға сумкаларын ҡуйырға ярҙам итә. Поезд ҡуҙғалғас, купе булһа, ҡатын-ҡыҙ кейемен алыштырғансы, ир кеше коридорға сығып тора. Плацкартта кейенеү-сисенеү эштәре бәҙрәфтә башҡарыла. Тәмәкене тамбурҙа ғына тарталар... Былар һәр кемгә билдәле ҡағиҙәләр. Ошондай ҡағиҙәләрҙең ҡайһы берҙәренә иғтибарығыҙҙы тағы бер тапҡыр йәлеп иткем килә.\n*Хәҙер компьютер заманы, тимер юл сайтына инеп, вагон, урыныңа тиклем һайлап алырға мөмкин. Шулай булғас, билет алыуҙы алдан уҡ хәстәрләү мөһим. Бигерәк тә юлға бала менән сығырға уйлаһаң. Берәйһе менән алышырмын әле, тигән уй булырға тейеш түгел, элекке ваҡыттар үткән, һәр кем үҙе һайлаған урында барырға теләй.\n*Планшет-телефоныңдан видеолар ҡарарға, музыка тыңларға уйлаһаң, үҙең менән ҡолаҡсын да алырға онотмаҫ кәрәк. Был балаларға ла ҡағыла, юҡһа ҡайһылар, ул бәләкәй бит әле, тип тауышын бар көсөнә аҡыртырға рөхсәт итә.\n*Поезда хушбуй, дезодоранттар менән ҡулланмау хәйерле. Сөнки ҡыҫыҡ вагонда былай ҙа һауа алышынмай, барлыҡ еҫтәр бергә ҡушылып, уҡшытҡысҡа әйләнеүе бар.\n*Йәнә лә аяҡ, носки еҫе тураһында әйтмәү мөмкин түгел. Әлбиттә, аяҡ йыуып йөрөргә өйҙәге шарттар юҡ, әммә был хәлдән дымлы салфеткалар ҡотҡара ала.\n*Йыш ҡына бәләкәй бала менән юл йөрөргә тура килә. Шауламау, йүгермәү, бер һәндерәнән икенсеһенә һикермәү, ҡысҡырып уйнамау тураһында, һүҙ ҙә юҡ, һәр ата-әсә балаһына аңлатырға, аҙаҡ та иҫкәртеп торорға тейеш. Шулай уҡ сабыйҙы өҫтәлгә һалып аҫлығын алыштырмау, бәҙрәфкә йөрөтөргә сикәнәм, тип купела уҡ көршәккә кәкәй иттермәү кеүек ябай ҡағиҙәләрҙе лә иҫтән сығармаҫҡа ине.\nҠыҫҡаһы, ҡайҙа ғына, ниндәй генә кешеләр менән тура килһәк тә, тәү сиратта әҙәп, ихтирам, тәртип тигән нәмәләрҙе күҙ уңынан ысҡындырмайыҡ.


төп танышыу сайты түләүһеҙ һиндостан - Видео чат №1 - ҡыҙ менән танышырға видео онлайн\nтөп танышыу сайты түләүһеҙ һиндостан\nТеркәү өсөн бушлай\nТоп казуальный эҫе күлдәккә сылбыр видео, интернет төп геройҙарҙың бер-береһенә ҡаршы уйын, конкурстарҙа һәм сараларҙа ҡатнаша, бүләктәр һәм яңғыҙ танышыу сайты түләүһеҙ булған өсөн билдәле бер өлөшө булып тораМинең почта бушлай, фото һәм хеҙмәттәр яңылыҡтар сәйәсәт тураһында, яңылыҡтар төп Бундеслиге. Таныштырҙы Онлайн: Биш мөһим онлайн-портал һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Дос Донаттың өсөн Kiek тиерлек арзаныраҡ. Ҡатын-ҡыҙҙарының күлдәктәре арзан һәм киң ассортименты өсөн мода kiek online башҡа күп булды. Кино өсөн блузка.\nКино рәхим итегеҙ.\nШаблон буйынса һүрәтләнә\nШуға ҡарамаҫтан, уйын-көлкө йәки мауыҡтырғыс фильмдары, анимация фильмы, бөтәһе лә бында буласаҡ, тип ftp. Веб-интерфейс ftp. Был серверы менән идара итергә теләүселәр булһа, уларҙан өҫтәрәк һыу инеп ftp алырға мөмкин. Иҫбат итеү, был ftp. Фильм фильм һәм бер йөкмәү, ул Maxdome онлайн ҡарарға мөмкин буласаҡ. Телевидениеның иң яҡшы төрө: яңғыҙлыҡ йәки кис дуҫтар менән үткәрелгән онлайн һәйбәт әгәр телисез икән, күп аҡса һәм һеҙҙең экономит сумкаһы, туп-тулы ташлама. Free өсөн сэмплер MAGIX Independence булып тора.\nТоп иң яҡшы уйын фильмы һуңғы уйын фильмы топ ваҡиға яңы фильм vod күсемһеҙ милек категория таныштырыу фильмдарҙы.\nфильмдарынан башланды vod минең бөтә vod vod.\nМенән ҡыҙ осрашып өсөн етди мөнәсәбәт Сент-Мотивтары.\nინდური გოგონების გაცნობის გოგონებს ინდოეთში\nтаныш булмаған онлайн видео чат башҡа сикләүҙәр юҡ видеочивать секс видео чат танышты ч рулетка ҡыҙ менән видео чат ҡатын-ҡыҙ менән таныштырыу ҡыҙ менән танышып бушлай онлайн видео чатта теркәлергә онлайн башҡа ҡыҙҙар менән рулетка интим танышты видео танышыу


Яңы йылдан 80 йәштән өлкәнерәктәр өсөн пенсия күләме артты. 1 ғинуарҙан өҫтәмә түләү 5334 һум тәшкил итә.\n11 Ғинуар 2019, 13:13\nБылтырғы менән сағыштырғанда быйыл пенсия күләме 400 һумға күберәк.\nРәсәй Пенсия фонды хәбәр итеүенсә, 80 йәштән уҙғандарҙың пенсияһы йылдан-йыл арта бара. Әммә был ҡағиҙә олоғайған өсөн страховкалау пенсияһын алыусыларға ғына ҡағыла. Шулай уҡ беренсе төркөм инвалидтары ике тапҡырға күберәк түләү алғанға яңы закон уларға ҡағылмай.


