«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ҠАТЫН-ҠЫҘ - ИР АСЫЛЫНАН, ИР ЗАТЫ ЛА ҮҘ АСЫЛЫН ҠАТЫН-ҠЫҘ АША ҒЫНА ТАБА АЛА - 2020 - Мәҡәләләр\nТәү ир - Әҙәмдең бар булғаны\nӘйҙәгеҙ, һүҙебеҙҙе баштан, йәғни донъя яралған тәү дәүерҙәрҙән башлап ебәрәйек. Был туралағы мәғлүмәт беҙгә иң әүәл дини тәғлимәт аша еткерелгән. Бар донъяны бар иткән Юғары Аҡыл эйәһе, йәғни Хоҙай Тәғәлә, үҙе һымағыраҡ аҡыл-зиһенле булыу мөмкинлеген биреп, ер йөҙөндә тағы ла бер йән эйәһен - Әҙәм атлы кеше затын барлыҡҡа килтерә. Библияла Илаһтың Әҙәмде ер туҙанынан үҙ һынына оҡшатып яһауы теркәлһә, Ҡөрьәндең бер сүрәһендә Аллаһы Тәғәләнең кеше тәнен балсыҡҡа бер тамсы һаҫыҡ һыу ҡушып (биохимик иретмә була инде), икенсеһендә шыйыҡ балсыҡтың асылынан яралтыуы тураһында әйтелә. Әҙәм Хоҙайҙың ерҙәге илсеһе булып, ундағы барса тере йәнгә баш рәүешендә хакимлыҡ ҡылырға тейеш була. Хаҡ Тәғәлә үҙенең бар фәрештәләренә үҙенең аҫыл ижад емеше булған Әҙәмгә сәждә ҡылырға бойора, Иблистән башҡалары ошоға риза була. Күрәһегеҙме, ир-атҡа донъя башынан бар донъяға баш булып, хаким-лидерлыҡ вазифаһы йөкмәтелгән дә баһа! "Ир - баш, ҡатын - муйын" тигәнебеҙҙе лә ошоға бәйләп, асылыбыҙға һалынғандан ваз кисмәйек әле, егеттәр, юғиһә, байтағыбыҙ тормош атының дилбегәһен ҡатындарына тапшырып, вайымһыҙлыҡта йөрөй.\nТәү ир Әҙәмдең исемендә лә хикмәт бар икән: был антропонимдың мәғәнәһе атай тигәнде белдерә, быға "атам - адам - әҙәм" лексик теҙмәһе аша ышаныуы ҡыйын түгел. Әйткәндәй, фонетик яҡтан бер аҙ үҙгәргән хәлендә был тамыр һүҙ ер йөҙөндәге бөтә халыҡтарҙың телдәрендә нығынып ҡалған. Әҙәм ғәләйһиәссәләм бар кешенең тәү атаһы итеп ҡабул ителгәнгә күрә, телебеҙҙә ошо һүҙ кеше төшөнсәһенең синонимы ла булып йөрөй. Тимәк, атай булыу - ир-егеттең тәү һәм төп асылы ул. Утыҙ йәштән уҙып, буйҙаҡ йөрөгән егеттәр, һеҙгә әйтәм: үҙегеҙҙең Хоҙайҙан тапшырылған бурысығыҙҙы онотмағыҙ, асылығыҙға ҡайтығыҙ!\nБашҡорт асылы - "баш ир" икән\nДини тәғлимәткә ярашлы, тәү кешенең ир затлы булыуы шик тыуҙырмай. Шуныһы ҡыҙыҡ, төркиҙәрҙәге "ир" һүҙе тәү мәғәнәһе буйынса "ер" тамыр һүҙенә тап килеп, Ир-Әҙәм организмының ер составында булған химик элементтарҙан яһалыуына ишара. Ер йөҙөндә иң боронғо ҡәүемдәрҙән һаналған арий ҡәбиләләре атамаһы шулай уҡ мәғәнәһе буйынса "ерле, ер кешеһе" тигәнде аңлата, сөнки һинд-арий телдәрендәге "ар" һүҙе беҙҙең "ер" һүҙенә типә-тиң. Боронғо арийҙарҙың хәҙер Иран тип йөрөтөлгән илдәре атамаһы Аръянам тип исемләнгәне билдәле булһа, Ирландия атамаһының да "ирҙәр иле" тигәнде аңлатыуы дөрөҫтөр. Немецтарҙың ир кешегә "һер", инглиздәрҙең "сэр" тип өндәшеүе шул уҡ нигеҙҙә барлыҡҡа килгән, тип уйларға кәрәк.\nӘ бына ғәрәптәр (ар-абийҙар, йәғни "ар аталары") иһә кешене "башар" тип атайҙар, был һүҙҙең дә тәү телдәге мәғәнәһе "баш, тәү ир, тәү ер кешеһе" тигәнде белдерә. Мин шәхсән башҡорттарҙың боронғо ата-бабалары үҙҙәрен тап "башар" тип атап йөрөткәндәрен ысынбарлыҡҡа тура килә, тип иҫәпләйем. Ни өсөн? Сөнки "башар - башғар - башғарт - башҡорт" лексик теҙмәһе психосемантика һәм лингвистика ҡанундарына ҡаршы килмәһә, урта быуаттарҙан ҡалған тарихи сығанаҡтарҙа халҡыбыҙҙың этнонимы башлыса шул уҡ "башгарт, басжарт, башджарт" формаларында теркәлеп ҡалдырылған.\nҺеҙҙең иғтибарығыҙға тәҡдим ителгән фекеребеҙ бына нимәгә ишара: башҡорт ирҙәренең асылы ил-ырыуға баш булыуҙа, үҙҙәрен үҙ еренең, иленең баш хужаһы итеп тойоуҙа, "Урал батыр" эпосындағылай, халҡының үлемһеҙлегенә ирешеүҙә түгелме ни? Беҙгә, башҡорт ир-егеттәренә, баш еребеҙ Уралдың боронғо баш ирҙәренең туранан-тура вариҫтары икәнебеҙҙе онотоу яҙыҡ булыр.\nИр һөйәктәренән яралған һөйәк, йәки ирҙе кем ир иткән\nИрҙәр проблемаһын ҡуҙғатһаҡ, үҙенән-үҙе ҡатын-ҡыҙ образы пәйҙә була. Уларҙы айырып ҡарау мөмкин дә түгел, сөнки ирлек асылы бар бөтөнлөгөндә ҡатын-ҡыҙ менән сағыштырғанда ғына асыла. Ир менән ҡатындың ҡапма-ҡаршылығы һәм берлеге бик етди тема булһа ла, бер аҙ юмор ҡушып, ирония аша һүҙ йөрөтөүе ҡулай булыр.\nИрҙәр организмында ҡатын-ҡыҙҙар менән уртаҡ булған һыҙаттар бар. Мәҫәлән, бала таба алмауына ҡарамаҫтан, ир заттарының да үҫешмәгән һөт биҙҙәре бар. Ир-атҡа һис бер кәрәге теймәгән нәмәнең уның гендары хәтерендә тороп ҡалыуы үҙе бер ғәжәп. Ә был аңлағанға ишара: ир организмын конструкциялаған Илаһи зат ир кешенән дә бала таптырырға уйлаған түгелме һуң? Күрәһең, йыһандың беҙҙең төшөбөҙгә лә инмәгән бөйөк лабораторияһында "әүәләнгән" тәү кеше гермафродит (ир-ҡыҙ) булырға тейеш булып, уға үҙенән-үҙе үрсеү халәте һалынған була. Беҙгә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында был "эксперимент" уңышһыҙ тамамланғанға оҡшай: йә ир-ҡыҙ затлы йән эйәһе бөтөнләйе менән бала таба алмаған, йә булмаһа, унан әҙәм рәтле бала тыумағандыр. Нисек кенә булмаһын, Юғары Зат Әҙәмдең дә үрсеү, ишәйеү мөмкинлеген булдырыу маҡсатында, иш янына ҡуш булһын, типтер инде, уға тормош юлдашы - ҡатын бүләк итә.\nТәүратта яҙылғанса, Хаҡ Тәғәлә, кешенең яңғыҙ булыуы һәйбәт түгел, тип, тәүҙә уға ярҙамсылар сифатында ҡыр йәнлектәрен, күк ҡоштарын алып килһә лә, улары кешенең үҙенә торошло ярҙамсы була алмай. Шунан һуң Аллаһ кешене бик ҡаты йоҡоға талдырып, ҡабырғаларының береһен ала ла, яра урынын, ит үрелдереп, ябып ҡуя. Ир тәненән алынған ҡабырға, биологик материал сифатында, Хоҙайға ҡатын енесле, йәғни бала табыу мөмкинлеге булған әҙәми зат конструкциялау өсөн кәрәк була. Быныһы инде оторо ҡыҙыҡ килеп сыға түгелме һуң: Әҙәмдең ҡатыны - үҙенә тәғәйен яртыһы - хәҙерге фән теленсә әйткәндә, уның үҙгәртелә биргән клоны бит! Ышанһаң - ышан, ышанмаһаң - юҡ.\nХоҙай, Әҙәмдең үҙенә торошло ярҙамсы-юлдаш буласаҡ ҡатынды уның янына алып килә. Ҡатынын күргәс, Әҙәм былай ти: "Бына ул, минең һөйәктәремдән яралған һөйәк, тәнемдән алынған тән; ул ҡатын тип аталыр, сөнки иренән алынған". Әле бәйән ителгән Библия легендаларын беҙ боронғо бер әкиәт итеп ҡабул итәбеҙ. Шулай ҙа әкиәт төбөндә билдәле бер хәҡиҡәт ятыуы ла мөмкин бит. Һеҙгә әйтергә теләгәнем дә ошолор: ҡатын-ҡыҙ ҙа ир асылынан яралған, һәм ул да донъя башынан бирле иренә, йәғни үҙ асылына тартылып йәшәй. Ә бына ир заты үҙенең ир асылын тик ҡатын-ҡыҙ аша ғына таба алыуын кешелек тарихы күптән иҫбатлаған инде.\nБашлаған һүҙебеҙҙе дауам итеп, әкиәтебеҙгә кире ҡайтайыҡ. Аллалар кеүек үлемһеҙ итеп яратылған Әҙәм, ожмах баҡсаһын ҡарап, ерҙә хакимлыҡ ҡылып, ҡатыны Һауа менән мәңге бергә йәшәргә тейеш була. Әммә ҡатын-ҡыҙ затына артыҡ ҡыҙыҡһыныусанлыҡ, тиҙ генә теләһә нимәгә ышанып барыу, етмәһә, үҙһүҙлелек баштан уҡ хас булған, күрәһең. Хәйләкәр йыландың өгөтөнә ышанған бер ҡатлы Әҙәм ҡатыны Аллаһ тыйған, изгелек менән яуызлыҡ асылын аңлау мөмкинлеген биргән ожмах ағасының емешен үҙе ашауы етмәгән, ирен дә ошоға күндерә алған. Шулай итеп, Хоҙай һүҙен тотмаған Әҙәм менән Һауа ожмах баҡсаһынан ҡыуыла. Ҡатыны һүҙенә албырғап, Хоҙай Тәғәләнең тыйғанын онотҡан Әҙәм үҙ язаһын ала. Әүәл үлемһеҙ булған кешегә Илаһ: "Һин туҙан инең, туҙанға әйләнеп, ергә инерһең", - ти. "Ирҙе ир иткән дә, ер иткән дә ҡатын" тигәндең тәү асылы шулдыр, күрәһең.\nОшо хәлдәр булғандырмы-юҡмы, әммә ир затына улар нәсихәт вә ғибрәт итеп ҡалдырылғандыр: ир асылы - биргән һүҙеңде ныҡ тотоуҙа, тоғролоғоңа хыянат итмәүҙәлер. Кинәйәһе лә юҡ түгел - ҡатын-ҡыҙҙың һәр әйткәненә ышанһаң, күрмәгәнеңде лә күрерһең.\nШулай ҙа, бер таяҡтың ике осо тигәндәй, Әҙәм менән Һауа балалары изгелекте яуызлыҡтан айыра ала башлау кимәленә күтәрелгәс кенә кешелек тарихы башланған, тип раҫларға булалыр. Библияла кешеләр йәмғиәтенең йәшәү рәүеше улар ҡылған тәү гонаһ өсөн бирелгән яза итеп иҫәпләнгән хәлдә лә, тап ошо архаик дәүерҙәрҙә әҙәми заттар өсөн йәшәйеш мәғәнәһе яңы ғына асыла башлаған, тип уйларға ла ерлек бар. Ир-атҡа ғүмере буйы тир түгеп, ғаиләһен ҡарарға етерлек мал табып, ил-йортон дошмандан ҡурсаларға яҙһа, ҡатын-ҡыҙға һыҙланып балалар табып, уларҙы үҫә-үҫкәнсе бағып, иренә буйһоноп, уны тәрбиәләп йәшәү насип булған.\nТормош бөтөнлөгө - ир һәм ҡатын берлегендә\nГенетика мәғлүмәттәренә ярашлы, баланың малай йәиһә ҡыҙ булып яралыуы енес билдәләүсе парлы хромосомалар айырымлығы аша аңлатыла. XY тип аталған хромосомаларҙа ир кешенең енес коды яҙылһа, ҡатын-ҡыҙҙың генетик үҙенсәлектәре XX хромосомаларында программаланған. Тыуасаҡ баланың дөйөм генетик коды, йәғни уның организмы тураһындағы барлыҡ мәғлүмәт 23 парлы хромосома аша бирелеп, бер яртыһы - әсәнән, икенсеһе атанан була. Тимәк, ир ир булһа ла, уның булмышында аҙмы-күпме ҡатын-ҡыҙға хас сифаттар ҙа бар икән. Шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ өсөн, генетик килеп сығышына ярашлы, ир йәне тойған-кисергән бөтөнләйгә ят түгелдер. Бәлки, тап бына шул ике яҡлылыҡ арҡаһында ҡайһы бер ирҙәрҙә ҡатын-ҡыҙ сифаттары үтә артып китеп, улар үҙҙәрен ҡатын затлы итеп тоя башлайҙыр. Хәҙерге заманда үҙҙәрен тик ирҙәрсә тоторға ынтылған ҡатындар ҙа күбәйеп барғанға оҡшай.\nШулай ҙа ирҙең - ир, ҡатындың ҡатын булып ҡалыуы хәйерлерәк. Ирҙәргә тәбиғәттән бирелгән физик көс, ихтыяр ныҡлығы, уйлап табыу һәләте, төрлө техник ҡорал-ҡорамал ҡулланыуҙағы бөтмөрлөк, лидерлыҡҡа ынтылыш һ.б. сифаттар донъя башынан бирле теге йәки был ырыу-ҡәбиләнең, тотош йәмғиәттең конкурентлылығын тәьмин итә алған. Бәлки, ирҙәрҙең ошондай сифаттары булмаһа, кешеләр динозаврҙар һымаҡ үлеп бөткән булыр ине.\nИрҙәрҙе маҡтай башлаһаң, ҡатын-ҡыҙ: "Тәүҙә матриархат булған бит, тимәк, тап беҙҙең арҡала тормош алға киткән", - тип ир-егеттең баһаһын арзанайтырға әҙер генә тора. Матриархаттың асылы башлыса бер әсәнән таралып киткән ырыуҙаштарҙың ҡан-ҡәрҙәшлеген билдәләүгә ҡайтып ҡала инде. Ул архаик замандарҙа ла ҡатын-ҡыҙ усаҡ тирәһендә булашһа, бала баҡһа, ир-ат тир түгеп һунар иткән, мал тапҡан, йыртҡыс үә дошмандан йортон ҡурсалаған, яу сапҡан.\nЫрыу-ҡәбиләләрҙә нығынған ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар буйынса ла ирҙәргә ир йөгө, ҡатын-ҡыҙға уның тәбиғәтенә ярашлыһы йөкмәтелгән. Белеүебеҙсә, яугирлыҡ - ир-ат бурысы. Кешелек тарихын һуғыштар тарихы, тип атайҙар, быны ирҙәрҙең һуғыш тарихы тип нарыҡлау дөрөҫ булыр ине. Яу сабып, ирҙәр дан да ҡаҙанған, күпләп ҡырылған да. Яҙылмаған һуғыш ҡанундарына ярашлы, бала-сағаны, ҡыҙ-ҡырҡынды үлтереү тыйылған. Бәлки, шуның өсөн дә, малайҙарҙың күберәк тыуыуына ҡарамаҫтан, ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәргә ҡарағанда бөтә замандарҙа ла күберәк булған. Бындай ситуация байтаҡ халыҡтарҙа күп ҡатынлылыҡҡа юл асҡан. Христиан динен тотҡан халыҡтарҙа күп ҡатынлылыҡ тыйылһа, Ислам дине хәҙергә тиклем ирҙәргә ошондай хоҡуҡ бирә. Был, дөйөм алғанда, йәмғиәт өсөн файҙалы булған тиергә ерлек бар. Шулай булғас, ир-егет тәбиғәтенә хас дон-жуанлыҡты һәр осраҡта ла аҙғынлыҡ һөҙөмтәһе итеп иҫәпләмәйек әле, йәмәғәт. Ир-аттың хисле булыуы уларҙың ҡатын-ҡыҙға ҡарата булған тойғолар диапазонының киң булыуынан да киләлер.\nҠатын-ҡыҙҙар булмаһа, ир асылы тураһында фекер сурытып тороуҙың бер кәрәге булмаҫ ине. Ир менән ҡатын берлеге булмаһа, көткән донъяларыбыҙ ҙа ярты-йорто булып тойола. Ир менән ҡатындың тура килешлеге, енестәр гармонияһы барыбыҙ өсөн дә тормош ҡануны булһа, ғаилә усаҡтарыбыҙ һүнмәҫ ул.\nШулай итеп, ир асылын тәүҙә аҫыл ҡатын-ҡыҙ асһа (ул уны таба ла, үҫтерә лә, тәрбиәләй ҙә), ир кеше үҙ асылын ғаиләһендә, ҡылған ғәмәлдәрендә, ил-йортона хеҙмәт итеүҙә мотлаҡ табыр. Таба күрһен!\nЯҙылған: 25.02.20 | Ҡаралған: 371


Республикала «Еңеү өсөн рәхмәт, һеҙгә!» тигән акция дауам итә\nӨфөнөң мәҙәни-ял үҙәге алдындағы майҙанда ветерандарҙың «Хәрби берҙәмлек» хәйриә фонды менән Коммунистар партияһының республика комитеты ағзалары байрам сараһы үткәрҙе. Билдәле сәнғәт оҫталары тамашасыларға фронт йырҙары, дәртле бейеүҙәрҙән торған концерт программаһы бүләк итте. Байрамда ҡатнашыусыларға һалдат бутҡаһы тәҡдим ителде.\nАртур Булатов, Бөтә Рәсәй патриотик йырҙар фестивале лауреаты: «Мин россиянмын. Шуға ла төрлө кешеләр һәм партиялар Рәсәй иле, уның тарихы тураһында изге һүҙ әйтеү маҡсаты менән ойошторған сараларҙа ҙур теләк менән ҡатнашам».


