54. Ҡамар (Ай)\n(Ҡамар сүрәһе 55 аяттан тора. «Ҡамар» — Ай тигән һүҙ. Айҙың ярылыуы тураһында һөйләгәнгә күрә, сүрәнең исеме шунан килә. Мәккәлә ингән.)\nҠиәмәт көнө яҡынлашты һәм Ай ярылды.\n(«Мәккә кәферҙәре хәҙрәти Мөхәммәдтең мөғжизә күрһәтүен талап итте. Пәйғәмбәребеҙ бармағы менән Айға төртөп күрһәтте һәм Ай урталай ярылып китте лә, йәнә үҙ хәленә ҡайтты. Ләкин мөшриктәр быны: был бер сихыр ғына, тинеләр». Хәсән Чантай тәфсиренән.)\n(Мәүләнә Али аңлатмаһында бер нисә юрау бар. Ҡиәмәт көнөндәге ғарасат уаҡытында ярыласаҡ Ай тотолғанда, бер яртыһы күренеп, икенсе яртыһы күренмәй торған саҡ һүрәтләнгән йәки, ысындан да, ул заманда Ай тирәһендә ниндәйҙер Ғәләми үҙгәрештәр күренгәндер, тип фаразлана.)\nУлар мөғжизә күрһә лә, һаман йөҙ сөйөрә.\n— Был боронғонан килгән бер күҙ буяу, — тип әйтәләр.\n(Аяттарҙы) ялғанға сығарҙылар һәм үҙ нәфселәренә буйһондолар. Гәрсә, һәр эштең ахыры (нәтижәһе) була.\nХаҡтыр, уларға яманлыҡтарҙы киҫәтер өсөн мөһим хәбәрҙәр килде.\nБыл — бөйөк хикмәттер. Ләкин йөҙ сөйөргәнгә ул киҫәтеүҙәр файҙа бирмәне.\nШулай булғас, (Рәсүлем) һин дә уларҙан йөҙ сөйөр.\n(Исрафилдың) быңа саҡлы күрелмәгән, ишетелмәгән нәмәгә (хәтәр хөкөмгә) саҡырыусы тауышы ишетелгәс, улар, меҫкен ҡараштары аҫҡа төбәлгән килеш, саранча өйөрө кеүек, күпләп ҡәберҙәренән сығыр.\nСаҡырыусыға табан йүгерә башларҙар. Кәфер булғандар:\n— Был бик тә хәтәр көн, — тип әйтер.\nУларға саҡлы, башта Нух ҡәүеме инҡарсы булды. Улар илсебеҙҙе ялғансыға сығарҙы.\n— Ул енләнгән, — тинеләр, һәм улар уны ҡыуып ебәрҙеләр.\nНиһайәт, ул да Раббыға:\n— Мин, ысындан да, еңелдем. Һин миңә ярҙам ит инде, — тип, доға ҡылып, ялбарҙы.\nШунан һуң Беҙ Күк ҡапҡаһын асып, ҡот осҡос ҡаты ямғыр яуҙырҙыҡ.\nАллаһ тәҡдиренсә, ерҙәге һыуҙар Күк һыуҙары менән ҡушылып, тоташ ағымға әүерелде.\nНухты таҡталарҙы һөйләп яһаған кәмәгә ултырттыҡ.\nБыл кәмә Нухҡа (кәферҙәр тарафынан) инҡар ителгәненә күрә бирелде һәм ул Беҙҙең күҙәтеүебеҙ, һағыбыҙ аҫтында йөҙөп йөрөнө.\nХаҡтыр, Беҙ быны (кәмә ваҡиғаһын) бер аят (һабаҡ) булараҡ, (халыҡтарға) тараттыҡ. Шул турала уйлап, һабаҡ алған кеше бармы?\nНисек булып сыҡты ғазабым һәм киҫәтеүҙәрем?\nХаҡтыр, Беҙ Ҡөръәнде уйланып, (өгөт алыр) аңлар өсөн ҡулайлаштырҙыҡ. Был турала уйлап ҡарағанығыҙ, ғибрәт алғанығыҙ бармы?\nҒәд ҡәүеме (үҙ пәйғәмбәрҙәре Һудтың хәҡиҡәтен) ялғанға сығарҙы. Уларға ниндәй генә киҫәтеүҙәр булманы ла, уларға ебәргән язам ниндәй булды!\nБеҙ был ҡәһәрле оҙон көндә улар өҫтөнә дәһшәтле тауышлы өйөрмә ебәрҙек.\nБыл хәтәр өйөрмә тамырҙарынан ҡуптарып алынған хөрмә ағасының ботаҡтарын һындырған кеүек, кешеләрҙе осортоп, һәләк итте.\nМин ебәргән язаның ниндәй икәнен күрҙегеҙме, киҫәтеүҙәремдең ниндәй икәнен аңланығыҙмы?\nХаҡтыр, Беҙ Ҡөръәнде (өгөт алыр) өсөн аңлайышлы иттек. Шул хаҡта уйлап, һабаҡ алған кеше бармы?\nСәмуд ҡәүеме лә (Хәҡиҡәтте) ялғанға сығарҙы.\n— Беҙ үҙебеҙҙең аранан сыҡҡан (ғәҙәти) бер бәндә артынан эйәреп йөрөйөкме? Ул сағында беҙ, һис шикһеҙ, юлдан яҙған булырбыҙ, тилегә һаналырбыҙ, — тинеләр. - Беҙҙең беребеҙгә лә иңмәгән, (Аллаһ) уахиҙы уға ғына индерҙеме ни? Эйе, ул маҡтансыҡ, ялғансы бит.\nКем маҡтансыҡ, кем шыр ялғансы икәнен улар иртәгә белер.