Мәктәп ни сәбәпле балаларҙы ҡабул итә алмай? | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nМәктәп ни сәбәпле балаларҙы ҡабул итә алмай?\n22 января 2019 — 15:57\nБлаговещен ҡалаһында беренсе сентябрьгә үҙ ишектәрен асырға тейешле мәктәп әле булһа файҙаланыуға тапшырылмаған. Икенсе смена мәсьәләһе хәл ителмәй, уҡыусылар алыҫ урынлашҡан мәктәптәргә йөрөп уҡырға мәжбүр.\nТимур Сәфиуллин өсөн беренсе класс етди һынауға әйләнде. Уға алыҫта урынлашҡан мәкәпкә йөрөп уҡырға тура киләсәк. Рита Гәрәеева өс бала әсәһе. Оло ҡыҙы алтынсы, ә уртансы улы беренсе класта белем ала. Кескәй улымдың дәрестәре иртәрәк бөтөү сәбәпле, ике йәшлек сабыйымды бер үҙен йортта ҡалдырып, мәктәпкә барырға мәжбүрмен, ти йәш әсә. Благовещен ҡалаһында ҙур яңы мәктәп “Башҡортостандың 100 йыллығына — 100 обьект” проекты сиктәрендә төҙөлгән. Тик биш ай элек үк уҡыусыларҙы ҡабул итергә тейешле уҡыу йорто ни сәбәптәндер һаман эшләп китә алмай.\nМәктәптең һаман уҡыусыларҙы ҡабул итмәүе ата-әсәләрҙе борсоуға һала. Етәкселәр иһә был хәлде мәктәптең тулыһынса йыһазландырып өлгөрмәүе менән аңлата. Мәктәп төҙөлөп бөткән. Унда заманса китапхана, информатика, фотолаборатория бүлмәле буласаҡ. Был иһә уҡыусыларға беренсе кластан уҡ һөнәр һайларға мөмкинлек бирә. Шулай уҡ, бында техник йүнәлеш буйынса ла уҡытасаҡтар. Мөмкинлеге сикләнгән балалар өсөн дә шарттар тыуҙырылған. усағы балаларҙы ҡабул итергә тулыһынса әҙер, тиергә мөкин. Кластар ҙа бар кәрәк-яраҡтар менән йыһазландырылған.\nБыйылғы уҡыу йылында уҡыусыларҙы ҡабул итәсәкбеҙ, тип вәғәҙәләй етәкселәр. Районда 20 мәктәп бар, уларҙа 6 мең 200-ҙән ашыу бала уҡый. Һуңғы йылда ғына уҡыусылар һаны 700-гә артҡан. Йәғни, яңы мәктәп көн талабына әйләнгән.


Материалы за 11.07.2018 » Страница 2 » Башҡортостан гәзите\nБысҡы менән алыҫ китеп булмай...\nИнформация // 11-07-2018, 00:03\nКом: 0 // Уҡынылар: 23 тапҡыр // Тотош уҡырға\nГеографияны кем яҡшыраҡ белә?\nКом: 0 // Уҡынылар: 32 тапҡыр // Тотош уҡырға\nДәүләкәндә – самолет!\nБелем һәм тәрбиә // 11-07-2018, 00:03\nКалиновка ауылында тарихи ваҡиға булды: Өфө аэропортынан “МИГ-21” самолетын алып килделәр. Хәҙер ул ауылдың биҙәге лә, урындағы Рәсәйҙең атҡаҙанған летчик-һынаусыһы Урал Солтанов исемендәге аэрокосмос мәктәбенең уҡыу макеты ла булып тора.\nӘсәйҙәр булғанға, бәхетле көнөбөҙ\nАнонстар, Бәйгеләр һәм конкурстар // 11-07-2018, 00:03\nКом: 0 // Уҡынылар: 78 тапҡыр // Тотош уҡырға


Мәскәүҙәрҙе таң ҡалдырып\n1 Июнь 2018, 18:42\nБаймаҡ районы Ярат мәктәбендә үҙ эшенә мөкиббән киткән уҡытыусылар коллективы тупланған. Шуға күрә уларҙың уҡыусылары ла ҙур мөмкинлектәргә эйә.\nӘле бына апрель айында Мәскәү ҡалаһында уҙған мәртәбәле конкурста ҡатнашып, Гөлзифа Юлдашбаева исемле һылыу оло еңеү яулап ҡайтты. «Минең бәләкәй тыуған илем» тип аталған өс турҙан торған һынауҙы үтеү өсөн байтаҡ көс һалырға тура килһә лә, һынатманы. Район этабында уңышлы сығыш яһағандан һуң, республика кимәлендәге ярышҡа Өфө ҡалаһына юлланғас та: «Быйыл барыбер еңәсәкмен», – ти ул. Былтыр бәйгелә II урын яулаған булған, сәмләнеп ҡайтҡан, тимәк. Декабрҙә Өфөлә үткән сираттағы турға жюри итеп абруйлы этнографтар, фән кандидаттары саҡырылған. Улар алдында «Һай, был иҙеүҙәр!» тигән проект менән сығыш яһап, баһалама ағзаларының һорауҙарына теүәл итеп яуап биреп, үҙенең темаһын тулыһынса асып бирә ала. Гөлзифаның эшендә Ярат ерлегендә табылған боронғо иҙеүҙәрҙең тарихы ла, Көньяҡ Урал башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының был кейеме, уның биҙәлеше, заманса тегелгәндәре тураһында мәғлүмәттәр бар.\nРеспублика кимәлендәге ярышта ла I урын яулаған яҙмаһы Мәскәү ҡалаһына сираттағы һайлап алыу турына ебәрелә. Шулай итеп, 39 эш араһынан 17-һе финалға үтеп, апрель аҙағында конкурстың һуңғы этабына юл ала Гөлзифа.