Иман - йәннәткә юл | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > вәғәздәр > Иман — йәннәткә юл\n« Иман. Әәмәнтү билләһи\nӘбейҙең нәсихәте »\nИман — йәннәткә юл\nИман һүҙенең – төп асылы «ышаныу» тигән мәғәнәлә булып, Ислам диненең иң төп нигеҙе, иң оло терәгелер. Иман булмағанда эшләнгән ҙур изгелектәрҙә ахирәттә файҙа бирә алмаясаҡ. Кемдер берәү үҙ ихтыяры менән Аллаһ Тәғәләгә, пәйғәмбәрҙәргә, ахирәт көнөнә, Ҡөръән китабына ышанып иман килтерһә, ул кәфер булмай. Фарыздарын үтәмәһә һәм башҡа хәрәм нәмәләрҙән һаҡланмаһа, ҙур гонаһ эйәһе булып, уға йәһәннәм ғазабы менән хәбәр бирелер, киҫәтелер. Шуның өсөн иман әһеле булғас, хәрәмдәрҙән һаҡланыу, фарыздарҙы өйрәнеү һәм үтәү иманын нурландыра. Ә инде ысын иманлы булһа, был иманы уның йөрәгенә урынлашып, уның өсөн Аллаһ, дин, ул динде өйрәтеүсе Пәйғәмбәр – быларҙың һәр береһе лә донъя малынан да, әһеле-ғәиләһенән дә һөйөклөрәк буласаҡ. Был ләззәтте һис бер нәмә лә алыштырмай. Шул иманы хаҡына ниндәй генә бәлә-ҡазаларға юлыҡһа ла, шуға түҙә, иманынан тайпылмай, эшен Аллаһҡа тапшырып тәүәккәл итә.\n23. Йәә әййүһә-лләҙиинә әәмәнүү ләә тәт-тәхыиҙүү әәбәә'әкүм үә ихъүәәнәкүм әүлийәә'ә инистәхәббүл-күфра ғәләл-иимәәни үә мәй-йәтәүәлләһүм миңкүм фә'үләә'икә һүмүҙҙаалимүүн.\n24. Ҡуль иң кәәнә әәбәә'үкүм үә әбнәә'үкүм үә ихъүәәнүкүм үә әзүәәджүкүм үә ғәшии-ратүкүм үә әмүәәлүниҡ-тәрафтүмүүһәә үә тиджәәратүн тәхъшәүнә кәсәәдәһәә үә мәсәә-кинү тәрдаунәһәә әхәббә иләйкүм минә-ллааһи үә расүүлиһи үә джиһәәдиң фии сәбиилиһи фәтәраббәсуу хәттәә йәьтийә-ллааһу би'әмриһи үә-ллааһу ләә йәһдил-ҡаумәл- фәәсиҡиин. Тәүбә, (9 сүрә).\n23. Эй һеҙ, иман килтергән кешеләр! Атайҙарығыҙ, туғандарығыҙ кафырлыҡты имандан артыҡ күрһә, уларҙы дуҫ итмәгеҙ. Кем уларҙы дуҫ итә — улар залимдарҙан булыр.\n24. Әйт: «Атайығыҙ, уландарығыҙ, туғандарығыҙ, ҡатынығыҙ, ғаиләгеҙ, тапҡан малығыҙ, туҡтап ҡалыуҙан ҡурҡҡан сауҙағыҙ, ҡәнәғәтләндергән йорттарығыҙ Аллаһынан, Уның рәсүленән, Уның юлындағы көрәштән ҡәҙерлерәк икән — Алланың яза менән килгәнен көтөгөҙ. Боҙоҡ кешеләрҙе Аллаһ хаҡ юлдан алып бармай!» — тиең.\nИман – йәннәт асҡысы\nПәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләмдең шундай бер хәҙисе бар: «Һөйөнөс бирәм мин һеҙгә, һеҙ үҙегеҙҙән арттағыларға һөйөнөс бирегеҙ. Кем донъяла үҙ ирке менән бер мәртәбә: «ләәә иләәһә илләллаааһ Мүхәммәдүр Расүүлүллаааһ», тип әйтһә, һәм үҙенең һүҙенә тоғро ҡалып вафат булһа, ул кеше йәннәткә инер». Бына ниндәй күркәм, ниндәй һөйөнөслө, ниндәй ҡыуаныслы бер хәҙис. Был беҙҙең тәүхид тураһында, Аллаһты ҙурлау тураһында, иманыбыҙ тураһында. Һәр кем донъяға мосолман булып тыуа. Фитр иман менән. Кем балаһы булыуына ҡарамаҫтан, ниндәй милләт кешеһе булыуына, донъяның ҡайһы ерендә, ниндәй рәүештә, ата-әсәһе кем булыуына ҡарамаҫтан, кеше иман менән донъяға килә. Хәҙер был ғалимдар тарафынан да иҫбатланды. Ренгент нурҙары менән кешене тикшереп ҡарағандар ине, һәр кемдең үпкәһендә ҡан тамырҙары менән: «Ләәә иләәһә илләлаааһ Мүхәммәдүр Расүүлүллаааһ», тип яҙылған икән. Кеше үҙен христиан тип һанаһа ла, динһеҙ кеше тип һанаһа ла, ул тыумышынан уҡ мосолман ине инде. Беребеҙҙә быны инҡар итә алмай. Риза булмаһаҡ, үпкәне алып ташларға кәрәк.\nБар шундай бәндәләр: Аллаһтың ҡушҡандарын үтәйҙәр, намаҙҙарын уҡыйҙар, ураҙаларын тоталар, зәкәттәрен бирәләр, харамға ҡатышмаҫҡа тырышалар. Харамға 100 процент ҡатышмайым, тип әйтеп булмай. Сөнки кемдер ялғанларға мөмкин, берәү урлап та ҡуйырға мөмкин. Кемдер белер-белмәҫ хәрәм ризыҡ та ашап ҡуйырға мөмкин. Берәүҙең кеше ғәйбәтенә инеүе лә ихтимал. Әммә быларҙың изгелектәре эшләгән гонаһтарынан күберәк булыуы мөмкин. Бындай кешеләрҙең, үлгәндән һуң, йәндәре йәннәт көтөп ята. Үлгәндән һуң быларға шундай һөйөнөслө хәбәр бирелә. Әгәр беҙ доғалар уҡыйбыҙ икән, доғалар быларға барып ирешә. Кесе йома көндө, ҡояш байығас, был йәндәр Ер йөҙөнә ебәреләләр, доғалар өмөт итеп нигеҙҙәренә ҡайталар. Иректә булалар. Һәм улар Ҡиәммәт көндө ҡубарылғандан һуң туп-тура йәннәткә инәсәк. Икенсе берәүҙәре мәхшәр майҙандарын, сират күперҙәрен үтеп, шулай уҡ йәннәткә инәсәктәр. Былар: «Ләәә иләәһә илләллаааһ Мүхәммәдүр Расүүлүллаааһ», тип әйттеләр, фарыздарын үтәнеләр, харамдан тыйылдылар. Бар шундай кешеләр: Аллаһны юҡ, тип әйтмәйҙәр, Уға ышаналар. Ҡиәмәт көнөнә лә ышаналар, «Ләәә иләәһә илләллаааһ Мүхәммәдүр Расүүлүллаааһ», тип әйтәләр, ләкин наҙанлыҡтары, ялҡаулыҡтары сәбәпле, намаҙ уҡымайҙар, ураҙа тотмайҙар. Наҙанлыҡтары сәбәпле, уның зарарын аңлап бөтөрмәү арҡаһында, сусҡа ите лә ашап, араҡы ла эсеп ҡуялар. Фарыздарҙы үтәмәйҙәр, харамдарҙан тыйылмайҙар. Йән биргәс, быларҙың йәндәре ҡәбер ғазабында йәһәннәм көтөп ята. Ләкин «Ләәә иләәһә илләллаааһ Мүхәммәдүр Расүүлүллаааһ», тип әйткәнгә күрә, Аллаһны танығанға күрә, үлгәндән һуң терелеүгә ышанғанға күрә, был кешеләргә был донъялағы кешеләр доға ҡылһалар, саҙаҡа бирһәләр, быларга барып ирешә. Быларҙың йәндәре шулай уҡ доғаға тип Ер йөҙөнә ебәрелә, былар тотҡонлоҡта тормайҙар, сөнки улар Аллаһҡа ышандылар. Һәм ҡиәммәт көнөндә ҡубарылғандан һуң, был кешеләр үтәмәгән фарыздары, ҡулланған харамдары хәтле тамуҡта ғазап күрәләр һәм барыбер йәннәткә инәләр, һуңғы урындары йәннәттә була.\nБар тағын өсөнсө төркөм менән булған кешеләр: Аллаһ Тәғәләнең барлығына ышанмайҙар, үлгәндән һуң терелеүгә ышанмайҙар, Аллаһтың китабы Ҡөрьәнгә, Уның фәрештәләренә ышанмайҙар. Фарызды фарыз тип әйтмәйҙәр. Намаҙҙы уҡымау бер нәмә, намаҙҙы уҡымаған кеше гонаһлы була, әммә намаҙ фарыз түгел, намаҙ уҡымаһаң да була, тигән кеше кафыр булып һанала. Был Аллаһ юҡ, — тип әйтеүгә тиң. Бер ауылға барҙым мин, Ҡөръән мәжлесенә. Бер апай һорай: бер әбей әйтә ти, һигеҙ мәртәбә иман әйтһәң, намаҙҙы уҡымаһаң да була, тип әйтә. Был дөрөҫмө? — тип һорай. Был кәферлек. Берәү ураҙаны тотмай, гонаһлы була, әммә икенсе берәү ураҙа кәрәк түгел, ураҙа тотоу тейешле түгел, тиһә, был кеше кәфер була. Был — фарызды фарыз түгел тип әйтеү. Кемдер дуңғыҙ итен ашай, гонаһлы була. Икенсе береһе әйтһә: сусҡа итен ашау дөрөҫ ул, араҡы хәрәм түгел, уны эсергә ярай, тип әйтә. Был кеше лә кәфер. «Ләәә иләәһә илләллаааһ Мүхәммәдүр Расүүлүллаааһ», — тигән һүҙҙе юҡҡа сығарыу була. Бына быныһы бик ҡурҡыныс.\nКемдер фарызды фарыз түгел, тип, инҡар итеп, үлеп китһә был кеше кәферҙәрҙән һанала. Бынан да һаҡ булырға кәрәк. Бына ошо хаҡта беҙ ҡайһы ваҡыт уйлап та бөтөрмәйбеҙ. Шуға күрә кис менән көн һайын иманды бер ҡат уҡып сығарға кәрәк. Кәферлеккә төшөрә торған һүҙҙәрҙән тәүбәгә килер кәрәк. Эшләгән гонаһтарҙан тәүбәгә килер кәрәк. Шуға күрә кис йоҡлар алдынан иманды уҡыу, нығытыу — бик күркәм эш.\nТуранан-тура: Аллаһ Тәғәлә юҡ, үлгәндән һуң терелеү юҡ, тип йөрөгән кешеләр бар. Был кешеләр доньянан иманһыҙ булып үтәләр. Был кешеләрҙең йәндәрен йәһәннәм көтөп ята, быларҙың йәндәре тотҡонлоҡта була, уларға был донъяла миллионлаған һум саҙаҡа бирһәң дә, береһе лә ирешмәй. Бар кеше ултырып, бөтөн Ер йөҙөндәге халыҡ Ҡөръән уҡыһа ла, быларға ирешмәй. Былар үҙҙәренең ғорурлыҡтары, үҙҙәренең тәкәбберлектәре, үҙҙәренең тиҫкәрлектәре менән үҙҙәрен-үҙҙәре йәһәннәмгә хөкөм итәләр һәм шунда мәңгегә ҡалалар. Быныһы бик ҡурҡыныс, мәңгелек йәһәннәм ҡурҡыныс. Бының осо-ҡыры юҡ. Бынан үлеп ҡотолоп булмай. Был донъяла беҙ, бик ҙур ауырлыҡтар килһә, үлеп ҡотола алабыҙ. Ҡиәмәт көнөндә Аллаһ Тәғәлә үлемде бөтөрә. Кеше унда үлеп ҡотола алмай. Мәңгелек йәһәннәмдән һаҡланырға кәрәк. Шуға күрә беҙ доға ҡылғанда әйтәбеҙ: һуңғы урындарыбыҙ йәннәттә булһа ине, — тип.\nАллаһ Тәғәлә юҡ, тип әйтеү ахирәтебеҙ өсөн бара торған юлды өҙөп һала. Беҙҙең эшләгән бөтә яҡшылығыбыҙ донъялыҡ өсөн генә булып ҡала. Был донъялыҡта беҙҙе маҡтарға, депутат итеп һайларға, һәйкәлдәр һалырға, орден-медальдәр бирергә мөмкиндәр. Әммә был фәҡәт донъялығыбыҙ өсөн генә ярай. Ахирәтебеҙгә бармай былар. Беҙ үҙебеҙҙең: Аллаһ юҡ, тигән һүҙ менән ахирәтебеҙ өсөн тигән бөтә ғәмәлде киҫеп ҡуйҙыҡ. Пәйғәмбәр юҡ, Ҡөръән Аллаһ китабы түгел, тигән һүҙҙәр ҙә шундай уҡ кәферлек.\nҺәр ҡайһыбыҙға: «Ләәә иләәһә илләллаааһ Мүхәммәдүр Расүүлуллаааһ», тип йыш әйтергә кәрәк, бер генә мәртәбә түгел. Көнгә кәм тигәндә, йөҙ мәртәбә ҡабатларға кәрәк был һүҙҙе. Кәм тигәндә тигәндә 70 мәртәбә. «Әстәғфируллааһ», тип әйтергә кәрәк. Был беҙҙе Аллаһҡа яҡынайта, беҙҙең күңелдәребеҙҙәге шик шөбһәләрҙе тарата, беҙҙе йәннәткә алып бара. Ер йөҙөндә әллә нисә мең, миллионлаған һүҙҙәр бар, әммә иң күркәм, иң яҡшы һүҙ — «Ләәә иләәһә илләллаааһ Мүхәммәдүр Расүүлүллаааһ». Сөнки башҡа бер генә һүҙ ҙә йәннәткә илтмәй кешене. Үҙең шулай тип әйтһәң, йәннәткә юл һалаһың. Һиңә йәннәттә урынды әҙерләй башлайҙар, фәрештәләр һиңә йорттар һалырға әҙерләнәләр. Эшләгән изгелектәребеҙ фәрештәләргә төҙөлөш кәрәк-ярағы булып бара. Ҡөръән уҡыһаҡ, намаҙ уҡыһаҡ, ураҙа тотһаҡ, саҙаҡа бирһәк – барыһы ла фәрештәләргә беҙҙең йәннәттәге урынды төҙөргә бара. Берәүҙең урыны төҙөлә, берәүҙеке тик тора, сөнки эшләгән яҡшылыҡтары юҡ. Бына шуға күрә йәннәттә лә кешеләрҙең дәрәжәләре төрлөсә була. Был донъяла ҡылған ғәмәлдәренә ҡарап.\nЙәнннәт һигеҙ дәрәжәлә, һәр дәрәжәһе йөҙгә бүленә, ти, кәм тигәндә, йәннәттә 800 дәрәжә була. Йәннәттең уңайыраҡ дәрәжәһенә ирешәм тиһәң, ғәмәлде был донъяла күберәк ҡылырға кәрәк. Берәү, әйтәйек, самолетта оса, икенселәр поездға ултыра, ат менән йә йәйәү бара. Йәннәткә кереүҙә шуның шикеле. Берәүҙәр ҡубарылғас, туранан-тура йәннәткә инәләр, башҡалар сират күперҙәрен, мәхшәр майҙандарын үтәләр, тамуҡта ғазап күреп йәннәткә ирешәләр. Берәүҙәрҙең ғазабы миллион йылдарға һуҙыла, әммә йәннәткә инәләр. Сөнки: «Ләәә иләәһә илләлаааһ Мүхәммәдүр Расүүлүллаааһ», тигән һүҙе бар. Аллаһ Тәғәлә беҙҙе камил аҡыл менән яратты, барыбыҙға ла аҡыл бирҙе, шуға күрә 95-се «Әт-Тин» («Инжир ағасы») сүрәһенең 4 аятында әйтә:\n4. Ләҡад халәҡнәл-иңсәәнә фин әхсәни тәҡүиим.\n4. Беҙ кешене иң яҡшы сүрәткә килтереп яраттыҡ.\nМин әҙәм балаларын аҡыл менән зиннәтләп, бөтөн мәхлуҡтарҙан өҫтөн иттем, — тине Аллаһ Тәғәлә. Шул аҡылығыҙҙы эшләтегеҙ: был донъя өсөн генә йәшәйбеҙме, ахирәтебеҙ өсөн дә йәшәйбеҙме, үлгәндән һуң ахирәтебеҙҙә йәннәткә тиҙ генә инәһе киләме, мәшәҡәттәр күрепме? Һәр ҡайһыбыҙ үҙе һөҙөмтә яһарға тейеш. Ғүмеренең ҡалған өлөшөндә әҙәм балаһы үҙен йәннәтле итеү өсөн тырышырға тейеш.\nПәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләмдең тағын хәҙисе бар, хәйер, ҡайһы бер ғалимдар быға ҡаршы ла киләләр, ләкин күбеһе был хәҙисте бар тип әйтәләр: «Әгәр әҙәм балаһы биш ваҡыт намаҙ эйәһе булып үлһә, был кешенең ҡалған (элек уҡымаған) намаҙҙары бәлки ғәфү ителер. Тимәк, Аллаһ Тәғәлә ғүмер биргән икән, ваҡыт биргән икән, һәр ҡайһыбыҙға биш ваҡыт намаҙ эйәһе булып донъянан китергә тырышырға кәрәк. Ҡалған намаҙҙарыбыҙ өсөн Аллаһ Тәғәлә беҙҙе ғазап ҡылмаһын. Бына шуға беҙ үлеп киткәнгә тиклем тоғро ҡалырға тейеш. Һәм хәҙер әлегәсә хәрәмдәр ҡулланабыҙ икән, араҡы эскәнбеҙ, йә булмаһа, сусҡа ите ашағанбыҙ икән, тәүбә-истиғфар ҡылырға кәрәк. Тәүбәгә килергә кәрәк. «Әстәғфируллааһ», тип, тәүбәгә килһәк, үлгәнсе яңынан яңылышмаһаҡ, тәүбәбеҙ ҡабул була. Гонаһтарыбыҙ ярлыҡана. Хәҙер инде эшләгән харамдарҙан да тәүбәгә килергә кәрәк.\nОшо Әл-Нәхл (Бал ҡортары) сүрәһенең аяты менән тамамлайыҡ:\n106. Мәң кәфәра билләәһи мим-бәғди иимәәниһии илләә мән үкриһә үә ҡальбүһү мутмә'иннүм-бил'иимәәни үә ләәким-мәң шәрахә бил-күфри садраң фәғәләйһим ғадабүм-минәллааһи үә ләһүм ғәҙәәбүн ғәҙыиим\n106. Иман килтергәндән һуң, Аллаһынан баш тартып, кафырлыҡҡа күкрәген асҡан кешеләргә, шул эшкә мәжбүр ителеп, күңеленән иманға тоғро булып ҡалған булмаһа, Аллаһының нәфрәте төшөр, уларға — оло яза!\nБына изге ай — Рәжәб айы үтеп бара, хәҙер икенсе ай — гонаһларҙың ярлыҡана торған Шәғбан айы буласаҡ. Шәғбан айы үтһә, бөтә кешеләргә рәхмәт өсөн, бөтә кешеләргә мәғфирәт өсөн ебәрелгән Рамаҙан айына инәбеҙ. Ҡайһыбыҙҙың ниндәй кәмселектәре бар, тәүбәгә килеп, Рамаҙанға инәйек, ураҙаларыбыҙҙы тотайыҡ. Аллаһының рәхмәте булыр беҙгә. Аллаһ беҙгә туранан-тура йәннәттәр бирер. Бармағыбыҙҙы утҡа тығып, бер генә минут та тотаһыбыҙ килмәй бит, яндыра. Шуға күрә һәр ҡайһыбыҙҙың йәһәннәмгә эләкмәйенсә, йәннәткә инеүен өмөт итәйек. Әммә бының өсөн иманлы булыу кәрәк.\nЙәлил хәҙрәт Фазлыев «Йөҙ ҙә бер вәғәз». Сайт авторынан өҫтәлмәләр индерелде.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 15.03.2019 в 00:47, и размещена в категории вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Тәфтиш комитеты рәйесе Александр Бастрыкин берҙәм дәүләт имтиханын бөтөрөргә саҡырҙы\n24 Ноябрь , 10:07\nТәфтиш комитеты рәйесе Александр Бастрыкин берҙәм дәүләт имтиханын бөтөрөргә кәрәк тип иҫәпләй. Был хаҡта «РИА Новости» хәбәр итте.\n«Әйҙәгеҙ, совет заманындағы белем биреү мәктәбен тергеҙәйек. Ул донъяла иң яҡшыһы ине, быны бөтәһе лә таныны, закон сығарыу тәҡдимдәребеҙ шуға йүнәлтелергә тейеш. Берҙәм дәүләт имтиханын бөтөрөргә <…> Был йәштәрҙе яфалау ғына», — тине ул «Кешенең именлеген тәьмин итеүҙә хоҡуҡтың роле» конференцияһында сығыш яһағанда.\nБынан алда Бастрыкин «РИА Новости» агентлығына интервьюһында дистанцион уҡытыуҙы тәнҡитләне. Бындай форматта материал традицион белем алыуға ҡарағанда насарыраҡ үҙләштерелә, тип билдәләне ул.\nМәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттә белдереүҙәренсә, Берҙәм дәүләт имтиханынан тулыһынса баш тартыу белем сифатын кәметеүгә килтереүе ихтимал. Бынан тыш, имтихан — абитуриенттарҙы юғары уҡыу йорттарына һайлап алыу өсөн һөҙөмтәле механизм.