\n(Әй, пәйғәмбәрем Салих), ысындан да, Беҙ, һынап ҡарау ниәте менән, уларға теге әсә дөйәне ебәрербеҙ. Улар артынан күҙәт һәм сабыр бул.\n(Дөйә менән) кешеләр араһында һыу тигеҙ итеп бүленгәнлеге тураһында әйт. (Бер көндө ҡойонан дөйә эсәсәк, икенсе көндө кешеләр эсер, тип әйт.) Һәр ике яҡ та үҙ сиратында һыуға хужа булыр.\n(Сәмүд халҡы дөйә менән бер ҡойонан һыу эсергә теләмәне.) Улар үҙ араларынан бер кешене саҡырып килтерҙеләр. Әлеге (бәхетһеҙ) кеше (бысағы менән дөйәне) һуйҙы.\n(«Дөйәне һуйыусының исеме Кудар бин Салиф булыр. Яман кеше тураһында һөйләгәндә ғәрәптәрҙә: Кударҙан да бәхетһеҙ, Кударҙан ҡәбәхәт кеше, тип һөйләү ҡалған». Хәсән Чантай тәфсиренән.)\nМин ебәргән язаларҙың ниндәй икәнен күрҙегеҙме, киҫәтеүҙәремдең ниндәй икәнен аңланығыҙмы?\nБеҙ улар өҫтөнә ҡурҡыныс тауыш ебәрҙек һәм улар хайуан абҙарындағы аяҡ аҫтында тапалған ҡоро һалам-тиреҫ кеүек тетелеп бөттө.\nХаҡтыр, Беҙ Ҡөръәнде аңлар өсөн ҡулайлаштырҙыҡ. Шул турала уйлап, һабаҡ алған кеше бармы?\nЛут ҡәүеме лә киҫәтеүсе вәғәздәрҙе ялғанға сығарҙы.\nБеҙ улар өҫтөнә таш яуҙырҙыҡ, Луттың үҙ ғәйләһенән башҡалары (барыһы ла һәләк булды).\nТарафыбыҙҙан әжер булараҡ, уларҙы (Лут ғәйләһен) Беҙ сәхәр уаҡытында ҡотҡарып ҡалдыҡ. Бына, шөкөр иткәндәрҙе Беҙ шулай бүләкләйбеҙ.\nХаҡтыр, (Лут) улар өҫтөнә киләсәк хәтәр ғазап тураһында әйтте. Ләкин улар был киҫәтеү-ҡурҡытыуҙарҙы шиккә тотоп, ялғанға сығарҙылар һәм бәхәс ҡуптарҙылар.\nХаҡтыр, улар хатта (Лут өйөндәге) ҡунаҡ егеттәрен айырып алырға теләнеләр, аулаҡҡа саҡырҙылар. Беҙ уларҙың күҙҙәрен һуҡырайттыҡ.\n— Бына, язабыҙҙы татығыҙ, киҫәтеүҙәремдең нәтижәһен күрегез, — тинек.\nХаҡтыр, иртә таңда уларға һис ҡасан бөтмәйәсәк (дауамлы) ғазап килде.\n— Бына, ғазабымды татығыҙ, киҫәтеүҙәремдең нәтижәһен күрегеҙ, — тинек.\nХаҡтыр, уйланып, аңлар өсөн, Беҙ Ҡөръәнде ҡулайлаштырҙыҡ. Шул хаҡта уйлап ҡарағанығыҙ, ғибрәт алғанығыҙ бармы?\nХаҡтыр, Фирғәүен тоҡомона ла киҫәтеүҙәр килде.\nУлар Беҙҙең аяттарыбыҙҙың барыһын да ялғанға сығарҙы. Беҙ ҙә уларҙы сикһеҙ ҡөҙрәтебеҙ менән ғазапҡа тоттоҡ.\n(Әй, Ҡурайш) һеҙҙең кәферҙәрегеҙ боронғо кәферҙәрҙән яҡшыраҡмы? Әллә изге китаптарҙа һеҙҙе язаларҙан ҡотҡара торған әмер бармы?\n— Беҙ пәйғәмбәрҙәрҙән үс алырҙай көслө ҡәүем! — тип уйлайҙармы?\nОҙаҡламай ул өйөр тарҡаласаҡ һәм улар табандарын ялтыратып ҡасасаҡ.\n(Бәдер һуғышында кәферҙәрҙең мосолмандарҙан еңелеп ҡасыуҙарына ишара.)\nХаҡтыр, уларға вәғәҙә ителгән ғазаптың уаҡыты-сәғәте килер. Ул Сәғәттәге (Ҡиәмәттәге) ғазап ғәйәт әсе, сикһеҙ ҡайғылы буласаҡ.\nШик юҡ, гөнаһлыларҙың барыһы ла юлдан яҙған тилеләр кеүек.\nУл Көндө улар йөҙ түбән килеш, утҡа ташланасаҡ. Уларға:\n— Йәһәннәмдең ҡағылыуын татып ҡарағыҙ, — тип әйтелер.\nШик-шөбһәлә булмағыҙ, Беҙ һәр нәмәне үҙ тәҡдире менән (үҙ йөрәгендә) яралттыҡ.\nБеҙҙең әмерҙәребеҙ күҙ асып йомған миҙгелдә үтәлә.\nХаҡтыр, Беҙ һеҙҙең кеүек кәферҙәрҙе һәләк иттек. Шул хаҡта уйлап ҡарағанығыҙ, ғибрәт алғанығыҙ бармы?\nШулар өҫтөнә уларҙың барса (ярамаҫ) ғәмәлдәре дәфтәрҙәрҙә.\nБәләкәйме ул, ҙурмы — барыһы ла (ғәмәл дәфтәрендә, Ләүхел Мәхфүздә) яҙылған.\nШик юҡ, (тәҡүә) мөьминдәр йәннәттәрҙә, шишмәләр янында,\nХаҡ мәжлесендә, ҡөҙрәт эйәһе, мөлкәте сикһеҙ булған Аллаһтың янында булыр.