\nБашҡортостан Республикаһынан Мәскәүгә 4 бала саҡырыла. Улар төрлө секцияларҙа үҙ көстәрен һынап ҡарай. Гөлзифаның эше «Традицион мәҙәниәт» тип аталғанында тыңлана. Ҡыҙ был конкурсҡа тағы ла ентекләберәк әҙерләнә. Үҙ ҡулдары менән заманса һәм традицион иҙеүҙәр эшләй, башҡорт ҡурсаҡтарын кейендерә, улар тураһында ныҡлы мәғлүмәт туплай. Теккән әйберҙәрен һатып, аҡса эшләп тә ҡарай, килемдәрҙе һәм сығымдарҙы иҫәпләргә өйрәнә. Шулай уҡ башҡорт әҙәбиәтенән иҙеүҙәр тураһында телгә алынған өҙөктәрҙе табып, анализлай, сағыштыра, һығымта яһай. Һөҙөмтәлә, конкурсҡа ныҡлы әҙерләнеп барған ҡыҙыҡайға жюри алдында сығыш яһауы еңелгә тура килә. Ул шулай уҡ баһалама ағзалары иғтибарына яңы ғына тегелгән иҙеүле күлдәгенә ҡыуанып, таҡмаҡ әйтеп тыпырлаусы ҡыҙыҡайҙы һынландырған «Ләүсәтин» бейеүен дә тәҡдим итә. Үҙенең сығышы ваҡытында аудитория менән бәйләнеш булдырырға ла, жюри менән әңгәмәләшергә лә, милли кейемле ҡурсағын федераль экология-биология үҙәгенә бүләк итергә лә өлгөрә ул. Әҙерлек бушҡа китмәй, педагогия фәндәре кандидаттарынан, музей хеҙмәткәрҙәренән торған комиссия тарафынан яуған һорауҙарҙың һәр береһенә төплө яуап бирә алған ҡыҙыҡай был юлы ла еңеүсе тип табыла!\nКүтәренке кәйефтә еңеүсе миҙалын тағып, «Океан» лагерына юллама тотоп, затлы бүләктәр менән ҡайтып төшкән уҡыусы өсөн Ярат мәктәбе уҡытыусыларының ҡыуанысы сикһеҙ. Ни тиһәң дә, Гөлзифа Рәсәйҙең Мәскәү, Ульянов, Төмән, Һамар, Ростов, Тверь, Иркутск, Новосибирск, Смоленск, Омск, Иванов, Белгород өлкәләренән һәм Коми, Удмурт Республикаларынан килгән конкурсанттар араһында башҡорт мәҙәниәтен сағылдырыусы берҙән-бер уҡыусы була. Йолаларыбыҙҙы, мәҙәниәтебеҙҙе, әҙәбиәтебеҙҙе ныҡлап өйрәнгән, йөҙөк ҡашы булырҙай ҡомартҡыларҙы һаҡлауҙың, пропагандалауҙың мөһимлеген аңлаған уҡыусының баш ҡалабыҙға барып, милләтебеҙҙең данын арттырып ҡайтыуы – үҙе бер мәртәбә!\nҺәләтле ҡыҙыҡай конкурста ҡатнашыу менән генә сикләнмәгән, Кремль майҙанында ла, Мәскәү-сити эргәһендә лә үҙенең дәртле «Ләүсәтин» бейеүен тамашасыларға бейеп күрһәткән.\nГөлзифа тағы ла үҙе менән Яңы йылда Ҡыҙыл майҙанда биҙәлә торған иң төп Кремль шыршыһының орлоҡтарын алып ҡайтҡан әле. Улар Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау буйынса йәмәғәт ойошмаһының «Кремль шыршыһы балалары» проекты буйынса әҙерләнеп, матур ағас һауыттарға тупрағы менән бергә һалынып, тап ошондай һәләтле уҡыусыларға бүләк ителә икән. Ултыртылған шыршылар Рәсәйҙең экологик картаһында билдәләнеп ҡуйыла.\nӘлбиттә, был эштең етәксеһе – әсәһе Миләүшә Азамат ҡыҙына ла, ҡурсаҡтарҙы кейендерешеүҙә, иҙеүҙәр эшләүҙә ярҙам иткән Дилара Камил ҡыҙы Йәнбирҙинаға ла оло рәхмәтле Гөлзифа. Уға артабан да уңыштар, тырышлыҡ, сәм һәм дәрт теләйбеҙ!


Ғәзи Заһитов рейхстаг өҫтөнә ҡыҙыл әләм ҡаҙай\nБөгөн - Бөйөк Ватан һуғышы геройы Ғәзи Ҡазыхан улы Заһитовтың хәтер көнө (1921 йыл, 20 август - 1953 йыл, 23 ав густ) 1945 йылдың 30 апрелендә ул рейхстаг өҫтөнә Ҡыҙыл байр аҡ ҡаҙауы менән билдәле.\nҒәзи Ҡазыхан улы Мишкә районының Янағош ауылында тыуа. 1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә, һуғыш йылдарын үтә. Хәрби ҡаҙаныштары өсөн Ғәзи Сәғитов Ҡыҙыл байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ, икенсе дәрәжә Дан ордены, миҙалдар менән наградлана. Өлкән сержантҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелергә тейеш була, әммә уға үҙе иҫән ваҡытта был награданы алыу насип булмай.\nБөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, оҙаҡ йылдар буйы рейхстаг өҫтөндә еңеү байрағын Михаил Егоров һәм Милитон Кантария ҡаҙаған тип һанала. Һәм улар беренсе булмауына\nҡарамаҫтан, бер кем дә был турала бәхәсләшергә йыйынмай.\nӘ ысын герой кем һуң\nРейхстагты штурмлаусы Шатиловтың дивизияһына капитан Владимир Маков етәкселегендәге биш кешенән торған төркөм дә\nинә, унда өлкән сержанттар Алексей Бобров, Ғәзи Заһитов, Александр Лисименко һәм сержант Михаил Минин була. Алыш барышында улар рейхстаг түбәһенә күтәрелеүгә ирешә, оҙон торбаны һындырып ала һәм уға ҡәҙимге ҡыҙыл туҡыманы ҡулъяулыҡ менән ҡушып бәйләйҙәр. Заһитов ошо ваҡытта йәрәхәтләнә.\nҠыйыу һалдаттарға ярҙамға капитан Владимир Маков та килеп\nөлгөрә. Ҡыҙыл байраҡты күргәс, рация буйынса был турала етәкселеккә хәбәр итә.\nҒәзи Заһитов рейхстагты штурмлаусылар араһында осраҡлы\nрәүештә пәйҙә булмай. Наградлау документтарында уның хаҡында былай тип әйтелә:\n"Беҙҙең ғәскәрҙәр Берлинға яҡынлашҡанда, иптәш Заһитов үҙ\nинициативаһы буйынса рейхстагты штурмлауҙа ҡатнашырға һәм унда Еңеү байрағын ҡаҙарға теләк белдерҙе. 1945 йылдың 29 апрелендә сержант Минин, өлкән сержант Бобров, өлкән сержант\nЛисименко менән бергә Заһитов хәрби заданиены үтәргә китте.\n30 апрелдә рейхстагты штурмлау ваҡытында Заһитов беренсе булып рейхстагҡа үтеп инә һәм йәрәхәтләнә, пуля уның партбилеты аша үтә. Өлкән сержанттар Заһитов, Лисименко, сержант Минин рейхстаг башняһына күтәрелә һәм тәүге еңеү байрағын ҡаҙай".