БУРЫСМЫ, БОЙОРОҠ ҮТӘҮМЕ?\n23 Февраль 2020, 12:00\nАуылдағы малай-шалай әрменән ҡайтыусы ағаһын түҙемһеҙлек менән көтөп ала ине, ҡайтһа һис шикһеҙ берәй значок тәтейәсәк тәһа. Ә уларҙың йондоҙ тағылған кәпәстәрен кейеп йөрөгәндәренең бөтөнләй түбәләре күккә тейә ине. Ә беҙ, ҡыҙҙар, ундайҙарға ҡарап һоҡланабыҙ. Арабыҙҙа саяраҡтарыбыҙ «беҙ ҙә һалдат булабыҙ» тип сәмләнешә ине.\nВатанды һаҡлаусылар көнө яҡынлашҡас, был көндөң төп асылы хаҡында уйлана төшәһең. Һуңғы йылдарҙа 23 февраль бөтә ир-егеттәрҙе бер ҡалыпҡа һалып бүләкләй торған ҡыҙыл датаға әүерелә барыуы ғәҙәти күренешкә әйләнеп бара. Ул көн бары тик ана шул һалдат һурпаһын эскән, егетлек мәктәбе үткән, ил алдында изге бурысын үтәгән Ватанды һаҡлаусыларға хөрмәт күрһәтеү йөҙөнән билдәләнеүен онота барабыҙ, шикелле.\nХәтеремдә, әле башланғыс класта уҡығанда, практика үтергә килгән уҡытыусы апайыбыҙ менән әрмелә хеҙмәт итеүсе ауылдаш ағайҙарға хат яҙғайныҡ. Аҙаҡ улар изге бурыстарын үтәп ҡайтҡас, мәктәптә осрашыу кисәһе лә үткәйне. Мауығышып армия мажараларын тыңлайбыҙ. Ауылдағы малай-шалай әрменән ҡайтыусы ағаһын түҙемһеҙлек менән көтөп ала ине, ҡайтһа һис шикһеҙ берәй значок тәтейәсәк тәһа. Ә уларҙың йондоҙ тағылған кәпәстәрен кейеп йөрөгәндәренең бөтөнләй түбәләре күккә тейә ине. Ә беҙ, ҡыҙҙар, ундайҙарға ҡарап һоҡланабыҙ. Арабыҙҙа саяраҡтарыбыҙ «беҙ ҙә һалдат булабыҙ» тип сәмләнешә ине. Ана шундай патриотик рухта тәрбиәләнгәнгәме, әллә бөтә ауыл менән егеттәрҙе әрмегә оҙатыу үҙе бер тәртип менән башҡарылған йола булыуын күҙәтеп үҫкәнгәме, бөтә егеттәр ҙә мотлаҡ илгә хеҙмәт итергә бурыслы тип беләбеҙ. Армияға бармай ҡалһаң да була тигән уй малай ишаратынан алып буй еткергәненә тиклем яңылыштан да башына инеп сыҡмағандыр.\nБеҙ бала саҡта ҡартатайымдың, бүтән ветеран олатайҙарҙың һуғыш хәтирәләрен тыңлап үҫтек. Еңеү көнөндәге парад та транспаранттар тотоп урам буйлап йыр йырлап ҡына уҙыуҙан күпкә әһәмиәтлерәк ине. Илебеҙҙе фашистик дошмандан һаҡлап ҡалыусы ҡартатай-олатайҙарҙың, инәйҙәрҙең түшендәге ялтырашып торған миҙалдарға ҡарап һоҡлана-һоҡлана, бөтмәҫ-төкәнмәҫ ғорурлыҡ тойғоһо кисерә инек.\nӘ армия темаһы ир-егет әңгәмәһенең һәр саҡ төп темаһы булып ҡала килде. Ирмен тигән ниндәй ир-егет ошо мауыҡтырғыс һөйләшеүҙән ситтә ҡалғыһы килһен?\nӘрмелә хеҙмәт итеү - беҙҙең Яҡшыбаевтар нәҫеленең дә изге бурыстарының береһе ине. Оло ағайым 1994-1996 йылдарҙа Мәскәүҙә хеҙмәт итеп ҡайтып килгәндә, кесе ағайымды әрмегә оҙаттыҡ. Бары тик 1 көн генә ағай менән ҡусты күрешә алмауына сәбәп булды. Шул саҡта әсәйемдең йөрәге ниҙәр кисергәндер, бер үҙенә генә мәғлүм. Ҡартайым мәрхүм кесе ағайыма бәләкәй генә сағынан ниңәлер: «Минең улым моряк була», - тип ҡабатлар ине. Ысынлап уның әйткәндәре тормошҡа ашты, ағайым диңгеҙ флотында хеҙмәт итте. Тик ҡартайым ғына ул көндәрҙе күрә алманы...\nУл саҡта бит бөтә ауыл менән оҙата инеләр егеттәрҙе. Беҙҙең ауылға ғына (Ейәнсура районы Самаҙы ауылы) хас йолаһы ла бар ине уның. Олораҡтар атҡа ултырып, йәшерәктәр йәйәү ауыл осондағы ҡайынлыҡҡа тиклем сығалар ҙа, шунда гармун уйнап, йырлап-бейеп, хәйер-фатихаларын биреп, оҙатып ҡалалар ине. Унан ҡалһа, ҡағыҙ аҡсаға теләк һүҙҙәре яҙып, берәй һауыт-шешә эсенә тығалар ҙа әрмегә юлланыусы егеттең кесерәк ҡустыһымы, дуҫымы шул һауытты ҡайын ағасының иң осона менеп, ботаҡҡа кейҙереп ҡуя ине. Ҡышҡы бурандарҙа был һауыттарҙың осоп та төшкәне була, ә ҡайһыларыныҡы һалдаттар әйләнеп ҡайтҡансы көтә ине.\nҠустым да ғаилә традицияһын боҙманы: 18 йәше тулғайны, үҙе һорап армияға китте. Уҡыуыңды тамамла, армия ҡасмаҫ, тигән өгөтләүҙәр ҙә файҙа бирмәне. Тыуған ил алдындағы ирлек бурысын теүәл 2 йыл үтәп ҡайтты.\nТормош иптәшем дә, ҡулына повестка алыу менән ауылға ҡайтып әйләнгән дә, кире эшләгән ҡалаһына барып, атай-әсәйенә бер һүҙ өндәшмәй киткән дә барған. Үҙенсә хафаламаҫҡа теләгәндер инде.\nНиңә яҙам һуң мин быларҙы? Хәҙер бит егеттәрҙең армияға барып ҡайтҡанын белмәй ҙә, һиҙмәй ҙә ҡалаһың. Һалдат булыу теләге ни ҡәҙәр көслө икән әлеге быуында? Егетлек мәктәбен үтеүселәр өлгөһө, илһөйәрлек рухы һүнеп барғандай...


ӨС БӘХЕТЛЕ КӨН (хикәйә)\nБыл донъяла осраҡлылыҡ бармы? Әллә бөтәһе лә Күктәр тарафынан алдан билдәләнеп, Хаҡ Тәғәлә ярҙамында маңлайыңа яҙылған яҙмышмы? Был мәңгелек һорауға әлегә бер кемдең дә яуап таба алғаны юҡтыр. Йәки, киреһенсә, һәммәһенең үҙ яуабы барҙыр һәм һәр кешенең үҙе өсөн генә булһа ла ул дөрөҫтөр.\nБыл донъяла осраҡлылыҡ бармы? Әллә бөтәһе лә Күктәр тарафынан алдан билдәләнеп, Хаҡ Тәғәлә ярҙамында маңлайыңа яҙылған яҙмышмы? Был һорау әлегә Гөлшаттың башына килмәне, сөнки осраҡлылыҡмы, яҙмышмы, әлегәсә уға ҡағылмай ине. Тик бер секундтан... Бары бер секундтан... осраҡлылыҡмы, яҙмыштарҙы селпәрәмә килтерер тәҡдирме уның ҡаршыһына сыҡты.\nБәләкәй генә ҡаласыҡтың ситендә, рәсми сығанаҡтарҙа «Рим урамы», халыҡ телендә «Башҡорт Рублевкаһы» тип йөрөтөлгән тар ғына урамдан Гөлшат килә. Ниңә уны Рим исеме менән атағандарҙыр – бәлки, Рим атлы уҙаман йәшәгәндер, әллә Италияның баш ҡалаһындағы тар тыҡрыҡтарға оҡшаттылармы икән? Моғайын, икенсеһе хаҡтыр – йәйәүле кешеләр генә үтә алырлыҡ тыҡрыҡ ул. Ә өйҙәре бик ҙур, заманса, ике ҡатлылары, хатта хан һарайҙарына торошлолары ла бар. Шуға ла «Башҡорт Рублевкаһы» тиҙер инде әсе теллеләр. Ә Гөлшат ул турала уйламай. Уның күңеле көр, кәйефе күтәренке: сөнки бөтәһе лә ал да гөл! Хоҙай тарафынан ҡыйырһытылған ошо кескәй генә, баш ҡаланан бик алыҫта ятҡан ҡалаға гастролгә уларҙың труппаһы теләр-теләмәҫ кенә юлға сыҡҡайны. Ыңһарлап ҡына килһәләр ҙә, спектаклдәренең аншлаг менән үтеүе, ҡосаҡ-ҡосаҡ гөлләмәләр, һәр көн кис улар, йәғни баш ҡала ҡунаҡтары өсөн ойошторолған банкеттар артистарҙың күңелен бөтәйтте. Ваҡыт һиҙелмәй ҙә үтте, тағы өс көн рәттән сығыш яһаһалар, ҡотолалар гастролдән. Унан тағы шаулы Өфө, һәүетемсә эш көнө, көндәлек мәшәҡәттәр...\n...Тышта октябрь айының иң матур сағы – әбейҙәр сыуағы. Юл ситендә шаулап үҫкән ағастарҙың алтын япраҡтарына, аяҡ аҫтында кешеләрҙән ҡурҡмай-өркмәй ем сүпләгән күгәрсендәргә, юлында осраған кешеләргә бер сәбәпһеҙгә йылмайып килгән Гөлшат, йорт мөйөшөндә уңға ҡайырылғас, уның менән, йәғни осраҡлымы, яҙмыш ҡушыуы буйынсамы, танауға-танау, маңлайға-маңлай бәрелеште.\n– Ғәфү итегеҙ! – тине икеһе бер юлы. Икеһе бер юлы ирҙең ҡулынан сәселеп киткән китап-ҡағыҙҙарҙы йыйырға ергә сүгәләне, йәнә баштары менән төкөштөләр.\n– Ғәфү итегеҙ! – тине тағы икеһе бергә. Унан ҡапыл ғына ҡысҡырып көлөп ебәрҙеләр. Йәнә бергә генә.\n– Бына һиңә унисон! – тине ир ҡағыҙҙарын йыйып ҡалҡынғас. – Рәхмәт һеҙгә!\n– Ә мин һеҙҙе беләм! – тине тағы икеһе бер юлы. Тағы көлөштөләр.\n– Рәхим итегеҙ! Һеҙ башлағыҙ. Гүзәл зат булараҡ, тәүге һүҙҙе һеҙгә бирәм. Юғиһә икебеҙ бер юлы һөйләйбеҙ. – Ирҙең тауышы ҡалын ғына, әммә яғымлы яңғыраны.\n– Һеҙ яҙыусы. Уныһын беләм. Тик... ғәфү итегеҙ, исем-фамилияғыҙҙы онотҡанмын.\n– Зарар юҡ. Эйе, мин – яҙыусы Зариф Ғәрифйәнов. Ә һеҙ – актриса... Ғәфү итегеҙ. Һеҙ башҡорт әҙәбиәтен белмәгән кеүек, мин дә театр тирәһендә профан. Ролдәрегеҙҙе, йөҙөгөҙҙө бик яҡшы белһәм дә, исемегеҙҙе онотоп торам. Гөл.. Гөлсөм. Юҡ, Гөлшат... ахырыһы?\n– Шулай уҡ зарар юҡ. Исем-шәрифемде белмәйһегеҙ икән, тимәк, ул ҡәҙәр үк билдәле түгелмен! – Көлөмһөрәне лә өҫтәп ҡуйҙы. – Гөлшат Алтыншина.\n– Танышыуыбыҙға бик шатмын! – Яҙыусы Гөлшаттың ҡулын ҡыҫты. Унан «Рөхсәтме?» тигәндәй ҡатындың күҙҙәренә ҡарап, ҡулына ирене менән ҡағылды.\nҠапыл ғына икеһе лә тертләне – ҡулдарҙан семеттереп ток үткәндәй булды. «Кит, иҫәр! Бала-сағамы ни мин?! Юҡты!» – тине ҡатындың дарҫлаған йөрәге. «Был бит Һин! Мин ғүмер буйы эҙләгән Һин!» – тине яҙыусы йөрәге һәм ҡапыл ғына күңеленән урғылған һүҙҙәр ирененән ысҡынып та китте:\n– «Ҡулдарыма ғына ҡағылһаң да,\nҺөйөүемде аңлар бармаҡтарың».\nУнан ҡатынға боролдо:\n– Һеҙ берәй ергә ҡабаланмайһығыҙмы?\n– Юҡ, ял итергә, саф һауа һуларға сыҡҡайным. Киске спектаклгә тиклем бушмын тиергә мөмкин...\n– Улайһа, киттек бергә. Миңә лә мейемде ял иттерергә форсат тыуҙы.\nНисектер аяҡтары үҙҙәренән-үҙҙәре бергә ҡушарлап атлап китте. Әйтерһең, йәнһеҙ ҡурсаҡтарҙы өҫтән берәйһе еп менән йөрөтә.\n– Ял итергә тиһегеҙ... Үҙегеҙҙең ҡулығыҙҙа китап-ҡағыҙҙар. Яҙырға йә уҡырға теләгәнһегеҙҙер... Мин мәшәҡәтләмәйемме?\n– Һис юҡ. Яҙыусылар үҙҙәре ял итһә лә, мейеләре ял итмәй. Ошолай бушты-юҡҡа ауҙарып йөрөгәндә, кинәт кенә башҡа шәп идея, шәп фекер килеүсән. Шул мәл яҙып ҡуйырға ҡул аҫтында булһын өсөн генә тотҡайным. Ҡайһы саҡ ана тегендә, – ир һулда, төрлө төҫтәргә мансылған ағастар күренгән яҡҡа ымланы, – паркка барып, эскәмйәгә ултырам да китап уҡыйым. Үҙемдең яҙылып ятҡан әҫәремде онотоп, башҡа авторҙарҙың, бигерәк тә классиктарҙың донъяһына сумам.\nАяҡтар парк яғына боролдо.\n– Минең әҫәрҙәрем шулай тыуа, – тине яҙыусы бер аҙ тын барғас. – Аяҡ аҫтында ҡыштырҙаған ҡыу япраҡтар йәки ҡайын суҡтарындағы алтын япраҡтарҙың елгә өҙгөләнеүе, торналар сыңрауы үҙәкте өҙә лә йә шиғыр, йә берәй повесть булып күңелдә ярала.\n– Мин дә геройҙарым өҫтөндә шулай эшләйем, – тине актриса. – Урамда ҡаршыға осрағандарҙың йөҙҙәренә ҡарайым. Ниндәй осраҡта кеше үҙен нисек тота, нисек көлә, нисек әрләшә, әйберен юғалтһа йәки берәй фажиғәгә тарыһа, ниндәй халәттә юғалып ҡала – тормоштан өйрәнәм. Бәлки, шул күҙәтеүҙәрем миңә уңышлы ролдәр тыуҙырырға ярҙам итәлер...\nБер-береһенә һорау биреү ҙә кәрәкмәне. Һәр икеһе, янындағы яңы танышҡан кешенең нимә һорарға, нимә ишетергә теләүен белгән кеүек, үҙ күңелен асты. Һүҙһеҙ генә бер аҙ яр ситендәге эскәмйәлә ултырҙылар.