29 сентябрь — Башҡорт Википедияһы\n29 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 272-се көнө (кәбисә йылында 273-сө). Йыл аҙағынаса 93 көн ҡала.\n29 сентябрь Викимилектә\nБМО: Йөрәк көнө.\nАҠШ: Ҡәһүә көнө.\nБруней: Конституция көнө.\nАргентина: Уйлап сығарыусылар көнө.\nИран: Янғын һағы көнө.\nҠырғыҙстан: Ҡан донорҙары көнө.\nРәсәй: Табип-отоларингологтар көнө.\n1829: Лондонда Скотланд-Ярд төҙөлә.\n1907: Санкт-Петербургта беренсе трамвай йөрөй башлай.\n1916: Джон Рокфеллер донъялағы тәүге миллиардер була.\n1957: Силәбе өлкәһендәге «Маяҡ» предприятиеһында радиация аварияһы.\n1990: АҠШ-тың бишенсе быуын «F-22» истребителе тәүге осош яһай.\nБлизнецов Альберт Васильевич (1935), ғалим-зоотехник, 1973 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1978—1997 йылдарҙа айырым зоотехния кафедраһы, 2002—2009 йылдарҙа малсылыҡ продукттарын етештереү технологияһы кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (1994). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Шишмә ауылынан.\nКоробков Геннадий Евгеньевич (1945), ғалим-инженер-механик. Өфө дәүләт нефть техник университетының нефть һәм газды транспортлау һәм һаҡлау кафедраһы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.\nЩепарев Михаил Андреевич (1950), спортсы, тренер, йәмәғәтсе. 1978 йылдан Олимпия резервының махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең биатлон буйынса тренеры; 1971 йылдан «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең Белорет ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Егәҙе ауылынан.\nВербицкая Галина Яковлевна (1960), ғалим-театр белгесе. 1988 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2008). Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nФёдоров Виктор Николаевич (1960), төҙөүсе, хужалыҡ эшмәкәре. Күмертау ҡалаһы «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары. Башҡортостан Рспубликаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.\nИшбулатов Рәшит Шакирйән улы (1952), табип-офтальмолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм уйлап табыусыһы.\nАгашкова Ирина Георгиевна (1962), театр актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2005).\nМурзашев Сергей Михайлович (1967), физик культура уҡытыусыһы, хәрби-ғәмәли күпбәйге (военно-прикладное многоборье) буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән Мишкә районы Сурай ауылынан.\nХужин Рәшит Малик улы (1943), ауыл хужалығы ветераны. 1984—2006 йылдарҙа Дәүләкән районының «Өршәк» колхозы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Яңы Йәнбәк ауылынан. Райондың почётлы гражданы.\nЙәрми Сәйете (1884—19.10.1972), шағир-импровизатор. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне (1944).\n29 сентябрҙә тыуғандар\n1547: Мигель де Сервантес, Испания яҙыусыһы.\n1795: Кондратий Рылеев, Рәсәй империяһы шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, декабрист.\n1843: Михаил Скобелев, Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре.\n1904: Николай Островский, СССР яҙыусыһы.\n1975: Андрей Шевченко, СССР һәм Украина футболсыһы.\n1971: Дельфин, СССР һәм Рәсәй шағиры, музыканты.\n1902: Эмиль Золя, Франция яҙыусыһы.\n1902: Рудольф Дизель, немец уйлап табыусыһы.\n1930: Илья Репин, рус рәссамы.\n1943: Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы, Советтар Союзы Геройы (1944). Граждандар һəм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.\n1943: Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=29_сентябрь&oldid=1077035 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 27 сентябрь 2021 в 12:54\nБыл бит һуңғы тапҡыр 12:54 27 сентябрь 2021 үҙгәртелгән.


65(2011) » Страница 4 » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Облако тегов » 65(2011) » Страница 4\nБеҙгә ҡунаҡҡа немецтар киләсәк\nНовости / Башҡортостан // 20-08-2011, 09:34\n23 августа ГДР-ҙың Оберхаузен ҡалаһынан йәштәр делегацияһы Халыҡ-ара «MULTI» программаһы сиктәрендә Өфөгә килә. Уларҙың сәфәренең маҡсаты – йәштәр сәйәсәте өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте киңәйтеү, йәштәр сәйәсәте һәм балаларҙың, йәштәрҙең йәмәғәт ойошмалары буйынса органдар вәкилдәре менән аралашыу....\nСтәрлетамаҡтар ҙа алдан тауыш биреүҙә ҡатнашты\nНовости / Рәсәй // 20-08-2011, 09:33\nСтәрлетамаҡ праймеризында ла, һәр ерҙәге кеүек үк, РФ Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа 40-тан ашыу кандидат һәм 300-ҙән ашыу халыҡ вәкиле ҡатнашты.\n– «Берҙәм Рәсәй» партияһы кеүек, бөтә социаль программаларҙың үтәлешен, мәғариф һәм һаулыҡ һаҡлау системаһын модернизациялау яуаплылығын үҙ өҫтөнә алған башҡа партия юҡтыр, – тине үҙ сығышында ошо партияның төбәк сәйәси советы секретары Константин Толкачев. – Һеҙҙең тауыш биреүегеҙгә күп нәмә бәйле: РФ Дәүләт Думаһына иң лайыҡлылар үтергә тейеш....\nШәхси йорт ҡалала күберәк төҙөлә\nНовости // 20-08-2011, 09:33\nШәхси йорттар төҙөлөшө республикала торлаҡ өлкәһен үҫтереүҙең өҫтөнлөклө йүнәлеше булып ҡала. Йыл башынан Башҡортостанда дөйөм майҙаны 884,8 мең кв. метрлыҡ 9500 фатир сафҡа индерелгән. Был уҙған йылға ҡарағанда 102,7 процентҡа күберәк.\nЕте айҙа ғына Башҡортостан халҡы дөйөм майҙаны 717 мең кв. метрлыҡ 6696 шәхси йорт төҙөгән. Шәхси төҙөүселәр өлөшөнә файҙаланыуға тапшырылған торлаҡтың 81 проценты тура килә....\nБеҙҙе хәҙер пуля ла алмаясаҡ\nНовости // 20-08-2011, 09:32\nГолландия биохимиктары тәбиғи булмаған кеше тиреһен синтезлаған. Ғалимдар иҫбатлауынса, быға тиклем ер йөҙөндә бындай ҙа ныҡ кеше тиреһе бөтөнләй булмаған. Ул хатта пуляны ла үткәрмәй! Тағы ла шуныһы иғтибарға лайыҡ – ғалимдар серле тирене һөттән синтезлаған....