\nУларҙың батырлығы шулай һүрәтләнә. Артабан һығымта килә: "Алтын Йондоҙ миҙалы һәм Ленин ордены һәм Советтар Союзы Гер ойы исеменә лайыҡлы".\nКапитан етәкселегендәге башҡа "маковсыларға"ла Герой исеме бирергә ҡарар ителә. Тик улар үҙ наградаларын көтөп ал а алмай. Бөгөнгө көнгә был биш кеше араһынан Михаил Петрович Минин ғына иҫән. Ул Псковта йәшәй, умарталығында ҡорттар үрсетә. "Еңеүҙең ауыр юлдары" тигән китап авторы. Унда яҡташыбыҙ Ғәзи Заһитов хаҡында ла йылы һүҙҙәр бар. "Берлинға\nингәндән һуң ике көн үткәс, мин, Бобров, Заһитов һәм\nЛисименко 136 - сы артбригада һалдаттары менән бергә үҙ теләгебеҙ менән һуңғы, иң ауыр заданиеға барҙыҡ, - тип яҙа Михаил Минин. - Урындағы ваҡыт буйынса 21 сәғәт 30 минутта, Мәскәүҙә 23.30 булғанда, штурмға әҙерлек башланды. Маковтың приказы буйынса, ул тамамланыуға биш минут ҡалғас, мөйөштәге\nтәҙрәнән сығып каналға табан йүгерҙек. Түш кеҫәһендә ике Ҡыҙыл байраҡ бар. Заһитов тәүлектең ниндәй ваҡытында ла\nдөрөҫ йүнәлеш таба белә ине. Ул беҙҙе алдан билдәләнгән\nурынға алып килде... Ярҙамға килеүҙәрен көтмәйенсә, беҙ төп ишеккә табан ташландыҡ. Уны асыу өсөн Ғәзи аҫта ятҡан бүрәнәне файҙаланырға тәҡдим итте. Маков был инициативаны хупланы. Бер нисә һуғыуҙан һуң ишек асылды. Совет яугирҙары эскә ағылды. Бүрәнә менән бергә вестибюлгә ингән коммунист\nЗаһитов иң алда ине... Дошмандың юғалып ҡалыуынан файҙаланып, төркөм командиры рейхстаг түбәһенә менергә ҡарар итте... Баҫҡыс буйлап дүртәүләп өҫкә ташландыҡ. Һәр ваҡытағыса, иң алда Ғәзи Заһитов, уның артынан байраҡ тотҡан\nмин йүгерәм... Тәҙрә аша түбәгә сыҡтыҡ. Ҡараңғыла ҙур\nбулмаған башня күренде, Заһитов менән беҙ уға Ҡыҙыл байраҡты беркетеп ҡуйҙыҡ. Ошонда уҡ, түбәлә, исемдәребеҙҙе\nяҙҙым. Урындағы ваҡыт буйынса 22 сәғәт 40 минут ине.\nРейхстаг түбәһендә снарядтар һәм миналар шартлай... Тиҙҙә н беҙгә ярҙамға килеп еттеләр. Командир һәр беребеҙҙе ҡосаҡ лап үпте, һәм аҫҡа төшөп, генерал - майор Переверткинға буры стың үтәлеүе хаҡында хәбәр итте.\nРейхстаг өсөн һуғыш көсәйә барҙы. Беҙ биләгән баҫҡысты дошман бер нисә тапҡыр баҫып алырға маташып ҡараны... Ошо һуғыштарҙа беҙҙең ҡурҡыу белмәҫ разведчигыбыҙ Заһитов яраланды. Дошман пуляһы уның йөрәгенең эргәһенән генә үткән ( быны һуңынан врачтар асыҡлай)".\nҺуғыштан һуң Ғәзи Заһитов тыуған ауылына ҡайта. 1947 йылды ң мартында элекке фронтовик ауыл советы рәйесе итеп һайлана, көҙөн туйын үткәрә. Өс йылдан ауылда ойошторлған МТС - та механик булып эшләй. 1953 йылда машина аҫтында ҡалып һәләк б ула.


Мал аҙығы әҙерләүгә фәнни ҡараш мөһим\n9 Июль 2018, 16:58\nРайонда “йәшел ураҡ”ҡа старт бирелде\nХужалыҡтарға мал аҙығы әҙерләү осоронда кооперация системаһын ҡулланыу һөҙөмтәлерәк буласаҡ. Былтыр райондың ҡайһы бер фермерҙары, берләшеп эшләп, етерлек күләмдә аҙыҡ запасы хәстәрләй алды. Яландағы үләнде ни тиклем тиҙерәк сабып алаһың, ошо майҙандарҙы икенсе тапҡыр файҙаланырға ла мөмкин. Район ауыл хужалығы предприятиеһы етәкселәре һәм фермерҙарына мал аҙығы әҙерләүгә арналған семинар-кәңәшмәлә шундай тәҡдимдәр бирелде. Сара Нәсибаш ауылы биләмәһе яланында үтте.\n– Һауа торошон көтмәгеҙ, үләнде бесәнгә йәки сенажға сабып алып, уны икенсе тапҡыр сабыуға әҙерләнергә кәрәк, – тине Башҡортостандың ауыл хужалығы министры урынбаҫары Павел Иофинов.\nУл шулай уҡ тармаҡҡа күрһәтелгән дәүләт ярҙамы саралары тураһында ла бәйән итте.\n– Мал аҙығы әҙерләүгә фәнни ҡараш мөһим. Бөгөн күп йыллыҡ үләндәрҙең майҙандарын яңыртыу талап ителә, – тине сығышында район хакимиәте башлығы Марс Кашапов. – Эштә заманса бесән әйләндергестәр, йәнсегестәр (плющилка – ред.) ҡулланыу яҡшы һөҙөмтә бирәсәк. Кемдәрҙең пресс-йыйғыстары бар, бер-берегеҙгә ярҙам итегеҙ! Шул уҡ ваҡытта хәүефһеҙлек сараларын да күҙ уңынан ысҡындырырға ярамай.\nСеминар-кәңәшмәлә район хакимиәтенең ауыл хужалығы идаралығы начальнигы Рәмил Хамматов, Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире Мөнир Сабитов һ.б. сығыш яһаны. Сарала ҡатнашыусылар Нәсибаш ауылының 8 крәҫтиән-фермер хужалығының мал аҙығы әҙерләүҙә ҡулланылған техникаһы менән танышты. Шулай итеп, “йәшел ураҡ”ҡа төшөргә старт бирелде. Райондың ҡайһы бер хужалыҡтары мал аҙығы әҙерләргә тотондо ла инде.