Рабочая программа по родному(башкирскому) языку и литературе 5-9 классы по ФГОС | Универсальный образовательный портал UniverFiles.com\nСредняя общеобразовательная школа с.Наумовка\nРуководитель ШМО _______ /Э.Ф.Яхина/ _______/А.П. Сергеев/\n______/ Хохлова З.В. / “_____” ______ 2017г “_____”_______ 2017г\nПротокол № ___от _______г.\nдля 5-9 классов составлена на основе программы по башкирскому языку и литературе\nдля учащихся-башкир I – XI классов школ с русским языком обучения.\nСоставители: Тикеев Д. С., Вильданов А. Х., Хуснутдинова Ф. А, Хажин В. И. – Ижевск, издательство «КнигоГрад».\nБашҡортостан Республикаһы мунициаль район\nСтәрлетамаҡ районы муниципаль\nдөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы\nНаумовка ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе\n«Ҡаралды» «Килешелде» «Раҫланды»\nММО ултырышында директорҙың уҡыу эштәре Наумовка урта дөйөм белем\nПротокол № ____ буйынса директоры урынбаҫары биреү мәктәбенең\n__________/Хохлова З.В./ _________ /Яхина Э.Ф./ _________/Сергеев А.П./\n«_____»_____________ “ _______” _______________ “_____”_______________\n5-9 кластар өсөн туған тел һәм әҙәбиәттән эш программаһы\n« Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән программа» (Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең\nI-XI кластарында уҡыусы башҡорт балалары өсөн) нигеҙендә төҙөлдө. Төҙөүселәре Толомбаев Х. А.,\nДәүләтшина М.С., Ғәбитова З. М., Усманова М. Г.- Ижевск: «Книгоград».\nҠулланыу ваҡыты 5 йыл\nТуған тел һәм әҙәбиәттән эш программаһы түбәндәге документтарға нигеҙләнеп төҙөлдө һәм федераль, республика закондары талаптары тормошҡа ашырыла:\nРәсәй Федерацияһының “Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында” федераль законы (29 декабрь, 2012 йыл, № 273- ФЗ);\nРФ мәғариф һәм фән министырлығының бойороғо (17.12.2010й, №1897 ) “ Төп дөйөм белем биреү федераль стандарттары\nРФ мәғариф һәм фән министырлығының бойороғо (08.06.2015г.№576)\n«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында»ғы законы (25.10.1991 й., № 1808-1)\n“Рәсәй Федерацияһының Мәғариф тураһында” Законы(29.12.2012, №273- ФЗ )(үҙгәрештәр һәм тулыландырыу менән)\n- Рәсәй фән һәм мәғариф министрлығының хаты 03.03.2016 й. № 08-334 .\n-Дөйөм белем биреү учреждениеһында уҡытыуҙы ойоштороуға санитар- эпидемиологик талаптар” СанПиН 2.4.2.2821-10.\n“Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында”ғы законы (15 февраль 1999 й. N 216-з, ( 5.01, 2.03.2001 й., 1.03.2002 й., 17.03.2003 й., 5.04.2004 й., 3.11. 2006 й. үҙгәрештәр менән)\n- Наумовка ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһының 2017-2018 уҡыу йылына уҡыу планы (31.08.2017, 219-се бойороҡ) ;\n-- Наумовка ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһының “Эш программаларын төҙөү буйынса положениеһы”тураһында бойороғо (31.08.2017, 219-сы бойороҡ) ;\nТөп белем биреү буйынса өлгө программалар. Башҡорт теле 5 -9 класс. - Өфө: Китап, 2015. (Ғәбитова З.М.)\nТөп белем биреү буйынса өлгө программалар. Башҡорт әҙәбиәте. - Өфө: Китап, 2011. (Юлмөхәмәтов М.Б.)\nБашҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының Наумовка ауылы дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль мәғариф учреждениеһының уҡытыу программаһына “Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте программаһы” (Төҙөүселәре: Тикеев Д.С., Толомбаев Х.А., Вилданов Ә.Х., Дәүләтшина М.С., Хөснөтдинова Ф.Ә., Хажин В.И. – Ижевск, 2008) нигеҙләнеп төҙөлдө.\nБашҡорт теле-башҡорт халҡының туған теле һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып һанала.\nТуған телдең метапредмет белем биреү функцияһы мәктәптә белем алыу процесында бала шәхесен формалаштырыуҙа «Башҡорт теле» предметының универсаль, дөйөмләштереү характерын билдәләй. Башҡорт теле баланың фекер үҫешенә булышлыҡ итә; уҡыусылырҙың интеллектуаль һәм ижади һәләтен үҫтерергә ярҙам итә; белем һәм күнекмәләрҙе үҙ аллы үҙләштереү һәләттәрен үҫтерә, шулай уҡ уҡыусыларҙың үҫтереүсе уҡыу эшмәкәрлеген ойоштора. Башҡорт теле башҡорт мәҙәниәтен өйрәнеүгә нигеҙ булып тора һәм башҡорт әҙәбиәтенең рухи тел байлығын үҫтереүгә булышлыҡ итә; уҡыусыларҙың кешелектең мәҙәни-тарихи тәжрибәһенә ылыҡтыра. Киләсәктә төрлө белемде үҙләштереү һәм һаҡлау формаһы булараҡ, башҡорт теле бөтә предметтар менән тығыҙ бәйләнештә тора һәм профессиональ күнекмәләрҙе үҙләштереү сифатына йоғонто яһай. Аралаша белеү, шул һөҙөмтәлә уңыштарға өлгәшеү, юғары профессиональ һәм социаль әүҙемлек шәхес тормошоноң төрлө өлкәләрендә өлгәшелгән уңыштарын билдәләүсе характеристика булып тора. Башҡорт теле ул баланың төрлө тормош ситуацияларында тәрбиә-этик нормаларын формалаштарыу нигеҙе; әхлаҡ нормалар позицияһынан сығып, үҙ ҡылыҡтарына дәлилле баһа биреү мөмкинлеген дә үҫтерә.\nБашҡортостан Республикаһы уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙә, Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән уҡытыу планына ярашлы, башҡорт телен өйрәнеү өс төрлө программа нигеҙендә алып барыла:\n1) Башҡорт теленән программа.(Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн).ТоломбаевХ.А.,Дәүләтшина, М.С.,Ғәбитова, З.М.Усманова, М.Ғ.-Ижевск:КнигоГрад.\n2) Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән программа.(Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн). БР Мәғариф министрлығы.Тикеев Д.С.,Толомбаев Х.А., Хөснөтдинова Ф.Ә.Өфө\n3)Башҡорт теленән программа. Төҙөүселәре: Псәнчин В. Ш, Псәнчин Ю. В. (V-XI кластар өсөн) . Ижевск:КнигоГрад\n2.Уҡыу предметына, курсына дөйөм характеристика.\nДөйөм белем биреү ойошмаларында туған (башҡорт) теле һәм әҙәбиәтен фән булараҡ өйрәнеү буйынса өлгө программалар федераль дәүләт стандарттарына ҡуйылған талаптар һәм һөҙөмтәләр нигеҙендә төҙөлдө. Унда үҫеш программаһының положениеһы һәм төп идеялары, төп белем биреү өсөн универсаль уҡыу эшмәкәрлеге иҫәпкә алынды, шулай уҡ дөйөм белем биреүҙең башланғыс белем биреү программалары менән күсәгилешлек принциптары һаҡланды.\nБашҡорт теленән өлгө программалар эш программаларын төҙөү өсөн йүнәлеш булып тора: ул уҡыу курсының инвариант (мотлаҡ) өлөшөн билдәләй, бының сиктәрендә белем биреүҙә авторҙың үҙенә вариатив һайлап алыу мөмкинлеге бирелә.\nПрограмма буйынса туған(башҡорт) телен һәм әҙәбиәтен өйрәтеүҙең маҡсаты һәм бурыстары:\nтуған телгә ҡарата һөйөү, мәҙәниәт күренеше булараҡ, уға ҡарата аңлы ҡараш тәрбиәләү, туған телдең төп аралашыу, кеше эшмәкәрлегенең төрлө сфераһынан белем алыу ҡоралы булыуын, йәмғиәттәге әхләҡ – этик нормаларҙы үҙләштереү сараһы булыуын аңлау, туған телең эстетик ҡиммәттәрен үҙләштереү.\nКөндәлек тормошта һәм уҡыуҙа туған телдең аралашыу сараһы булараҡ үҙләштереү, үҙ-ара аңлашыу үҙ-ара фекер алышыуға һәләтлелекте үҫтереү, үҙ телмәреңде камиллаштырыу.\nТел системаһы төҙөлөшөн һәм төп әҙәби тел нормаларын күҙәтергә өйрәнеү, анализлау, сағыштырыу, баһалау, һүҙлек запасын байытыу, белемде аралашыуҙа һәм көндәлек тормошта ҡулланыу һәләтлеген камиллаштырыу\nБашҡорт телен практик өйрәнеүгә бәйләп, балаларҙы башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, милли йолалары, башҡорт халҡының күренекле шәхестәре, уларҙың эшмәкәрлеге, ижады менән таныштырыу, башҡорт халҡына, туған теленә, үҙҙәре йәшәгән төйәккә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү мөһим.\nТуған(башҡорт) тел һәм әҙәбиәте предметының өйрәнеү һөҙөмтәләре.\nТөп мәктәп сығарылыш уҡыусыларының туған тел һәм әҙәбиәттән программаһы үҙләштереүҙең шәхси һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:\n4) тел ғилеменең төп аңлатмалары: лингвистика һәм уның төп бүлектәре; тел һәм телмәр, телмәр аралашыуы,\nһөйләү һәм яҙма телмәр, монолог, диалог һәм уларҙың төрҙәре; аралашыу ситуациялары, фәнни, публицистик, рәсми-эшлекле стилдәр, матур әҙәби тел;\nЭш программаһы һәм дәреслек авторҙары программаның структураһын, уны өйрәнеү эҙмә-эҙлеклеген, йөкмәткеһен, күләмен киңәйтеүҙе һәм уҡыусыларҙың эшмәкәрлеген тормошҡа яраҡлаштырыу юлдарын тәҡдим итә.\nЭш программаһында уҡыусыларҙың төп эшмәкәрлеге төрҙәрен үҫтереү ҡаралған, уларҙың психологик һәм йәш үҙенсәлектәре иҫәпкә алынған.\nДонъяны танып белеү маҡсаттары уҡыусыларҙы тел тураһындағы фәндең төп нигеҙҙәре менән таныштырыуҙы һәм уның менән бәйләп уларҙың билдә-символдар ярҙамында ҡабул итеүен, фекерләүен, күҙ алдына килтерә алыуын формалаштырыуҙы аңлата.\nБашҡорт мөхитендә үҫмәгән, рус һәм башҡа телдә эшләүсе мәктәптәрҙә белем алған,башҡорт телен предмет булараҡ өйрәнгән балалар.\nБашҡорт теле-башҡорт халҡының туған теле һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып тора.\nРус телле мәктәптәрҙә “Башҡорт теле” предмет булараҡ айырым урын биләй. “Башҡорт теле”н дәүләт теле булараҡ уҡытыу “Башҡорт теле” һәм “Әҙәбиәт” предметтарын берләштереп өйрәнеүгә ҡоролған.\nБашҡорт теле баланың фекер үҫешенә булышлыҡ итә: уҡыусыларҙың интеллектуаль һәм ижади һәләтен үҫтереүгә ярҙам итә; белем һәм күнекмәләрҙе үҙ аллы үҙләштереү һәләтен үҫтерә, шулай уҡ уҡыусыларҙың әүҙем уҡыу эшмәкәрлеген ойоштора. Башҡорт теле башҡорт мәҙәниәтен өйрәнеүгә нигеҙ булып тора һәм башҡорт әҙәбиәтен – рухи тел байлығын-үҫтереүгә булышлыҡ итә; уҡыусыларҙы кешелектең мәҙәни-тарихи тәжрибәһенә ылыҡтыра. Аралаша белеү, шул һөҙөмтәлә уңыштарға өлгәшеү; юғары профессиональ һәм социаль әүҙемлек шәхес тормошоноң төрлө өлкәләрендә өлгәшелгән уңыштарын билдәләүсе характеристика булып тора.\nБашҡорт телен өйрәнеү-уҡыусы шәхесен социаллаштырыуҙың мөһим йүнәлештәренең береһе, ул гражданлыҡ тиңлеген (идентичность) һәм толерантлыҡ тәрбиәләүҙән ғибәрәт.\nКөндәлек тормошта һәм уҡыу эшмәкәрлегендә башҡорт телен аралашыу сараһы булараҡ үҙләштереү; үҙ-ара аралашыу һәм фекер алышыуға һәләтлекте үҫтереү; һүҙлек байлығын арттырыу; үҙ телмәреңде камиллаштырыу; төп уҡыу белемен һәм универсаль уҡыу эшмәкәрлеген (эшмәкәрлек маҡсаттарын аныҡ итеп әйтә белеү, уны планлаштырыу, библиографик эҙләнеү үткәреү, төрлө типтағы лингвистик һүҙлектәрҙән һәм сығанаҡтарҙан, киң мәғлүмәт саралары һәм интернеттан тейешле мәғлүмәтте алыу һәм эшкәртеү; тексты мәғлүмәт эшкәртеү һ.б.) үҙләштереү.\nБашҡорт теле дәрестәрендә уҡыусыны һүҙ сәнғәте менән таныштырыу- ысын художестволы ҡиммәттәр менән генә танышыу түгел, ә аралашыу тәжрибәһе лә. Илебеҙ халыҡтарының һүҙ сәнғәте менән таныштырыу уҡыусыларҙың аңында художестволы мәҙәниәттең байлығы һәм күп төрлөлөгө, күп милләтле Рәсәйҙең рухи һәм әхлаҡ потенциалы тураһында ҡараштарын киңәйтә.\nБашҡорт һәм башҡа милләт яҙыусыларының әҫәрҙәре аша уҡыусыларҙа Тыуған илгә, ергә, күп милләтле республикаға һөйөү, уның менән һоҡланыу һәм ғорурланыу тойғоһо, тыуған йорт, урам, ауыл һәм ҡалаға, уның үткәндәре һәм бөгөнгөһөнә ҡарата ихтирам тәрбиәләнә. Балала башҡорт һәм үҙ халҡының үткәне һәм бөгөнгөһөнә, традицияларына, йыр-моңона, әҙәп-әхлаҡ ҡағиҙәләренә, этик-эстетик ҡараштарына-ихтирам, ата-бабаларынан ҡалған аманатҡа ҡарата-тоғролоҡ һәм үҙ-ара дуҫлыҡ, берҙәмлек, изгелек кеүек һыҙаттар үҫтерелә.\nУҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт теле уҡытыуҙың йөкмәтке үҙенсәлектәре шунан ғибәрәт: был үҙ йәһәтендә коммуникатив, тел, лингвистик һәм мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙы һәм үҫтереүҙе күҙ уңында тота.Төп дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт теле курсының йөкмәткеһе белем биреү процесында метапредмет һәм предмет маҡсаттарына өлгәшеүгә йүнәлдерелгән.\nКоммуникатив компетенция телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре, аралашыуҙы, һөйләү һәм яҙма телмәр төрҙәрен үҙләштереүҙе иҫәптә тота, тел материалын һәм күнекмәләрҙе кәрәкле ситуацияларҙа ҡуллана алыуҙы талап итә. Коммуникатив компетенция аралашыуҙың маҡсатын билдәләй, телмәр ситуацияһын баһалай белеүҙе, аралашыусының коммуникация ысулдарын һәм ниәттәрен иҫәпкә алыуҙы, адекват стратегик аралашыуҙы һайлауҙы һәм үҙ телмәреңде аңлы рәүештә үҙгәртеүгә әҙер булыуҙы күҙ уңында тота.\nТел һәм лингвистик компетенция йәмғиәт күренеше булараҡ, тел тураһында тейешле белемде үҙләштереү нигеҙендә уның төҙөлөшөн, үҫешен, хәрәкәттә булыуын формалаштырыуҙы аңлата; башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын үҙләштереү; һүҙлек запасын һәм уҡыусы телмәренең грамматик төҙөлөшөн байытыу; фән булараҡ, лингвистика тураһында тейешле белем, уның төп бүлектәренә кәрәкле булған тел күренеше факттарын анализлау һәм баһалау мөмкинлеген формалаштырыу; төрлө төрҙәге лингвистик һүҙлектәр менән ҡуллана белеү.\nӨлгө программала материал коммуникатив-эшмәкәрлек йүнәлештә бирелгән. Тәҡдим ителгән материал белем биреүҙе генә иҫәпкә алмай, ә эшмәкәрлек формаһын тормошҡа ашыра.\nБеренсе (1 цифры аҫтында) тел һәм телмәр күренеше һәм уларҙың хәрәкәттә булыуын аңлатыусы лингвистик аңлатмаларҙың исемлеге бирелә. Икенсе (2 цифры аҫтында) тейешле аңлатмаларҙы өйрәнеү процесында эшкәртелеүсе төп уҡыу-уҡытыу эшмәкәрлек төрҙәре һанап кителә.\nБашҡорт теле курсының коммуникатив-эшмәкәрлек йүнәлешен көсәйтеү, уны белем алыуҙа метапредмет һөҙөмтәләргә йүнәлтеү, кешенең тышҡы мөхиткә тиҙ яраҡлашыу һәм унда әүҙем эшмәкәрлекте дауам итеүгә һәләтле булараҡ, функциональ грамоталылыҡты формалаштырыуҙың мөһим шарттары булып тора.\nФункциональ грамоталылыҡтың мөһим индикаторы — предмет-ара статус: коммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре менән эш итеү, тиңдәштәре һәм оло кешеләр менән аралашыуҙы ҡороу; телдән һәм яҙма телмәрҙе адекват ҡабул итеү, ҡуйылған проблема буйынса үҙ ҡарашыңды теүәл, дөрөҫ, логик яҡтан төҙөк һәм тасуири әйтеп биреү, аралашыу процесында яҙма һәм һөйләү телмәре нормаларын һәм башҡорт телмәр этикетын һаҡлау); танып белеү универсаль укыу эшмәкәрлеге (проблеманы аныҡлау, дөрөҫ аргументлай белеү, логик яҡтан төҙөк фекер йөрөтөү, иҫбатлай белеү, раҫлаусы йә кире ҡағыусы тезис килтереү, библиографик эҙләнеүҙе тормошҡа ашырыу, төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәт алыу, төп һәм өҫтәмә мәғлүмәтте билдәләү, уҡыу маҡсатын асыҡлау, аралашыу маҡсатынан сығып уҡыу төрөн һайлау, мәғлүмәти-компьютер сараларын ҡулланыу; мәғлүмәтте системаға килтереү һәм киренән эшкәртеү, уны төрлө ысулдар менән күрһәтеү һ. б.); регулятив универсаль укыу эшмәкәрлеге (эшмәкәрлек маҡсатын ҡуя һәм аныҡ итеп әйтә белеү, эшмәкәрлекте эҙмә-эҙлекле планлаштыра һәм кәрәк саҡта үҙгәртә белеү; үҙ контроль, үҙ баһалау, үҙ коррекциялау һ. б. тормошҡа ашырыу). Функциональ грамоталылыҡтың мөһим компоненты телмәр эшмәкәрлеге төрҙәренә нигеҙләнә һәм мәктәптә туған телде өйрәнеү аша уҡыусыларҙың фекерләү һәләтен маҡсатлы йүнәлештә үҫтереүҙе күҙ уңында тота.\nФункциональ грамоталылыҡты формалаштырыу, уҡыусыларҙың телмәр эшмәкәрлеген камиллаштырыу, төрлө аралашыу шарттарында башҡорт теленең уны ҡулланыу үҙенсәлектәрен белеү нигеҙендә төҙөлә. Уҡыу процесы телде анализлау күнекмәләрен формалаштырыуға ғына йүнәлдерелгән булырға тейеш түгел, ә шулай уҡ телмәр мәҙәниәтен тәрбиәләү, тормошта мөһим күнекмәләрҙе формалаштырыу, төрлө уҡыу төрҙәрен ҡулланыу, тексты мәғлүмәти эшкәртеү, мәғлүмәтте төрлө формала эҙләү, телмәр ситуацияһына, әҙәби тел нормаларына һәм аралашыуҙың этик нормаларына яраҡлы төрлө ысулдарын файҙаланыу. Шулай итеп, төп дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыу баланың дөйөм мәҙәни кимәленүҫтерергә, артабан уҡыуын төрлө белем биреү учреждениеларында дауам итә алырлыҡ кимәлдә булырға тейеш. Шулай итеп, төп дөйөм белем биреү ойошмаларында дәүләт теле булараҡ башҡорт телен уҡытыу баланың дөйөм мәҙәни кимәлен үҫтереү һәм башҡорт телендә иркен аралаша алырлыҡ кимәлгә еткереү төп бурыстарҙың береһе.\nЙыллыҡ өлгө уҡыу планы Башҡортостан Республикаһында рус телле мәктәптәрҙә туған(башҡорт) теле һәм әҙәбиәте аҙнаға –7 класта – 2 сәғ,5,6,8,9,10 кластарҙа - 1 сәғәт – дөйөм 280 сәғәт- күләмендә уҡытыуҙы күҙ уңында тота.\n5-се класс-35 сәғәт\n6-сы класс-35 сәғәт\n7-се класс-70 сәғәт\n8-се класс-35 сәғәт\n9-сы класс-35 сәғәт\n10-сы класс-35 сәғәт\nБөтәһе: 245 сәғәт\n.Уҡыу предметы йөкмәткеһенең дөйөм ориентацияһы (йүнәлеше)\nПрограмма структураһында башҡорт теле курсының йүнәлеше коммуникатив, тел һәм лингвистик, мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙа сағылыш тапты. Унда күрһәтелгән компетенцияларҙы формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе өс бәйләнешле йүнәлеш билдәләнә: коммуникатив компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке;тел һәм лингвистик компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке; мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке.\nБеренсе йөкмәткеле йүнәлеш өлгө программала аралашыу телмәр күнекмәләрен аңлы рәүештә формалаштырыуға йүнәлдерелгән бүлектәр менән бирелә: «Телмәр һәм аралашыу телмәре», «Телмәр эшмәкәрлеге», «Текст», «Телдең функциональ төрлөлөгө».\nИкенсе йөкмәткеле йүнәлештең бүлектәре телдең төҙөлөшө һәм тел берәмектәренең үҙенсәлектәрен сағылдыра: «Тел тураһында дөйөм белешмә», «Фонетика һәм орфоэпия», «Графика», «Морфемика һәм һүҙьяһалыш», «Лексикология һәм фразеология», «Морфология», «Синтаксис», «Телмәр мәҙәниәте», «Дөрөҫ яҙыу: орфография һәм пунктуация».\nӨлгө программала бирелгән «Тел һәм мәҙәниәт» бүлеге телдең халыҡ тарихы һәм мәҙәниәте менән бәйләнештә булыуын асыҡларға ярҙам итә.\nУҡыу процесында күрһәтелгән йөкмәткеле йүнәлештәр бер-береһе менән тығыҙ бәйләнештә һәм интеграцияланған. Һәр бер бүлекте өйрәнеүҙә уҡыусылар тейешле белем һәм күнекмәләр генә үҙләштереп ҡалмай, ә телмәр эшмәкәрлеге төрҙәрен камиллаштыра, төрлө коммуникатив күнекмәләрҙе үҫтерә, шулай уҡ, милли-мәҙәни феномен булараҡ, туған тел тураһында күҙаллауҙарын тәрәнәйтә.\nУҡыу предметын үҙләштереүҙең шәхсән, метопредмет һәм предмет һөҙөмтәләре.\nШәхсән һөҙөмтәләр (мәктәп уҡыусыларының башҡорт теленән төп программаны үҙләштереүе);\n-Башҡортостан Республикаһында башҡорт теленең дәүләт теле булыуын аңлау: башҡорт телен өйрәнеүҙең эшмәкәрлек һәм профессиональ эшмәкәрлектә кәрәкле булыуын аңлау;\n-башҡорт телен ғәмәлдә ҡулланыуға әҙерлек: үҙ-ара аралашыуға толерантлыҡ;\n-башҡорт теленең башҡорт мәҙәниәте менән танышыу сараһы булыуын аңлау.\n1)телмәр эшмәкәрлегенең-бөтә төрҙәрен үҙләштереү: аудирование һәм уҡыу:\nтелдән һәм яҙма бирелгән мәғлүмәтте (коммуникатив йүнәлеш, текст темаһы, төп фекер; төп һәм өҫтәмә мәғлүмәт) адекват ҡабул итеү;\nтөрлөсә уҡыу күнекмәләрен булдырыу (эҙләнеү, ҡарап сығыу, танышыу, өйрәнеү); төрлө стилдәге, жанрҙағы текстарҙы үҙләштереү;\nтөрлө стилдәге һәм жанрҙағы тексты ишетеп, адекват ҡабул итеү; аудирование менән эш итеү (һайлап алыу, танышыу);\nтөрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәтте һайлап алыу һәләтлелеге (матбуғат саралары, уҡыу әсән тәғәйенләнгән компакт-дискы-лар, Интернет ресурстары); төрлө типтағы һүҙлектәр менән иркен ҡулланыу; белешмә әсән әҙәбиәт, шулай уҡ электрон ҡулланмаларҙан һайлап алыу күнекмәһен булдырыу;\nстилистик үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып, йөкмәткенән һәм ҡулланылған тел сараларынан сығып, фекерҙе сағыштыра алыу; һөйләү һәм яҙыу:\nалдағы уҡыу эшмәкәрлегенең (индивидуаль һәм коллек-тив) маҡсатын билдәләү һәләтлелеге, эштең эҙмә-эҙлелеге, өлгәшелгән һөҙөмтәләрҙе баһалау, уларҙы телдән һәм яҙма формала адекват аныҡ итеп әйтеү;\nтыңланған йә уҡылған тексты тәҡдим ителгән кимәлдә (план, һөйләү, конспект, аннотация) һөйләй алыу;\nтөрлө телмәр стилендә һәм төрлө жанрҙарҙа аралашыу ситуацияһына ҡарап телдән һәм яҙма текст төҙөй алыу;\nтөрлө төрҙәге монологты (хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү; төрлө төрҙәге монологтарҙың берләшеүе) һәм диалогты (этикетты үҙ эсенә алған, диалог-һорашыу, диалог-аралашыуға өндәү, диалог-фекер алышыу һ. б.; төрлө төрҙәге диалогтың берләшеүе) үҙләштереү;\nуҡыу процесында һәм көндәлек аралашыуҙа үҙ телмәреңде контролдә тота алыу; йөкмәткенән, һүҙҙәрҙе урынлы ҡулланыуҙан сығып, үҙ телмәреңде баһалай белеү; грамматик һәм телмәр хаталарын таба, уларҙы төҙәтә алыу; үҙ тексыңды мөхәррирләү һәм камиллаштыра белеү;\nПредмет һөҙөмтәләре(сығарылыш класс уҡыусыларының төп мәктәп программаһын үҙләштереү)\nУҡыу предметының, курсының йөкмәткеһе.\n1-се бүлек. Белем көнө. Текст.\nГрамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау\n1-се сентябрь-“Белем көнө” Был тема (1 сентябрь – Белем көнө.Мәктәп, уҡыу, белем алыу, тел өйрәнеү) башлыса “Көҙ” темаһы менән бергә үрелеп бара. Бер үк ваҡытта, уҡыусыларҙың йәйге каникулды нисек үткәреүе тураһында әңгәмә үткәреү, фекер алышыуҙар ойошторола. Был темаларға ҡағылышлы һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр иҫкә төшөрөлә, һүҙлек запасын байытыу йәһәтенән яңылары үҙләштерелә. Башланғыс кластарҙа өйрәнелгән һәм яңы үҙләштерелгән һүҙҙәр ярҙамында бәләкәй хикәйәләр, диалогтар төҙөргә тәҡдим ителә. Теманы үҙләштереү барышында уҡыусылар яҙыусының тормош юлы һәм темаға тап килгән әҫәрҙәре менән ҡыҫҡаса таныша башлайҙар. Дәреслектең тәүге темаларында грамматиканан үтелгәндәрҙе ҡабатлау ойошторола.\nТелмәр әҫәре булараҡ текст. Текстың атамаһы, текстың төп билдәләре (өлөштәргә айырылыуы, мәғәнәүи берҙәмлек, бәйләнешлек). Тема, коммуникатив күрһәтмә, текстың төп мәғәнәһе. Текстың микротемаһы.\nТекст өлөштәрене һәм һөйләмдәренең бәйләнеш саралары. Текстың коммуникатив-стилистик сараһы булараҡ абзац.\nТекстың функциональ-мәғәнәүи төрө:һүрәтләү, хәбәрләү, фекер йөрөтөү. Текст структураһы. Текст планы. Текста теманы үҫтереү ысулдары.\nТема, төп мәғәнә, телмәрҙең функциональ-мәғәнәүи төрөнә ҡарау күҙлегенән тексты анализлау. Текстың планын төҙөү.Текстың мәғәнәүи бүлектәрен, һөйләмдәрҙең бәйләнеү ысулдары һәм сараларын билдәләү. Текста тел үҙенсәлектәрен анализлау. Тема, маҡсат, төп мәғәнә, адресат, ситуация һәм аралашыу шартынан тел сараларын һайлау. Төрлө типтағы, стилдәге, жанрҙағы текстарҙы төҙөү. Тексты төҙөү нормаһын һаҡлау (логик яҡтан төҙөк, эҙмә-эҙлекле, бәйләнешле, темаға ярашлы һ.б.). Телдән һәм яҙма телмәрҙе баһалау һәм мөхәррирләү. Тексты мәғлүмәти эшкәртеү.\nУҡыусыларҙы үҙҙәре йәшәгән республиканың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге менән таныштырыу төп маҡсат булып тора. Республика тураһында улар тулы мәғлүмәткә эйә булырға тейеш. Бының өсөн “Башҡортостан” темаһы буйынса тәҡдим ителгән материалдың тулы һәм тарихи яҡтан дөрөҫ сағылдырылыуына иғтибар итергә кәрәк. Башҡортостан тураһында һөйләгәндә фактик материалдарға таяныу мөһим, бының өсөн дәрестә бик күп күргәҙмәлелек, тарихи мәғлүмәтле китаптар, таблицалар, карталар ҡулланыу кәрәк. Уҡыусыларҙың үҙ тыуған республика тураһында, уның уңыштары, үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге, уның байлыҡтары, күренеклк шәхестәре, матурлығы, төҙөклөгө хаҡында дөрөҫ, тулы, аныҡ итеп һөйләй белеүҙәренә өлгәшеү.\n3-сө бүлек. Үҙем тураһында\n“Үҙем тураһында” темаһын үҙләштереү барышында уҡыусы үҙе тураһында һөйләргә өйрәнергә тейеш. Уҡыусыға үҙенең ғаилә ағзалары, яҡын туғандары тураһында мәғлүмәт бирә алыуын да күҙ уңында тоторға кәрәк. Уны үҙенең бөгөнгөһө, киләсәккә пландары, уй-хыялдары менән уртаҡлаша белергә өйрәтеү. Кешенең тән ағзалары, эске органдарының атамаларын белеү шәхси гигиена, көн тәртибе, һаулығы менән берлектә алып барыла. Кешегә һау-сәләмәт булыу өсөн нимә эшләргә кәрәклеге тураһында әңгәмәләр үткәреү, әҫәрҙәр уҡыуҙы ла ойошторорға кәрәк. Тема буйынса эш көндәлек тормошобоҙ, беҙгә кәрәк-яраҡ әйберҙәр менән бәйләнгән. Аҙыҡ-түлек, кейем-һалымды һатып алыу магазин, баҙар менән бәйләнеп килә. Шуға ла был темаларҙы берлектә өйрәнеүҙе отошло тип таптыҡ. Тема буйынса һәр нәмәнең исемен, атамаһын ғына белеү генә ҡаралмай, ә уҡыусыларҙы һатып алыу этикеты менән таныштырыу, һөйләшеүгә, аралашырға өйрәтеү маҡсаты ҡуйыла.\nТеманы үҙләштереү барышында һүҙлек, белешмә һәм смс-хәбәрҙәрҙән мәғлүмәт эҙләүҙә алфавитты ҡулланыу.\nТелдең берәмеге булараҡ өн. Һуҙынҡы, тартынҡы өндәрҙең системаһы. Телмәр ағымында өндәрҙең үҙгәреше. Ижек. Баҫым. Норматив әйтелеш һәм баҫымдың төп ҡағиҙәләре. Нәҙек һәм ҡалын һуҙынҡыларҙы айырыу. Әҙәби тел нормаларына ярашлы һүҙҙәрҙең дөрөҫ әйтелеше. Фонетик-орфоэпик белем һәм күнекмәләрҙе уҡыусының үҙ телмәрендә ҡулланыуы\n4- се бүлек. Йыл миҙгелдәре\nЙыл миҙгелдәре, һәр йыл миҙгеленә хас үҙенсәлектәр менән таныштырыу. Тәбиғәт күренештәрен күҙәтә һәм алған тәьҫораттарҙан сығып һөйләй белеү. Йыл миҙгелдәрен, һәр миҙгелгә ҡараған ай исемдәрен дөрөҫ әйтә һәм телмәрҙә ҡуллана белеү.\n“Яҙ етте” темаһын үтеү барышында уҡыусылар, иң беренсе сиратта, яҙ билдәләрен күрә һәм яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәрен әйтә белергә тейеш. Был тема буйынса күп кенә әҫәрҙәр тәҡдим ителгән. Әҫәрҙә яҙғы тәбиғәт, ҡоштар, йәнлектәр, ағастар, сәскәләр тураһында яҙыла. Шулай уҡ 1 май һәм 9 май байрамдары, дуҫлыҡ тураһында ла һөйләшеү тәҡдим ителә.\nҠыш миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Тәбиғәтте күҙәтеү, экскурсиялар ойоштороу. Алған тәьҫораттар менән уртаҡлашыу. Уҡыусының күргәндәре тураһында ябай формала иркен һөйләй белеүенә өлгәшеү. Бының өсөн төрлө ысулдарҙы файҙаланырға кәрәк: уҡығанды тыңлау, һүрәт-картина буйынса һөйләү, диалог төҙөү, тәҡдим ителгән әҫәрҙәр, шиғырҙар уҡыу, уларҙы анализлау, һүҙлек буйынса эш һ.б.\nЙәй миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Уларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләү һәм яҙма телмәрен үҫтереү. Тәбиғәтте күҙәтеү, алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙғарылған милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында белгәндәрен һөйләтеү. Балаларҙың йәйге ялы,хеҙмәте, ололарға ярҙамы тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм әңгәмәләр үткәреү.\nКөҙгө муллыҡ тураһында мәҡәл, әйтемдәргә күберәк урын бирелә. Кеше тормошонда хеҙмәттең роле, ололарҙың һәм балаларҙың хеҙмәте тураһында фекер алышыу.\nЛексикологияның төп атамаларын үҙләштереү. Фекерҙе, хисте, эмоцияны сағылдырыуҙа һәм формалаштырыуҙа һүҙҙең ролен аңлау. Һүҙҙең лексик, грамматик мәғәнә айырмалыҡтарын аңлатыу. Күп мәғәнәле һүҙҙҙәрҙе айырыу: омоним, синоним, антонимдарҙы таба белеү.\nФразеологизмдар, уларҙың билдәһе һәм мәғәнәһе. Мәҡәлдәр, әйтемдәр, афоризмдар, ҡанатлы һүҙҙәр. Фразеологик һүҙлектәр.\nФекерҙе, хисте, эмоцияны белдереүҙә һүҙҙең мәғәнәһен аңлау; үҙ лексиконыңды тәрәнәйтеү кәрәклегенә төшөнөү.\n“Яңы йыл” темаһы “Ҡыш”темаһы менән берлектә алып барыла. Уҡыусыларҙың ҡыш миҙгеле буйынса белемдәрен артабан да үҫтереү төп маҡсаттарҙың береһе булып тора. Ҡыш миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү, Яңы йыл, байрамдар менән туғандарҙы, яҡын кешеләрҙе ҡотларға өйрәтеү, һәр байрамдың үҙенә генә хас күренештәре, үҙенсәлектәре тураһында һөйләтеү.\n8 байрамына ҡағылышлы темаларҙы үҙләштереү әсәйҙәр тураһында шиғыр, хикәйәләр уҡыу менән берлектә алып барыла. Әсәйҙең донъяла иң ҡәҙерле кеше икәнен, уны ихтирам итергә, яратырға, ҡәҙерләргә кәрәклекте аңлатыу. Шулай уҡ әсәй темаһы, һис шикһеҙ, ғаилә темаһы менән берлектә бара, шуның өсөн башланғыс кластарҙа үтелгән ғаилә темаһы ҡабатлана һәм уҡыусыларҙың һүҙлек запасын үҫтереү өҫтөндә даими эш алып барыла. Тема байрам төшөнсәһен үҙ эсенә алғанлыҡтан, ҡотлау открыткалары, смс-хәбәрҙәр, электрон почтаға ҡотлауҙар яҙырға, ҡотлау һүҙҙәрен әйтә белергә өйрәтеү ҙә ҡарала.\nЙола байрамдарын үткәндә, һүҙҙе башҡорт халҡының, Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың яҙғы тәбиғәт менән бәйле ғөрөф-ғәҙәттәре һәм матур йолалары тураһында алып барырға тәҡдим ителә. Уҡыусыларға уларҙың кеше тормошондағы әһәмиәтен, мәғәнәһен, тергеҙеү кәрәклеген еткереү.\nТәҡдим ителгән темалар буйынса, яҙыусы, шағирҙарҙың ижадын өйрәнеү, уларҙың әҫәрҙәрен уҡыу, идея-тематик йөкмәткеләрен билдәләү; уҡыусыларҙың һөйләй, яҙма телмәрен, бәйләнешле телмәрен үҫтереү, һүҙлек запасын арттырыу төп маҡсаттарҙың береһе булып тора.\nМорфологияның төп аңлатмаларын үҙләштереү. Һүҙҙең лексик мәғәнәһенән айырмалы рәүештә, грамматик үҙенсәлектәрен аңлау. Үҙ аллы һүҙ төркөмдәрен һәм уның формаларын таныу; ярҙамсы һүҙ төркөмдәренең телмәрҙәге әһәмиәте һәм уның функцияһы менән таныштырыу.\n6-сы бүлек. Дуҫлыҡ ҡәҙерен бел\nБашҡортостан Республикаһындағы күп милләтттәрҙең дуҫ йәшәүе, халыҡтар дуҫлығы тураһында текстар уҡыу, әңгәмә ойойштороу. Кешеләр араһында мөнәсәбәт, ысын дуҫлыҡтың ҙур мәғәнәғә эйә булыуы, уны һаҡлай белеү. Бөйөк шәхестәр тормошонан, көндәлек тормоштан алынған күренештәр менән бәйләп алып барыу. Был тема буйынса башҡорт халыҡ ижады жанрҙарын, башҡорт һәм башҡа милләт әҫәрҙәрен ҡулланыу ҡарала.\nИсемдең дөйөм категориаль мәғәнәһен, морфологик билдәләрен һәм синтаксик ролен анализлау.\nУртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр. Башҡорт телендә енес төшөнсәһе, һан, килештәрҙе таныу. Исемдәрҙең ниндәй килештә килеүен билдәләү. Бирелгән морфологик билдәләр буйынса исемдәрҙе төркөмләү. Исемдәрҙе лексик һәм грамматик нормаларға ярашлы ҡулланыу.\nСифаттың дөйөм категориаль мәғәнәһен, морфологик билдәләре һәм синтаксик ролен анализлау. Сифат дәрәжәләрен таныу; сифаттарҙың яһалышы, уларҙың дөрөҫ яҙылышын төшөнөү, миҫалдар килтереү.\nТелмәрҙә синонимик сифаттарҙы, эпитет ролендә булған сифаттарҙы ҡулланыу матурлығы\n7-се бүлек. Башҡортостан йылғалары, күлдәре. Экология мәсьәләһе\nБыл темала иң беренсе нәүбәттә Башҡортостан Республикаһы тәбиғәтенең матурлығы , байлығы тураһында уҡыусыларға еткереү. Респуликалағы йылға , күлдәр тураһында мәғлүмәт биреү. Уларҙың кеше тормошондағы роле, әһәмиәте. Дәрестә бына ошо тәбиғәт байлығы, Башҡортостанда үҫкән үҫемлектәр донъяһы темаһын асырға кәрәк. Бында үҫемлектәр исемдәре, уларҙың ҡайһы береһенә үҙенсәлектәре буйынса характеристика бирелә. Һирәк осраған, Ҡыҙыл китапҡа ингән үҫемлектәр. Дарыу үҫемлектәре һ.б. Үҫемлектәрҙе өйрәнеү һәм һаҡлау һ.б.\nБыл теманы үҙләштергәндә, йылғаларҙың атамалары, уларҙың аңлатҡан мәғәнәһе, килеп сығышы (этимологияһы) хаҡында һөйләү, экология мәсьәләһен күтәреү, уҡыусыла патриотик планда ғорурлыҡ хисе тәрбиәләүҙе күҙ уңында тоторға кәрәк.\nҺандың дөйөм категориаль мәғәнәһе, морфологик билдәләре һәм синтаксик ролен анализлау. Төп, рәт, бүлем, сама, йыйыу, кәсер, үлсәү һандарын айыра белеү. Нумератив һүҙҙәр тураһында белеү. Һандарҙың дөрөҫ яҙылышын үҙләштереү. Морфологик билдәләренә ҡарап, һандарҙы төркөмләү. Һандарҙы телмәрҙә дөрөҫ ҡулланыу.\nАлмаштарҙы башҡа һүҙ төркөмдәре менән сағыштырыу. Төрлө алмаш төркөмсәләрен килеш менән дөрөҫ үҙгәртеү. Морфологик билдәләренә ҡарап алмаштарҙы төркөмләү. Алмаштарҙы һөйләмдәрҙе, текст өлөштәрен бәйләүҙә һәм телдәге этик нормаларға ярашлы телмәрҙә ҡулланыу.\n8-се бүлек. Исемдәрҙә-ил тарихы\nКеше тормошонда атамаларҙың да (кеше исеме, фамилияһы, атаһының исеме: ауыл, ҡала, тау, йылға һ.б.)роле ҙур. Унһыҙ тормошто күҙ алдына килтереп булмай. Атамаларҙың төрҙәре күп. Тел ғилемендә уларҙы өйрәнеүсе фән бар. Ул-ономастика. Ономастика фәне үҙе бер нисә тармаҡтан тора: антропонимика-шәхес атамаларын, топонимика-географик атамаларҙы, этнонимика-милләт, халыҡ, ҡәбилә исемдәрен, зоонимика-ҡош-ҡорт, хайуан ҡушаматтарын, космонимика-күк есемдәре исемдәрен, теонимика-илаһи көс исемдәрен, прагматонимика төрлө әйбер, тауар исемдәрен, маркаларын өйрәнеүсе фән.\n9-сы бүлек. Сәнғәт оҫталары\nРеспубликаның данлыҡлы һәм арҙаҡлы шәхестәре менән танышыуҙы дауам итеү. Сәнғәт оҫталарының тормош юлы һәм ижады менән таныштырыу. Теле-радио тапшырыуҙар, яҙмалар ҡарау. Уларҙың әҫәрҙәрен таныу, данлыҡлы кешеләребеҙ тураһында һөйләй белеү. Йырҙар өйрәтеү, бергәләп йырлау, һәләтле балалар менән айырым эшләү.\nЯрҙамсы һүҙ төркөмдәрен бер-береһенән айырыу. Телмәрҙә урынлы ҡулланыу.\nСәләмәт булыу өсөн, спорт менән шөғөлләнергә кәрәк икәнлеген аңлатыу һәм был турала уҡыусылар менән һөйләшеү, әңгәмә ойоштороу. Уларҙы ниндәй спорт төрө менән ҡыҙыҡһыныуҙары, күренекле спортсмендар тураһында һөйләргә өйрәтеү. Спорт тураһында теле-радио тапшырыуҙары, газета материалдары буйынса һөйләү.\nБашҡортостанда спорт төрҙәре. Спорт өлкәһендә данлыҡлы кешеләр.\nГрамматиканың бүлеге булараҡ синтаксис. Синтаксистың берәмеге булараҡ һөйләм һәм һүҙбәйләнеш. Синтаксик бәйләнештең төрҙәре һәм саралары.\n11 –се бүлек. Башҡорт халыҡ ижады\nХалыҡ ижады (әкиәт, йомаҡ, мәҡәл) тураһында дөйөм төшөнсә. Фольклорҙың коллектив ижад булыуы. Фольклор һәм яҙма әҙәбиәт.Башҡорт халҡының һәм республикала йәшәгән башҡа халыҡтар ижадының һаҡланып, быуындан-быуынға тапшырылып килгән йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре, әҙәп ҡағиҙәләре менән таныштырыу.\nФекерҙе формалаштырыуҙа һәм сағылдырыуҙа синтаксистың ролен, һүҙ менән һүҙбәйләнештең айырмалыҡтарын аңлау. Башҡорт телендә һөйләм, уның төҙөлөшөн рус телендәге һөйләм менән сағыштырыу.\n12-се бүлек. Хеҙмәт төбө-хөрмәт\nРеспубликабыҙ кешеләренең хеҙмәте, һөнәрҙәре, балалрҙың ололарға ярҙамы һәм кешеләрҙең һәйбәт сифаттары сағылған шиғырҙар, хикәйәләр уҡыу. Кеше тормошонда хеҙмәттең роле, ололарҙың һәм балаларҙың хеҙмәте, һөнәр, кәсептәрҙең күплеге, һәр кешенең үҙенә һөнәр һайлай белеүе тураһында.\nТыныш билдәләре һәм уларҙың функцияһы. Тыныш билдәләренең төрҙәре. Һөйләм аҙағында тыныш билдәләре.\n13-сө бүлек. Халыҡ йолалары, ғөрөф-ғәҙҙәттәре, әҙәп ҡағиҙәләре\nТел һәм мәҙәниәт\nБашҡорт халҡының һәм башҡа милләт халыҡтарының һаҡланып, быуындан-быуынға тапшырылып килгән йолалары, ғөрөф-ғөҙәттәре, әҙәп ҡағиҙәләре менән таныштырыу.\nУҡыусыларҙы башҡорт атының килеп сығыуы, тарихи үткәне менән таныштырыу. Уларҙы йәш үҙенсәлектәре буйынса бүленеүен аңлатыу, йылҡы малына һөйөү тойғоһо тәрбиәләү.\nБашҡорт халыҡ ижады әҫәрҙәрендә, матур әҙәбиәттә һәм тарихи текстарҙа милли-мәҙәни компонент мәғәнәһе менән тел берәмеген асыу. Лингвистик һүҙлектәрҙең (аңлатмалы, этимологик һ.б.) мәғәнәһен аңлатыу. Уҡыу эшмәкәрлегендә һәм көндәлек тормошта башҡорт телмәр этикет ҡағиҙәләрен урынлы ҡулланыу.\n. Уҡыу процесын уҡыу – уҡытыу методик һәм матди – техник яҡтан тәьмин итеү. Башҡорт (дәүләт) телен өйрәнеү өсөн уҡыу - уҡытыу методик ҡулланмалар.\n2. Урыҫ мәктәптәренең 5,6,7,8,9-сы синыфтары өсөн башҡорт теленән электрон дәреслек. – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2012й\n4. Башҡорт теле грамматикаһы таблицаларҙа. Фонетика. Морфология. Өфө:«Эдвис» уҡытыу – методика үҙәге, 2008.\n1. Хажин В. И., Вильданов Ә. Х Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. Рус мәктәптәренең 5-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. – Өфө : Китап, 2012.\n2. Хажин В. И., Вильданов Ә. Х Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. Рус мәктәптәренең 6-сы класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. – Өфө : Китап, 2012.\n3. Хөснөтдинова Ф. Ә., Ғафаров Б. Б., Тикеев Д. С., Ҡаһарманов Ғ. Ғ. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. Рус мәктәптәренең 7-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. – Өфө : Китап, 2010.\n4. Хөснөтдинова Ф. Ә., Ғафаров Б. Б., Тикеев Д. С. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. Рус мәктәптәренең 8-се класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек. – Өфө: Китап, 2006.\n5. Хажин В. И., Вильданов Ә. Х., Аҡҡужина Ф. Ә., Ҡарабаев М. И. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. Рус мәктәптәренең 9-сы класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн уҡыу ҡулланмаһы. – Өфө : Китап, 2017\n6 .З.М.Ғәбитова, Х.А.Толомбаев. Урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кәңәштәр.Өфө – 2006.\n7.Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. – Өфө: Китап, 2009.\n8.Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. – Өфө: Китап, 1994.\n9.Әүбәкирова З.Ф., Әүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М.И. Мин башҡортса уҡыйым – Өфө: Китап, 2007.\n10.Башҡорт теле таблицаларҙа, схемаларҙа hәм ҡағиҙәләрҙә. Әүбәкирова З.Ф.– Өфө, 2006.\n11.Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.\n12.Журналдар: «Башҡортостан уҡытыусыһы», «Аҡбуҙат», «Аманат».\n13.Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.\n14.М.В.Зәйнуллин. Хәҙерге башҡорт теле.Морфология. - Өфө: Китап, 2005.\n15.Толомбаев Х.А., Ғәбитова З.М. Башҡорт теленән тестар. - Өфө: 2005\n16.Русско-башкирский учебный словарь.Саяхова Л.Г., Ураксин З.Г. - Уфа: Китап, 2001.\nРабочая программа по родному башкирскому языку. 3-4 классы\nРабочая программа по башкирскому языку(государственный) 2-4 классы ФГОС\nРабочая программа по родному (русскому) языку 5-9 классы ФГОС\n← Классный час на тему выбор пути или разговор о профессии Конспект урока по ОСЧ 4 класс →