\n– Иң яратҡан урыным ошо, – тине Зариф алыҫҡа төбәлгән ҡарашын ҡаялы тауҙарҙан айырып алмай ғына. – Бала саҡтағы кеүек хыялдар иленә инеп китәм. Хатта ваҡытты ла онотам.\n– Һин беләһеңме, – тине ҡапыл Гөлшат. – Мин ғашиҡ булдым, ахырыһы.\n– Шулаймы? Был бит бик яҡшы, – тине әңгәмәсеһе. – Мин дә йыш ғашиҡ булам. Сөнки шунһыҙ ижад алға бармай. Хистәр булмаһа, нимәлер яҙыу мөмкин түгел.\nГөлшат шым ғына көлдө.\n– Ә ни өсөн кемгә тип һорамайһың?\n– Һорарға кәрәкме? Мин бит... артистарҙы бик белмәйем. Барыбер кем икәнен белмәҫмен.\n– Ә мин һиңә ғашиҡ булдым, тиһәм, ни әйтерһең?\nҠараштар осрашты. Ҡатын уңайһыҙланып китте: әгәр ул ҡысҡырып көлөп ебәрһә?! Иҫәрләндеңме, һин мине күп булһа бер сәғәт беләһең, тиһә?! Ят та үл!\nИр йылмайҙы. Яҡын итеп, үҙ итеп йылмайҙы һәм ипләп кенә Гөлшатты яурындарынан ҡыҫып үҙенә тартты. Битен көҙгө йоҡа пальто яғаһына йәшергән ҡатындың йөҙөн ипле генә үҙенә табан борҙо ла ирене менән сәстәренә ҡағылды. Сәстәренә, маңлайына, ҡолаҡтарына иренен тейҙерер-тейҙермәҫ кенә йөрөтөп үбеп сыҡҡас, танауын Гөлшаттың танауына терәп, ҡытыҡлатып, шаяртып алды. Унан ирендәр ирендәргә һаҡ ҡына ҡағылып үтте. Тейер-теймәҫ кенә. Ҡатындың ҡараштары бер генә елпенде һәм ирҙең ҡараштарына тап булды. Көтмәгәндә уларҙа сикһеҙ һоҡланыу, сикһеҙ яҡынлыҡ һәм сикһеҙ һөйөү күрҙе. Ирендәр йәнә шаяртышып үттеләр һәм ҡомһоҙланып бер-береһенә уҡталдылар. Үбешеүҙең ләззәтен тәүге тапҡыр татыған ҡатын үҙен иҫтән яҙған кеүек тойҙо.\n– Шулай ҙа буламы ни ул? – тине ул аптыранып, эске үҙ-үҙенең булмышын тыңлап. – Ни өсөн мин, егерме йыл ир ҡатыны булған кеше, шуны тоймағанмын?\nИр тыйнаҡ ҡына көлөмһөрәне.\n– Ҡайһы саҡ булып та ҡуя... Был беҙҙең бер-беребеҙгә тәүге бүләгебеҙ икән тип һанайыҡ...\nХушлашҡанда айырылыша алмай, йәнә оҙаҡ-оҙаҡ үбешеп баҫып торҙолар.\n– Яратам! – тине актрисаның ирендәре үбеү ләззәтенә сумып.\n– Яратам! – тине яҙыусының талапсан ирендәре ҡатындың ирендәрен үҙенә һурып алырҙай итеп ҡомһоҙланып...\n...Һөйләшеп ҡуймаһалар ҙа, иртәгәһенә йәнә паркта осраштылар. Зарифты күрер өсөн генә сыҡҡан Гөлшат уға яҡынлағас, бер аҙ уңайһыҙланды. Ә ир, бер ни булмағандай, уны шунда уҡ ҡосағына алды һәм ирендәренә үрелде.\n– Һине күрер минутты көтөп, үлә яҙҙым, йәнем, – тине ул һулышы ҡыҫылып. – Башҡаса бер секундҡа ла янымдан ебәрмәйем!\nГөлшаттың йөрәге күбәләктәй елпенеп-елпенеп йондоҙҙарға осоп менде. Ғүмере эсендә беренсегә сәскә атҡан рауза гөлө итеп тә, күкте иңләгән һандуғас итеп тә тойҙо ул үҙен.\n– Бәхеттең тәме барлығын, мөхәббәттең тәме барлығын әле килеп белдем, – тине ул Зарифтың күкрәгенә башын һалып. – Бәхеттең тәме – ул һинең тәнеңдең тәме икән! Хатта башым әйләнә. Ярты ғүмерем үткәнсә мин, тимәк, бәхетле булмағанмын да!\n– Миңә лә һинең еҫең оҡшай. Ул минең еҫем. Һинең тын алышыңды, һулышыңды тыңлауы ла ләззәтле. Беҙ бит бер-беребеҙгә һәр бер күҙәнәгебеҙ менән тап килеп торабыҙ. Шундай ҡатын-ҡыҙ тураһында мин ғүмер буйы хыялландым, ғүмер буйы эҙләнем... Табыуҙан өмөт тә өҙгәйнем. Ә ул һин булып сыҡтың... Тәнемдең һәр ағзаһы, һәр сантиметры, һәр күҙәнәге һинеке менән тап килә. Мозаикалағы кеүек. Бер генә фигура етмәһә лә, мозаика боҙола. Ә беҙҙең барыһы ла тик бер-беребеҙ өсөн генә яратылған.\n– Ә һинең ... ҡатындарың күп булдымы?\n– Ниндәй яуап ишеткең килә?\n– Гонаһһыҙ түгелмен... Ожмах минең өсөн түгел... Булды. Йәш кенәләре лә... Тик тап килгәне осраманы – йә ул ере улай түгел, йә был ере былай түгел, йә үбешә лә белмәй, йә иң мөһим ваҡытта артыҡ һүҙ әйтә... Һәм бөтәһе лә селпәрәмә килә. Һин – башҡа. Һинең кеүек ҡатын башҡаса юҡ.\n– Ә ҡатының? Ҡатының менән дә һиңә шулай уҡ һәйбәтме?\n– Әлбиттә... Тик, әйҙә, алдан уҡ килешәйек: ғаилә – ул изге төшөнсә. Уға ҡағылмайыҡ. Мин бер ҡасан да ҡатыным, ғаиләм тураһында бер кем менән дә һөйләшмәйем. Ул темаға табу ҡуйылған. Әйҙә, беҙ бергә саҡта бер кем дә юҡ тип иҫәпләйек: һин бар, мин бар. Һәм беҙ бәхетле. Башҡаһы кәрәкмәй.\n– Мин ысынлап та һинең менән бәхетле! Ошоғаса насар йәшәмәнем. Ирем яҡшы кеше. Мине, балаларҙы ярата, иғтибарлы, ихтирамлы.\n– Улайһа, ни өсөн һин минең менән?\n– Сөнки... Һине яраттым. Бер күреүҙән. Ә иремде... хөрмәт итәм. Мин уға бурыслы. Тыныс тормошом, балаларым өсөн рәхмәтлемен. Әммә мин уны бер ҡасан да яратманым.\n– Гөлшат, Гөлшат, был бит... бәхет түгел... Был бит трагедия!\n– Бәлки, шулайҙыр... Ә һин ни өсөн минең менән? Һин дә ҡатыныңды яратмайһыңдыр улайһа?\n– ...Миңә һинең менән рәхәт... Һине яратыуы рәхәт. Һиңә бер нәмә лә әйтергә, аңлатырға, һорарға, үтенергә кәрәкмәй. Һин барыһын да үҙең белеп, тап кәрәк мәлендә генә эшләйһең. Сөнки беҙ икебеҙ бер бөтөн. Уйыбыҙ, теләгебеҙ бер иш.\n– Мин һине яратам!\n– Ә мин һине наҙлайым. Иркәләйем.\n– Һин минең наҙым!\n– Улай ныҡ яратма инде! Аҙаҡтан ҡыйын буласаҡ бит!.. Мин йәш кеше түгел, тормошомда бер нәмәне лә үҙгәртергә йыйынмайым.\n– Мин һине яратам! Был һүҙҙе йөҙөнсөгә әйтәм, ахырыһы. Ғәфү ит, мин уны әйтергә тейешмен. Әйтергә теләйем, сөнки ошо йәшемәсә уны бер ҡасан да әйткәнем юҡ ине.\n– Йөҙөнсөгә түгел, 375-сегә әйтәһең. Мин һананым! – Ир рәхәтләнеп көлә.\n– Улайһа, 376-сыға әйтәм: МИН ҺИНЕ ЯРАТАМ!\n– Һин минең иҫәр ҡыҙыҡайым! Алйотҡайым минең!\n– Нимә генә тип әйтһәң дә ризамын! Сөнки бында минең өсөн төп һүҙ «минең» тигән һүҙ!\n...Өсөнсө көнөнә хушлашҡанда улар икеһе лә иланы. Ҡатын күҙ йәштәрен тыя алмаһа, Зариф өнһөҙ-һүҙһеҙ әрнене.\n– Ғәфү ит, – тине ул. – Телефондарҙы алмашмайыҡ. Сөнки... Мин бер ингән йылғаға икенсегә инмәйем. Бөтәһе лә иҫ китмәле булды. Ошолай матур килеш хәтерҙә ҡалһын. Һағынып иҫләргә генә. Оҙон-оҙаҡҡа һуҙып, йәмһеҙләшеп, тәмһеҙләшеп йөрөүҙе яратмайым.\n– Өс бәхетле көнөм булды, – тине Гөлшат билдәле йыр һүҙҙәре менән. Унан руссалап шым ғына йырлап та ҡуйҙы. – «Три счастливых дня было у меня, три счастливых дня с тобой»...\n– Оһо, ҡайһылай матур итеп әйттең, – тине яҙыусы. – Был турала хатта повесть яҙырға мөмкин. Исеме лә әҙер «Өс бәхетле көнөм».\n– Ярай, яҙ, – тине актриса. – Бәлки, драма яҙырһың. Спектакль ҡуйырҙар. Мин төп ролдә уйнармын. Үҙ-үҙемде.\n– Юҡ, мин бит драматург түгел... Шулай ҙа был бәхетле көндәрҙе онотма, йәме?!\n– Оноторға мөмкинме һуң?!\n– Башҡаса осрашмаҫбыҙмы ни?\n– Юҡ. Сөнки осрашыу, хушлашыу, ташлашыу – был трагедия буласаҡ. Ә минең һине бары матур әкиәт итеп иҫләгем килә.\n– Хуш, бәпесем!\n– Хуш, йәнекәйем!\n...Оҙон көҙ, оҙон ҡыш, оҙон яҙ үтте. Бер-береһенең ҡайҙа икәнлеген белһәләр ҙә, улар осрашыу эҙләмәне. Ир кеше өсөн ижад йыуаныс булһа, нескә күңелле ҡатын өсөн тамуҡ утына тиң булды был арауыҡ. Шылтыратыу көттө: түҙмәҫ, һорашыр, табыр, эҙләп килер, тине. Гөлшат төп ролде башҡарған спектаклдәрҙең береһен ҡарап, сәхнә артына үтер... бәлки, спектакль бөткәс, театр ишеге төбөндә көтөр. Һүҙһеҙ генә ҡосағына алыр һәм... улар бик бәхетле булыр...\nБушҡа ғына... Урамдарҙан үткәндә уға оҡшаған ир затын күреп, йыш ҡына йөрәге туҡтап ҡалғандай итте. Юҡ, тап килешмәнеләр. Бер ҡалала йәшәп, осраҡлы ғына ла тап килешмәнеләр. Ә бит әллә ҡайҙа ятҡан бәләкәй генә ҡаласыҡта танауғатанау килеп бәрелешкәйнеләр.\nБыл донъяла осраҡлылыҡ бармы? Әллә бөтәһе лә Күктәр тарафынан алдан билдәләнеп, Хаҡ Тәғәлә ярҙамында маңлайыңа яҙылған яҙмышмы? Хәҙер инде был һорау көнө-төнө Гөлшаттың мейеһен игәне. Тик яуап ҡына таба алманы. Ә иң ауыры – Аллаһы Тәғәлә тарафынан бер-берең өсөн донъяға яратылып та, айырым йәшәргә мәжбүр булыуыңды аңлауҙыр... Бер йән. Бер тән. Бер мөхәббәт... Яҙмыштар ғына айырым... Бәлки, был Хоҙай тарафынан ебәрелгән һынау ғына булғандыр? Ә Гөлшат уны лайыҡлы үтә, нәфсеһен еңә алмағандыр?! Шулай булмаһа, ни өсөн һуң уның күңелен һөйөү менән бергә намыҫ та игәй? Ул – ир ҡатыны, хәләле булған ҡатын башҡаны уйларға, башҡаны көҫәргә тейешме?! Гонаһлы булыуын аңлау уға күтәрә алмаҫлыҡ ғазаптар ғына өҫтәй түгелме ни?!\n...Ҡатын өндәшмәй генә сумаҙанына әйберҙәрен тултырҙы.\n– Һин ҡайҙа? – Ире йоҡо бүлмәһенән башын сығарҙы.\n– Гастролгәме? Оҙаҡҡамы? Алыҫҡамы?\n– Юҡ, гастролгә түгел. Оҙаҡҡамы? Белмәйем. Бәлки, бөтөнләйгәлер.\nИр ҡапыл ғына ҡартайып киткән йөҙөн услап, креслоға сүкте.\n– Мин белдем. Күптән белдем китереңде. Тик улай... ҡапыл ғына булыр тип уйламаным. Аңлашырбыҙ, аңлатырһың, тигәйнем.\nҠатыны ишек тотҡаһына үрелгәс, йәнә бер һорау һығып сығарҙы ире иңрәгән күңеленән.\n– Башҡаны таптыңмы?\n– Юҡ, юҡ, – Гөлшат артына әйләнмәй генә туҡталды. – Киреһенсә, юғалттым...\n...Яҙҙың үҙ көсөнә инергә, ҡыштың хакимлығын бирмәҫкә тартҡылашҡан мәле. Иртәнсәк кенә ҡояш йылмайһа, әле өйөрөлөп-өйөрөлөп ҡар яуа. Яңы яуған ҡарға осло үксәле итектәре менән бата-бата атлап барған Гөлшатҡа ҡар бөртөктәре иңрәп ҡала төҫлө тойолдо. Ул ҡырт ҡына артына әйләнде – бәләкәй генә ҡаласыҡтың ситендә, рәсми сығанаҡтарҙа «Рим урамы», халыҡ телендә «Башҡорт Рублевкаһы» тип йөрөтөлгән тар ғына урамдан килеп сыҡҡан йылға ярында, ҡомло ярҙа ҡушарлап ҡалған эҙҙәрҙе күрергә өмөтләнде, ахырыһы. Тик, үкенескә ҡаршы, аҡ ҡарҙа бары уның ғына эҙе ярылып ята... Үҙенең эҙе. Яңғыҙының эҙе.\nКинәт бер риүәйәт иҫенә төштө. «Имеш, ике рухани алыҫ сәфәрҙән ҡайтҡан юлда ҙур ярһыу тау йылғаһы аша сығырға тура килгән. Ярҙа быларға бер ҡатын-ҡыҙ осрап, йылғаны сығарыуҙарын үтенгән. Бер монах күп уйлап тормаған, йәһәт кенә ҡыҙҙы күтәреп, икенсе яҡ ярға сығарып та ҡуйған. Икенсеһе дуҫының был ҡылығы менән риза булмаған.\nБайтаҡ ара киткәс, был рухани иптәшенә:\n– Һин барыбер дөрөҫ эшләмәнең. Беҙгә бит ҡатын-ҡыҙҙың тәненә тейергә ярамай. Ә һин, етмәһә, уны күтәреп алдың, – тигән.\nБеренсеһе иһә уға:\n– Мин ҡатынды икенсе яҡ ярға сығарҙым да шундуҡ оноттом. Ә һин һаман да уны күтәреп алып киләһең икән, – тип яуап биргән».