Ҡарһылыу ниңә һуңланы?(әкиәт). Факиһа Туғыҙбаева - Wikisource\nҠарһылыу ниңә һуңланы?(әкиәт). Факиһа Туғыҙбаева\nҠарһылыу ниңә һуңланы? ( әкиәт )\nҠарһылыу ниңә һуңланы?\nБөгөн ял. Сәғәт ун икелә телевизорҙан әкиәт күрһәтә башларға тейештәр.\nГөлназ көтөп-көтөп арыны инде. Ни үҙе сәғәт һандарын белмәй. Белһә, минуттарҙы һанап тик ултырыр ине.\nШулай ҙа түҙмәне, әсәһе магазинға киткәс, будильниктың телдәрен үҙенсә әйләндерҙе лә ҡуйҙы. Шулай ваҡыт тиҙерәк үтер һымаҡ тойолдо Гөлназға...\nЭй, ҡыҙыҡ әкиәт күрһәттеләр ҙә һуң телевизорҙан. Уны һеҙгә лә һөйләп ишеттерәйек әле.\n...Борон-борон заманда түгел, бөгөнгө көндәрҙә ҡарурманда йәнлектәр, зыҡ ҡубып, өтәләнеп, Яңы йыл ҡаршыларға әҙерләнә. Тейен малайы Йылғыр ҙа ашҡынып көтә байрамды. Ёлкаһын матур ҡағыҙҙарҙан үҙе яһаған алма, сейә, бәшмәк, еләк менән биҙәй. Урманда сәскә-үлән, емеш-еләк тә иҫәпһеҙ-һанһыҙ бит инде. Йылғыр уларҙың һәр береһенең һүрәтен яһап ёлкаға элә. Өҫтәлгә иң тәмле сәтләүектәрҙе, кипкән еләк- емеште теҙеп ултыртып ҡуя. Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу рәхәтләнеп һыйланһын әйҙә.\nКөтә Йылғыр, дүрт күҙ менән көтә. Ләкин Ҡыш бабай ҙа, Ҡарһылыу ҙа килмәй. Аҙаштылармы әллә? Йыл һайын ваҡытында бүләк өләшеп йөрөй торғайнылар ҙа баһа.\nИсмаһам, Йылғырҙың әсәһе менән атаһы өйҙә юҡ. Ёлкаларҙы Яңы йыл алдынан тәртипһеҙ Бүре малайҙары урлап ҡуймаһындар тағы тип ағастарға күҙ-ҡолаҡ булырға сығып киткәйнеләр.\nИшек асылғанды көтөп ултыра торгас, Йылғыр диванда ойоп киткән. Иҙәнгә барып төшкәс, уянып сәғәткә ҡараһа, ни күҙе менән күрһен: Яңы йыл килгәнгә әллә күпме ваҡыт үткән. Йылғырҙың йоҡоһо тиҙ ҡасты. Ул, йылы йөнтәҫ тунын кейеп, саңғы тағып алды ла дуҫы Йылғыргүҙ янына елдерҙе. Ярай әле, уларҙың өйөндә ут бар. Ишектән инеү менән, Йылғыр ҡысҡырып ебәрҙе:\n— һеҙгә Ҡарһылыу менән Ҡыш бабай килдеме?\n—\tһәй, беҙҙә улар әллә ҡасан булып китте инде! — тине Йылғыргүҙ, маҡтанған һымаҡ, — бына миңә бер тоҡсай сәтләүек килтерҙеләр күстәнәскә, һыйланып ултырған баш. Әйҙә, һиңә лә етерлек.\nЙылғыр, күҙе ҡыҙыуҙан ни әйтергә лә белмәйенсә, ишекте шар асыҡ ҡалдырып сығып йүгерҙе. Өйҙәренә ашыҡты. Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу ул өйҙә юҡта килеп ҡуйһа...\nСаңғыла буран уйнатып ҡайтып керһә, ысынлап та, өйҙә атаһы менән әсәһенең янында Ҡарһылыу менән Ҡыш бабай ултыра.\n—\tҠунаҡтар һине көтә, ә һин төнөн урам ҡыҙыраһың, — тип ҡаршыланы уны әсәһе.\nЙылғыр ҡыуанысынан хатта һаулыҡ һорашырға ла онотто.\nҠыш бабай, уны үҙенең янына саҡырып алып, арҡаһынан һөйҙө лә:\n—\tЯңы йылда ҙур үҫ, аҡыллы бул, улым, — тип тоҡсай тотторҙо.\n—\tБеҙҙең улыбыҙ ҙур үҫергә тырышып ҡына тора инде ул, Ҡыш бабай, — тине әсәһе. — Кейемдәрен бысратмайынса йөрөтһә лә — үҫә, ҡурсаҡтарын ватмаһа ла — үҫә.\nҠарһылыу, Йылғырҙы байрам менән ҡотлап, Ҡыш бабайға өндәште.\n—\tӘйҙә, олатай, киттек, өйөбөҙгә ҡайтып еткәнсе таң да атыр инде.\nУларҙың ишекте ябыуы булды, Йылғыр тоҡсайҙы аҡтарырға тотондо. Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу ниндәй күстәнәс килтерҙе икән? Алма! Аҡ ҡалас! Йылғыр ауыҙ итеп тә ҡараны:\n—\tҠалай тәмле! Ә-лә-лә-лә...\nБүләк тә бар! Йылғыр тоҡсайҙан, «йылп» итеп, бер тартма килтереп сығарҙы. Сәғәт, стенаға эленеп ҡуйылмалы ысын сәғәт! Ағаһы уны Йылғырҙың карауаты эргәһенә беркеткәйне, сәғәт эсендәге кәкүк осоп ҡына сыҡты ла телгә килде:\n—\tБеләһеңме, Йылғыр, һиңә ни өсөн Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу һуңлап килде?\nЙылғыр, күҙен тултырып, кәкүккә ҡараны:\n—\tБелмәһәң — бел. һәр кис һайын үҙ ваҡытында йоҡламай йөрөйһөңмө? Йөрөйһөң! Иртән тора алмайынса, балалар баҡсаһына барырға һуңлайһыңмы? һуңлайһың! Кейемдәреңде эҙләп өйөгөҙҙөң аҫтын өҫкә килтерәһеңме? Килтерәһең!\n—\tЭй кәкүк! — тип Йылғырҙың әсәһе лә уфтанып ҡуйҙы. — Улым арҡаһында мин дә эшкә Һуңлайым.