Йәш әсәйҙәр өсөн\n28 Апрель 2018, 13:45\n“Әле декрет ялындамын, ҡыҙыма бер йәш. Әммә эшкә сығыу тураһында уйлай башланым инде. Халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге аша уҡып һөнәр ала аламмы икән, мәҫәлән, парикмахерлыҡҡа?” – тип һорай йәш әсә.\nКөньяҡ-көнбайыш район-ара халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәгенең Әлшәй районы буйынса бүлеге етәксеһе Венера ХӘМИҘУЛЛИНА яуап бирә:\n- Әлбиттә, тик балағыҙға йәш ярым булғас ҡына. Беҙҙең бүлек өс йәшкә тиклем бала тәрбиәләү буйынса декрет ялында булған ҡатындарҙы уҡырға ебәрә. Әммә бер нисә шарт бар.\nӘгәр һеҙ предприятиенан декретҡа киткәнһегеҙ икән, бала тәрбиәләү буйынса отпускыла булған һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итеүҙе планлаштырған ҡатын-ҡыҙҙарҙы һөнәри әҙерләү программаһы буйынса уҡыясаҡһығыҙ. Әгәр инде декрет отпускыһына тиклем эшләмәһәгеҙ, балағыҙға йәш ярым булғас, эшһеҙ кеше булараҡ, һеҙгә халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәгенә мөрәжәғәт итергә кәрәк.\nҺөнәри әҙерлек, яңынан әҙерлек йәки квалификацияны күтәреү республика бюджеты иҫәбенә башҡарыла, стипендия түләнә.\nПарикмахер һөнәренә килгәндә иһә, бының өсөн алты ай Өфөлә уҡырға кәрәк. Имтиханды уңышлы тапшырғандан һуң махсус квалификация, разряд һәм билдәләнгән өлгөләге документ бирелә