\nГөлшат һаман да йөрәгендә Зарифты һаҡлап, уның тураһында хәтирәләрен йөкмәп алып барыуын аңланы. Эргәһендә уны тойоп, гелән уның менән һөйләшеп, кәңәшләшеп, хыялында тыуҙырған кеше менән йәшәп ятыуын... Уйҙарында бергә, ә тормошта иһә Зариф күптән артта тороп ҡалған икән. Бәләкәй генә ҡаласыҡтың рәсми телдә «Рим тыҡрығы», халыҡ араһында «Башҡорт Рублевкаһы» тип аталған урамында тороп ҡалған. Оҙон ҡара көҙҙөң оҙон кистәрен, оҙон аҡ ҡыштың оҙон төндәрен, әле килеп яҙғы оҙон көндөң һәр минутын уны уйлап, һағынып, һарғайып йәшәгән. Ә ул ҡалған. Октябрҙә тороп ҡалған...\n...Шулай ҙа Гөлшат кире әйләнмәне. Иренең көтөүен, тәҙрәнән ҡарап тороуын белһә лә, боролоп ҡараманы. Ғорур булырға ваҡыт, тине үҙ-үҙенә. Әммә күңеленән генә Зарифҡа өндәште: «Яратмаған кешегә ғорур булыуы еңел. Яратҡан кеше бер ҡасан да ғорур була алмай... Шылтырата. Яратыуын әйтә. Осрашыу көтә. Үтенә. Ялбара. Һөйөүе хаҡына һөйгәне алдына теҙләнә. Барыһы ла мөхәббәт хаҡына. Мин дә һиңә инәләм. Ялбарам, теҙләнәм. Ғүмерҙә лә әйтмәгән һүҙҙәремде әйтәм: мин һине яратам. Мин һине теләйем. Мин һинһеҙ йәшәй алмайым...»\nҠаласыҡтың рәсми телдә «Рим урамы», халыҡ араһында «Башҡорт Рублевкаһы» тип аталған тар тыҡрығындағы бәләкәй генә бүлмәле 13-сө һанлы йортта йылдар буйы яңғыҙ ҡатын йәшәне. Тал сыбығындай кәүҙәһе йылдар йөгөнән ҡатыланды, бешкән еләктәй алһыу түңәрәк йөҙө һырланды, еңел генә юрғалап йөрөгән аҙымдары йылдар артмаҡлап һәлмәкләнде. Килмәне яҙыусыһы.\n«Мин бер ҡасан да элек булған еремә әйләнеп ҡайтмайым, – тигәйне ул. – Хатта иң-иң бәхетле булған ерҙәремә лә. Сөнки ундай бәхет башҡаса ҡабатланмаясаҡ. Ул тойғоларҙы киренән кисереп булмай. Улар инде барыһы ла тарихта ҡала. Тарих тәгәрмәсен әйләндереү мөмкин түгел».\nГөлшат Алтыншина «Башҡорт Рублевкаһы»ның ҡото булып оҙаҡ йәшәне. Танылған актрисаны осрашыуҙарға саҡырҙылар, автографтар алдылар... Күпме билдәле кешеләрҙе күрҙе, ил ағалары, донъяға танылған сәйәсмәндәр һәм спортсылар менән президиумдарҙа ултырҙы, йыйындарҙа, банкеттарҙа сығыш яһаны. Үҙе тураһында бер нәмә лә һөйләмәне актриса. Бары ғүмеренең аҙағында ғына, һуңғы интервьюһында әйтә булыр:\n– Мин үҙ ғүмеремдә өс кенә көн бәхетле булдым. Ошо ҡыҫҡа ғына бәхетем өсөн йылдарға һуҙылған яңғыҙлыҡҡа, ғазаптарға ризалаштым. Өс көнлөк бәхетем хаҡына барыһынан да баш тарттым.\n...Мәскәүҙә нәшер ителгән ялтыр тышлы ҡыйбатлы гламур журналдарҙың береһендә билдәле яҙыусының да интервьюһын уҡыны яңғыҙ ҡатын. «Эйе, ижад кешеләре битараф түгел, ғашиҡ булыусан. Мин дә йыш ҡына хистәрҙән иҫереп, иҫәңгерәп йөрөйөм. Әле урта йәштәрҙә бер билдәле ханым менән осрашҡайным. Ошо көндәр ғүмеремдә иң бәхетле мәлдәрем булды. Актрисаның үҙенән бигерәк бәхетенә ғашиҡ инем. Уның йөҙөнән, күҙенән түгелгән бәхеткә ҡойондом. Ошо бәхет минең артабанғы тормошома ҡот бирҙе. Бәлки, ул барлыҡ бәхетен миңә өйөп ебәргәндер... Һаман да ошо бәхеткә сорналып, наҙҙарына күмелеп йәшәйем».\nТап шул саҡта ғына Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Гөлшат Алтыншина үҙ бәхетһеҙлегенең серен аңлағандай булды: барлыҡ бәхетен Зарифҡа тейәп ебәргән икән дә! Үҙенә тамсы ла алып ҡалмаған!\nШулай ҙа үткәндәре өсөн үкенмәне ул, өс көнлөк бәхете хаҡына ҡорбан ителгән ғүмеренә мәңге рәхмәтле булып китте был донъянан.


Баш күтәреүселәр һәм Фарсы ҡултығы илдәренең хәрби көстәре араһында сыҡҡан һуғыш арҡаһында Йемен дәүләтенән Рәсәй граждандарын эвакуациялау дауам итә\nАравия ярымутрауында бәрелештәр бер нисә йыл дауам итә. Әммә һуңғы көндәрҙә һуғыш көсәйҙе. Аден ҡалаһында Рәсәй вәкиллеге утҡа тотолғас тыныс халыҡ эвакуациялана башланы. Тәүге самолет Үзбәкстан, Тажикстан, Польша, Белоруссия һәм Украина граждандарын да алды. Әле йәмғеһе 9 йөҙгә яҡын кеше сығарылған. Башлыса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар. Ут эсенән сыҡҡандар араһында Башҡортостан вәкилдәре лә бар.\nҺуғыштың бар ҡурҡынысын аңламаһа ла кескәй Мостафа уны үҙ күҙҙәре менән күреп өлгөргән. Самолеттан ырғытылған бомбалар улар йәшәгән ерҙән алыҫ түгел генә шартлаған.\nВиктория Сылкина Йемен дәүләтенә буласаҡ ире артынан институт тамамлағас та китә. Ире нефтсе, ә ҡатын хужабикә. 2004 йылда барыһы ла тыныс ине, тип хәтерләй Виктория. Хатта 2010 да ла ваҡыты-ваҡыты менән бәрелештәр булһа ла йәшәрлек булған. Ул йылды ҡыҙға ата-әсәләре лә сит илгә ҡунаҡҡа бара.\nҺуңғы көндәрҙә Йемендә тыныслыҡ тулыһынса боҙолдо. Илдә тулы масштаблы һуғыш бара. Ләкин ябай халыҡ ҡына кем менән һәм нимә өсөн һуғышҡандарын аңламай, ти Виктория.\nВикторияға ут эсенән сығыу еңелдән булмай. Хөситтәр күп кенә аэропорттарҙы утҡа тотҡан. Улар йәшәгән Асана ҡалаһында ғына осош һыҙаты тейелмәй ҡалған. Самолетҡа башлыса ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар ултыртыла.\nТөрлө сығанаҡтар буйынса, Йеменда бәрелештәр ваҡытында 5 йөҙҙән ашыу кеше һәләк булған. Йәрәхәтләнеүселәр меңдән ашҡан. Виктория ире өсөн ҡайғыра. Үҙ граждандарын республика билдәһеҙ сәбәптәр менән ситкә сығармай.


“Ә мин Барселонаға киттем, һөйөклөм!..” » Башҡортостан гәзите\n“Ә мин Барселонаға киттем, һөйөклөм!..”\n15-09-2017, 00:11 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға\nИлфат менән Сәлимә бынан бер нисә йыл элек университетта уҡыған саҡта осрашып таныша. Эх, ул һағынып һөйләргә генә ҡалған студент йылдары!.. Сәлимә – ифрат та нескә күңелле, сибәр, ябай ауыл ҡыҙы, ә Илфат үҙенең мөләйем төҫ-ҡиәфәте менән барлыҡ ҡыҙҙарҙың да йөрәген яндырған, ыҫпай, ҡыйыу, хатта бер аҙ тәкәббер ҙә булған ҡала егете ине. Тулҡынланып торған ҡоңғорт сәстәренең, муйылдай сөм-ҡара күҙҙәренең сихри матурлығына хайран ҡалып, яғымлы, серле ҡарашына һоҡланып, уға бер күреүҙән үлеп ғашиҡ булғайны Сәлимә.\nЕгет тә ҡыҙҙы оҡшатты һәм улар юғары уҡыу йортонда белем алған осорҙа дуҫтарса аралашып, осрашып-күрешеп йөрөнөләр. Шул саҡ ике йәш йөрәк араһында мөхәббәт ялҡыны ҡабынды, бер-береһенең холоҡ-фиғелен үҙ-ара һынау осоронда ла уңышлы үткән төҫлө ине улар, юғиһә…\nТик бына мөхәббәт даръяһында иҙрәп йөҙгән, сикһеҙ бәхет, шатлыҡ-ҡыуаныстан күктең етенсе ҡатын гиҙгән сағында һөйгәненең нәҡ шул тәкәбберлек сифатына иғтибар биреп еткермәгән икән шул Сәлимә…\nШаулап-гөрләп студент йылдары уҙып китә, егет менән ҡыҙ, юғары уҡыу йортон уңышлы тамамлап, ҡулдарына уҡытыусы дипломы ала. Үтенестәренә ҡолаҡ һалып, уларҙың икеһенә лә эшкә бер ауыл мәктәбенә юллама бирәләр. Алда – ҡояшлы, сәскәле, йәмле йәй һәм шул арала, хеҙмәт юлын башлап ебәргәнсе, сәстәрен-сәскә бәйләп, ғаилә ҡорорға ҡарар итә улар. Илфат та, Сәлимә лә ғаиләләрендә беренсе бала булғанғамы, атай-әсәйҙәре туйға кемуҙарҙан ҙурҙан ҡубып әҙерләнә. Туй мәжлесенә саҡырылған ҡунаҡтарҙың да, унда кергән бүләктәрҙең дә иге-сиге булмай. Аранан бер бай ағайҙары, йәштәрҙе ҡайғыртып, ләззәтле баллы айҙы аулаҡта ғына үткәрһендәр тип, иң яҡшы ял йорттарының береһенә ҡиммәтле юллама ла бүләк итә.\nШулай итеп, туй ҙа уҙа, ял йортонда ғәжәйеп күңелле генә ял да итеп ҡайта Илфат менән Сәлимә. Ике яҡтағы атай-әсәйҙәрҙе тигеҙ күреп, хужалыҡ эштәрендә булышып, улар янында бер аҙ ҡунаҡ булыуға, йәй аҙағына яҡынлаша. Август ахырында йәштәр тәғәйенләнгән ауыл мәктәбенә эшкә килә. Бер белмәгән сит ауылға, бығаса таныш булмаған ят мөхиткә килеп эләкһәләр ҙә, бындағы халыҡҡа бик тиҙ эйәләшеп китәләр.\nИкеһе лә һынатмаҫҡа, бик еңелдән булмаған уҡытыусы хеҙмәтен еренә еткереп башҡарырға тырыша: Илфат балаларға физика-математика фәненән белем бирһә, Сәлимәһе рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. Үҙҙәренең иҫ киткес тырышлығы, уңғанлығы, кешелекле, кеселекле булыуы менән улар бергә эшләгән коллективта ғына түгел, ауыл халҡы араһында ла ҙур абруй яулай. Был бәхетле йәш парға күптәр һоҡланып ҡарай, ә ҡайһы берәүҙәр хатта көнләшә лә.\nЭш-мәшәҡәттәргә бирелеп, уҡыу йылы ла һиҙелмәй генә уҙып китә, йәйге каникул башлана. Ҡауышҡандан бирле йәшәлгән бер йыл ғүмерҙәре әкиәттәге кеүек матур үтә. Оҙаҡламай йәш ғаилә тормошона тағы йәм өҫтәп, беренсе балалары – ҡыҙҙары донъяға килә. Тик бына ошонан һуң Сәлимә өсөн ғүмере буйы һуҙылған “тамуҡ тормошо” башлана ла инде. Илфатты, өҙөлөп һөйгән ғүмер юлдашын, бәләкәсенең яратҡан атаһын гүйә алмаштырып ҡуялар: ул эштән һуңлап, ә ҡайһы саҡ һалмыш килеш төн урталарында ғына ҡайта башлай, ап-аҡ күлдәгендә иннек, кершән таптары күренә, ә үҙенән татлы хушбуй еҫе килә.\nҠатыны ҡәнәғәтһеҙлек белдерһә, өйҙә янъял ҡуба, хәләл ефетенең күңел төбөндә йәшеренеп ятҡан тәкәбберлек, мин-минлек сифаттары өҫкә ҡалҡып сыға. Шул ваҡыт Сәлимә үҙенең ғүмерлеккә яңылышыуын аңлай, үкенеп, асынып, үкһеп илай, ләкин бик һуң була инде.\nҠайнар күҙ йәштәрен түккәндән һуң, бер аҙ тыныслана төшөп, үткәндәрҙе барларға керешә, моңһоу хәтирәләр донъяһына сумып, йоҡоһоҙ төндәрен үткәрә.\nЙыш ҡына Илфат менән тәүге тапҡыр осрашып танышыуҙарын иҫенә төшөрә. Эйе, бөгөнгөләй хәтерендә: ул кисте бер төркөм егеттәр һәм ҡыҙҙар йәштәр кафеһына күңел асырға йыйылғайны. Яҡын әхирәте Вәсилә Сәлимә менән таныштырыу өсөн үҙенең ауылдаш егетен, ул саҡтағы ауыл хужалығы институты студенты Ниязды ла, бында саҡырған. Тик Сәлимә генә төҫ-ҡиәфәткә күҙгә ташланып бармаған, ә күңел донъяһы ғәжәйеп матур булған пак күңелле Ниязды үҙ итмәйенсә тышҡы сибәрлегенә алданып, кинофильмдағы актерҙарҙы хәтерләткән Илфатты һайлай.\nӘ бит ул саҡта Нияз Сәлимәгә ысын-ысынлап ғашиҡ була, әхирәтенең һүҙҙәренә ҡарағанда, уны ғүмере буйы онота алмайынса, йөрәк түрендә йөрөтә. “Бәлки, миңә шул баҫалҡы, тыйнаҡ егеттең рәнйеше төшкәндер”, – тип уйлай ҙа ул, һулҡылдап, күҙ йәштәренә ҡойоноп йәнә илай башлай. Шулай мең ғазаптар, һыҡраныуҙар, йөрәк әрнеүҙәре менән көндәр, айҙар, йылдар үтә.