\nСәғәттәге кәкүк, һүҙем бөтмәне әле тигәндәй, башын һелкеп алды:\n—\tБалалар баҡсаһына, мәктәпкә һуңлап йөрөгән малайҙарға, ҡыҙҙарға Яңы йыл һәр ваҡыт иң аҙаҡтан килә. Белеп ҡуй шуны.\nКәкүк сәғәт эсенә инеп китте. Йылғыр: «һинең менән тағы һөйләшәһем бар!» — тип инәлһә лә, ул кире сыҡманы.\nГөлназ, әкиәт ҡарағас, урамға сығып китте...\nИртәгеһен Гөлназ балалар баҡсаһына һуңлап барҙы. Дуҫтары, күптән иртәнгелекте ашап бөтөп, һүрәт төшөрөп ултыра ине.\n—\tНишләп баш буталып китте һуң әле? — тип аптыраны әсәһе. — Әллә өйҙәге сәғәтебеҙ ваҡытты дөрөҫ күрһәтмәйме икән?\nКисә Гөлназдың будильниктың телдәрен күсереп ҡуйғанын белмәй ине шул ул. Гөлназ да ҡайғырҙы: Яңы йыл байрамында Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу һуңлап килмәһә ярар ине.\nRetrieved from "https://wikisource.org/w/index.php?title=Ҡарһылыу_ниңә_һуңланы%3F(әкиәт)._Факиһа_Туғыҙбаева&oldid=354381"\nThis page was last edited on 9 May 2013, at 05:31.


Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтына - 65 йыл\nЮбилей уңайынан Конгресс-холл бинаһында тантаналы йыйылыш үтте. Осрашыуға Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, студенттар, уҡыу йортон төрлө йылдарҙа тамамлаусы билдәле юристар саҡырылды.\nХоҡуҡ институты тарихы 1949 йылдың 9 декабренә барып тоташа. СССР Министрҙар Советы ҡарары менән Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу юридик институтының Өфө филиалы асыла. Филиал республика Юғары суды бинаһының бер нисә бүлмәһен биләй. 1964 йылда филиал Свердловск юридик институтының Өфө факультетына әйләндерелә. 1972 йылдың ғинуарында ғына факультет Башҡорт дәүләт университеты составына индерелә. Был республикала юридик белем селтәрен киңәйтеүҙә яңы аҙым була.\n1999 йылда юридик факультет Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтына әйләндерелә. Хәҙерге ваҡытта ул Башҡортостанда көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә юғары квалификациялы юристар әҙерләгән ҙур ғилми, уҡытыу һәм интеллектуаль үҙәк иҫәпләнә.


Мәләүездән 6 йәшлек Әҙилә Ҡәйүмоваға ярҙам кәрәк - Bash.News\nМәләүездән 6 йәшлек Әҙилә Ҡәйүмоваға ярҙам кәрәк\nМәләүездән 6 йәшлек Әҙилә Ҡәйүмоваға ярҙам кәрәк https://bash.news/news/37523_mlezdn_6_jshlek_il_jmovaa_yaram_krk\nҠыҙ һирәк осрай торған нәҫел ауырыуынан яфалана. Унда -метахроматик лейкодистрофия.\nДиагноз балаға бер йыл элек Мәскәү табиптары тарафынан ҡуйыла. Баш һәм арҡа мейеһендәге кире үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә Әҙиләнең сәләмәтлеге көндән-көн насарая. Туҡтауһыҙ аяҡ-ҡулдары һыҙлай, табанына баҫа алмай интегә. Тиҙ арый, ҡурҡыу тойғоһо көслө. Ҡыҙға ай һайын медицина тикшеренеүҙәре үтергә һәм анализдар тапшырырға тура килә. Дарыуҙар хәлен ваҡытлыса ғына яҡшырта.\nАлина Кантикова, Әҙиләнең әсәһе: «Ҡыҙыбыҙға өс йәш тулғас, физик үҫеше тотҡарланыуын һиҙҙек. Тиҙ генә хәле бөтә башланы, үҙен һәр ваҡыт күтәреп йөрөтөүҙө һораны. Массаж, дауалау физкультураһы курсттарын үтһәк тә, һөҙөмтә булманы. Әҙилә әле тотлоғоп һөйләшә, оҙаҡ йөрөй алмай, ҡулдарына әйбер тоторға ла ярҙам итәбеҙ. Бармаҡтарының хәле юҡ».\nИзраиль клиникаһында яфаланған һирәк осрай торған ауырыуҙы дауалау тәжрибәһе бар. Әммә унда Әҙиләгә һөйәк мейеһе өлгөләрен күсереү һәм башҡа процедуралар үтеү өсөн ҙур ғына сумма аҡса талап ителә. Баланың ата-әсәһе 16 миллион һум аҡсаны йыйыу өсөн мәрхәмәтле кешеләрҙең ярҙамына ышана. Экрандағы иҫәп буйынса, һәр кем балаға ярҙам күрһәтә ала. Киләсәктә диңгеҙгә тиклем йүгереп барырға хыялланған Әҙиләгә бәхет юлын бергәләп асайыҡ.\nӘҙилә Ҡәйүмова: «Әсәйем изге күңелле кеше, ул һәр ваҡыт минең янымда. Һауығырыма ышана, мин үҫкәс уның менән бергәләп диңгеҙгә барырға теләйем».\nҺАҠЛЫҠ БАНКЫ ИҪӘБЕ: 2202 2003 3972 4393\nБӘЙЛӘНЕШ ӨСӨН ТЕЛЕФОН: +7 917 484 46 72