Почта аша яҙылыу хаҡы: 6 айға—551 һум 34 тин. Йыллыҡ подписка—1005 һум 48 тин. * Сибайҙар һәм Иҫке Сибайҙар редакцияға килеп 530 һумға яҙыла ала. Йыллыҡ подписка—990 һум. * 2017 йылға «Атайсал» гәзитенә яҙылыу дауам итә. Ашығығыҙ! 30 декабрҙә Лото-уйын уҙғарыласаҡ. * Электрон вариантҡа яҙылыу—354 һум, йыллыҡ—606 һум. * Кемдәр гәзиткә яҙыла һәм квитанцияһының күсермәһен редакцияға ебәрә, уларҙы шәп бүләктәр көтә! *\nСибай ҡалаһы уҡытыусылары республика күләмендәге бәйгеләрҙә һәр ваҡыт уңышлы сығыш яһай. Республикала 23-сѳ тапҡыр үткәрелгән «Башҡортостандың йыл уҡытыусыһы» конкурсынан ҡала гимназия-интернатының инглиз теле уҡытыусыһы Илһам Кәлимулла улы Ильясов һәм 6-сы мәктәптең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Галина Михайловна Боркина ла финалға сығып, номинацияларҙа билдәләнде.\nОло һынауҙар аша уҙған педагогтарҙы ҡаланың мәғариф бүлеге начальнигы Ғаяз Әхмәҙулла улы Хәсәнов ихлас тәбрикләне. Мәғариф тармағы ҙур үҙгәрештәр кисергән осорҙа үҙ һѳнәренә, асылына тоғро ҡалып, мәртәбәле бәйгеләргә сығырға йѳрьәт иткән уҡытыусыларҙың хеҙмәтен юғары баһалап, уларға артабан да ижади үрҙәр, уңыштар теләне.\n—Баш ҡалала 10 кѳн дауам иткән бәйгелә конкурсанттарыбыҙ менән бергә тѳрлѳ һынауҙар үттек. Шуныһы оҡшаны: сибайҙарҙы һәр ерҙә лә ихтирам итәләр, яраталар. Быйылғы конкурста ҡалабыҙ намыҫын яҡлаусылар ҙа бигерәк үҙенсәлекле булды: Илһам Кәлимулла улынан йәшлек дәрте бѳркѳп торһа, Галина Михайловнала тәжрибә ҙур,—тине конкурсанттарҙың ярҙамсы тѳркѳмѳн етәкләүсе Ф.Х. Ибраһимова.\nФирҙәүес Хәләф ҡыҙының һүҙ-ҙәрен И.К.Ильясов та ҡеүәтләне:\n—«Күмәкләгән—яу ҡайтарған» тигәндәй, беҙҙең уңышлы сығыштарыбыҙ—тап ярҙамсы ижади тѳркѳмдѳң ныҡышмал эшмәкәрлеге һѳҙѳмтәһе. Күмәкләп яулаған ихтирамға киләсәктә лә тап тѳшѳрмәй, белем биреү ѳлкәһендә йѳҙѳп йѳрѳп эшләргә, йәш быуынды тәрбиәләү эшенән тайпылмаҫҡа иҫәп. Рәхмәт барығыҙға ла, ышанысығыҙ һәм ярҙамығыҙ арҡаһында оло һынауҙар еңел кеүек тойолдо,—тине йәш педагог, бәхетле йылмайып. Галина Боркина ла коллегаһының һүҙҙәренә ихлас ҡушылды һәм бәйгенән сәм, дәрт алып ҡайтыуҙарын йәшермәне.