\nНовости / Башҡортостан // 20-08-2011, 09:31\n2012 йылда республиканың тупланма бюджетының дөйөм күләменең дүрттән өс өлөшө хеҙмәт хаҡына, һәр төрлө пособиеларға, мәктәп, дауаханаларҙы һәм башҡа өлкәләрҙе финанслауға бүленәсәк. Шул уҡ ваҡытта средстволарҙың иң ҙур өлөшөн (31,3 процент) мәғарифҡа тотоноу ҡаралған. 20,2 проценты иһә – һаулыҡ һаҡлау өлкәһен (мотлаҡ медицина страховкалауын иҫәпкә алып), 12,8 проценты – социаль сәйәсәтте, 3,2 проценты мәҙәниәтте финанслауға йүнәлтеләсәк....\nКилешеү торлаҡ төҙөлөшөн арттырасаҡ\nНовости / Башҡортостан // 20-08-2011, 09:30\nБашҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Азамат Илембәтовтың Дәүләт милке менән идара итеү буйынса федераль агентлыҡ етәксеһе урынбаҫары Павел Потапов менән осрашыуы барышында республикала ер һәм милек мәсьәләләрен хәл итеүҙә яҡтарҙың үҙ-ара тығыҙыраҡ эшләүе тураһында һөйләшеп килешеүгә өлгәшелде.\nАтап әйткәндә, федераль ерҙәрҙең бер өлөшөн республиканың торлаҡ төҙөлөшө программаһына йәлеп итеү күҙ уңында тотола....\nБашҡортостан – туризм өлкәһендә тәүге өс лидер иҫәбендә\nНовости // 20-08-2011, 09:30\nwww. kurortrussia.ru туристик порталында интерактив һорау алыу дауам итә.\nСайтҡа инеүселәргә улар яҡын арала барырға теләгән Волга буйы федераль округындағы 14 төбәктең береһен һайларға тәҡдим ителә. Тауыш биреү Волга буйы федераль округының 28 – 30 сентябрҙә Түбәнге Новгородта үтәсәк туристик ресурстары фестиваль-презентацияһы алдынан ойошторола. Бөгөнгә Татарстан һәм Башҡортостан Республикалары, Пермь крайы тәүге өс лидер иҫәбендә....\nИшембай һәм Белорет – иғтибар үҙәгендә\nНовости / Башҡортостан // 20-08-2011, 09:29\nБашҡортостан Хөкүмәте башлығы Азамат Илембәтов Ишембай һәм Белорет райондарында булды.\nИшембай районында уның сәфәре быйыл февралдә барлыҡҡа килгән «Ишембай» янғын-химик станцияһынан башланды. Станция әлеге төбәктән башҡа Ауырғазы, Ғафури, Көйөргәҙе, Мәләүез, Стәрлетамаҡ, Стәрлебаш һәм Федоровка райондарын хеҙмәтләндерә. Йәй башында ғына бында яңы техника, янғын һүндереү ҡорамалдары алынған, тағы ла өс янғын машинаһы, трактор килтереләсәк. Ғөмүмән, тейешле махсус техника менән йыһазландырыу киләһе ике йылда тамамланасаҡ тип көтөлә....


Әбйәлил районына эш сәфәре\n27 октябрҙә Урал аръяғы райондарына эш сәфәре барышында Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров Әбйәлил районында булды. Республика етәксеһе социаль һәм инфраструктура объекттарын ҡараны, район халҡы һәм етәкселек менән биләмәне үҫтереү мөмкинлектәрен тикшерҙе.\nРәхмәт ауылында Радий Хәбиров 2006 йылда сафҡа ингән уртаса белем биреү мәктәбендә булды. Әле унда 125 бала белем ала, 15 педагог эшләй.\nМәктәп директоры Зөһрә Әхмәҙиева әйтеүенсә, бында белем алыр өсөн тейешле шарттар булдырылған. Әммә әлегә тиклем бинаны газ менән йылытыу мәсьәләһе хәл ителмәгән. Бының өсөн күмер ҡулланыла. Был маҡсатта көнөнә 1 тоннаға яҡын күмер яғыла, дөйөм бер миҙгелдә ул 200 тоннаға тиклем сарыф ителә.\nЙылытыу ҡорамалдарын газ селтәрҙәренә тоташтырыу проекты өс йыл элек төҙөлөп экспертиза үткән, әммә эштәрҙе башлар өсөн республика бюджетынан тейешлы сығымдар бүленмәгән. Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы республика Хөкүмәтенә уҡыу йортон газ менән тәьмин итеү буйынса тейешле күрһәтмә бирҙе.\nРеспублика етәксеһе мәктәпкәсә төркөмдө, ашхананы ҡарап сыҡты, туҡланыуҙы ойоштороу өлкәһендә аутсорсинг системаһын үҫтереү мәсьәләләре буйынса фекер алышты.\nУрындағы ауыл Советы депутаты Исрафил Йәнсәитов «Ташбулат» тимер юл станцияһынан Белорет – Учалы трассаһына тиклем 51,4 километр арауыҡта юл төҙөргә кәрәклеген белдерҙе. Халыҡ 1990 йылдарҙан бирле көткән был юл Әбйәлил һәм Учалы райондарындағы 14 ауылды туранан-тура транспорт бәйләнеше менән тоташтырыр ине. Радий Хәбиров республика Хөкүмәтенә был мәсьәләне тикшерергә һәм тейешле тәҡдимдәр индерергә ҡушты.\nРеспублика етәксеһе Мораҡай ауылы фельшдер-акушер пункты һәм Байым ауылы участка дауаханаһы миҫалында урындағы халыҡҡа медицина ярҙамы күрһәтеү системаһы менән яҡындан танышты.\nМораҡай ФАПы 1983 йылда төҙөлгән йылытылған ағас бинала урынлашҡан, ул 250-нән ашыу кешене хеҙмәтләндерә. Фельдшер Мөнирә Фәтхуллина менән әңгәмәлә Башҡортостан вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы ФАПың эшен ойоштороу, тейешле ҡорамалдар һәм дарыуҙар менән тәьмин итеү мәсьәләһе буйынса фекер алышты.\nБайым ауылы дауаханаһы 10-дан ашыу ауылды һәм өс меңдән ашыу кешене хеҙмәтләндерә. Беренсе ҡатта поликлиника, икенселә - тәүлек әйләнәһенә эшләгән стационар урынлашҡан. Радий Хәбиров дауаланыусылар менән аралашты, туҡланыу сифаты менән ҡыҙыҡһынды.\nАсҡар үҙәк район дауаханаһы баш табибы Илгиз Килдейәров әйтеүенсә, бында орфан ауырыуҙары менән сирләгән 2 кеше дауалана. Әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында улар закон буйынса тәғәйенләнгән дарыуҙарҙы ала алмай. Республика етәксеһе төбәк Һаулыҡ һаҡлау министрлығына тейешле саралар күреү буйынса күрһәтмә бирҙе.\nКүсем руднигы ауылында төбәк Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы мәктәп автобусы водителе менән аралашты. Уның әйтеүенсә, яҡын арала урынлашҡан ауылдарҙан уҡыусыларҙы ике автобус хеҙмәтләндерә. Көн һайын улар 100 км юл үтә. Автобустар графикка ярашлы эшен башҡара, әммә береһен алмаштырыу талап ителә.\nРадий Хәбиров район хакимиәте башлығына йыл аҙағына тиклем ауыл мәктәбен өр-яңы автобус менән тәьмин итеү бурысын ҡуйҙы.