\nСәлимә хәләл ефете Илфатҡа булған мөхәббәте хаҡына барыһына ла түҙә, яттарға сер бирмәҫкә, сүпте өйҙән сығармаҫҡа тырышып йәшәй. Тора-бара улар ҙа тәжрибәле уҡытыусылар рәтенә керә, ә унан хеҙмәт баҫҡысы буйынса тағы ла юғарыраҡ үрләйҙәр: тормош иптәше мәктәп директоры була, ә үҙен директорҙың уҡытыу эше буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр.\nИкеһенә лә яуаплы вазифалар йөкмәтелһә лә, Илфаты ғына һис тә үҙгәрергә теләмәй, холоҡ-фиғеле һаман элеккесә ҡала. Ҡатынын һанламайса, уға хыянат итеп, өҫтөнән көлөп, һөйәркәләре менән сыуалыуын дауам итә. Ҡыҙҙары бер аҙ үҫә төшкәс, Сәлимә йәнә ауырға ҡала һәм баһадирҙай, һау-сәләмәт малай алып ҡайта. Улы тыуғас, атай кеше бик шатлана, әлбиттә, ҙур ғорурлыҡ тойғоһо кисерә, хәләл ефетен бүләктәр менән күмеп ташлай, ләкин ире биргән ҡиммәтле алҡа, йөҙөк, муйынсаларҙың йөрәген тағы бер ҡат өтөп аласағын ул әлегә белмәй шул…\nСабыйын ҡарау, тәрбиәләү буйынса декрет ялы ла тамамлана һәм Сәлимә, көс-ҡеүәт йыйып, яңынан эшкә сығырға әҙерләнә. Оҙон ялдан һуң, мәктәпте, уҡыусыларын һағынып, беренсе көн эшкә барғанда, нисек тә матурыраҡ күренгеһе килә: зауыҡ менән кейенә, хәләл ефете бүләк иткән биҙәүестәрҙе лә тағып ала. Ә мәктәптә тормош иптәшенең һөйәркәһе уны күргәс, ҡәнәғәтһеҙлек белдереп:\n– И-и-и, был Илфат Әнүәр улы икебеҙгә лә бер үк төҫлө әйберҙәр ала икән дәбаһа, – тип туп-тура йөҙөнә бәреп әйтә.\nЮҡ, ул көндө һис кенә лә онота алмай Сәлимә. Шул мәлде ер ярылһа, валлаһи, төшөп кенә юғалыр ине лә бит… Бығаса барлыҡ мыҫҡыллау, мәсхәрәләүҙәргә түҙгән кеүек, әлегеһен дә ҙур ҡыйынлыҡ менән йотоп ебәрә. Хоҙайҙан сабырлыҡ һорай, тик был юлы инде Илфаты хаҡына түгел, ғәзиз балалары хаҡына түҙә.\nҒүмер уҙа, ҡул күтәрмәһә лә, мин-минлеген алға һөрөп, бысраҡ теле менән йәберләүсе, хыянатсы иренә тоғро ҡатын, йортонда уңған хужабикә, сабыйҙарына ҡайғыртыусан, наҙлы әсәй булып йәшәй бирә Сәлимә. Көндәрҙән бер көндө уларға йәшлек дуҫы Вәсилә ҡунаҡҡа килә. Өйҙә икәүҙән-икәү генә ҡалғас, ул, серле йылмайып, былайыраҡ һүҙ башлай:\n– Ҡара әле, әхирәткәйем, мин бит бер айҙан ҡояшлы Испанияға, Барселона ҡалаһына юлланам. Барып урынлашыу менән, һәммәһен дә яйға һалғас, һине лә үҙемдең янға саҡырып алырмын, – ти.\nӘ Сәлимә ҡырт киҫә:\n– Юҡ инде, кәрәкмәй! Ғәзиз балаларымды, иремде ташлап, бер ҡайҙа ла сығып китмәйем, – тип яуаплай.\n– Эх, йән дуҫҡайым минең! Йәбер-золомға түҙеп ғүмер кисергәнеңде белмәйҙәр тип уйлайһыңмы әллә? Күҙҙәреңдә һары һағыш, ә йөҙөңдөң нуры ҡасҡан, тик йәшлектәге үтә нескә күңелең генә бер аҙ ҡатҡан һәм нығыған бит һинең. Мин ысын күңелдән йәлләйем үҙеңде һәм шуға ла ярҙам ҡулы һуҙырға теләйем. Әйткәндәй, Нияз һаман да һинең хаҡта һораштыра әле, бына бөгөн дә үҙенең сәләмен еткерергә ҡушты. Уның да яҙмышы әллә нисек булды инде: яратмайынса ғына өйләнеп ғаилә ҡорҙо, бәпәй һөйөү бәхетенә өлгәшә алманы, бар ғүмерен эшкә бағышланы. Хәҙер инде ул “текә” кеше, алдынғы, ҙур хужалыҡ рәйесе булып эшләй, – тип һүҙен йомғаҡлай Вәсилә.\nШуның менән ике ҡатын араһында һөйләшеү тамамлана, тик хушлашҡанда әхирәте, Сәлимәнең күҙҙәренә туп-тура ҡарап:\n– Киләсәктә лә элемтәне өҙмәйенсә, аралашып йәшәйек, ә уйыңдан кире ҡайтһаң, хәбәр бирерһең, дуҫлығыбыҙ хаҡына мин һинең өсөн был донъяла барыһын да эшләргә әҙер, – тип әйтә.\nКиләсәктә тормоштарында тәкәбберлеге холоҡһоҙланыуға әйләнә барған иренең йәберләү-мыҫҡыллауҙарына тамам түҙемлеге бөтөп, быларҙың һәммәһенән дә Испанияға китеп ҡотолоу теләге бер нисә тапҡыр уянһа ла, ниәтенән кире ҡайта, балаларын уйлап, үҙ-үҙен еңә Сәлимә. Хоҙай Тәғәлә, ауылдаштары һәм яратҡан уҡыусылары ла ташламай абруйлы мөғәллимәне: Илфаттың һөйәркәләренән башҡа барыһы ла үҙ итә уны, ғазап-михнәттәргә түҙеп йәшәгәнлеген аңлайҙар…\nКүҙ асып йомған арала тигәндәй, балалары ла үҫеп буй етә, икеһе лә юғары уҡыу йортон уңышлы тамамлай. Оҙаҡламай ҡыҙҙары Илмираны һоратып, йорттарына яусы килә. Бөтөн шартына килтереп, матур итеп туй үткәреп, ҙур тормош юлына оҙаталар уны. Тағын бер нисә йыл үтеүгә, улдары Илшат та һөйгән йәре менән сәстәрен-сәскә бәйләү теләген белдерә. Ғаилә йәнә күңелле мәшәҡәттәргә сума: был туйға ла, кеше алдында кәм-хур булмаҫ өсөн һәм уларҙың күңеленә лә хуш килһен тип, ҙурҙан ҡубып әҙерләнәләр. Бер нисә ай алдан билдәләнгән туй бик тиҙ килеп етә. Мәжлес әүәл ҡыҙ яғында гөрләй, ә унан бар мосолман йолаларын үтәп, йәш киленде төп йортҡа төшөрәләр.\nЙәйге бөркөү, оҙон көн кискә ауыша, селләлә еләҫ булһын тип, ихатала әҙерләнгән мул табында ҡыҙыл туй ҡыҙғандан-ҡыҙа бара. Яңы ғаилә усағын ҡабыҙған һоҡланғыс парға атап иң изге, саф теләктәр юллайҙар, бүләктәр тапшыралар, гәлсәр бокалдар сыңлай, тирә-йүнгә дәртле йыр-моң ағыла.\nШул саҡ кинәт, уйламаған-көтмәгән ерҙән, туй мәжлесе барған йорттоң ҡапҡа төбөнә, үҙ артынан туҙан өйөрмәһе туҙҙырып, такси килеп туҡтай. Мәжлескә йыйылған бар халыҡ аптырашта ҡала: “Бик һуңлап ҡына такси менән тағы ниндәй ҡунаҡтар килде икән инде”, – тип тә ҡыҙыҡһына ҡайһы берәүҙәр. Халыҡ һушын йыйып өлгөргәнсе, йорттан ҡулына ҙур ғына юл сумкаһы тотҡан Сәлимә килеп сыға ла, ҡунаҡтарға ғорур ҡараш ташлап, һүҙ башлай:\n– Мин ғүмерем буйы хыянатсы иремдең кәмһетеү-йәберләүҙәренә сабыр итеп йәшәнем һәм был оятһыҙлыҡҡа бары тик балаларыбыҙ хаҡына түҙҙем. Ә бөгөндән, Аллаға шөкөр, уларҙың икеһе лә башлы-күҙле булды һәм ҙур тормош юлына аяҡ баҫты. Шулай булғас, мин үҙемә йөкмәтелгән Әсә бурысын тулыһынса үтәнем тип иҫәпләйем, иртәгәнән үҙем дә яңы тормош башлап ебәрәм. Ғәйепләп ҡалмағыҙ, барығыҙ ҙа иҫән-һау булығыҙ, – тип ул, һалмаҡ ҡына атлап, ҡапҡаға йүнәлә.\nБер аҙ барғас, кинәт кенә борола ла күҙ ҡарашы менән йыйылған ҡунаҡтар араһынан Илфатын эҙләп таба. Уның ҡаушап ҡалған, ҡурҡынған йөҙөнә, күҙҙәренә туп-тура ҡарап:\n– Ярай, хуш, мин Барселонаға киттем, һөйөклөм! – тип әйтә лә, такси машинаһына ултырып, күҙҙән юғала…


12 Сентябрь 2019, 14:17\nҺәр гүзәл зат сәстәрен матур йөрөтөргә теләй. Ҡул аҫтында ғына булған әйберҙәрҙе ҡулланып, сәс тәрбиәләүҙең ҡайһы бер серҙәре менән уртаҡлашмаҡсыбыҙ.\nДегәнәк майы хаҡында барыһының ла ишеткәне барҙыр. Ул сәскә бар яҡлап та яҡшы тәьҫир итә. Дегәнәк майын быуҙа (водяная баня) йылытып алғас, сәстең тамырына, шунан осона тиклем һөртәбеҙ. Шыптыр һәм таҫтамал урап, 2 сәғәт йөрөйбөҙ. Шунан шампунь менән йыуабыҙ.\nГәрсис сәсте шәп үҫтереүе менән билдәле. 1 ҡалаҡ гәрсис онтағы менән ярты балғалаҡ шәкәрҙе бутайбыҙ ҙа 1 йомортҡа һытабыҙ. Бик яҡшы итеп болғатып, сәстең тамырына буяйбыҙ (сәстең осона кәрәкмәй). Ғәҙәттәгесә урап ҡуябыҙ. Ныҡ итеп яндыра башлағас та эҫе булмаған һыу менән йыуып төшөрәбеҙ.\nӨй йылылығындағы ҡатыҡты (кефирҙы) сәстең тамырынан осона тиклем яғабыҙ. Еңелсә массаж эшләйбеҙ ҙә, шыптыр менән ҡаплап, таҫтамал урайбыҙ. Ике сәғәттән шампунь менән йыуабыҙ. Ҡатыҡ сәстәрҙе ебәктәй итә, дымлылығын һаҡлай.\nСәстәр һынып-ыуалып барғанда – аҡ балсыҡ, ҡауаҡлағанда һарыһын һәм йәшелен ҡулланалар. Балсыҡты самалап һыу ҡушып ҡаймаҡ хәленә еткәнсе иҙәбеҙ ҙә сәскә һылайбыҙ. 15 минуттан йыуабыҙ.\nЖелатин, нәҙек кенә тығыҙ пленка менән ҡаплап, сәстең дымлылығын һаҡлай, тышҡы мөхиттең насар йоғонтоһонан ҡурсалай. 1 ҡалаҡ желатинға 1 стакан һалҡын һыу ҡойоп, 10 минут самаһы бүрткәнен көтәбеҙ. Ҡайнар һыулы кәстрүлгә ултыртып йылытабыҙ. 1 балғалаҡ алма һеркәһе һалабыҙ. Яҡшылап болғатабыҙ. Сәстең бар оҙонлоғона һылайбыҙ. Шыптыр менән ҡаплайбыҙ ҙа йылы таҫтамал менән урайбыҙ. Ярты сәғәттән һалҡынса һыу менән йыуып төшөрәбеҙ.\n1 стакан кефирға 2 ҡалаҡ бал, 2 тамсы лимон һуты өҫтәп бутайбыҙ һәм сәстең тамырынан осона тиклем яғабыҙ. 20 минуттан шампунләп йыуабыҙ. Сәсте туҡландыра, дымландыра торған сара был.\nАлоэ гөлөнөң 2 япрағынан һутын һығып алабыҙ, уға 2 ҡалаҡ зәйтүн майы, 1 ҡалаҡ бал һалып быу өҫтөндә йылытабыҙ. Сәстә 2 сәғәт тотабыҙ ҙа йыуабыҙ. Һөҙөмтәлә сәстәр йомшаҡ була, ялтырап китә.\nСәстең осо саталанмаһын өсөн аҙнаһына бер тапҡыр ҡоро килеш сәстең осона 40 – 45 градусҡаса йылытылған зәйтүн майын һөртөргә кәңәш итәләр.\nСәс ҡойолғанда. 300 миллилитр зәйтүн майына май айында йыйылған ҡайын япрағы йә кесерткән һалып (ваҡ итеп турайбыҙ) 5 – 7 көн тотабыҙ. Шунан һөҙәбеҙ ҙә еүеш сәскә һөртәбеҙ. 1 сәғәттән шампунь менән йыуабыҙ.\nСәс яҡшы үҫһен өсөн 30 миллилитр дегәнәк майына 3 миллилитр ҡыҙыл боростоң спирттағы төнәтмәһен (дарыуханала һатыла) өҫтәйбеҙ. Сәстең төбөнә һөртөп, 10–15 минут тотабыҙ. Йыуабыҙ.\nБыл маска-шампунь дымландыра, туҡландыра, сәстәрҙе тыңлаусан итә. 2 ҡалаҡ какао онтағына 2 балғалаҡ ҡайнар йүкә сәскәһе төнәтмәһе (аҡ сәскә төнәтмәһе лә яҡшы) ҡоябыҙ, шунан рауза (иланг-иланг йә ҡара боростоҡо менән алмаштырырға мөмкин) эфир майын өҫтәйбеҙ. Бутайбыҙ. Сәскә һылап, 50 минут йылыла тотабыҙ. Шампунһеҙ ҙә йыуылып тора.\nБыл сараларҙы даими ҡулланыу ғына файҙа бирә. Аҙнаһына 1-2 тапҡыр – барыһы 10 – 15 мәртәбә эшләргә кәңәш ителә. 1-2 ай ял итеп алғандан һуң тағы ҡабатларға мөмкин.\nҒәҙәттә, был туҡландырыу сараларын сәсте йыуыр алдынан эшләйҙәр, йыуғандан һуң тәғәйенләнгәндәре лә була.\nМаскалар байтаҡ ҡына ваҡыт талап итә, йыш ҡына уларҙы сәстә бер сәғәт тоталар.\nҠулланылған әйберҙәрҙе күрһәтелгәнсә генә алып, эшләр алдынан ғына әҙерләү яҡшы, сөнки ҡушылған ингредиенттар оҙаҡ һаҡланмай, артып ҡалһа, ташларға тура киләсәк.\nСәстә лак, гель кеүек нәмәләр булырға тейеш түгел.\nСәскә һөрткәс, шыптыр менән ҡаплап, йылы таҫтамал урап йөрөйҙәр – шулай һөҙөмтәгә ирешерһегеҙ.\nСәстәрегеҙ толом-толом булып, көҙгөгә ҡараған һайын шатландырһын тиһәгеҙ, дөрөҫ туҡланыу, зарарлы ғәҙәттәрҙән арыныу, витаминдар ҡабул итеү ҙә кәрәк икәнен онотмағыҙ, әхирәттәр!