«АРАЛАР ТЫНЫС БУЛҺА, ҒАИЛӘ ҠОРОС БУЛА»\nСибай ҡалаһының Граждандар хәле акттарын теркәү бүлеге 50, 60, 70 йыл бергә ғүмер итеүсе ғаилә парҙарын ҡотлауҙы күптән матур йолаға әүерелдерҙе. Еребеҙгә күкрәп яҙ килгәндә бүлек етәкселеге Әбсәләмовтар, Йомағужиндар, Кабановтар, Пироговтар, Трухановтар ғаиләләрен алтын туйҙары айҡанлы тәбрикләне.\n—Ғаилә—йәшәү башланғысы, мѳхәббәт һәм ихтирам, кешелеклелек һәм ярҙамсыллыҡ сығанағы. Ғаилә ныҡлығы ил именлеген тәьмин итә,—тине Сибай ҡала хакимиәтенең эштәр идарасыһы А.Ф.Иҙрисов 50 йыл бергә йәшәүсе ғаилә парҙарын хакимиәт етәкселеге исеменән ҡотлап.—Бар тәбиғәт йәшәргәндә ҡауышып, һоҡланғыс ғүмер юлы үтеүегеҙ менән һеҙ барыһына ла үрнәк. Киләсәктә лә туй йырҙары тынмаһын, йәштәр ѳйләнешһен.\nДонъя йѳгѳн тигеҙ, татыу тартыусы ғаиләләргә Башҡортостан Президентының йәмәғәт ҡабул итеү хеҙмәте етәксеһе К.К.Исҡужин, «Аструм» универсаль комплексының эштәр идарасыһы С.Мулләхмәтова, ҡаланың ЗАГС бүлеге начальнигы А.Ә.Бохарбаева ихлас ҡотлау һүҙҙәрен еткерҙе, бүләктәр тапшырҙы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Рәмил Туйсиндың, Алһыу Руссованың дәртле йырҙары аҫтында ғаилә парҙары йәш саҡтағылай вальсҡа тѳштѳ.\nЗыя Зиннәт улы менән Рәзимә Ғәниәр ҡыҙы Әбсәләмовтар 1963 йылдың июнендә ҡауышҡан. Юғары уҡыу йортон тамамлап, уҡытыусы булып эшләп йѳрѳгән йәш егет ғүмерлек йәрен Магнитогорск-Сибай поезында осрата. Сибәр ҡыҙ уның тыуған ауылында йәшәүсе апаһы янына ҡунаҡҡа китеп барған була. Шулай итеп, Балтас районында тыуып үҫеп, Ҡариҙел балалар йортонда тәрбиәләнгән Рәзимә яҙмыш ҡушыуы буйынса сал далалы Баймаҡ яҡтарына килен булып тѳшә. Ғаиләләренә йәм ѳҫтәп ике балалары тыуа. Улдары Ғайса әлеге кѳндә тѳҙѳлѳш идаралығы директоры булһа, ҡыҙҙары Айгѳл—табип-неонатолог. Икеһе лә Ѳфѳлә йәшәй. Рәзимә Ғәниәр ҡыҙы тормош иптәше—филология фәндәре кандидаты Зыя Зиннәт улынан уңыуын йәшермәй. Ире 51 йыл ғүмерен ғилми эшкә бағышлаһа, Рәзимә ханым 41 йыл мәктәпкәсә йәштәге учреждениела эшләгән.\n50 йыл бергә татыу-татлы йәшәүҙәренең серен һорағас, улар икеһе лә:\n—Мѳхәббәт ҡуш йѳрәктә ярала ла ике йәнде бер бѳтѳн итә. Аралар тыныс булһа, ғаилә ҡорос була. Бер-береңде аңлап, ихтирам итеп, балалар ѳсѳн йәшәгәндә генә тормош алға бара,—тип яуапланы.\n«Ике яҡшы ѳйләнешһә—уңыш булыр», тигән әйтемде раҫлап йәшәүсе матур ғаилә парын алтын туйҙары менән беҙ ҙә ихлас ҡотлайбыҙ. Әбсәләмовтарға алтындан һуң, гәүһәр туйҙарын күрергә насип итһен.


"УРАЛ" ҺҮҘЕН БӘЛӘКӘЙ ХӘРЕФТӘН ЯҘМА,\nйәки Тәржемә эштәренә бер ҡараш\nОҙаҡ йылдар нәшриәт өлкәһендә, ваҡытлы матбуғат баҫмалары редакцияларында тәржемәсе, мөхәррир, корректор булып эшләү дәүерендә китаптар, гәзит материалдары, мәҡәләләрҙең руссанан башҡортсаға ауҙарылған текстарындағы ҡытыршылыҡтар, хаталарҙы күреп, йән әрнегән саҡтар күп булды, әле лә шулай дауам итә. "Киске Өфө" гәзите аша шул хаталарҙың ҡайһы берҙәре тураһындағы һүҙемде тәржемә менән эшләүселәр иғтибарына еткергем килгәйне.\nТеле аңлашылмай, тиҙәр\nТәржемә - ул төрлө яҡлы белем (киң эрудиция), логик фекерләү, телде һиҙемләү (интуиция), егәрлелек, иғтибарлылыҡ, ҙур яуаплылыҡ талап иткән уғата ла ауыр, ҡатмарлы хеҙмәт. Бының өсөн, беренсенән, башҡорт мөхитендә үҫергә кәрәк; икенсенән, тел ғилемен һыу кеүек эсергә тейешһең. Башҡорт теле грамматикаһын йүнләп белмәгән, филологик белемһеҙ кешеләр тәржемә эшенә нисек йөрьәт итә икән? Ә бит шулай итәләр ҙә. "Әй, тәржемә эше пүстәк бит ул, һүҙлектәргә ҡарайһың да, яҙаһың", - тигәнен күп ишеткәнем бар бер туҡтауһыҙ һүҙлеккә ҡарап "тәржемә" итеп ултырған бәғзе берәүҙәрҙән.\nБыл - төптө хата фекер. Шуға күрә лә бит мәктәп уҡытыусыларынан бик күп тәнҡит һүҙҙәре ишетергә тура килә, сөнки электән үк дәреслектәрҙе махсус белеме булмаған кешеләр тәржемә итә торғайны. "Ниңә башҡортса гәзиттәр алдырмайһың?" - тип һораһаң, "Теле аңлашылмай", тип яуап бирә ҡайһы берәүҙәр. "Киске Өфө" гәзитен халыҡ ни өсөн йығылып ятып уҡый? Бихисап сәбәптәрҙең береһе - теленең халыҡсанлығы. Әлбиттә, унда ла тәржемә ителгән мәҡәләләр менән авторҙар яҙып ебәргәндәренең айырмаһы ер менән күк араһы. Төрлө авторҙың мәҡәләһенең стиле төрлө булыуы ихтимал, шулай ҙа тәржемә ителгән яҙмаларҙы мөмкин тиклем халыҡ теленә яҡынайтыу фарыз. Юғиһә, һуңғы йылдарҙа һутлы туған телебеҙ урынына рус теленән арлы-бирле ауҙарылған ниндәйҙер ҡоро яһалма тел барлыҡҡа килде түгелме һуң? Әҙәби тел тигәс тә, ул ябай һөйләү теленән шул тиклем алыҫлашырға тейеш түгел бит инде. Хатта һөйләгәндә лә майҙай йомшаҡ башҡорт һүҙҙәрен ҡаты итеп әйтә башланылар (телерадио тапшырыуҙарынан ишетеп торабыҙ). Мәҫәлән, "бабай" һүҙе "бавай" тип әйтелергә тейеш.\n"Һәм" һүҙе тураһында\nТелебеҙҙе сүпләүсе итеп "һәм" һүҙен артыҡ ҡулланыуҙы күрһәтергә була. Ул сит телдән үҙләштерелгән теркәүес, беҙҙең телгә бөтөнләй хас түгел. "Киске Өфө"лә Бөрйәндән Көнһылыу Ҡотлобаева апайҙың мәҡәләләр теҙмәһе баҫылып сыҡҡайны, унда мин бер "һәм" дә тапманым. Тәржемә иткәндә, русса текста күпме "и" булһа, башҡорт телендәге һөйләмдәрҙә лә шунса "һәм" яҙып ултырыу дөрөҫ түгел. Юғиһә, ҡайһы бер һөйләмдә 5-6 "һәм" осрай! Ул һөйләмдәрҙе "һәм" ҡуймайынса ла, бына тигән тәржемә итеп була лабаһа, бының ысулдары бик күп. Мәҫәлән, "Ҡалаға килдем һәм уҡырға индем" тигән ябай ғына һөйләмдә "һәм"дән ошолай ҡотолоп була: "Ҡалаға килдем дә уҡырға индем", йә "Ҡалаға килеп, уҡырға индем", йә "Ҡалаға килгәндән һуң уҡырға индем", йә "Ҡалаға килдем, уҡырға индем". Шулай уҡ "һәм" урынына "менән" һүҙен ҡулланырға була. Рәсми, фәнни стилдәге текстарҙа, бәлки, унһыҙ ҙа булмайҙыр, әммә мөмкин тиклем "һәм"дәрҙән ҡотолорға кәрәк. Шулай итһәң, һөйләмдәр ыҡсым, матур, үҙебеҙсә була. Ауылдарҙа халыҡтың телмәренә иғтибар итегеҙ әле, берәү ҙә ул һүҙҙе ҡулланмай бит.\nҺүҙ урынына - һүҙбәйләнеш\nТағы ла шул күҙгә ташлана: рустың "многочисленный" һүҙен "күп һанлы" тип туранан-тура тәржемә итәләр. "Күп" тиң дә ҡуй инде шуны, "һанлы"һы нимәгә хәжәттер. "Бихисап", "байтаҡ", "бик күп" тип тә әйтергә була, үҙебеҙсә варианттар һанап бөткөһөҙ.\n"Сегодняшний день" тигәнде "бөгөнгө көн" тип әйтеү ҙә дөрөҫ булмай. "Бөгөн" һүҙе үҙе үк ике һүҙҙән тора (был + көн), уға ниңә тағы ла бер "көн"дө өҫтәргә? Был бит күрәләтә тавтология (ҡабатлау). "Быйылғы йыл" тигәндә лә шул уҡ хәл (был + йыл = быйыл). "Бөгөнгө көндә" һүҙбәйләнешен алмаштырыу юлдары: хәҙерге көндә, хәҙерге ваҡытта, хәҙер; әле, әлеге көндә, әлеге ваҡытта, әлеге мәлдә, хәҙерге заманда һ.б. "Ҡулланыу" һүҙе дөрөҫ ҡулланылмай. Мәҫәлән, "һүҙлек (йәки башҡа әйбер) менән ҡуллана" тигән һүҙбәйләнеш йыш осрай башланы. Был осраҡта "һүҙлек ҡуллана", "һүҙлекте ҡуллана" тип әйтеү дөрөҫ булыр, "менән" һүҙе үҙ урынында түгел. Ә бына "файҙалана" һүҙен ҡулланғанда "менән" тигән вариант урынлы.\nДөрөҫ яҙыу ҡағиҙәһе\nБер мәҡәләлә барлыҡ осраҡтарҙы ла ҡарап бөтөү мөмкин түгел. Хәҙер дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләренә ҡағылышлы мәсьәләгә ҡарата бер кәлимә фекер. Русса һүҙбәйләнештәрҙәге бәләкәй хәреф менән яҙылған һүҙҙәр башҡортса ла ҙур хәреф менән ҡала. Мәҫәлән, оренбургские степи - Ырымбур далалары, оренбургский платок - Ырымбур шәле. Русстар бәләкәй хәреф менән яҙа, тип, башҡорттар үҙҙәренең ауыл-ҡала, йылға-күл, тау һ.б. исемдәрен бәләкәй хәреф менән яҙырға тейеш тимәгән бит. Руссала яңғыҙлыҡ исемдәргә -ский (-ская, -ское) ялғауы ҡушылып, был һүҙҙәр сифатлаша, шуға бәләкәй хәреф менән яҙыла. Ә беҙҙә улар исем булып ҡала, өҫтәүенә, яңғыҙлыҡ исем! Был күренеш айырыуса геология, география, биология, зоология, археология өлкәһендәге терминдарға ҡағыла. Ошо даирәләрҙә эшмәкәрлек алып барған ғалимдар үҙ фәнен бик яҡшы белә, әлбиттә. Шулай ҙа улар күбеһенсә русса уҡып, яҙып, русса фекерләп өйрәнгән. Улар башҡорт теле грамматикаһының бөтә нескәлектәрен яҡшы белә, тип әйтеп булмай. Миҫалдар: Көңгөр ярусы, Күгәрсен свитаһы, Байкал йыйырсыҡлығы (геология); Ирәмәл эттабаны, Урал елбәгәйе, Себер таштишәре, Кавказ күрәне (биология); Европа бәрҙеһе, Америка шәшкеһе, Альп ҡуңыҙы (зоология); Бахмут осоро (археология), Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттары (тарих, этнография) һ.б. Ундай һүҙбәйләнештәрҙә, ҡушма һүҙҙәрҙә, мәҫәлән, Урал, Ирәмәл атамаларының бәләкәй хәреф менән яҙылыуы башҡа һыймаҫлыҡ хәл! Быға нисектер ҡул бармай. Илһөйәр булғанға ғына түгел, ә башҡорт теле закондарының тупаҫ боҙолоуы шаҡ ҡатыра. Кеше исемдәре генә ҙур хәреф менән яҙыламы ни? Беҙ, филологтар, ни өсөн биолог, геологтарҙың арбаһына ултырырға тейеш һуң әле? Рус теленең үҙ ҡағиҙәләре, ә башҡорт теленә ул ҡағиҙәләр тап килмәй. "Башҡорт теленең грамматикаһы рус теленекенән күсереп эшләнгән", тип юҡҡа ғына әйтмәгән булып сыға инде беҙҙең телде өйрәнгән немец ғалимәһе. Был, ысынлап та, шулай. Башҡорт халҡын өйрәнеүсе тәүге рус этнографтары башҡорт һөйләштәрен квалификациялағанда ер-һыу атамаларын бәләкәй хәреф менән яҙған (сөнки рус теле ҡағиҙәһе шулай), уларҙың тикшеренеүҙәрен өйрәнгән башҡорт ғалимдары ла шунан күреп ҡабатлағандыр, тип уйлар инең, мәшһүр ғалимыбыҙ Ж. Кейекбаев, унан һуңғы телсе Ғ. Сәйетбатталов һ.б. "Ҡыуаҡан диалекты, Юрматы диалекты, Ҡариҙел һөйләше" тип яҙған. Ниндәй генә һүҙбәйләнештә лә ҙур хәреф менән яҙыла беҙҙең телдә ер-һыу атамалары! Йәштәр оло, абруйлы белгестәрҙән өлгө ала бит - шуны онотмаһаҡ ине. Шуға тәржемә менән бик һаҡ эш итергә кәрәк.\nТағы бер осраҡ\nБер нисә һүҙҙән торған ҡушма һүҙҙәрҙә тәүге һүҙ генә ҙур хәреф менән яҙыла. Мәҫәлән, Донъя кубогы, Әсә көнө, Күҙ ауырыуҙары институты. Урыҫсаһында ла шул уҡ ҡағиҙә: Кубок мира, День матери, Институт глазных болезней. Иҫтә ҡалдырыуы еңел генә был ҡағиҙәне. Тик аптырап ҡалмаҫҡа, ғәмәлдә ҡуллана белергә генә кәрәк.\nРайон гәзите редакцияһында эшләгәндә, махсус белеме булмаған хеҙмәткәр байрамдар тураһында һүҙ барғанда "көнө" һүҙен ҙур хәреф менән яҙып тик ултыра торғайны, ул ғына ла түгел, ҡыҙып-ҡыҙып бәхәсләшә, үҙенекен иҫбат итер өсөн: "Руссаһында шулай бит", - тип ныҡыша. Ҡоҙа-ҡоҙағыйлыҡ буйынса редакцияға килеп урынлашҡайны шул ул.\n- Ә ниндәй һүҙҙәр ҙур хәреф менән яҙыла һуң улай булғас? - тип һораны шулай ҙа.\n- Тәүге урында торған теләһә ниндәй һүҙ, - тип яуап бирҙем мин уға.\nОҙонораҡ һүҙбәйләнештәрҙә: "Башҡортостан пионерҙары" төбәк балалар ойошмаһы ("Региональная детская организация "Пионеры Башкортостана"), "Балалар ойошмалары федерацияһы" халыҡ-ара ойошмаһы (Международная организация "Федерация детских организаций"). Күренеүенсә, урыҫса менән башҡортса тап килмәй.\nҠушма һүҙҙәрҙәге хаталар\nҠушма һүҙҙәрҙә хата яһауҙарҙың бик күп осраҡтары бар. Мәҫәлән, бер баҫмала "ҡанэскес" тигән һүҙҙе күреп иҫем китте. Беренсе синыф балаһы ла белә (был ҡағиҙә "Әлифба"ны үткәндә өйрәнелә): башҡорт телендә "э" хәрефе бер ҡасан да һүҙ уртаһында яҙылмай. Ул һүҙ "ҡан эскес" тип айырым яҙылырға тейеш, әгәр бергә яҙыла икән, ошолай булыр ине: "ҡанескес" ("үҙешмәкәр" һүҙе кеүек).\nНәҙек һуҙынҡылы ҡушма һүҙҙәрҙә - нәҙек айырыу билдәһе, ҡалын һуҙынҡылыларында ҡалын айырыу билдәһе ҡуйыла. Мәҫәлән, мөьмин (Мөьминшин - урыҫсаһы - Мукминшин), Ҡөрьән, Гөльямал, Хупъямал, Байъегет (Баййегет, Байегет түгел). Айырым яҙылған ҡушма һүҙҙәрҙе һүҙлектәрҙән эҙләй белмәгән тәржемәсегә ҡыйынға тура килә. Мәҫәлән, летучая мышь. Бер гәзиттә уны "осоусы сысҡан" тип тәржемә иткәндәр. Мәҡәлә исемендә ат башындай итеп баҫылып сыҡты ул. Ә бит был йәнлек башҡортса ярғанат була! Шулай уҡ водяная крыса - һыу ҡомағы түгел, көшөл икән. Божья коровка - ҡамҡа (беҙҙең яҡта "күсапай" тиҙәр), ә ул һүҙлектә "алла һыйыры" тип яҙылған. Бына һүҙмә-һүҙ тәржемә итеү ниндәй көлкө хәлгә килтерә! Һүҙлектәрҙә лә, ҡыҙғанысҡа күрә, хаталар байтаҡ. Ә кеше уларға ышана. Бер һүҙлектең бер үк битендә "һыуһаҡлағыс" һүҙе ҡушып та, айырым да яҙылған. Бер нисә һүҙҙән торған ер-һыу атамалары мотлаҡ бергә ҡушылып яҙыла. Мәҫәлән, Шүлгәнташ, Балҡантау, Кәлимосҡан, Ҡарабейәаҫҡан, Дүртөйлө, Кинйәабыҙ. Элек бергә ҡушылып яҙылған ҡушма һүҙҙәрҙә ике һуҙынҡы тура килһә, береһе төшөп ҡала торғайны, мәҫәлән, Миңләхмәт (хәҙер Миңлеәхмәт тип яҙалар).\nТәржемә ителгән мәҡәләләрҙәге тыныш билдәләре тураһында әйтеп тә тораһы түгел. Русса һөйләмдәрҙә нисек ҡуйылһа, башҡортсаһында ла шулай ҡуйып тик ултыралар өтөр, һыҙыҡ, ике нөктәләрҙе. Әйтәйек, башҡорт телендә оҙон һыҙыҡ (тире) һөйләмдең тәүге өлөшөндә торһа, руссала һуңғы өлөшөндә урын ала. Мәҫәлән, "Йылҡы итенән - ҡаҙы, ә һыйыр йә һарыҡ итенән тултырма яһағандар". Бында, ҡабатлау булмаһын өсөн "яһағандар" тигән хәбәр төшөрөп ҡалдырылған, уның урынына һыҙыҡ ҡуйылған; был ҡағиҙә һөйләмдең башҡа киҫәктәренә ҡағылмай (һөйләмдәге теләһә ҡайһы һүҙҙе төшөрөп ҡалдырып, уның урынына һыҙыҡ ҡуйыу дөрөҫ түгел, ундай ҡағиҙә бөтөнләй юҡ). Сағыштырыу өсөн руссаһы: "Из конины готовили казы, а из говядины или баранины - тултырма". Ҡайһы бер осраҡтарҙа русса һөйләмдә - һыҙыҡ, башҡортсаһында ике нөктә ҡуйыла.\nБер мәҡәләлә барса осраҡтарҙы ла ҡарап бөтөп булмай, әлбиттә. Һүҙ ыңғайында шуны ғына әйтке килә: юғары уҡыу йорттарында филология буйынса белем алыусыларҙы тәржемә эшенә лә ныҡлап өйрәтһендәр ине. Башҡорт теле ғалимдарының дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләрен үҙгәртеүе лә буталсыҡлыҡ тыуҙыра. Мәҫәлән, элек "баш ҡала" һүҙе ҡушып яҙыла торғайны, "һүҙьяһалыш" һүҙендә ҡатылыҡ айырыу билдәһе ҡуйыла ине.\nДөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләре буйынса ҡулланма кәрәклеге көн кеүек асыҡ - тел ғалимдарынан шуны дүрт күҙ менән көтәбеҙ. Ҡайһы бер ҡағиҙәләрҙе үҙгәртмәйенсә лә булмай. Рим цифрҙарынан һуң ялғау ҡуйылмай, тигән ҡағиҙә бар ине (был ҡағиҙә лә рус теленән үҙләштерелгән), хәҙер уны үтәмәйҙәр, "Петр I-гә", "Екатерина II-не" тип яҙалар. Дөрөҫ эшләйҙәр, сөнки башҡорт теле - ул ялғауҙар теле (ябайлаштырып әйткәндә). Ялғауын яҙмаһаң, һөйләм аңлашылмай. Ҡыҫҡартылған һүҙҙәрҙә лә шул уҡ хәл. Руссаһында ялғауһыҙ ҙа аңлашыла, сөнки "в", "у", "с" кеүек предлогтар бар. Мәҫәлән, учится в БГУ (башҡортса: БДУ-ла уҡый). Ғәлиевтән өйрәнә - учится у Галиева. Ҡыҫҡартҡан осраҡта "Ғ. өйрә-нә", тиһәк, һөйләмдең мәғәнәһе аңлашылмай. Шуға күрә йә ҡыҫҡартҡан һүҙ янына мотлаҡ ялғау ҡуйырға, йә һүҙҙе тултырып яҙырға кәрәк. Башҡорт теле закондарын белмәгән "белгес" кенә бындай форманы туранан-тура рустарҙан күсереүе мөмкин.\nРадио, телевидение хаталары\nГәзит-журналдарҙа ғына түгел, радио, телевидение, театрҙарҙа ла тәржемә эше насар ҡуйылған. Мәҫәлән, театрҙа бер спектакль ҡарағанда (тәржемә ителгән пьеса буйынса) сәхнәнән актерҙың зәйтүнде олива тип әйтеүе аптыратҡайны. Телевизорҙағы балалар тапшырыуында рус әкиәте тураһында һүҙ барғанда, оҫта тимерсе бетте дағалай, тип әйтелде, ә бит ул бөрсәне (блоха) дағалай. Тәржемә ителгән кинофильмдарҙа ла лексик, грамматик, стилистик хаталар быуа быуырлыҡ. Артистар тәржемә эше менән шөғөлләнергә тейеш түгел дә инде. Ә мөхәррирҙәр ҡайҙа ҡарай, тигән һорау тыуа. Ете класс белемле бер төҙөүсе апайҙың, телевизорҙағы башҡортса хаталар өсөн оялам, тип әйтеүе уйландырырлыҡ. Телевидение дикторҙарының, хәбәрселәренең (барыһы ла түгел, әлбиттә), һөйләгәндә логик баҫымды дөрөҫ ҡуймауы арҡаһында, телмәрҙәре бигерәк ҡыҙыҡ яңғырай, хатта минең бәләкәй ейәнем, аптырап: "Өләсәй, ниңә улай һөйләшәләр ул?" - тип һорай. Иманым камил, был хеҙмәткәрҙәр үҙ-ара аралашҡанда, өйҙә үҙебеҙсә "нормаль" һөйләшәлер. Театр сәхнәләрендә лә, телевидениела ла яһалмалыҡ сәскә ата. Бына был осраҡта рус артистарынан өлгө алырға була. Тәбиғилеккә ни етә! Беҙҙең халыҡ бер ҡасан да ҡылансыҡланып һөйләшмәгән.\nИғтибарлыраҡ, ихтирамлыраҡ булайыҡсы үҙ туған телебеҙгә, милләттәштәр!\nЯҙылған: 17.03.14 | Ҡаралған: 2304