Беларусь Республикаһының Милли йыйылышы — Башҡорт Википедияһы\nНацыянальны сход Рэспублiкi Беларусь\nике палаталы парламент\nРеспублика Советы Рәйесе\nс 2015 йылдың 16 ғинуары\nВәкилдәр Палатаһы Рәйесе\nс 2008 йылдың 27 октябры\n(шул иҫәптән: 64 Республика Советында,\n110 Вәкилдәр Палатаһында)\nРеспублика Советы Фракциялар\nфракциялар юҡ, территориаль принцип буйынса ойошторола һәм төҙөлә\nВәкилдәр Палатаһы Фракциялар\nПартия ағзаһы түгел (94)\nБеларустың Коммунистәр партияһы (КПБ) (8)\nРеспублика хеҙмәт һәм ғәҙеллек партияһы (РПТС) (3)\nБелорус патриотик партия (БПП) (3)\nЛибераль-демократик партия (Белоруссия) (ЛДП) (1)\nБерләшкән граждандар партияһы (ОГП) (1)\nРеспублика Советы Тауыш биреү системаһы\nурындағы депутаттар Советтары ултырышында һигеҙешәр Республика Советы ағзаһы һайлана\nВәкилдәр Палатаһы Тауыш биреү системаһы\nграждандар тарафынан мажоритар система буйынса дөйөм тура һайлау хоҡуғы нигеҙендә һайлана\nБеларусь Республикаһының Милли йыйылышы (бел. Нацыянальны сход Рэспублiкi Беларусь) — Беларустың юғары вәкәләтле закондар сығарыу органы. Ике палатанан тора — Вәкилдәр палатаһы (түбәнге палата) һәм Республика Советы (юғары палата). Вәкилдәр палатаһы составында — 110 депутат. Депутаттарҙы һайлау дөйөм, ирекле, тиң, тура һайлау хоҡуғы нигеҙендә йәшерен тауыш биреү юлы менән тормошҡа ашырыла. Вәкилдәр палатаһы тулыһынса мажоритар система буйынса (үҙе тауышҡа ҡуйылған һайлау округы буйынса һайлаусыларҙың күпселек тауышын алған кандидат һайланған тип иҫәпләнә) төҙөлә. Республика Советы территориаль вәкиллек палатаһы булып тора. Һәр өлкәнән һәм Минск ҡалаһынан урындағы депутаттар Советтары ултырышында һигеҙешәр Республика Советы ағзаһы һайлана. Уларға өҫтәп һигеҙ Республика Советы ағзаһын Беларусь Республикаһы Президенты тәғәйенләй. Шулай итеп, Республика Советы — 64 ағзанан торған региональ вәкиллек органы.\n3 Кандидатураларҙы күрһәтеү өсөн критерийҙар\n4 Вәкәләтлек сроктары\n7 Вәкилдәр Палатаһы вәкәләтлектәре\n8 Республика Советы вәкәләтлектәре\n9 Закондар сығарыу эшмәкәрлеге\n11 Палаталар ултырыштары\n12 Тауыш биреү\n14.1 Республика Советы\n14.2 Вәкилдәр Палатаһы\n1994 йылдың 15 мартындағы Белоруссия Конституцияһына ярашлы Беларусь Республикаһының Юғары Советы илдә юғары вәкәләтле даими эшләүсе һәм берҙән-бер закондар сығарыусы дәүләт власы булып торҙо. Ул 5 йылға һайланған 260 депутаттан торҙо. 1996 йылдың 24 ноябрендә Беларусь Республикаһы Конституцияһына төҙәтмәләр һәм өҫтәмәләр индереү буйынса республика референдумы үтте, унда ике палаталы парламент — Республика Советы һәм вәкилдәр Палатаһынан торған Беларусь Республикаһының Милли йыйылышын төҙөү күҙ уңында тотолдо. Беларусь Республикаһы Конституцияһына үҙгәрештәр индерелгәс парламент, дәүләт власы юғары органының совет моделенән тулыһынса баш тартыуын аңлатҡан, үҙенә нығыраҡ тура килгән исем, парламентаризмдың нығынған стандарттарына тап килгән һәм камилыраҡ төҙөлөш алды. Беларусь Республикаһының вәкәләтле һәм закондар сығарыусы органы 1996 йылғы Конституция редакцияһында Парламент - Беларусь Республикаһының Милли йыйылышы тип атала. Ул ике палатанан — Республика Советынан һәм вәкилдәр Палатаһынан тора (статья 90). Конституцияла Милли йыйылыш палаталарының үҙойошоу принцибы нығытылған. Һәр палата үҙаллы үҙе ҡабул иткән регламентта үҙенең эш тәртибен булдыра (статья 105). Милли йыйылыш палаталары, билдәләнгән бергә йыйылыш үткәреү осраҡтарынан башҡа, йыйылыштарҙы айырым үткәрә. Палаталарҙың уртаҡ органдары юҡ. Ике палатаның берҙән бер ваҡытлы уртаҡ органы булып, Республика Советы кире ҡаҡҡан закон проекты буйынса палаталар араһындағы фекер айырмалығын бөтөрөү өсөн, улар тарафынан тигеҙ хоҡуҡлы нигеҙҙә төҙөлгән килештереүсе комиссия ғына булырға мөмкин (100 статьяның дүртенсе өлөшө). Республика Советы ағзалары һәм вәкилдәр Палатаһы депутаттары үҙҙәренең фекерен белдергәндә һәм үҙҙәренең вәкәләтлеген тормошҡа ашырғанда тейелгеһеҙлек менән файҙаланалар. Был уларҙы яла яғыуҙа һәм мыҫҡыллауҙа ғәйепләүгә ҡағылмай.