Башҡортостан ветерандар ойошмаһына 25 йыл тулыуға арналған журнал донъя күрҙе\n21 Март 2012, 17:57\nҺуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының (пенсионерҙарҙың) Башҡортостан республика йәмәғәт ойошмаһына 25 йыл тулыу айҡанлы «Беҙ әүҙемлек менән көслө!» исемле юбилейлы журнал донъя күрҙе. Унда республиканың был ҙур йәмәғәт ойошмаһының бай тарихы сағылдырылған. Журнал төбәктең Ветерандар советы менән әҙерләнгән.\nЮбилейлы баҫма Башҡортостанда ветерандар хәрәкәтенең булдырылыуы һәм үҫеше, оло йәштәгеләрҙең социаль хәле, уларҙың йәштәр менән эшләүе тураһында бәйән итә. Журналда күп төрлө фотолар урынлаштырылған, улар ветерандарҙың йәмәғәт ойошмаһын булдырыуҙа ҡатнашҡан һәм бөгөн уларҙың эшен дауам иткән кешеләр хаҡында һөйләй.


6 Апрель 2018, 17:40\nЛидиә ДИНМӨХӘМӘТОВА, Өфө ҡалаһындағы Рәми Ғарипов исемендәге 1-се республика башҡорт интернат-гимназияһы:\n– Мин ЛДПР партияһы депутаттарының БДИ бөтөрөргә теләүҙәре менән тулыһынса килешәм һәм ыңғай ҡараштамын. Тиҙерәк тормошҡа ашырһалар, яҡшы булыр ине. Ни өсөнмө? Беренсенән, БДИ тип уҡыусыларҙың нервыһы ҡаҡшай, уйланып, төндәр буйына йоҡламай әҙерләнгәндәр тураһында ла беләм. Улар һуңынан йыш ҡына сирләй. Бөтә фәндәрҙе лә берҙәй белеп бөтөп булмай, шуға өҫтәмә шөғөлләнергә тура килә. Мин үҙем ике фәндән репетитор менән шөғөлләнәм, айына ғына 15 меңләп аҡса китә. Беҙ генә түгел, атай-әсәйҙәр ҙә борсола. Ә уҡытыусыларҙан йыш ҡына: «Һеҙ тапшыра алмаҫһығыҙ инде ул», – тигән һүҙҙәрҙе ишетәбеҙ. Был тағы ла күптәрҙе борсоуға һала. Әлбиттә, ҡурҡыта. Мин үҙемә кәрәккән фәндәрҙе генә йыл буйына төплө уҡып, университетта имтихан тапшырырға теләр инем.\nЛәйсән СЫҢҒЫҘОВА, Баймаҡ районының Ҡолсора мәктәбендә математика уҡытыусыһы:\n– Әлбиттә, БДИ-ны бөтөрөү яҡлымын. Ул бала өсөн күпме эске көсөргәнеш, хафаланыу тыуҙыра. Насар уҡығандар ғына түгел, хатта һәйбәт өлгәшкәндәр ҙә видеокамераларҙы күреп, ҡаушап, юғалып ҡала. Шуға мин уның урынына элекке кеүек ғәҙәти имтихандарҙы кире ҡайтарыу яҡлы.\nЛилиә ТӨХБӘТУЛЛИНА, Илеш районы Муса Гәрәев исемендәге Бишҡурай мәктәбенең урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы:\n– Берҙәм дәүләт имтиханын биреүҙе уҡыусы үҙ теләге менән һайлаһын ине. Киләсәктә юғары уҡыу йортона инергә хыялы булған бала өсөн ул, әлбиттә, кәрәк. Ә инде белемен техникум-училищеларҙа дауам иткеләре килгәндәргә был мәжбүри булырға тейеш түгел, минеңсә.\nРимма ӘХМӘТЙӘНОВА, былтыр ҡыҙы БДИ тапшырған әсәй:\n– Һынау тотоу еңелдән түгел, репетиторға йөрөмәйенсә лә, өйҙә үҙ аллы шөғөлләнмәйенсә лә булмай. Шулай ҙа БДИ булһа, яҡшыраҡ, тип уйлайым. Үҙебеҙҙәге генә түгел, Рәсәйҙәге төрлө уҡыу йорттарына ла уҡырға инергә була.


Баш ҡала киләсәктә\nБөгөн Өфөнөң баш архитекторы Илдар Ибраһимов журналистар менән осрашты. Фекер алышыуҙа яңы генераль план һәм күләмле төҙөлөштәр тураһында һүҙ барҙы.\nИлдар Ибраһимов, Өфө ҡала хакимиәтенең архитектура идаралығы етәксеһе: «Өфөлә уңайлыҡтар булдырыу буйынса августа күләмле форум уҙғарыласаҡ. Уның төп темаһы: ҡалаларҙы һәм төбәктәрҙе социаль-иҡтисади яҡтан үҫтереү. Форум сиктәрендә түңәрәк өҫтәлдәр, лекциялар ойошторола. Унда эшҡыуарҙар, эксперттар һәм төҙөлөш өлкәһе белгестәре саҡырылған».


Самат Мөхәмәтйәнов - Журнал Агидель\nКүңелдәрҙә бушлыҡ, йөрәктәрҙә оло хәсрәт, шуға һөйләшергә теләгән кеше юҡ арабыҙҙа. Барыбыҙ ҙа кисә, 5 октябрҙә, Юлай Хәким улын ерләүҙә ҡатнашты. Салауат – уның кейәүе, ә Кәрим – иң бәләкәй уландарының береһе. Уны башлы-күҙле итеп өлгөрә алманы атаһы. Шамил иһә – Гүзәлдең, Юлайҙың берҙән-бер һеңлеһенең, өлкән улы. Мин, Әбдрәхим улы Самат, яҙмышын ун биш йәштән Юлайҙыҡы менән айырылғыһыҙ итеп бәйләгән ир затымын.\nБаҡыйлыҡҡа бер-бер артлы китте Юлай менән Айһылыу. 2015 йылдың 21 майында иренең алтмыш алты йәшен билдәләне лә, дауаханаға инеп китте Айһылыу. Һигеҙ көндән шунда шым ғына йән бирҙе. Юлай хәләл ефете менән оҙаҡ айырылышып йәшәргә теләмәне, ахырыһы: дүрт айҙан һөйөклөһенең ҡәбере эргәһенән урын алды. Фани донъя менән 4 октябрҙә хушлашты дуҫҡайым – Айһылыуҙың тыуған көнөндә. Ә иртәгәһенә, Юлайҙы ерләгәндә, бөтә илебеҙ Уҡытыусылар көнөн билдәләп үтте. Тик шуныһы үкенесле: Моратовтар, бөтә ғүмерҙәрен тәрбиә һәм уҡытыу эшенә бағышлаған кешеләр, унда ҡатнаша алманы.\nЮлай менән Айһылыуҙың зыяратын Үрге Иҙристә лә, Ҡолсорала ла, Баймаҡта ла эҙләмәгеҙ – уларҙың мәңгелек йорто Сибайҙан ун саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Хәсән ауылында. Ниңә Айһылыу үҙе өсөн мәңгелек йортто ошо ауыл янында һайлағандыр, әйтә алмайым. Балалары ҡырҡ ике йыл ғүмерен әсәләре менән бергә үткәргән, үҙҙәренә йән өргән кешенең ҡәбере икенсе урында булырға тейеш түгел тигән фекергә килде һәм Юлайҙы ла шунда ерләүҙе хуп күрҙе. Шуға ла дуҫҡайыма үҙе эшләмәгән, үҙе йәшәмәгән Хәсән ауылы зыяратында мәңгелек йорт ҡорҙортто.\n...Ҡыҙыл ҡасабаһын үттек тә һулға боролдоҡ. Таң беленә башланы.\nТимер иретеүселәрҙең ҡалаһын үтеп, Әбйәлил ерҙәренә килеп ингәйнек, мине ҡапыл йоҡо баҫты. Йәнем кинәт кенә тәнемдән ысҡынып китте лә, Ирәндек тауҙарының көнбайыш битләүендә урынлашҡан Талҡаҫ күле эргәһенә барып ҡунды кеүек. Тирә-яғыма ҡараһам, һыу эсендә яңғыҙ торамын, имеш. Бөтә нәмә ысынбарлыҡтағы кеүек: алдымда күлдең зәңгәр көҙгөһө йәйрәп ята, ҡаршылағы тауҙың битләүен һүрәнләнә төшкән ҡояш нурҙары иркәләй. Аяҡтарым өшөгәнен тойоп, аҫҡа ҡараһам, тубыҡҡа тиклем һыу эсендә торам икән. Ҡара, йәшел, ҡыҙыл, көрән, аҡ төҫтәге ялпаҡ таштар менән ҡапланған ине аяғымдың аҫты. Эйелә биреп, шуларҙың араһынан иң йоҡаһын ҡулыма алдым. Йоҡом түгел, өнөм ине был: бармаҡтарым ҡулымдағы нәмәнең шымалығын да һиҙә, һалҡын булыуын да билдәләй. Аңланым – бынан ике йыл элекке ысынбарлыҡта йөрөймөн икән төшөмдә. Талҡаҫтың башҡа урынында, ял йортона яҡыныраҡ яр буйында, булған ваҡиғаларға яңынан әйләнеп ҡайтҡанмын икән. Морондарын бер-береһенә моңһоу ғына терәп, һыу өҫтөндә сайҡалған кәмәләр эргәһендә биш-алты “ҡоймаҡ” ҡойғайным йәйге кистәрҙең береһендә өс йыл элек. Бер ташым бигерәк оҙаҡ һикерәнләп йөрөгәйне шул саҡта...\n...Юлай менән сәйәхәт иткән ваҡытта төнгөлөккә гел ошонда туҡтай торғайныҡ. Иҫән ауылынан Түбә ҡасабаһына китеп барған юлдың уң яғында был урын. Урта ташҡа етеңкерәмәй туҡтап, күл буйына төшөргә кәрәк унда барып етеү өсөн. Күл эргәһендә кискелеккә ашап, сәй эсеп алғандан һуң, йоҡлай торған ергә китә торғайныҡ.\nСерле урындарҙың береһе – Талҡаҫ ярының ошо ғына осмото. Ике дилбегә оҙонлоғондағы һыу ситендә бер ниндәй үҫемлек күренмәй. Һыу яйлап тәрәнәйә бара. Төбөндә бер-ике эре һуйырташ ята, ә батҡан ағастың ҡарайған тамырҙары, аждаһаның ҡулдарын хәтерләтеп, күңелгә ниндәйҙер шом һала. Ваҡ таштар бөтөнләй юҡ бында – күкһел төҫтәге ләм менән ҡапланған һыу төбө. Төн уртаһында сыраҡ менән яҡтыртһаң, тәрәнлектә йөҙҙәрсә ҡыҫаланың ҡыймылдашып йөрөгәнен күрергә була ҡайһы саҡта. Башҡа урындарҙа ҡыҫалалар ҡара йәки көрән төҫтә була, ә бындағылар ниңәлер ап-аҡ. “Һыу таҙа булғанлыҡтан ағарған мәхлүктәр, –тип аңлатты миңә Юлай. – Бынан илле йыл элек, күл байтаҡҡа һайығып, ныҡ бысранған саҡта, ҡыҫалалар бында ла ҡарағусҡыл төҫтә булды. Баймаҡтарҙың тырышлығы, ажарлығы арҡаһында ғына күлебеҙ имен ҡалды. Шуныһы хәүефләндерә: бынан бер нисә йыл элек Ирәндеккә терәлеп ятҡан яр буйҙары тағы ял итеү өсөн асылды. Тик ярҙарҙы тулыһынса асыу күлгә яңынан афәт килтерәсәк. Талҡаҫты ҡурсалаулы төбәк тип иғлан итеү өсөн көрәште туҡтатмаҫҡа кәрәк”.\nӘкрен генә йөрөйбөҙ беҙ ошо урында туҡтағанда. Кемдер һинең артыңдан бер туҡтауһыҙ күҙәткәндәй тойола. Әйтерһең, юғарынан ниндәйҙер ҙур күҙ һәр хәрәкәтеңде күҙәтеп тора. Башҡа урындарҙан юлға сығыу ауыр түгел, сөнки яр һөҙәк кенә. Күл тирәсенең был өлөшөн иһә юлдан текә төшкән ур һымаҡ нәмә айырып тора. Урҙың һыуға ҡарап торған яғы ярым айҙы хәтерләтә. Әгәр уны күл яғына дауам иттерергә мөмкинлек булһа, өҫтән ҡарағанда ҙур бер туҫтаҡ һымаҡ нәмә килеп сығыр ине. Ялға туҡтаған кешеләр шул туҫтаҡ эсендә йөрөгән ҡырмыҫҡаларҙы хәтерләтә.\nӘгәр төнгөлөккә ошо урында туҡтарға тура килһә, мосафирҙарға һаҡ булырға кәрәк. Бында ҡысҡырып һөйләшеү мөмкин түгел, сөнки ауыҙға һалҡын ел тула. Кемдер быға иғтибар итмәй һөрәнләүен дауам итһә, төнгөлөккә мотлаҡ ауырыуға дусар буласаҡ. Ҙур ҡалаларҙан килгән мыҡты кәүҙәле һауалы ирҙәр ҙә йыуашайып китә был урында туҡтаһа. Ҡайһылары, ҡап-ҡара төҫтәге үҙйөрөшлө арбаларына ултырып, икенсе урынға тайыуҙы хуп күрә.\nТалҡаҫ буйында һыу ситендә йоҡларға батырсылыҡ итмәй торғайныҡ беҙ. Киске аштан һуң, әйберҙәребеҙҙе йыйып алабыҙ ҙа, юлды аша сығып, ултыртылған ағастар араһына инеп китәбеҙ. Һарғылт төҫтәге ылыҫ менән ҡапланған ҡарағай урманында йоҡлауы – үҙе бер кинәнес. Юлай, ниндәйҙер көйҙө мөңгөрләп, сепрәк ҡыуыш ҡора, ә мин күпмә кеүек йомшаҡ ылыҫ түшәгендә ял итәм. Сәйәхәттә мин ашау-эсеү өсөн яуаплымын, ә Юлай төнгөлөккә урын хәстәрләй. Ҡыуыш әҙер булғандан һуң, ул ҡулына таяҡ алып, йоҡлар урыныбыҙҙы уратып, түңәрәк һыҙып сыға. Бер үк ваҡытта ниндәйҙер доға ла уҡый. Уның доғаһы көслө булды: тыныс үтә торғайны төндәребеҙ. Бындай төндәрҙең һаны утыҙҙан да кәм булмағандыр. Бөрйәндәге Ырғыҙлы ауылы янында йоҡлағаныбыҙҙа ҡыуышыбыҙға айыу яҡынлашҡан булып сыҡты. Эҙҙәре иртәнсәк ҡуйы мәтелә ярылып ята ине, әммә дуҫым үткәргән һыҙыҡты йыртҡыс аша атламаған булып сыҡты. Сәфәргә сыҡҡанда мин Юлайға тулыһынса ышанам, сөнки мәрхәмәтле, эскерһеҙ кешегә тәбиғәт зыян килтермәҫен белә инем. Бер ваҡытта ла йәш ағасты тағанға ҡырҡманы, туҙ һыҙырам тип, ҡайынға балта сапманы. Беләгенә серәкәй ултырып, ҡанын һурһа ла, үлтермәне уларҙы. Ҡорһағы ташҡансы ҡан эскән бөжәк оса алмай аҙапланһа, уны тәненән этеп төшөрә торғайны. Эттәр, терпеләр, ҡоштар менән әңгәмәләшкән саҡтары ла булды уның.