Саранскиҙа Волга буйы федераль округы советы ултырышы үтте\nУл автомобиль юлдары селтәрҙәрен үҫтереү һәм юл хәрәкәте хәүефһеҙлегенә арналды. Кәңәшмәлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.\nУлтырышта күтәрелгән мәсьәлә беҙҙең округ өсөн көнүҙәк, тине үҙ сығышында Михаил Бабич. Әлеге көндә илдәге юлдарҙың 23 процентҡа яҡыны тап Волга буйы төбәктәренә ҡарай. Уларҙы төҙөкләндереү, заманса технологиялар ярҙамында яңы юлдар һалыу туранан-тура кешеләрҙең хәүефһеҙлеген тәьмин итә. Дәүләт башлығы ҡуйған бурыстарҙы ғәмәлгә ашырыу маҡсатында төбәктәрҙә юлдар төҙөүгә һәм ремонталауға айырыуса ҙур иғтибар бүленә башланы. Һуңғы өс йылда Волга буйы федераль округында норматив талаптарға яуап биргән юлдар яҡынса 3 мең километрға артты. Был 70 меңдән ашыу кеше йәшәгән 422 ауылды йыл әйләнәһенә транспорт инфраструктураһы менән тәьмин итергә ярҙам итте. Бынан тыш, Михаил Бабич төбәк властарына юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге өлкәһендәге программаны ҡайтанан ҡарап сығырға саҡырҙы.\nСовет ултырышында шулай уҡ автомобиль юлдары төҙөгәндә бюджеттан тыш сығанаҡтар, атап әйткәндә, дәүләт-шәхси партнерлыҡ механизмдарын йәлеп итеү кәрәклеге билдәләнде. «Европа- Көнбайыш Ҡытай» халыҡ-ара транспорт проектын ғәмәлгә ашырғанда айырым төбәктәр, шул иҫәптән Башҡортостан тәжрибәһе өлгө итеп алынды.


Кеше йәне күпме тарта?\n21 Февраль 2020, 06:33\nӘҙәм балаһы элек-электән йән төшөнсәһе хаҡында баш ватҡан: бармы ул, әгәр булһа, ҡайҙа урынлашҡан, ауырлығы ни сама? Был мәсьәлә әленән-әле тикшеренеүсе ғалимдарҙы ла төрлө эҙләнеүҙәргә этәрә. Ошо йәһәттән эш алып барыусы тәүге ғалим тип Дункан Мак-Дугалды билдәләргә мөмкин. Үҙенең тикшеренеүҙәрен Мак-Дугалл 1907 йылда “Америка медицинаһы” журналында баҫтырып сығара. 1906 йылда кешенең йәне булыу-булмауын асыҡларға теләгән ғалим уның күпме тартыуын белергә тигән маҡсат ҡуя. Йән тәнде ташлап киткәс, тән ауырлығы кәмергә тейеш тигән фекергә таянған ғалим, үлгәндән һуң һәм үлгәнгә тиклемге ауырлыҡты сағыштырып, йәндең күпме тартыуын билдәләргә була. Бының өсөн Дункан Мак-Дугалл дауахана палатаһына үлсәүле махсус карауат ҡуйҙыра. Һәм унда үлем алды хәлендә булған ауырыуҙар һалына. Күпселек эксперименттар күрһәтеүенсә, уның тикшеренеүҙәренә ярашлы, йәндең уртаса ауырлығы 22 грамм булыуы асыҡлана. Үлгән мәлдә кешенең тәне нәҡ ошо саҡлымға еңеләйеүен, 22 грамм юғалтыуын йәндең тәнде ҡалдырыуы тип аңлата табип.\nӘлбиттә, быға барыһы ла ышанмай. Күҙгә күренмәгән, тотоп ҡарап булмаған йәндең ауырлығы була аламы һуң? Тикшеренеүселәр был мәсьәләне бер ни тиклем ваҡытҡа ситкә ҡуйып тора. Ә инде үткән быуаттың уртаһында Литва фәндәр академияһының тәбиғи фәндәр докторы Эугенюс Кугис был темаға әйләнеп ҡайта. Сираттағы тикшереү алымы ла унан алдағы ғалимдыҡынан әллә ни айырылмай. Әммә хәҙер инде техника камилыраҡ була. Һәм был юлы тикшеренеүҙәр үлгәндән һуң кешенең тәне 3 грамдан 7 грамға тиклем кәмеүен билдәләй. Тимәк, йәнең ауырлығы ла ошо самалыр тигән фекергә килә ғалим.\nЙән ҡайҙа урынлашҡан?\nОшо һорау менән немец психологтары 7 йәштән 17 йәшкә тиклемге балаларға мөрәжәғәт итә. Иң өлкәндәре – “бөтә ерҙә лә”, уларҙан кесерәктәре “башта” тип яуаплаған, ә иң бәләкәйҙәре йөрәк тәңгәленә төртөп күрһәткән. Тикшеренеүселәр иң һуңғы яуапҡа нығыраҡ әһәмиәт биргән.\nАмериканың Детройта ҡалаһынан табип-психолог Пол Пирселл башҡа кешенең йөрәге күсереп ултыртылған йөҙәрләгән пациент менән аралашҡан. Уның “Йөрәк коды” тип исемләнгән китабында әйтелеүенсә, йөрәктең күҙәнәктәренә беҙ кисергән тойғолар, уйҙар, ғәҙәттәр һалынған. Һәм, йөрәкте күсереп ултыртыу һөҙөмтәһендә. яңы хужа элекке хужаһының сифаттарын ала. Әйтәйек, 40 йәшлек ир 19 йәшлек ҡыҙҙың донорлыҡ йөрәгенә эйә була. Операциянан һуң быға саҡлы яй ҡуҙғалған кеше үтә лә әүҙемгә әүерелә, уның тормош менән ҡыҙыҡһыныуы арта. Нью Йоркта йәшәүсе Сильвия Клейр 50 йәшендә йөрәген алмаштырып ултыртыу буйынса операция уҙғарғас, тауыҡ бото ашағыһы, һыра эскеһе килеүенә ғәжәпләнгән. Баҡтиһәң, уға һыра һәм тауыҡ бото яратҡан автоһәләкәттә үлгән 18 йәшлек егеттең йөрәген күсереп ултыртҡандар икән.