\nБеларуста парламент 4 йыл срокка һайлана. Парламент палаталарының яңы составын һайлау ғәмәлдәге саҡырылыш палатаһы вәкәләтлеге бөтөүгә дүрт айҙан һуңыраҡ булмаған ваҡытта билдәләнә һәм 30 көндән һуңыраҡ булмаған ваҡытта үткәрелә. Парламент палаталарын сираттан тыш һайлау Парламент палаталары вәкәләтлеге ваҡытынан алда бөткән көндән алып өс ай эсендә үткәрелә.\nКандидатураларҙы күрһәтеү өсөн критерийҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n21 йәше тулған Беларусь Республикаһы гражданины вәкилдәр Палатаһы депутаты була ала. 30 йәше тулған һәм тейешле өлкә йәки Минск ҡалаһы территорияһында биш йылдан әҙерәк булмаған ваҡыт йәшәгән Беларусь Республикаһы гражданины Республика Советы ағзаһы була ала. Вәкилдәр Палатаһы депутаттары Парламентта үҙҙәренең вәкәләтлеген, әгәр Конституция тарафынан башҡа нәмә күҙ уңында тотолмаһа, профессиональ нигеҙҙә тормошҡа ашыралар. Вәкилдәр Палатаһы депутаты бер үк ваҡытта Хөкүмәт ағзаһы була ала. Бер үк кеше бер үк ваҡытта Парламенттың ике палатаһының да ағзаһы була алмай. Вәкилдәр Палатаһы депутаты урындағы депутаттар Советы депутаты була алмай. Республика Советы ағзаһы бер үк ваҡытта Хөкүмәт ағзаһы була алмай. Вәкилдәр Палатаһы депутаты, Республика Советы ағзаһы вазифаларын бер үк ваҡытта Президент йәки судья вазифаһы менән бергә ҡушыу рөхсәт ителмәй.\nВәкәләтлек сроктары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nПарламент вәкәләтлеге срогы — дүрт йыл. Парламент вәкәләтлеге закон нигеҙендә тик һуғыш осрағында ғына оҙайтылырға мөмкин. Конституцияла күҙ уңында тотолған осраҡта һәм тәртиптә, Республика Советы йәки вәкилдәр Палатаһы вәкәләтлеге ваҡытынан алда туҡтатылырға мөмкин. Республика Советы йәки вәкилдәр Палатаһы вәкәләтлеге туҡтатылған осраҡта, Президенттың ҡарары буйынса, ярашлы рәүештә вәкилдәр Палатаһы йәки Республика Советының вәкәләтлеге лә туҡтатылырға мөмкин. Вәкилдәр Палатаһы вәкәләтлеге, Хөкүмәткә ышаныс күрһәтеүҙән баш тартҡан осраҡта, Хөкүмәткә ышанмауҙы белдергән вотум белдергәндә йәки Премьер-министрҙы тәғәйенләүгә ризалыҡ биреүҙән ике тапҡыр баш тартҡанда, ваҡытынан алда туҡтатылырға мөмкин. Республика Советы йәки вәкилдәр Палатаһы вәкәләтлеге шулай уҡ, Парламент палаталары тарафынан Конституцияны системалы рәүештә йәки тупаҫ боҙған осраҡта, Конституцион Суд ҡарары нигеҙендә туҡтатылырға мөмкин. Был мәсьәләләр буйынса ҡарарҙы Президент, палаталар рәйестәре менән рәсми консультацияларҙан һуң ике айҙан да һуңға ҡалмай, ҡабул итергә тейеш. Палаталар ғәҙәттән тыш хәл йәки һуғыш булған осорҙа, Президент вәкәләтлегенең һуңғы алты айында, палаталар тарафынан Президентты вазифаһынан бушатыу йәки ваҡытынан алда азат итеү мәсьәләһе хәл ителгән осорҙа, таратыла алмай. Палаталарҙы уларҙың беренсе ултырышы үткән көндән алып бер йыл дауамында таратыу рөхсәт ителмәй.\nСессиялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҺайлауҙарҙан һуң Парламент палаталарының беренсе сессияһы һайлауҙар һәм республика референдумдарын үткәреү буйынса Үҙәк комиссия тарафынан саҡырыла һәм үҙенең эшен һайлауҙарҙан һуң 30 көндән дә һуңға ҡалмай башлай. Вәкилдәр Палатаһының беренсе сессияһын саҡырыу һәм эш башлау өсөн утыҙ көндө иҫәпләү, уның яңы составын һайлау өсөн тауыш биреүҙең икенсе туры көнөнән башлана. Әгәр вәкилдәр Палатаһына һайлауҙарҙың икенсе туры үткәрелмәһә, утыҙ көнлөк срокты иҫәпләү Беларусь Республикаһында дөйөм һайлауҙарҙы үткәреүҙең беренсе туры көнөнән башлана. Республика Советының беренсе сессияһын саҡырыу һәм эш башлау өсөн утыҙ көндө иҫәпләү, урындағы депутаттар Советының база кимәлендәге депутаттарының, өлкәнән йәки Минск ҡалаһынан Республика Советынына ағзаларҙы һайлау буйынса үткәргән беренсе ултырышы көнөнән башлана. Палаталар йылына ике сираттағы сессияға йыйыла. Беренсе сессия 2 октябрҙа асыла; уның дауамлылығы һикһән көндән күберәк була алмай. Икенсе сессия 2 апрелдә асыла; уның дауамлылығы туҡһан көндән күберәк була алмай. Әгәр 2 октябрь йәки 2 апрель эш көнөнә тура килмәһә, сессия унан һуңғы беренсе эш көнөндә асыла. Республика Советы, вәкилдәр Палатаһы үтә ныҡ кәрәк булған осраҡта, Президент инициативаһы менән, шулай уҡ һәр палатаның тулы составының өстән ике өлөшөнән кәм булмаған күпселегенең талабы буйынса, билдәле бер көн тәртибе буйынса сираттан тыш сессияға саҡырылалар. Сираттан тыш сессиялар Президент ҡарары менән саҡырылалар.