\n...Арттағы егеттәр, баштарын бер-береһенә терәп, йоҡоға талғайны. Тик Салауат ҡына, күкһел ут көлтәһе яҡтыртҡан юлдан күҙҙәрен айырмайынса, алға елгән машинаны Әбйәлил ерҙәре аша ҡыуа ине. Талҡаҫ буйҙарына илткән мөғжизәле төштө тағы бер күҙ алдымдан үткәргәндән һуң, дуҫымдың тормошона ҡағылышлы ваҡиғаларҙы иҫкә төшөрә башланым.\n1968 йылдың яҙы дәррәү килде: көслө ямғырҙар яуып үтте лә ҡапыл йылытып ебәрҙе. Тап шул көндәрҙә мөхәббәткә ҡанаттар ҡуйып йөрөүсе илаһи көстәр Юлай менән Айһылыуҙың тойғоларына яңы сифат беркетеп ҡуйҙы. Ике йәш йөрәк, һөйөү тулҡындарына эләгеп, хыялдар донъяһына йөҙөп китте. Егетебеҙ төндәрен аш бүлмәһенә инеп юғала башланы. Был турала миңә түбәнерәк курста уҡыған Фәрит әйтте: “Дуҫың беҙҙең курста уҡыған Айһылыу менән осраша башланы бит. Төнгө берҙә аш бүлмәһенә күҙ һал әле, үҙең күрерһең”.\nБер ҡатлы ятағыбыҙ ун алты бүлмәнән торҙо. Уртала урамға сыға торған берҙән-бер ишек. Сығып барышлай һулға боролһаң, аш бүлмәһенә килеп инәһең. Уң яҡта иһә йыуыныу бүлмәһе һәм келәт урынлашҡан. Төн уртаһы ауғас, үҙебеҙ йәшәгән 16-сы бүлмәнән сығып, ятаҡтың арғы башына табан атланым. Ярты юлды үткәс, башымды һулға бороп, аш бүлмәһенә күҙ һалдым. Яртылаш асыҡ ишек аша Юлайҙың кәүҙәһе тулыһынса тип әйтерлек күренә ине. Уның сырайында ошоғаса күрмәгән кисереште абайлап алыу менән төшөндөм: дуҫымдың йөрәгендә мөхәббәт усағы тоҡанған. Кире боролоп бүлмәбеҙгә ингәс, төпкө мөйөштә ятҡан Үрнәк егете Әхтәм: “Фәрит әйткән дөрөҫмө?” – тип һораны. “Дөрөҫ. Юлай һөйөү тулҡындарында йөҙөп йөрөй”, – тинем дә урыныма барып яттым.\nЯңы тойғо дуҫыбыҙҙың көн тәртибенә үҙгәрештәр индерҙе. Уҡыуын тамамлап ҡайтҡас, дәрестәрен әҙерләй ҙә йоҡларға ята Юлай. Сәғәт етенән ун икегә тиклем йоҡлап ала ла, төн уртаһы етеү менән аш бүлмәһенә юллана бит егетебеҙ.\nКистәрҙең береһендә, ете тирәһе булғандыр, ашарға ултырҙыҡ. Өҫтәл артында бишәүбеҙ, ә Юлай ғәҙәттәгесә йоҡлай. Шул саҡ Әмирме, Камилмы йоҡлап ятҡан егеткә ҡарап алды ла: “Әйҙәгеҙ, Юлайҙы шаяртып алайыҡ!” – тине. Шунан башҡаларға эштең асылын аңлатып бирҙе. Шуҡ егеттәргә мин дә ҡушылдым.\nӨҫтәл артынан тороп, һәммәбеҙ ҙә кейенә башланыҡ. Кемдер урынын йыйыштырған була, кемдер юрый ҡысҡырып бүреген эҙләй. Үҙебеҙ Юлайға иғтибар итмәйбеҙ, йәнәһе. Күрше бүлмәнән килеп ингән егеткә шау-шыуҙың серен аңлатып, дуҫыбыҙҙы уятыуын һораныҡ. Кейенеп килгәндән һуң, ул йоҡлап ятҡан егетте әкрен генә төрткөсләй башланы: “Юлай, Юлай, дәрескә һуңлайһың бит. Башҡалар, ана, кейенеп бөттө”. Иптәшебеҙ башын күтәреп тирә-яҡҡа ҡарап алыуы булды, беҙ бер-бер артлы ишектән сыға башланыҡ. Юлай сәғәтенә ҡарап алды: һигеҙенсе егерме минут. Дәрестәр иһә һигеҙҙә башлана. Ул йәһәт кенә торҙо ла, күҙ асып йомған арала кейенеп, ишектән сығып та китте. Мин уның артынан эйәрҙем. Урамға сығып, шунда йыйылып торған иптәштәренең ихлас күңелдән көлөүен күргәс кенә Юлай үҙенең шаяртыуға юлығыуын аңлап алды. Асыуланманы ул: башҡалар менән рәхәтләнеп көлдө лә, инеп яңынан йоҡларға ятты.\nЮлайҙың һоҡландырғыс сифаты шунан ғибәрәт булды: кешегә бер ваҡытта ла ҡысҡырманы, һис кемде кәмһетмәне, теңкәһенә тейгән кешегә лә асыуланғанын белгертмәне. Шул уҡ ваҡытта әҙәм мәсхәрәһе булып та йөрөмәне: кәрәк булһа, ғаиләһенең, дуҫтарының намыҫын яҡлау өсөн ғүмерен фиҙа ҡылырға әҙер ине ул. Бер мәлде ҡатыны Айһылыуға ниндәйҙер ирҙең һырынырға маташыуы хаҡында ишеткәс, шул кешене табып, аңлашырға булған. Был ир заты Юлайҙың әҙәпле һөйләшеүен ҡурҡаҡлыҡ билдәһе тип фаразлап, ә һүгенмәй әңгәмәләшеүен баҙнатһыҙлыҡтан килә, тип уйлап, уға ҡул күтәрә. Минең дуҫым эштең бындай йүнәлеш алырын алдан белеп торғанлыҡтан, юғалып ҡалмай. Һул ҡулын күтәрелгән йоҙроҡҡа ҡаршы ҡуйып, кинәт кенә тегенең икмәк шүрлегенә тондора. “Ҡабат һуғыуҙың кәрәге булманы, – тип һөйләне аҙаҡ миңә шул ваҡиға хаҡында Юлай. – Сайҡала биреп торҙо ла артҡа ҡоланы. Бергилке ҡыбырламай ятты. Башын күтәреп тирә-яҡҡа ҡарана башлағайны, эргәһенән киттем дә барҙым”. Кеше ҡатынына булған һөйөү тойғоһо ҡабат ҡабынмай был ирҙә: Айһылыуға тап булһа, уның эргәһенән башын ҡалҡытмай ғына үтеп китеүҙе хуп күрә аҙаҡ. Дөйөмләштереп шуны әйтергә була: сетерекле мәсьәләләрҙе хәл иткәндә, Юлай уйлап эш итте. Әгәр ҙә инде “юҡ” тип әйтһә, уны ҡапма-ҡаршы фекергә килтереү мөмкин түгел ине.\nҮҙенең бала саҡта ҡылған гонаһтары хаҡында ла бәйән итә торғайны дуҫым. Үрге Иҙрис ауылында йәшәгән мәлдәге ваҡиға хәтеремдә ныҡ һаҡланып ҡалған, сөнки Юлайҙан һәм уның иптәшенән зыян күргән инәй миңә туған булып сыға. Ваҡиғаның асылы шунан мәслихәт: туғыҙ-ун йәштәр самаһындағы ике синыфташ дуҫ, ә уларҙың береһе Юлай була, ни эшләргә белмәй йөрөй торғас, кисен бер ҡарсыҡтың өйөнә инергә ниәт ҡора. Яңғыҙ ғына йәшәгән был әбей тома һуҡыр була. “Вазифа инәй беҙҙең ингәнде һиҙһә лә, барыбер танымаясаҡ, – тип фараз итә малайҙар, – сөнки бер нәмә лә күрмәй”. Кис етеп, күҙ бәйләнә башлағас, малайҙар шыпырт ҡына ҡарсыҡтың соланына килеп инә. Йорт ишеге эстән эленгән булып сыға, шунлыҡтан малайҙар боҙоҡлоҡто соланда ҡылалар. Кәштәгә теҙеп ҡуйылған ҡоротто иҙәнгә һепереп төшөрәләр, йомшаҡтарын тапайҙар. “Иртәгәһенә бер кем дә тауыш күтәрмәне, боҙоҡлоҡ кем тарафынан эшләнгәнен Вазифа инәй төпсөнөп йөрөмәне, – тип һүҙен тамамланы Юлай. – Әммә шунда ҡылғандарыбыҙ һаман иҫтән сыҡмай”. Бындай хәл һис ҡабатланмаҫ, миңә бөгөн дә бының өсөн оят, балалыҡ арҡаһында ҡылдыҡ беҙ был ахмаҡлыҡты, тигәнерәк һүҙҙәр әйтеп, үҙ-үҙен аҡларға тырышманы ул. Яһалмалылыҡ, тота килеп ант биреү, кешегә үҙен яҡшыраҡ итеп күрһәтергә ынтылыу кеүек сифаттар хас булманы Юлайға.\nХәким ағайҙың өлкән улы менән нимә айырылғыһыҙ итеп бәйләне икән мине, тип уйланып ултырҙым Сибайҙан Өфөгә ҡайтып барғанымда. Мөғжизәгә ышаныу, донъяның асылып бөтмәгән серҙәрен өйрәнеү теләге – бына ошолар мендерҙе беҙҙе Ҡраҡатау һырттарына, Йәнгүҙәй ҡаяларына, ҡыҙыртты Кейәүеште һәм Түпәрғош яландарын. 2005 йылда бер сәйер кеше менән танышыуым был ынтылышҡа яңы ҡеүәт өҫтәне. Үҙемдән тиҫтә йәшкә бәләкәйерәк был ир үҙенең ни рәүешле был донъяға килеүен, кендек инәһе уны нисек ҡулына алыуын ғына түгел, хатта тыуғанға хәтле үҙе менән ниндәй хәлдәр булып үтеүен дә яҡшы иҫләй ине. Әҙһәм исеме шул ир-егет менән урыҫ телендә “Һуңғы уҙаман“(«Последний гид») тигән китап баҫтырып сығарҙым. Шул китаптың берәүһен Юлайға ла ебәрҙем. Уға был әҫәр ныҡ тәьҫир иткән булып сыҡты. Миңә яҙған хатында ул йәйге сәйәхәткә Әҙһәмде лә алырға тәҡдим итте. Мин ризалыҡ белдерҙем. Әммә яңы танышыбыҙ сәйәхәттә ҡатнаша алманы, шуға юлға икәүләп сығып киттек.\nЮлай мине Сибайҙан алыҫ булмаған Ғәле ауылы эргәһендә ҡаршы алды. Өфөнән килеп етеүемә көн кискә ауышҡайны. Тәүге көндә юлды ырата алмайса, Ирәндектең көнсығыш битләүендә төнгөлөккә туҡтаныҡ. Таң беленә башлау менән, ашап та тормайынса, тау һыртына үрмәләй башланыҡ. Минең йөгөм бер бот самаһы ауырлыҡта, а Юлайҙыҡы бер ярым тапҡырға ауырыраҡ. Сәбәбе шунда: дуҫым фото төшөрөү өсөн тәғәйенләнгән өсаяҡтан тыш ике яҡтыртҡыс, бер китап һәм башҡа әйберҙәр ала торғайны. Әйҙә, йөктө тигеҙләйек, тип әйтеп ҡараһам да, быға ризалашманы. Үҙемә кәрәк нәмәне үҙем алып йөрөргә тейешмен, тип яуап бирҙе ул. Юлай минән түҙемлерәк тә, көслөрәк тә, эшлеклерәк тә булды, сөнки холҡо яҡшыраҡ, ҡаны таҙараҡ ине. Сәйәхәт мәлендә йәрәхәтләнһә, яраһы тиҙ уңалды, бер йоҡоға талһа, таңға тиклем йоҡлай алды. Тәне тик тарамыштан ғына торғанлыҡтан, арыу-талыуҙы белмәй атларға һәләтле. Ҡурҡыу белмәне: мин төндәрен, эргәбеҙҙә йөрөгән мышы, ҡабан сусҡаларының шарт-шорт иткән тауыштарын тыңлап, айыу булып ҡуймағайы, тип шөрләп ятҡанда ла, ул тыныс ҡына йоҡлауын дауам итте.\nБыл юлы сәйәхәткә сыҡҡанда, мажаралар булманы. Мерәҫ, Иҫән, Түбә, Муллаҡай ауылдарын үтеп, Байым ауылына килеп туҡтарға тейеш инек сәфәребеҙ аҙағында. Дүртенсе тәүлек аҙағында, ҡараңғы төшөүгә, Байымдағы туғандарыбыҙҙың йортона барып йығылдыҡ. Рәсүл ағайым менән Зөлхәмиҙә еңгәм ике мосафирҙы ҡыуанып ҡаршы алды, әйтерһең, килеребеҙҙе көтөп кенә ултырғандар. Еңгәм беҙҙе ҙур йорттағы карауатҡа һалып йоҡлатыуҙы хуп күрҙе. Әммә беҙ аласыҡта йоҡларға теләк белдерҙек. Тауҙарҙа төндәр һалҡын булғанлыҡтан, өс төн йүнләп йоҡлай алмаған сәйәхәтселәргә йылы аласыҡ ожмахтың хозур бер мөйөшө һымаҡ ҡабул ителде.\nРәсүл ағайға кисен үк ни маҡсат менән йөрөүебеҙҙе әйтеп ҡуйғанлыҡтан, ул иртәнге сәйҙән һуң юлға әҙерләнә башланы.\n– Туранан Аҡтырнаҡҡа тиклем ни бары ун биш саҡрым ара. Кискә әйләнеп ҡайтырбыҙ, – тине ул. – Бер ашарлыҡ ризыҡ алһағыҙ, шул етер. Киске тамаҡты өйҙә ашарбыҙ.