Материалы за Июнь 2010 года » Страница 4 » Архив газеты "Йәшлек"\nЙәштәр көнө менән! ---\nҺеҙҙе матур байрам – Йәштәр көнө менән ихлас ҡотлайым! Ул – йәшлек, матурлыҡ, дәрт һәм өмөт байрамы. Сөнки тыуған илебеҙҙең киләсәге, уның сәскә атыуы һәм именлеге нәҡ уларға бәйле!\nЙәштәр Башҡортостан халҡының дүрттән бер өлөшөнән күберәген тәшкил итә. Бөгөн улар төрлө яҡлап белем, ныҡышмалылыҡ һәм эш һәләтен талап иткән оло тормошҡа аяҡ баҫа. Ҡыҙҙар һәм егеттәрҙең инициативалылығы, яңы идеялары арҡаһында республика даими үҫә, матурлана һәм заманса төҫ ала бара. Йәш быуындың иң алдынғы вәкилдәре бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара фәнни, ижади конкурстарҙа, олимпиадаларҙа, проекттарҙа, күргәҙмәләрҙә һәм ярыштарҙа ҙур уңыштарға өлгәшә.\nКемдәргә эләктең хин , «Бабич»? Башҡортостан\nРеспублика йортонда быйылғы лауреаттарға Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы тапшырылды\nЛауреаттар был тантаналы көндө йыл да баш ҡалабыҙ урамдарында гөрләп сәскә атып ултырған йүкәләрҙең хуш еҫе танауҙарына килеп бәрелеү менән иҫкә алыр, моғайын. Ниндәй йәмле йәйге хозур көн! Ошо көндөң яҡты ла, хуш еҫле лә, сағыу ҙа ноталары, был көндөң төп геройҙарына әйләнгән йәштәрҙең бәхеттән балҡыған йөҙҙәрендә нур уйнатып, күңелдәренә йыр-моң һалып, илаһи тойғолар уятҡандыр һәм тағы ла ижад ҡомары өҫтәгәндер. Юҡҡа ғынамы ни лауреат исеменә лайыҡ булған егеттәрҙең һәр береһе, үҙҙәренә ошо ҙур исемде тапшырыу тантанаһы барышында, трибунаға сығып, йәштәр тураһында шундай хәстәрлек күргәндәре өсөн, уларға ижади хеҙмәткә, йәшәүгә яҡшы шарттар тыуҙырғаны өсөн республика етәкселегенә ҡат-ҡат рәхмәтен белдереп, юғары исемде киләсәктә тырыш эштәре һәм яңынан-яңы әҫәрҙәре менән аҡлаясаҡтары тураһында белдерҙе.\n«Йәшлек»кә 30 июнгә тиклем яҙылырға мөмкин! Башҡортостан\nҺөйләшеүҙә БР Президентының дәүләт кәңәшсеһе Сергей Лаврентьев, БР федераль почта идаралығы начальнигы Альберт Дүсәлимов, уның урынбаҫары Тәлғәт Гәрәев һ.б. ҡатнашты. Кәңәшмәне БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы вазифаһын башҡарыусы Верена Хәкимова алып барҙы.\nЕләккә хаҡ кәмемәҫ. Моғайын. Яңылыҡтар\nНиһайәт еләк беште! Тик шуныһы күңелде ҡыра – күп урындарҙа йәйҙең йәме, тәме булған емеш кибеп бөткән. Шуға ла хаҡы баҙарҙа әле ҡиммәт, артабан да төшмәҫ тип көтөлә. Баш ҡаланың Үҙәк баҙарында еләк үткән йылдағынан аҙыраҡ урындарҙа һатыла.\nТүбәндә таблицала хаҡтар бер килограмм аҙыҡҡа Өфөнөң Үҙәк баҙары миҫалында бирелгән.\nКөн үҙәгендә – юлдар торошо Яңылыҡтар\nБашҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев Мәскәүҙә осрашыуҙар үткәрҙе. РФ Транспорт министрлығында ауыл юлдары төҙөлөшөнә өҫтәмә субсидиялар бүлеү тураһында һөйләшеү алып барылды.\nЮлдарҙың торошо бөгөн күберәк финанслауҙы талап итә, тип билдәләне Раил Сарбаев. – Ауыл юлдарына ғына, ә улар беҙҙә 25 мең километр самаһы, 5 миллиард 700 миллион һум самаһы аҡса кәрәк. Норматив буйынса, яҡындағы биш йылда бөтә юлдарҙы тейешле тәртипкә килтереү өсөн, йыл һайын 800 – 1000 километр оҙонлоғондағы юлдарҙы ремонтларға тейешбеҙ. Өҫтәмә субсидиялар бүлеү ауыл юлдарын күберәк ремонтларға ярҙам итәсәк.\nЙәштәр байрамында ҡунаҡта Яңылыҡтар\nКисә Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов эш сәфәре менән Бөрйән районында булды. Ул Бөтә Рәсәй йәштәр көнөнә арналған йәштәр байрамында ҡатнашты. Шулай уҡ республиканың көньяҡ райондарында йәшәгән ғаиләләргә бала тыуыуға сертификат тапшырҙы.\nРеспублика башлығы республикала туризмды үҫтереү комплекслы программаһын бойомға ашырыу сиктәрендә төҙөлә башлаған «Морат туғайы» туристик базаһында ла булды.\n(Был хаҡта гәзитебеҙҙең шишәмбе һанында уҡырһығыҙ).\nХөрмәтулла Үтәшев – иң шәп «төрөк» Мәҙәниәт\nҮткән аҙнала Истанбулдан бик ҡыуаныслы хәбәр килде. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хөрмәтулла Үтәшевҡа «Әхмәтзәки Вәлиди Туған» спектаклендә Ататөрк роле өсөн Исмәт Көнтәй исемендәге төрөк театры премияһы бирелде.\nБилдәле төрөк театр белгесе Хаяти Асылазыджи үҙенең хатында былай тип яҙа: «Билдәле төрөк яҙыусыһы һәм драматургы Исмәт Көнтәй исемендәге премияны беҙ бына инде 35 йыл дауамында төрөк театр донъяһының иң яҡшы вәкилдәренә бирәбеҙ. Быйыл премия 13 номинацияла тәҡдим ителде һәм тәүге тапҡыр сит ил вәкиленә бирелде. Мин күптән Хөрмәтулла Үтәшевтың ижадын күҙәтеп барам һәм уны бөгөнгө көндөң иң күренекле артистарҙың береһе тип һанайым».\nПремияғыҙ ҡотло булһын! Алдағы көндәрҙә лә һеҙгә ижади уңыштар, яңы үрҙәр яуларға яҙһын!\nБР Президенты М. Рәхимов Өфөгә «Рәсәйҙең һәм уның төбәктәренең демографик үҫеше» Бөтә Рәсәй мәктәп-семинарында ҡатнашыу өсөн килгән Рәсәй Федерацияһындағы БМО фонды вәкиле Карл Кулесса менән осрашты. Осрашыу барышында Башҡортостанда социаль һәм демографик үҫеш мәсьәләләре тикшерелде. Карл Кулесса, Башҡортостанда Рәсәйҙең башҡа субъекттары менән сағыштырғанда, тыуымды арттырыу мәсьәләләре яҡшыраҡ хәл ителә, тип билдәләне.


1xBet Mobile / Арр / 1xBet Apk\nРәсәй операторы, сөнки ул үҙе тураһында күп һөйләргә туранан-тура спорт һәм франция уйынсыларын ҡабул ставкаһы баҙарҙағы менән францияның почта адресы, хәүефһеҙ ҡиммәттәре булып тора.. Vous pouvez consulter mon test sur 1xBet© pour avoir tous les détails. A retenir: шансты уның иң яҡшы баҙарында тәҡдим итеү, реаль ваҡытта өсөн яҡшы ставка, лимит һәм ысулдары тәҡдим түләү ставкалары бик күп, ләкин уның ҡараламалағы ярайһы интерфейсы. Qu’en est-il de son application mobile?\nКонтора ның букмекерский’ тәҡдим кушымталар ғына түгел, мөмкин өсөн Android өсөн загрузки, IOS һәм Windows Phone, шулай уҡ үҙ сайтының мобиль версияһы. Иң мөһим факттары тураһындағы өҫтәмә 1xbet© беренсе ҡараш менән:\n✓ Paris, теркәлгән, смартфондар һәм депозитҡа аҡса бөтөрөү мөмкин.\nӘгәр һеҙ өҫтәлдән ҡарап версия сайт :\nХәйләле генә был һеҙ нисек үтәлә, был биткә һылтанма баҫып 1xbet, букмекер өсөн баш биткә күсергә. Был биттең өҫкө һул мөйөшөнә, һеҙ тамғаларға телефон табып. Өҫтәмә инструкция һәм ябай һәм android һайлау өсөн уны баҫырға кәрәк.\nӘгәр һеҙ сайтының мобиль версияһы ҡарап :\nШулай уҡ ошо һылтанмаға баҫырға 1xbet башта биттәрендә, сайттарҙа йорт өсөн туранан-тура күскән биттәр. Һуңынан аҫтағы күскән биттәр, һеҙ табып сиктәрендә. Версия инструкция өҫтәмә һайлау һәм android һәм уны баҫырға кәрәк.\nӨгөт-кәңәш смартфон йәки планшеттар ҡарау мөмкинлегенә эйә беҙ һеҙҙең менән һеҙ сайттың, улар һеҙ телисез өсөн өҫтәмә билдәләү. Шулай эшләй, һеҙ сайтының мобиль версияһы ҡарарға тейеш.. Был ҡорамалдар эшләү менән бер шул, уның скачать өҫтәмә һеҙҙең туранан-тура ала.Скачать өҫтәмә 1xbet\nКилтереп, минең фекерем ыңғай булыуы тураһында мобиль кушымталар 1xbet. L’француз теле ҡушымта тулыһынса, бик ябай ҡулланыу. Аҙым теркәлгән, шулай уҡ ябай системаға инеү. Күп депозит тағы бер вариантына өҫтөнлөк булып тора, кереп өсөн мобиль терминалдар. Ҡушымта шулай уҡ һәйбәт араһында һайларға була, ставки на реаль аҡса эшләй өҫтәүенә мөмкинлек биргән веб-сайттар, улар күсмә ғәҙәт тереклек итеү. Ниһәйәт, мин табып, эшләүе күпкә яҡшы тип кушымталар, д сайты, әммә был & #8217;эште тәме.\nҠушымта аша клиенттар ярҙам файҙаланыу\nБеҙ бөтә элемтә сараларын табыу, сайты бар, ч иң уңайлы булып тора, уны һүндереү отражает. Бынан тыш, был номеры буйынса бушлай шылтыратырға мөмкин. 0800 электрон почта йәки ҡулланыу. Был осраҡта һеҙгә ниндәй яуап алды 48 сәғәт теле һәм француз.нулевой\nИҪӘБЕНӘ АЛЫП БАРЫЛА\nБыл мәсьәлә буйынса, версия ашыу сикләнгән өсөн загрузки. Үрге мөйөшөндә ҡарарға була хоҡуҡтарын параметрҙары менюны асырға. Вклад репозиторий, тарихи һәм арзан хамитов. C & #8217; шулай уҡ урында тора, унда & #8217; буласак ставкаһы ағымдағы тикшереү һөҙөмтәләре. Шулай уҡ был түләү реквизиттары булыуы түләү меню мөмкин.\nБыл ҡыҙыҡлы ваҡиға тураһында хәбәрҙәр буйынса электрон почта буйынса смс йәки мөмкинлектәргә эйә булыу өсөн һәм үҙ вариантын йүнәлтелгән акциялар.\nБарыһы өсөн теркәлгән\nСсылкаға баҫып, түбән 1xbet. Шулай уҡ, Android өсөн йәки iOs версияһы кеүек, телефон тамғаһы баҫып, төп биттең өҫкө һул мөйөшөндә урынлашҡан. ( миҫалдар һүрәткә баҫып ҡарағыҙ android скачать). Һуңынан инструкция һәм һайларға кәрәк версияһында windows өсөн загрузки башланы..\nТәүҙә 1xBet түбән ссылкаға баҫып, букмекер өсөн сайттың баш биткә күсергә. Il vous suffit ensuite de vous rendre tout en bas de la page d’accueil et de cliquer sur » Version Complète ». Өҫкө өлөшөндә төп биттәренә тамға баҫырға кәрәк булһа һин унан телефон, һуңынан версия Windows һайлау һәм, ниһайәт, инструкция кәрәк, башлау өсөн өҫтәмә загрузки.