\nВәкилдәр Палатаһы үҙенең составынан вәкилдәр Палатаһы Рәйесен һәм уның урынбаҫарын һайлай. Республика Советы үҙенең составынан Республика Советы Рәйесен һәм уның урынбаҫарын һайлай. Республика Советы һәм вәкилдәр Палатаһы Рәйестәре, уларҙың урынбаҫарҙары ултырыштар алып баралар һәм палаталарҙың эске тәртибе менән идара итәләр. Республика Советы һәм вәкилдәр Палатаһы үҙҙәренең составынан, закон проекттары эшен алып барыу, палата ҡарамағында булған мәсьәләләрҙе алдан ҡарау һәм әҙерләү өсөн, даими комиссиялар һәм башҡа органдар һайлайҙар\nВәкилдәр Палатаһы вәкәләтлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nПрезидент тәҡдиме менән йәки Беларусь Республикаһының һайлау хоҡуғы булған 150 меңдән кәм булмаған граждандарының инициативаһы буйынса, Конституцияға өҫтәмәләр һәм төҙәтеүҙәр индереү, Конституцияға аңлатма биреү тураһында закондар проектын ҡарай;\nшул иҫәптән закондар проектын ҡарай:\nБеларусь Республикаһының эске һәм тышҡы сәйәсәтенең төп йүнәлештәрен, хәрби доктринаны раҫлау, халыҡ-ара килешеүҙәрҙе раҫлау һәм ғәмәлдән сығыуын белдереү тураһында;\nграждандарҙың хоҡуҡтарын, иркен һәм бурыстарын тормошҡа ашырыу ҡағиҙәләре һәм төп йөкмәткеһе; гражданлыҡ, сит ил кешеләренең һәм гражданлығы булмаған кешеләрҙең статусы тураһында;\nмилли аҙсылыҡ хоҡуҡтары тураһында;\nреспублика бюджетын һәм уның үтәлеше тураһында отчетты раҫлау ураһында;\nреспублика һалымын һәм йыйымды билдәләү тураһында;\nмилек мөнәсәбәттәрен тормошҡа ашырыу ҡағиҙәләре тураһында;\nсоциаль яҡлау нигеҙҙәре тураһында;\nхеҙмәт һәм мәшғүллекте көйләү ҡағиҙәләре тураһында;\nниках, ғаилә, балалыҡ, әсәлек, аталыҡ, тәрбиә, белем биреү, мәҙәниәт һәм һаулыҡты һаҡлау тураһында;\nтирә яҡ мөхитте һаҡлау һәм тәбиғи ресурстарҙы рациональ ҡулланыу тураһында;\nдәүләттең административ-территориаль төҙөлөшө мәсьәләһен хәл итеү тәртибен асыҡлау тураһында;\nурындағы үҙидара тураһында;\nсуд төҙөлөшө, суд эштәрен башҡарыу һәм судьяларҙың статусы тураһында;\nенәйәт яуаплылығы тураһында;\nһуғыш иғлан итеү һәм килешеү төҙөү тураһында;\nхәрби һәм ғәҙәттән тыш хәл хоҡуҡи режимы тураһында;\nдәүләт наградаларын булдырыу тураһында;\nзакондарға аңлатма биреү тураһында;\nПрезидент һайлауын билдәләй;\nПрезидентҡа Премьер-министрҙы тәғәйенләүгә ризалыҡ бирә;\nПремьер-министрҙың Хөкүмәт эшмәкәрлеге программаһы тураһында докладын тыңлай һәм программаны хуплай йәки кире ҡаға (шуның менән бергә палата тарафынан программаны ҡабаттан ҡабул итмәү Хөкүмәткә ышанмауҙы белдергән вотум күрһәтеүҙе аңлата);\nПремьер-министр инициативаһы менән Хөкүмәткә ышаныс тураһында мәсьәләне ҡарай;\nвәкилдәр Палатаһының тулы составының өстән бер өлөшөнән кәм булмаған өлөшө инициативаһы буйынса Хөкүмәткә ышанмауҙы белдергән вотум белдерә (шуның менән бергә, Хөкүмәттең яуаплылығы тураһында мәсьәлә, уның программаһын хуплағандан һуң бер йыл дауамында ҡуйыла алмай);\nПрезиденттың отставкаһын ҡабул итә;\nвәкилдәр Палатаһының тулы составының күпселек тауышы менән Президентҡа, дәүләткә хыянат итеү йәки башҡа ауыр енәйәт ҡылыуҙа ғәйеп ташлай;\nРеспублика Советының тейешле ҡарары нигеҙендә, тулы составының өстән икенән кәм булмаған күпселек тауышы менән Президентты вазифаһынан бушатыу тураһында ҡарар ҡабул итә;\nвәкилдәр Палатаһы Рәйесенең күрһәтмәләрен юҡҡа сығара.\nВәкилдәр Палатаһы башҡа мәсьәләләр буйынса ла, әгәр Конституция тарафынан күҙ уңында тотолһа, ҡарарҙар ҡабул итә ала.