\nАҡтырнаҡ тигән урын беҙҙе нимәһе менән үҙенә тартты һуң? Тулы яуап алырға теләүселәр бының өсөн “Һуңғы уҙаман” тигән китапты уҡып сығырға тейеш. Аҡтырнаҡ эт исеме генә түгел – ул кешелекте үлемесле афәттәрҙән ҡурсалау, уның үҫешендә күҙәтелгән тиҫкәре күренештәрҙе төҙәтеү юлдарын эҙләү менән бәйле бер билдә. Ниғмәт, Байым, Икенсе Этҡол ауылдары кешеләре Аҡтырнаҡ хаҡында оло хөрмәт менән иҫкә алыуын беҙ белә инек. Был тирәлә ҡыштың бик һалҡын булмауын, ә йәйҙәрен башҡа урында яумаған ямғырҙың ошо тирәне генә терелтеп китеүе хаҡында ишеткәйнек. Ошонда күҙәтелгән серле ваҡиғалар – ваҡыттың туҡтау осраҡтары, ниндәйҙер шәүләләрҙең пәйҙә булыуы, кеше артынан таныш булмаған йән эйәләренең эйәреп йөрөүе һәм башҡалар – хаҡында ла ишетергә тура килде беҙгә. Шул мөғжизәле урынды табып, киләһе йәйҙә Аҡтырнаҡта бер ай йәшәп, үҙебеҙҙе ҡыҙыҡһындарған һорауҙарға яуап эҙләү ине ниәтебеҙ.\nТәүге өс саҡрым араны бик шәп үттек, сөнки ерән ат гел юртып барҙы. Әммә урман ҡуйыра башлағас, юл хөртәйҙе: урыны-урыны менән тәгәрмәстәр, еүеш ерҙе ҡырҡып, аҫҡа төшкөләй башланы. Атыбыҙ, юртыуҙан туҡтап, һалмаҡ атлауға күсте бер заман. Тағы бер саҡрым араны үткәйнек, юл бөтөнләй юҡҡа сыҡты. Ҡасандыр тәгәрмәстәр һалған эҙҙәргә ике рәт булып йәш ҡайындар үҫеп сыҡҡайны. Әллә ни ҙурайып өлгөрмәһәләр ҙә, йәш ағастар аттың ҡорһағына, беҙҙең тубыҡтарға әсе иттереп һуға башланы.\nЯрты юлды үтеүгә төш етте. Юлыбыҙҙы арҡыры киҫеп үткән көмөш һыулы йылғаның кисеүе эргәһендә туҡтап, тамаҡ ялғап алырға булдыҡ. Сәй ҡайнатыу, бутҡа бешереү минең иңдә булғанлыҡтан, шул эшемә тотоноп киттем. Юлай менән Рәсүл ағайым, атты туғарып, тышанылар ҙа, ҡороған ағастарҙан таған әҙерләргә, сытыр-мытыр йыйырға тотондо. Дуҫым менән ағайымдың холоҡтары ауаздаш булып сыҡты. Улар үҙ-ара шундай ихлас һөйләште. “Юлай, һинең атайың Хәким менән беҙ бер йылда тыуғанбыҙ. Беҙ – егерме һигеҙенсе йылғылар. Атайың Үрге Иҙристең имам-хатибы булып йөрөймө?” “Эйе, – тип яуап бирҙе дуҫым. – Махсус дини белеме булмаһа ла, үҙенең бурыстарын һәйбәт кенә атҡара”.\nҮҙе шул арала атаһы хаҡында мәрәкәле хәбәр һөйләп алды. “Ауылда йәшәгәс, атайымдараға ҡайһы саҡта араҡы кәрәк булып китә. Бесән алдырыу, утын ташытыу кеүек эштәрҙе башҡарғанда, шунһыҙ һөйләшеү мөмкин түгел техника хужалары менән...”\nМин бутҡа бешерәм, шул уҡ ваҡытта Юлайҙың бәйән иткәндәрен тыңлап алам. Кешене хурламай, еңелсә көлөп һөйләй. Ғүмеренең һуңғы йылдарын фәҡәт музыкаға ғына арнаһа ла, теленең бай булыуы, ваҡиғаларҙы бөтә нескәлектәренә тиклем иҫләүе менән айырылып торҙо дуҫым. “Атайым кибеткә килеп инә лә сиратҡа баҫа икән, – тип һүҙен дауам итте Юлай. – Тәртипте боҙмай атайым. Һатыусы ҡыҙыҡай, Хәким олатай, нимә алаһығыҙ, тип һораһа, ул ымлап ҡына теҙелеп ултырған шешәләргә күрһәтә икән. Бармаҡтары менән нисә шешә кәрәклеген дә төшөндөрә: йә бер, йә ике бармағын күрһәтә.”Араҡы” тигән һүҙҙе ҡулланыуҙы гонаһҡа тиңләй икән атайым. Ҡайһы саҡта эргәһендә торған ир-атҡа, бисә-сәсәгә, хәмер ул шайтан ризығы, унан мөмкин тиклем йырағыраҡ йөрөү яҡшыраҡ, тип аҡыл да өйрәтә икән...”


Таңсулпан ҒАРИПОВА - Журнал Агидель\nБайып барған ҡояштың ҡыҙғылт нурҙары тәҙрә быялаларын һандал төҫөнә буяны. Көнө буйы шашынып уйнаған ел, әлһерәп, ҡаршылағы тау итәгенә, урман эсенә инеп, күләгәгә һуҙылды.\n– Ҡайҙа юғалды икән был малай? – ҡаҡса кәүҙәле, йөҙө лә, сәстәре лә берҙәй аҡ, ап-аруҡ оло йәштәге ҡатын үҙ алдына шулай һөйләнә-һөйләнә инде нисәнсе ҡат балконға сыға. Сыға ла, уң ҡулын ҡаш өҫтөнә ҡуйып, тирә-яҡты байҡай, көткән кешеһе күренмәгәс, сәс араларына тиклем үтеп инеп, ҡандай ҡыҙарып байыған ҡояшҡа ҡарап, уйланып тора. Ситтән күҙәткән кешегә етенсе тиҫтәне ҡыуып барған ҡатындың шунан башҡа шөғөлө юҡ кеүектер ҙә. Ул ололарға хас сабырһыҙлыҡ менән өҫтәл әҙерләп ташлағандыр ҙа, эштән ҡайтасаҡ улын, киленен, бөтә уйынды бер көндә уйнап бөтөрҙәй булып сапҡан ейәнен көтөп ала алмай аҙапланалыр…\nЮҡ, тыныс түгел Зәйнәптең күңеле. Әлдән-әле балконға килеп сыҡһа ла, ҡайһы саҡ ниңә сыҡҡанын үҙе лә онота. Бәйләмен алып, эшкә керешеп ҡарай, тик уныһы ла ырамай, йә күҙе ҡала, йә ебе сеймәлә. Ейәне Димдең көнө буйы эт һуғарып урамда йөрөүенә лә күнегеп бара. Бигерәк тә улы менән килене йәшәгән бүлмәгә йоҙаҡ ҡуйылғаны бирле малайҙы өйҙә тотоп булмай, ояһынан биҙгән ҡошсоҡтай, ары һуғыла бала, бире һуғыла.\nӘүәле урам эсендә генә йөрөр булды.“Өләсәй, тегене бир, быны бир”, – тип маҙаға тейеп бөтөр ине. Әллә ни арала үҙ йүнен үҙе күрерйәнгә әйләнде шул бала. Әйләнмәй ҙә ҡалай итһен? Өйҙә мәйет сыҡҡанда ғына була торған шыҡһыҙлыҡ. Бала күңеле быны һиҙмәйме ни ул? Бөгөнсө… йәкшәмбе. Үҙҙәре иртүк күл буйына ял итергә киттеләр. Дим ласкаларын алмаҡ булғайны, берәүһен тапмай ҙа тапмай… Ул арала машина эсендә ултырған ҡатынының сабырһыҙланып сарбайҙауына ярһыған Айраттың ишекте шапылдатып япҡаны ишетелде. Бына шулай, әсәң үгәй булһа, атаң еҙнәй була, тип белмәй әйтмәгәндәр. Сабыйҙың рәнйеүе төшөр тип тә уйламайҙар…\nҮҙенең улына, Айратына, бик иғтибар биреп еткерә алманы шикелле Зәйнәп. Уның бар белгәне “балам ас-яланғас булмаһын, аталы балаларҙан кәм йәшәмәһен” тигән хәстәр ине. Шуға күрә лә алһыҙ-ялһыҙ эшләне. Көндөҙ фабрикала бил бөктө, кис подъезд йыуҙы, кешенән иләргә йөн алды, кер йыуҙы. Баҡса тотто. Емеш-еләген, йәшелсә-бәрәңгеһен күпләп үҫтерҙе. Уларҙы эшкәртеп тә, был көйө лә һатты, балалар баҡсаһына, дауаханаға тапшырҙы, ғаилә етеш йәшәһен тип, көндө төнгә ялғап ғүмер итте. Тапҡан-таянғанын тиненә тиклем әрәм-шәрәм итмәй, Айратына тип йыйҙы. Тырышлыҡ менән айырылмаһа ла, зиһене үткер булғандыр инде: Айраты институт тамамлап, инженер дипломы алды. Өйләнде. Бына шунан башланды инде бөтә был ығы-зығы. Берҙән-бер баламдың ҡатынын үҙ баламдай яратырмын, тип уйлағайны Зәйнәп башта. Шулай итте лә. Иртән үҙе торҙо, эшкә оҙатып ҡалды. Ейәндәрен дә баҡсаға йөрөтмәй ҡараны. Пенсияға сыҡҡас, үҙенә күрә эш тапты. Бер арала форсат табып, подъезд йыуыуын дауам итте. Пенсияһы ла арыу сыҡҡайны – ғүмер буйы ирҙәр эшендә йөрөнө бит. Бөтәһен дә улына бирҙе, еңел машинаға тиклем алышты.\nКилене Ғәлиә ҡәйнә йортона төшкән сағында ҡараҡай ғына, ябыҡ ҡына ҡыҙ ине. Тәүге балалары, Зиләһе, тыуғас, техникумға уҡырға инде. Уны бөттө. Ситтән тороп институтты ла тамамланы. Эшендә йыш телгә ала башланылар үҙен. Гәзиткә лә “ударник” тип маҡтап яҙҙылар. Уғаса Димдәре донъяға килде. Килене эшкә сыҡты, малай тотошлайы менән өләсәһе ҡарамағында ҡалды.\nҒәлиә институттан һуң баштан-аяҡ йәмғиәт эшенә сумды. Ҡайҙа ғына һайламанылар уны! Айрат бер көнө кис, ҡатыны бөткөһөҙ ултырыштарының береһенә китер өсөн көҙгө ҡаршыһында биҙәнеп-яһанып торғанда һүҙ башланы:\n– Бөгөн дә мероприятиемы?\nҒәлиә теш араһына шпилька ҡыҫтырған килеш кенә яуап бирҙе:\n– Бөгөн комиссия по делам несовершеннолетних.\n– Һине унда ни бысағыма һайланылар?\nҠатын түбәһе өҫтөнә килешле өйөлгән сәсенә теш араһындағы шпильканы ҡыҫтырып, һомғол, ҡупшылығын юғалтмаған тәненә һыбашып торған сейә ҡыҙыл төҫтәге атлас күлдәгенең яғаларын рәтләне, рубин ҡашлы алҡаларын кескенә ҡолаҡтарына таҡты. Айрат түҙемһеҙләнеп уның артына килеп баҫты. Яурынынан ҡосаҡлап, башын ҡатынының елкәһенә терәне:\n– Ғәлиәү, ғәфү ит. Үҙеңә бик күп алаһың түгелме? Балалар бар, әсәй ҙә ҡартайҙы. Теге комиссияла үҙ малайыңдың тәртибен тикшерергә тура килмәгәйе…\n– Бала ҡарап, дүрт стена араһында бикләнеп ултырырға мин ҡарсыҡтыр һиңә? Уҡыуҙы тамамлағаны бирле ситлектәге кейек кеүек тоям үҙемде. Һәр аҙымымды күҙәтә! Ошомо миңә вәғәҙә ителгән бәхетле тормош?..\nАйрат ҡатынынан ҡулдарын алып, һүлпән генә креслоға барып ултырҙы:\n– Һинең азатлығың үҙең менән! Тик шуны онотма, һин – әсә! Бурысың…\n– Бурыс, бурыс! – Ғәлиә, сығынсылаған аттай башын сайҡап, иренең һүҙен бүлде. – Ул сағында пенсионер әбейҙәргә ни эш ҡала? Бына һинең әсәңә?..\nЗәйнәптең үҙе барҙа исемен телгә алып тауышланғандары юҡ ине бығаса. Был юлы, уның күрше бүлмәлә генә икәнлеген белә тороп, ошолай ҡыланалармы! Зәйнәп йөрәгенең дөпөлдәп типкәнен тойҙо. Тегеләр яғынан сығып, үҙенең бүлмәһенә үтте: “Икеһе лә ярһыған, араларында сыуалмайым”. Тауыштан ҡасып, бүлмәһенең ишеген япһа ла, килене менән улының ирешкәне бында ла ап-асыҡ ишетелә:\n– Һинең балаларыңды ҡарап үҫтергәне өсөн ҡәйнәңә рәхмәтең ошомо?\n– Һы… Ҡарамай ни ҡылһын ул? Беҙҙән башҡа барыр ере бармы? Ҡарай инде балаларыңды! Ҡараһын!..\nКүрше бүлмәлә ниҙер дөһөрҙәне. Бер талайға тауыш бөтөнләй тынды. Шунан кинәт кенә шап итеп сикәгә һуҡҡан тауыш яңғыраны.\n“Аһ!” – быныһы килененең тауышы ине. Зәйнәп түҙмәй улар эргәһенә атылды. Улы, ике ҡулын йоҙроҡлап, иҙән уртаһында тора. Йөҙө – ҡара күмер. Килене, сикәһен тотоп, стенаға һөйәнгән, нәфрәтле ҡарашын иренә төбәгән.\n– Хәшәрәт! Хайуан! Һинең менән бер көн дә тормайым, ишетәһеңме? Бер көн дә…\n– Тормаһаң, кит. Бүтәнде тапҡанһыңдыр.\n– Эйе, таптым! Ләкин һинең ише мамочкин сынок түгел!\n– Балалар, ни эшләйһегеҙ, балалар?! – Зәйнәп аҙарынып ике уртала сыуалды. – Нимә етмәй һеҙгә? Ни кейәйем, ни ашайым тимәйһегеҙ. Бары ла етеш! Гөлдәй ике балағыҙ үҫә. Эй, балалар!..