"Айыҡ туйҙар аша - айыҡ тормошҡа" - Исянгильдинский СК - Сельские клубы (И-П) - Каталог файлов - Хайбуллинский районный Дом культуры\nГлавная » Файлы » Сельские клубы (И-П) » Исянгильдинский СК» "Айыҡ туйҙар аша - айыҡ тормошҡа"\n“АЙЫҠ ТУЙҘАР АША - АЙЫҠ ТОРМОШҠА” ИҪӘНГИЛДЕ АУЫЛЫ.\nБына быйыл беҙҙең Иҫәнгилде ауылында тағы ла бер “Айыҡ туй” булып үтте. Был яуаплы аҙымды яһарға батырсылыҡ иткән йәштәребеҙ -Баймаҡ районы Буранбай ауылы һылыуы Рәсимә Ҡарасурина менән Хәйбулланың Иҫәнгилде ауылы егете Заһир Байгилдин. Ғаиләнең беренсе байрамын араҡыһыҙ үткәрергә, тигән уйға бер¬гәләп килдек,тиҙәр. Атай-әсәйҙәр, туғандар ҙа был ҡарарға бик тә ҡыуан¬ды.\nТуй ике көн буйы гөрләп барҙы. Тәүҙә Сибай ҡалаһындағы мәсеттә никах уҡытып, ҡулдарға пар балдаҡтар кейгәндән һуң, байрамыбыҙ боронғо йолаларға ярашлы үтте: ҡоҙаларҙы ҡаршы алыу,ҡыҙ оҙатыу, бил сисеү, һыу юлы күрһәтеү, ҡоҙа-ҡоҙағыйҙарға, бикәс-ҡәйнештәргә бүләк таратыу – бары¬һы ла шартына килтерелде.Уйын-көлкө,мәрәкәләшеү менән үрелеп барған байрам һиҙелмәйенсә үтте. Айныҡ кешеләрҙең аралашыуы ла ҡыҙыҡлыраҡ, күңелле¬рәк, мәғәнәлерәк. Эсмәйенсә аралаш¬ҡан ҡоҙа-ҡоҙағыйҙар ҙа бер-береһен яҡшыраҡ аңлай, нығыраҡ танышып өлгөрә.Ҡунаҡтар ҡәнәғәт булып, матур фекерҙә таралышты. Эскән кешенең һөйләгәнен тыңлағансы, айныҡ баштан, ысын күңелдән әйтелгән һүҙҙәр фәһемле лә, ышаныслы ла, ҡөҙрәтле лә яңғы¬рай. Айыҡ туй күңелдәрҙе сафландыра, ғаилә нигеҙен дә нығыта, тип уйлайбыҙ. Бөтә бәләләрҙең, боҙоҡ¬лоҡтоң башы – эскелектә, тип өйрәтә бит динебеҙ. Айыҡ туй үткәреү – айыҡ тормошобоҙҙоң инеше. Айыҡ тормош алып барыу – ғаилә татыу-лығы, балаларыңдың тыныслығы, өйҙөң ҡото ла ул.\nЯңы ғаилә ҡороусы парҙарға ғаилә бәхете, имен тормош, инсафлы, иманлы балалар теләйбеҙ. Айыҡ тормош – сәлә¬мәтлек нигеҙе, балаларыбыҙға үҙебеҙ¬ҙең үрнәк икәнде онотмайык, йәштәр! Ғаилә бәхете гөлләмә һымаҡ бик күп өлөштәрҙән тора, туйҙың нисек үтеүе лә уға үҙ йоғонтоһон яһайҙыр, тип уйлайым. Айыҡлыҡ араҡынан баш тартыуҙы ғына билдәләмәй, ә яҙмышың өсөн үҙең яуаплы икәнде аңлауҙы, үҙеңде заман һәм йәмғиәт көсләп таҡҡан ҡалыптарға өнһөҙ хеҙмәт иткән ҡол итеп түгел, башың менән уйлап, ым¬һындырғыс булһа ла, алдаҡҡа, яһалмалыҡҡа ҡоролған, зыян итерҙәй ҡә¬лебтәрҙән баш тарта алыуҙы, донъяға аныҡ ҡарашты, иң мөһиме, үҙеңә ху¬жа булыуҙы ла күҙ уңында тота. Айыҡ булыу – ихтыярлы һәм көслө булыу! Үҙенә хужа булған кеше генә ерен дә, рухиәтен дә һаҡлай һәм сәскә аттыра алыр. Һәр еребеҙҙә лә ошондай маҡсатлы, аҡыллы йәш¬тәребеҙ күберәк булһын ине. Ә беҙ бөгөн иманлы, тәүфиҡлы, аҡыллы йәш парҙарға Рәсимә һәм Заһир Байгилдиндарға ҡорған ғаиләләренең ҡотло һәм бә¬рәкәтле булыуын теләргә генә ҡала! Рәхмәт һеҙгә, ҡыйыу йәштәр!!!


Өҫтөнлөк – йәштәргә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Өҫтөнлөк – йәштәргә\nӨҫтөнлөк – йәштәргә 13.02.2018 // Йәмғиәт\nЙәшлек осорон – дауыл, ә йәштәрҙе йәшен менән сағыштырыу урынлы. Кем әйтмешләй, амбициоз булаһың, ҡурҡыу кеүек төшөнсә артта ҡала. Асылда йәштәр бөгөн нимә менән мәшғүл, һәр төрлө ҡытыршылыҡтарҙы йырып сығыу ауыр түгелме уларға, ҡыҫҡаһы, барыһы ла ал да гөлмө?\nРәсми мәғлүмәттәр буйынса, Башҡортостан – Волга буйы федераль округындағы иң йәш республика, беҙҙә яҡынса бер миллион тирәһе йәш кеше иҫәпләнә.\nШул һөйөнөслө, алмаш йәки кадрҙар әҙерләү мәсьәләһе республикабыҙҙа һәр ваҡыт иғтибар үҙәгендә. Төрлө программаларҙың һәм концепцияларҙың эшләнеүе – шуға асыҡ миҫал, үҙ сиратында, һәр береһе уңышлы тормошҡа ашырыла.\nШул уҡ ваҡытта власть даирәләренә йәштәрҙе мөмкин тиклем күберәк үткәреү кеүек ыңғай тәжрибә менән дә уртаҡлаша алабыҙ. Хәйер, министрлыҡҡа йәки муниципаль район хакимиәттәренә юғары вазифаға берәй йәш кешене тәғәйенләү йыш ҡулланыла. Депутаттар араһында ла улар байтаҡ. Илебеҙҙең матур киләсәге өсөн йәштәр күп кәрәк. Ысынлап та, хәҙер бөтөнләй бүтәнсә көнитмеш, тормош даими үҙгәреп тора.\nЙәштәр темаһы һәр саҡ көнүҙәк булды, айырыуса еңел булмаған әлеге иҡтисади шарттарҙа уның әһәмиәте арта ғына. Бөгөн егет һәм ҡыҙҙарҙы ҙур мәсьәләләр борсой, улар илебеҙ киләсәге өсөн тәрәндән уйлана икән, был шатлыҡлы.\n– Ҡыҙ һәм егеткә үҙенең шәхси эшен асыу өсөн күп тә кәрәкмәй, – тип бер район хакимиәтендә һөйләгәндәре хәтерҙә. – Улай ғына ла түгел, фатир алыу бөтөнләй еңелләште. Өр-яңы идея менән янған алдынғы ҡарашлыларға бөтә ерҙә лә ишектәр асыҡ. Өҫтөнлөктө тағы кемгә бирергә? Әлбиттә, уларға. Әйткәндәй, эш урыны, эш хаҡы һәм торлаҡ – ҡыҙ һәм егеттәр өсөн иң мөһиме.\nДөйөмләштереп әйткәндә, республикабыҙҙа йәштәр сәйәсәте – өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең береһе.


Уңайлы мөхиткә тағы бер аҙым\n11 Сентябрь 2019, 12:06\n“Уңайлы ҡала мөхитен булдырыу” федераль программа, исемендә үк әйтелгәнсә, торама пункттарҙың территорияһын матурлауға, күмәк ял итеү урындарында уңайлыҡтар барлыҡҡа килтереүгә йүнәлтелгән. Беҙҙең районда ла был проект буйынса муниципаль территорияға ҡараған дөйөм ҡулланыу урындарын төҙөкләндереү саралары ойошторолдо.\nРайоныбыҙҙың ауылдарында “Уңайлы ҡала мөхитен булдырыу” программаһын ғәмәлгә ашырыу бөгөн дә дауам итә. Шулай, Йылайыр ауылында үҙәк майҙанды рәткә килтереү эштәре ҡайнай.\nЙылайырҙың үҙәк майҙанын төҙөкләндереү ике этапта үтә. Беренсеһе 2018 йылда башҡарылды: майҙандың территорияһына асфальт түшәлде. Быйыл, 2019 йылда майҙандың эргә-тирәһен рәткә килтереү планлаштырыла. Был эштәрҙең подрядсыһы – Йылайыр юл ремонт-төҙөлөш идаралығы.\nРайон хакимиәтенең төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ буйынса бүлеге мәғлүмәте буйынса, үҙәк майҙанды төҙөкләндереү өсөн ике миллион һумға яҡын аҡса сарыф ителәсәк. Бөгөнгө көндә тротуар төҙөү, бордюр ташы һалыу, асфальт түшәү, парковка барлыҡҡа килтереү эштәре тамамлау этабында. Шулай уҡ баҫҡыстарҙы ремонтлау, һәйкәлдең постаментын декоратив ремонтлау, контейнер майҙансыҡтарын булдырыу, ҡойма ҡуйыу, йәшел зона булдырыу кеүек эштәр күҙҙаллана.\n“Уңайлы ҡала мөхитен булдырыу” проектында ҡатнашыу – ауыл тормошонда мөһим ваҡиға. Сөнки һәр кеше өй эсендә генә түгел, йорт-ҡура тирәһендә лә уңайлы булыуын, балалар менән тыныс ял итеүҙе, машиналар тротаурҙарҙа түгел, ә махсус урындарҙа тороуын, күберәк йәшеллек һәм ял итеү урындары булыуын теләй. Ә был проект тап шундай - уңайлы мөхит булдырыуға тағы бер аҙым.


Халыҡ барыбер риза түгел | ГТРК «Башкортостан» - Хәбәрҙәр | 114355\n13 сентября 2018 — 16:03 ГТРК «Башкортостан»\nӨфөлә Менделеев урамындағы 16 ҡатлы йорттар араһында автомобиль ҡуйыу урыны эшләргә уйлайҙар. Әммә халыҡ әйтеүенсә, бында тотонолған машиналар һатыу баҙары буласаҡ. Ошо сәбәпле йорттарҙа йәшәүселәр урам йыйыны үткәрҙе. Дүрт ейән-ейәнсәргә өләсәй булып өлгөргән Әнисә Мусина кескәйҙәре өсөн борсола. Автомобиль һатыу баҙары була ҡалһа, бында шикле кешеләр генә йыйылмаяаҡ, ихата ла гөрләп торасаҡ, тип хәүефләнә ул. Йорттарҙа йәшәүсе водителдәр, әлбиттә урын өсөн борсола. Сөнки баҙар төҙөлһә, сит кешеләр машиналарын ҡайҙа етте шунда ҡалдырып китәсәк. Ә ихаталағы сүп-сарҙы кем йыйыр? Күптән түгел, фатир хужаларына сүп түгә торған контейнерҙы ла икенсе ергә күсерергә кәрәклеген талап ителгән хат та килгән. Халыҡ автомобиль һатыу баҙары эшләргә йыйыныуҙарын дәлилләргә тырышһа, милексе мәнфәғәтен яҡлаусы юрист икенсе фекер еткерҙе.Милексе мәнфәғәтен яҡлаусы юрист әйтеүенсә, ер участкаһын 2018-се йылдың май айында уҡ физик шәхестән һатып алынған. Хәҙер иһә килеп тыуған һорауҙарҙы ла уға бирергә кәңәш итә ул.Бер-береһенә терәлеп тигәндәй ултырған дүрт 16 ҡатлы йортта йәшәүселәр автомобиль баҙарына ғына түгел, машина ҡуйыу урынына ла ҡаршы булып сыҡты. Улар, тәү сиратта, балалары өсөн ҡурҡа. Әлегә бала-саға тауышынан гөрләп торған майҙансыҡ эргәһен, тиҙҙән автомобиль геүләүе алыштырырмы? Әллә бында йәшәүселәр үҙ хоҡуҡтарын дәлилләй алырмы? Һорау асыҡ ҡала.


Ундайҙар бик һирәк » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ундайҙар бик һирәк\nУндайҙар бик һирәк 02.10.2015 // Йәмғиәт\nЕр йөҙөндә шундай кешеләр була: улар менән һөйләшкәндән һуң күңелдә ниндәйҙер еңеллек тояһың, донъяға ҡараш үҙгәрә. Ундайҙар башҡаларға файҙам күберәк тейһен тип тырыша, был турала артыҡ ҡысҡырып та бармай үҙҙәре, юҡ-барға зарланмайынса ғына йәшәй бирәләр.\nШундай кешеләрҙең береһе — Алайғыр ауылында йәшәүсе Әхмәт Кинйәбай улы Абдрахманов. Бала сағы ауыр һуғыш йылдарына тура килгәс, донъяның әсе-сөсөһөн үҙ иңендә татыған ул. Бар ғүмерен колхоз эшенә бағышлаған. Ҡайҙа эшләһә лә, һәр саҡ бурысына яуаплы ҡарауы арҡаһында исеме почет таҡтаһынан төшмәгән. Бик күп премияға, “Хеҙмәт ветераны” миҙалына, Ленин орденына, маҡтау ҡағыҙҙарына лайыҡ булған Әхмәт ағай.\nКүрше Яңы Бәпес ауылы ҡыҙы Орҡояны осратып, сәстәрен сәскә бәйләгәндәр. 41 йыл бер-береһен ихтирам итеп, матур ғүмер кисерҙеләр, дүрт балаға ғүмер бирҙеләр. Үҙҙәренә оҡшап балалары ла тәрбиәле, эшһөйәр булып үҫте. Әле улар бөтәһе лә тормошта үҙ урынын тапҡан.\nӘхмәт ағай ауылдаштарының шатлығын да, ҡайғыһын да уртаҡлаша белә. Йылы һүҙен дә йәлләмәй, шелтәһен дә белдерә. Уның аҡыллы кәңәштәренә йәштәр генә түгел, ололар ҙа мохтаж. Ауылдаштарының күпләп ситкә китеүенә борсола уҙаман. Улар осрашып бер күрешһен, һағыныуҙарын баҫһын өсөн “Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!”, шәжәрә байрамдарын үткәрергә ярҙам итә.\nАуыр сирҙән һуң тормош иптәше Орҡоя апай вафат булғас, Әхмәт ағай ҡәҙерле кешеһе иҫтәлегенә ауылда мәсет төҙөргә ҡарар итте. Йоҡоһоҙ төндәр, ал-ял белмәй эшләү бушҡа китмәне. Ниһайәт, Алайғыр ауылында иман йорто ҡалҡып сыҡты. Уға “Орҡоя мәсете” тигән исем бирелде. Әле йәше лә, ҡарты ла шунда йөрөй.\n— Ҡайһы бер йәштәрҙең эскелек һаҙлығына бата барыуы күңелемде ҡыра. Иманға ҡайтыу ғына ҡотҡарыр беҙҙең халыҡты, — ти Әхмәт ағай.\nАлайғыр ауылында бер нисә ауылды хеҙмәтләндергән дауахана ябылғас, уны яңынан астырыуҙы юллап йөрөгән кешеләрҙең береһе Әхмәт Кинйәбай улы ине. Ғөмүмән, уның ҡылған изгелектәрен һанап бөтөрлөк түгел. Уҙаман үҙ теләге менән инде нисәнсе йыл кешеләрҙең һуңғы төйәген — зыяратты — тәртиптә тота. “Орҡоям да шунда ята бит”, — ти. Үҙ эшен ҡабартып күрһәтмәй генә кешеләргә изгелек ҡылып, асыҡ йөҙ менән донъя йөгөн тарта ул. Иман нурҙарын сәсеп, оҙаҡ йылдар һау-сәләмәт йәшә, Әхмәт ағай!\nАвтор: Г. ХӘСӘНОВА.


- Республика театрҙары ғына түгел, тамашасыларыбыҙ ҙа ҙур түҙемһеҙлек менән көткән ваҡиға - дүртенсе Халыҡ - ара "Туғанлыҡ" төрки телле театрҙар фестивале башланыуға аҙ ғына\nваҡыт ҡалып бара, - тип башланы һүҙен "Башинформ" агентлығында үткән матбуғат конференцияһында Башҡортостан Хөкүмәте Премьер - министры урынбаҫары, БР мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илешев. - Бында беҙ бөгөн\nфестивалде үткәреүгә әҙерлек тураһында һөйләшеүгә\n"Туғанлыҡ" исеме уға осраҡлы рәүештә генә бирелмәгән. Фестивалдең маҡсаты ғәҙәти практикала даими рәүештә ижади тәжрибә менән уртаҡлашыу мөмкинселегенән мәхрүм булған төрлө республика театрҙары осрашып, үҙҙәрен берҙәм театр\nорганизмының бер өлөшө итеп тоя һәм "сәнғәт буйынса туғандар" рәтендә үҙҙәренең тотҡан урынын баһалай алһын өсөн\nмөмкинселек тыуҙырыуға ҡайтып ҡала.\n"Туғанлыҡ" фестиваленең тыуған йылы - 1991 - се йыл. Ул ваҡытта илдәге хәл - торош үтә ҡатмарлы ине: Рәсәй айырым дәүләттәргә тарҡалыу алдында тора, һәм күптәр быны беҙҙең\nхалыҡтарҙың күп йыллыҡ дуҫлығы һәм татыулығына янау тип ҡабул итте. Был контекста "Туғанлыҡ" фестивален ойоштороу үҙ ваҡытында эшләнгән, мәҙәни - тел тамырҙары буйынса туғандаш халыҡтарҙы берләштереүсе гуманистик акция булып торҙо.\nФестиваль барлыҡҡа килеп, бер нисә йыл үткәндән һуң, унда\nТөрки телле илдәрҙең мәҙәни бәйләнештәре буйынса ТЮРКСОЙ ха лыҡ - ара ойошмаһы ла ҡатнашты. Артабанғы фестивалдәр беҙҙә 1996 - сы һәм 2000 - се йылдарҙа үткәрелде. Һәм бына, алты йыл үткәс, беҙ тағы ла был ваҡиғаға әйләнеп ҡайтабыҙ, у л Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәй составына инеүенә 450 йыл тулыуын байрам итеү билдәһе аҫтында үтә.\nБыйылғы "Туғанлыҡ" ғәйәт ҙур ваҡиға, театраль форум, ул барлыҡҡа килгәндән башлап Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә үткәрелә. Фестиваль Башҡортостан Республикаһының ғына түгел, дөйөм төрки иленең визит карточкаһына әйләнде ти п\nәйтергә була. Ул 12 - 19 сентябрҙә үтәсәк, сарала РФ төрки телле субъекттарының, шулай уҡ сит илдәрҙән килгән төрки телле театр коллективтары сығыш яһаясаҡ. Быйыл беҙ 13 республика һәм дәүләт вәкилдәре килеүен көтәбеҙ.\n"Туғанлыҡты" асыу тантанаһы Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында, ябыу - Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында планлаштырыла. Унда\nМәҙәниәт һәм кинематография буйынса федераль агентлыҡ\nетәксеһе Михаил Швыдкой ҙа килергә йыйына. Ул БР Хөкүмәт\nПремьер - министры Рафаэль Байдәүләтов менән бергә фестивалде әҙерләү һәм үткәреү буйынса ойоштороу комитетын е тәкләй.\nТөрлө номинациялар буйынса иң яҡшы театр коллективтары һайланасаҡ. Еңеүселәр аҡсалата премия менән наградлана, Гран\n- при, шулай уҡ башҡа ҡатнашыусылар менән бергә, фестиваль эмблемаһы төшкән панно менән бүләкләнәсәк.\nБынан тыш, "Туғанлыҡ" фестиваленә билеттарҙың бик үк ҡыйбат булмауы сараға йәштәрҙе лә йәлеп итер тигән өмөттә ҡалабыҙ. Дөйөм алғанда иһә фестиваль сиктәрендә театрҙарҙың спектаклдәрен алты меңдән ашыу кеше ҡарар тип күҙаллайбыҙ.\nТөрки телле театрҙың үҙенсәлектәре, үҙ йөҙө булыуын билдәләргә кәрәк. Әммә башҡа илдәрҙең театрҙары менән аралашмайынса һәм бөтә донъя тенденцияларынан тыш, театрҙың тулы ҡанлы тормош менән йәшәй алмауы ла дөрөҫлөккә тап килә. Улар менән берлектә үҫешкәндә лә, беҙ үҙенсәлектәребеҙҙе, этник йөҙөбөҙҙө һаҡлап ҡалырға тейешбеҙ. Андрей Старостин фотоһы.