\nӘ инде клиник үлемде өйрәнеү йәндең физик тәндән тыш йәшәй алыуын күрһәтә. Быны мәрткә киткән кешеләрҙең һүҙҙәре дәлилләй. Улар йыш осраҡта абсолют тыныслыҡ кисереүҙәре хаҡында бәйән итә һәм күбеһе йәненең бик оҙаҡ ниндәйҙер башҡа донъяла сәйәхәт итеүен белдерә. Ә реаль ваҡытта минуттар йәки секундтар ғына үтеүе лә ихтимал була.\nҠайһы бер ғалимдар матди донъя бөтөнләй юҡ, уның аң менән идара ителгән виртуаль образы ғына бар тигән фекерҙә. Йәки матди донъя бар, әммә ул күреү, һиҙеү, тойоу ағзаларыбыҙ сағылдыра алған кимәлдә генә күҙ алдыбыҙға баҫа, тиҙәр. Өҫтәмә тойоу, һиҙеү ағзаларыбыҙ булһа, бөтөнләй башҡа нәмәләр күрер инек.\nФизиктарҙың күбеһе ғаләмдәрҙең сикһеҙ булыуы тураһындағы фекер яҡлы. Параллель донъялар хаҡында тәүгеләрҙән булып 1895 йылда фантаст-яҙыусы Герберт Уэллс үҙенең “Диуарҙағы ишек” хикәйәһендә бәйән итә. 62 йыл үткәс уның идеяһын үҙенең докторлыҡ дисертацияһында Принстон университетын тамамлаусы Хью Эверетт үҫтерә. Уның фекеренсә, йыһан үҙе һымаҡ әллә нисәмә өлөшсәләргә бүленә. Һәм был хәл һис туҡтамай дауам итә. Ошо донъяларҙың береһендә әлеге мәҡәләне уҡыуыбыҙ, икенсеһендә диванда ятып телевизор ҡарауыбыҙ ихтимал. Уларҙың туҡтауһыҙ артыуына ҡылған эштәребеҙ булышлыҡ итә, тип аңлата Эверетт. Ниндәй ҙә булһа һайлау эшләүебеҙ була, шунда уҡ бер йыһандан икенсеһе барлыҡҡа килә. Һәм төрлө яҙмыш варианттары менән. Әйтәйек, ул йыһандарҙың береһендә кемдер ҡайҙалыр самолет менән осмаған, ә поезд менән юлланған һәм иҫән ҡалған.\nҮлем тормоштоң абсолют тамамланыуы түгел\nТөньяҡ Каролина университеты профессоры Роберт Ланца “биоцентризм” теорияһына ярашлы, үлем беҙҙең аң тыуҙырған иллюзия ғына. тип белдергән. Ул үлгәндән һуң йән параллель донъяға күсә тигән фекерҙә. Тикшеренеүсе кеше ғүмере башҡа планеталарҙа яңынан сәскә атыр өсөн әйләнеп ҡайтҡан күп йыллыҡ үҫентегә тиң, ти. Ланца “үлем – тормоштоң абсолют тамамланыуы түгел, ә йәндең параллель донъяға күсеүе” тип иҫәпләй. Тимәк, үлемде инҡар итә.\nШулай булғас, физик үлем кеше шәхесенең юҡҡа сығыуы түгел тип аңларға була. Тән үлгәндән һуң үлемһеҙ йән алдында иҫ киткес тормош горизонттары барлыҡҡа килә ала, тимәк. Йәндең йыһандар ҡатламның яңы баҫҡысына, юғарыраҡ кимәленә күтәрелеүе, йәки киреһенсә түбән төшөүе лә бик мөмкин. Һәм бында, Һис шикһеҙ, дин менән дә уртаҡлыҡтар бар.\nЙәндең үлемһеҙлегенә ышанырғамы-юҡмы икәнлеген һәр кем үҙе һайлай. Әммә йәндең бөтөнлөгө һәм таҙалығы хаҡында уйланыу, һис шикһеҙ, кәрәктер. Ерҙәге тормоштоң, ысынлап та, ниндәйҙер оло юлға сығыу алдынан үткәрелгән һынау ғына булыуы ла ихтимал бит...


Киләсәк - йәштәр ҡулында\n9 Ноябрь 2018, 13:37\nГәзитебеҙҙең 82-се һанында “Йәнтөйәкте йәмләп йәшәйек!” конкурсына йомғаҡ яһалғайны. Унда 4-се мәктәп уҡыусыһы Азалия Ҡалдарова еңеүсе тип билдәләнде һәм ул 2019 йылдың беренсе ярты йыллығына квитанция менән бүләкләнде.\nАзалия - башҡорт телен яҡшы белгән уҡыусыларҙың береһе. “Урал батыр” эпосын яттан һөйләү конкурсында 3-сө урын алған, олимпиадаларҙа әүҙем ҡатнаша. Уның яратҡан шµғµлµ - сигеү, семәрләү, спорт. Әсәһенең дә ҙур терәге, ярҙамсыһы.\nТырыш, уңған ҡыҙ апаһы юлынан китмәксе, уның кеүек Өфө дәүләт нефть-техник университетына барырға теләй. Ғөмүмән, яҡты өмөт-ниәттәр менән йәшәй ҡыҙ: белем алырға, унан һуң эш табырға, артабан өйлө булырға, балалар тәрбиәләргә, халҡың өсөн файҙалы булырға.\nИң мөһиме, йәштәрҙең район-ҡалабыҙҙың көнүҙәк мәсьәләне күрә, тоя белеүе, уларҙы хәл итеү юлдарын табырға тырышыуы маҡтауға лайыҡ.\nЙәштәр бөгөндән проблемаларҙы күреп, тос фекер йөрөтә икән, тимәк, беҙҙең киләсәк - ышаныслы ҡулдарҙа.