\nКилене шулай ҙа ҡапыл ғына айырылып сығып китмәне. Ләкин ир менән ҡатын араһынан ҡара бесәй үткәне көн кеүек асыҡ ине. Ғәлиә Айраттың өҫ-башын йыуманы, балаларын ҡайғыртманы, кистәрен хорға йөрөнө, һуңлап ҡайтты. Ҡотолғоһоҙ бәлә яҡынлашыуын тойоуҙан йөрәге өшөнө Зәйнәптең: мең михнәт менән үҫтергән ғәзиз балаһының – йөрәк итенең – тормошо ошолай булыр тип күҙ алдына килтергәйнеме һуң ул?\nҠатын ҡулына орсоғон алды. Эңер һалҡынлығы төшкән кескәй бүлмә бәләкәйләнеп, тәпәшәйеп, ҡараңғыланып киткәндәй.\nЭйе, ауыр булды Зәйнәпкә улының яфаланыуҙарын күреүе. “Әллә быларға йәшәргә мин ҡамасаулайыммы?” – тип үҙен артыҡ тойған саҡтары ла булды. Тик балалар, ейәндәре… Мин китһәм, Айратҡа кем иртән сәй әҙерләр, кем тәрбиәләр? Ир бала йонсоһа,тиҙ күтәрелә алмай. Айраты ла ҡырын һүҙ әйтмәне: хәстәрҙәре, хәсрәттәре уртаҡ, йәнә Зилә, Дим. Килене төнгө сменала саҡта Айрат та, Зәйнәп тә йоҡламаны. Икеһе ике бүлмәлә борғоланып, тулғанып ут йотто. Ҡатыны ҡайтып инһә, Айрат йоҡлағанға һалышыр ине. Ғәлиә йоҡоға китеү менән иһә балконға сығып тәмәке тоҡандыра, кухняға инеп һалҡын һыу ағыҙып эсә. Янған йөрәгенә дауа таба алмай яфалана. “Эскегә генә һалышып китмәһен!” – әсәнең бар ҡурҡҡаны шул. Ара-тирә йотҡолап та ҡайтҡыланы Айрат. Ундай саҡтарҙа улы эргәһендә таң аттырҙы Зәйнәп. Иртәнсәк, әсәһенең һурылған йөҙө, эскә батҡан моңһоу күҙҙәре менән осрашҡанда, ояла ине Айрат.\nҒәлиәнең сығып китеүенә Зәйнәп күңеленән әҙер ине. Тик бына Зиләһе менән айырылышыу ҡыйын булды. Әйбер бүлгәндәрен күргәне бар уның. Ә балаларҙы бүлеүҙе… Дөрөҫ, башта Ғәлиә: “Димде аҙаҡ үҙемә алам”, – тигән булды. Шунан онотто. Яңы ире риза булмағандыр, күрәһең. Йөрөгәндә алтын тауҙар вәғәҙә иткәндер ҙә ул, мәгәр тормош үҙенекен итә шул. Унан һуң, Дим үҙе лә бармаҫ ине. Көнө-төнө өләсәһе янында үҫкән малай әсәһен ҡапыл ғына нисек үҙһенһен? Шулай итеп, ике бала Саҡ менән Суҡтай айырылды. Ғәлиә яңы ире, Зиләһе менән Ҡаҙағстанға күсеп китте. Шунан бирле хәбәр-хәтере юҡ. Һыуға батҡандай, зым-зыя юҡ булдылар.\nҠайғынан Айраты башта улы эргәһендә сыуалды. Аҙаҡ командировкалы эшкә күсте. Отпускыларын диңгеҙҙә үткәрҙе. Малай өләсәһе тәрбиәһендә торҙо ла ҡалды. Шулай эҫенеште улар. Зәйнәп уға әкиәттәр һөйләне. Малай уҡырға барғас, өләсәйҙең шөғөлдәре тағы ла артты: дәрестәренә йөрөнө, Дим ятлаған шиғырҙарҙы отоп алды. Ейәненең кластағы һәр эше, һәр ҡылығы менән хәбәрҙар булды. Хәҙер Зәйнәп үҙе лә аптырай: бөтә ғүмеремде Айратҡа бағышланым тип уйлай ине, баҡһаң, улының тормошон бөтөнләй белмәгән икән ул! Эйе, бәндә үҙ балаларын үҫтергән саҡта башкөллө эшкә, донъя көтөүгә сумған була икән шул.\nҠапыл ишек асылды. Киске һауала айырым-асыҡ булып аңҡыған күл, ҡыр сәскәләре еҫен эйәртеп, улы, килене Гөлнара, килененең эйәртеп килгән ҡыҙы Айзилә ҡайтып инде. Гөлнара иҙеүенә тиклем асыҡ ебәк күлдәгендә. Айзилә ҡулына ҡыр сәскәләренән гөлләмә тотҡан. Ҡыҙыҡай тура Зәйнәп эргәһенә үтергә уҡталғайны, Гөлнара, уны иңбашынан ҡосаҡлап, залға этәрҙе:\n– Айзилә, һиңә йоҡларға ваҡыт. Хәҙер ванна әҙерләйем. Бәү-бәү, ҡыҙым…\nАйрат, кухняға үтеп, әйберҙәрен урынлаштырҙы.\n– Гөлнара ханым! Сәй әсәбеҙме? – тигәне ишетелде. Улы, шаяртыпмылыр, ҡатынына шулай өндәшеүсән. “Ханым”ы ванна эсенән:\n– Юҡ, эсмәйем! Йоҡо алдынан ниндәй сәй ул? – тип гөрөлдәне. Зәйнәп шунда ғына ҡараңғы төшкәнен, ут алыр мәл еткәнен төшөндө. Айрат Димде һорашып та ҡуймай, исмаһам. Йәш кәләш донъяһын бөтөнләй түңәрәкләне бының. Йылан да шулай арбамаҫ кешене. Тағы әҙерәк көтәйем дә, булмаһа, сығып ҡараштырайым Димде.\nЗалда тындылар. Айзилә генә көйһөҙләнеп мыжый. Йоҡо бүлмәһенән Гөлнараның иренә ниҙер әйткәне, Айраттың, тынысһыҙланған ҡыҙ эргәһенә килеп, диванға ултырғаны ишетелде. Шулай өй эсе тағы тынлыҡҡа сумды. Зәйнәп тороп ут ҡабыҙҙы. Тәү тапҡыр күргәндәй, кескенә бүлмәнең яланғас стеналарына күҙ йүгертте. Келәмдәре алынған сөйҙәр йәмһеҙ булып сурайған, күптән ремонт күрмәгән иҙән ярыҡтары ҡорһаҡһыған.\nСәйер әҙәм булып сыҡты был Гөлнара килен. Башта Зәйнәптең эс-бауырына инеп барҙы. Ҡыҙына уға “өләсәй” тип әйтергә ҡушты. Бисәләрсә ултырып эс серҙәрен дә сискеләне. Артистка булырға хыялланған икән. Сәнғәт техникумының өсөнсө курсынан киткән. “Сәхнәлә йондоҙ булып ҡабына алмаһаң, уртаса икәнһең, делать нечего”, – тинем дә, кооператив техникумына уҡырға индем, тип һөйләне бер. Тәүге ире менән ЗАГС-ҡа инергә мәжбүр булған. “Ошибка юности”, – тип уйынсаланы. Ошоғаса бала өләсәһендә, Гөлнараның әсәһендә, тәрбиәләнгән. Кейәүгә сыҡҡас, ҡатын ҡыҙын үҙенә алған. Айрат шулай ҡушҡан. Уға ҡушылып, Зәйнәп тә йәшлек хыялдары хаҡында һөйләп алды: “Мәктәптә “Кем булырға теләйем?” тигән темаға инша бирелгәйне. Мин, Мичурин бабай булам, тип яҙҙым. Мичурин уҡ булмаһам да, баҡса үҫтерәм әле, әл-хәмдү лил-ләһ”.\nЯңы һепертке яңыса һеперә тигәндәй, Гөлнара килене донъяны яңыса көтә башланы. Үҙҙәре йәшәгән йоҡо бүлмәһенә, залға ремонт яһатты. “Кеше килһә, залға инә, ә ул яп-яланғас”, – тип ҡәйнәһенең бүлмәһендәге келәмде Айзилә ятҡан диван ҡырына түшәне. Зәйнәптең карауаты торған стена буйындағы ҙур келәм иһә йоҡо бүлмәһе иҙәненә ялпашты. Дим янындағыһы машина ултырғыстарын ҡапланы. Шулай итеп, булған ялтыраған-йышылған нәмә күҙ асып йомған арала теге яҡҡа күсеп бөттө. Бер аҙҙан урта ишектә бик хасил булды. Зәйнәп менән Димдең ҡарамағында кухня, үҙҙәре ятҡан йоҡо бүлмәһе, ванна, туалет ҡалды. Гөлнара малайҙы ҡаҡмай ҙа, ләкин бар икәнен, ошо өйҙә йәшәгәнен иҫләмәгәндәй. Осрашһалар ҙа, иртәнсәк сәй янында, кухняла ғына.\nӘкрен генә шығырҙап ишек асылды. Зәйнәп ейәне ҡаршыһына атланы. Димдең сәстәре һыуға сыланған, өҫтө-башы таушалған, үҙе лә арығанға оҡшай. Ҡамышҡа биш-алты бөртөк балыҡ элгән.\n– Ҡайҙа юғалдың шулай, улым?\n– Балыҡҡа барҙыҡ та, – Дим ҡулындағын өләсәһенә һуҙҙы. – Арытты, иртәгә таҙартырмын инде.\nЭлегерәк булһа, был хәтлем балыҡ тотоуына һауаланып, ҡолаҡ ярып тауышланып ингән булыр ине. Хәҙер үҙ өйөндә сит кеше кеүек ҡурҡып ҡына һөйләшә. Зәйнәптең йөрәк осо һыҙып, тыны ҡыҫылды:\n– Йә, үт, тамағыңа аша.\nБер нөктәгә текәлеп, иғтибарһыҙ ғына ашаны Дим.\n– Ҡабат улайтып оҙаҡлап йөрөмә, улым. Сығып эҙләргә аяҡтарым ауырта бит минең. Баҡсаға күҙ һалманыңмы?\nӨләсәһенең һүҙҙәрен әллә ишетеп, әллә ишетмәһә лә, баш ҡаҡты малай. Ҡашығаяғын йыуҙы ла үҙ бүлмәһенә үтте.\nЙоҡлай алмай борғоланды Зәйнәп: “Ни булды һуң был Димгә? Өләсәй, тип үлеп бара торғайны, әллә ситләшә башланы инде? Ҙурайыуы шул микән?”\n– Өләсәй, һинең торна күргәнең бармы?\nЗәйнәп ейәне ятҡан яҡҡа әйләнде:\n– Бар, улым.\n– Яҡындан күрҙеңме?\nЯҡындан күргәне юҡ Зәйнәптең торналарҙы. Хәтерендә, бала сағында һыйыр эҙләп күл буйына барып сыҡҡайны. Ғорур баҫып йөрөгән оҙон муйынлы ҡоштарҙы күреп: “Торналар, торналар төшкән!” – тип ҡысҡырҙы. Үҙе шунда уҡ улар янына атлыҡты. Тик ҡоштар, яҡынлашып килгән ҡыҙыҡайҙы күргәс, ҡаса башланы һәм һауаға күтәрелде.“Торналар! Китмәгеҙ, торналар!.. Мин һеҙгә теймәйем!” – тип ҡысҡырҙы Зәйнәп. Тик ҡоштар ҡыҙҙың телен аңламаны, алыҫлашҡандан-алыҫлашты. Улар артынан йәнтәслимгә йүгергән ҡыҙ ниндәйҙер төпкә эләгеп ҡоланы. Тубығы шаңҡып ауыртыуҙанмы, күрергә күптән хыял иткән ҡоштарҙың үҙен аңламай ҡасып китеүенә ғәрләнепме, Зәйнәп һулҡылдап илап ебәрҙе.\nОшоларҙы хәтерләп, бер аҙ өндәшмәй ятҡандан һуң ҡарсыҡ тәрән көрһөндө.\n– Юҡ, яҡындан күрергә насип булманы миңә торналарҙы. Күп тапҡыр ҡаршыларына йүгерҙем, ә улар минән ҡасты.\n– Ә мин күрҙем, өләсәй, кисә лә, бөгөн дә. Яҡындан.\nЗәйнәп сал башын яҫтыҡтан күтәрҙе:\n– Ысынды һөйләйһеңме?\n– Эйе, өләсәй, мин ҡамыш араһында боҫоп яттым. Улар шундай матур, шундай татыу. Тотоп алып яратҡы килә хатта.\nЗәйнәп башын кире яҫтыҡҡа терәне. Әгәр ҡараңғы булмаһа, ейәне өләсәһенең күҙҙәре йәш менән тулғанын күрер ине.\n– Ала-а-ай… Торналар күлгә эйәләшә башлаған икән. Һунарсылар күренмәнеме, улым?\n– Ә улар ҡараңғы төшә башлағас ҡына төштө күлгә. Күп йөрөмәнеләр, кире һауаға күтәрелделәр.\nИкеһе лә бер талайға тынып ҡалды. Ейәне нимә хаҡында уйлағандыр, Зәйнәп үҙен ғүмер буйы эҙәрлекләгән төшөн иҫенә төшөрҙө. Күп тапҡыр ҡабатланды шул ул. Зәйнәп, нәҡ теге бала саҡтағы кеүек, йәшел аҡлан буйлап торналар артынан йүгерә. Инде еттем тигәндә, ҡоштар ҡапыл һауаға күтәрелеп, аҡ болоттар эсенә инеп юғала. Шундай төш күрҙеме, артынса һәр саҡ ҡатындың башына яңы хәсрәт төшә. Бәлә-ҡазаны шулай иҫкәртә микән ҡошҡайҙар?\n– Өләсәй, ниңә ҡоштар кешенән ҡурҡа икән? Мин уларҙы яратам… – Дим, әйтергә һүҙ тапмай, тотлоҡто.\n– Әүәл торналар кеше менән дуҫ йәшәгән, улым. Әҙәм балаһы атырға өйрәнеп алғаны бирле ҡош-ҡорт, кейек-маҙарҙы себен шайы ла күрмәй ҡыра бит! Шуға улар кешенән ситләште.\n– Инде торналар мәңге шулай кешенән ҡурҡырҙармы, ә, өләсәй?\n– Белмәйем, йоҡла, балам.\n“Мылтыҡһыҙ ҙа йәнеңде, күңелеңде үлтерәләр, эй бала, йәшһең шул. Өләсәң өлөшөнә төшкәндәрҙе ишетһәң”, – тип эстән уйланы Зәйнәп. Бала аҡылы һыйҙырырлыҡ түгел уның үткәне. Иҫенә төшһә, үҙенең иҫе китә…\n– Бәй, һаман йоҡламаныңмы?\n– Йоҡо килмәй. Өләсәй, ә атайымдар китер, моғайын.\n– Нисек? Китер?..\n– Һөйләшкәндәрен ишеттем. Аҡсалы яҡҡа китергә кәңәшләшәләр. Алтын сыҡҡан ергә.