\nРеспублика Советы вәкәләтлектәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nвәкилдәр Палатаһы ҡабул иткән Конституцияға өҫтәмәләр һәм төҙәтеүҙәр индереү, Конституцияға аңлатма биреү тураһында һәм башҡа закондар проектын хуплай йәки кире ҡаға;\nПрезидентҡа Конституцион Суд Рәйесен, Юғары Суд Рәйесен һәм судьяларын, Юғары Хужалыҡ Суды Рәйесен һәм судьяларын, һайлауҙар һәм республика референдумдарын үткәреү буйынса Үҙәк комиссияның Рәйесен, Генераль прокурорҙы, Милли банк Рәйесен һәм Идара ағзаларын тәғәйенләүгә ризалыҡ бирә;\nКонституцион Судтың алты судьяһын һайлай;\nһайлауҙар һәм республика референдумдарын үткәреү буйынса Үҙәк комиссияның алты ағзаһын һайлай;\nзакондар йыйынтығына тап килмәгән урындағы депутаттар Советының ҡарарҙарын юҡҡа сығара;\nурындағы депутаттар Советын, улар закондар йыйынтығы талаптарын системалы рәүештә йәки тупаҫ рәүештә боҙғанда һәм законда ҡаралған башҡа осраҡтарҙа, таратыу тураһында ҡарар ҡабул итә;\nПрезидентҡа ҡарата вәкилдәр Палатаһы ҡуҙғатҡан дәүләткә хыянат итеүҙә йәки башҡа ауыр енәйәт ҡылыуҙа ғәйепләүҙе ҡарай, уны тикшереү тураһында ҡарар ҡабул итә. Сәбәп булғанда, тулы составының өстән икенән кәм булмаған күпселек тауыш менән Президентты вазифаһынан бушатыу тураһында ҡарар ҡабул итә;\nПрезиденттың ғәҙәттән тыш хәл, хәрби хәл индереү, тулы йәки өлөшләтә мобилизация иғлан итеү тураһындағы ҡарарҙарын ҡарай һәм ҡарарҙарҙы индергәндән һуң өс көн эсендә тейешле ҡарар ҡабул итә.\nРеспублика Советы башҡа мәсьәләләр буйынса ла, әгәр Конституция тарафынан күҙ уңында тотолһа, ҡарарҙар ҡабул итә ала.\nЗакондар сығарыу эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nЗакондар сығарыуға етәкселек итеү хоҡуғы Президентҡа, вәкилдәр Палатаһы депутаттарына, Республика Советына, Хөкүмәткә, шулай уҡ һайлау хоҡуғы булған 50 меңдән кәм булмаған һандағы граждандарға бирелгән һәм вәкилдәр Палатаһында тормошҡа ашырыла. Закон проекттары, әгәр уларҙы ҡабул итеү дәүләт байлығын кәметеү, сығымдар булдырыу йәки арттырыу кеүек һөҙөмтәләргә килтерһә, вәкилдәр Палатаһына тик Президент йәки уның ҡушыуы буйынса Хөкүмәт ризалығы менән генә индерелә. Президент йәки уның ҡушыуы буйынса Хөкүмәт Республика Советына һәм вәкилдәр Палатаһына закон проектын ҡарауҙы ашығыс тип иғлан итергә тәҡдим итергә хоҡуҡлы. Был осраҡта вәкилдәр Палатаһы һәм Республика Советы был проектты, улар ҡарамағына индергән көндән алып, ун көн эсендә ҡарарға тейештәр. Президент йәки уның ризалығы менән Хөкүмәт талап итеүе буйынса вәкилдәр Палатаһы һәм Республика Советы үҙҙәренең ултырыштарында ҡарар ҡабул итәләр, Президент йәки Хөкүмәт индергән бөтә проект буйынса, йәки, Президент йәки Хөкүмәт тәҡдим иткән йә ҡабул иткән төҙәтмәләрҙе генә һаҡлап, уның бер өлөшө өсөн тауыш бирәләр. Теләһә ниндәй закон проекты, әгәр Конституция тарафынан башҡаса күҙ уңында тотолмаһа, тәүҙә вәкилдәр Палатаһында, ә аҙаҡ Республика Советында ҡарала. Закон проекты, Конституцияла күҙ уңында тотолған осраҡтарҙан башҡа, һәр палатаның тулы составының күпселек тауышы менән, вәкилдәр Палатаһында ҡабул ителгәндән һәм Республика Советында хупланғандан һуң закон булып китә. Вәкилдәр Палатаһы ҡабул иткән закон проекттары биш көн эсендә Республика Советы ҡарамағына тапшырылалар, унда, әгәр Конституция тарафынан башҡаса күҙ уңында тотолмаһа, егерме көндән артыҡ булмаған ваҡыт эсендә ҡаралырға мөмкин. Закон, әгәр уның өсөн Республика Советының тулы составының күпселеге тауыш бирһә, йәки индерелгән көндән алып егерме көн эсендә, ә закон проекты ашығыс тип иғлан иткән осраҡта ун көн эсендә проект Республика Советы тарафынан ҡаралмаһа, Республика Советы тарафынан хупланған тип иҫәпләнә. Закон проектын Республика Советы кире ҡаҡҡан осраҡта, палаталар килеп тыуған фекер айырмалығын бөтөрөү өсөн, тигеҙ хоҡуҡлы нигеҙҙә төҙөлгән килештереүсе комиссия төҙөргә мөмкин. Килештереүсе комиссия эшләгән закон проекты тексы ике палатаға ла хуплауға бирелә. Әгәр килештереүсе комиссия килешеп эшләнгән закон проекты ҡабул итмәһә, Президент йәки уның ҡушыуы буйынса Хөкүмәт вәкилдәр Палатаһынан ҡарар ҡабул итеүен ҡәтғи талап итергә мөмкин. Закон, әгәр уның өсөн вәкилдәр Палатаһының тулы составының өстән икенән кәм булмаған өлөшө тауыш бирһә, вәкилдәр Палатаһы тарафынан ҡабул ителгән тип иҫәпләнә. Вәкилдәр Палатаһы тарафынан ҡабул ителгән һәм Республика Советы тарафынан хупланған, йәки вәкилдәр Палатаһы тарафынан ошо статья күҙ уңында тотҡан тәртиптә ҡабул ителгән закон ун көн эсендә Президентҡа ҡул ҡуйырға бирелә. Әгәр Президент закондың тексы менән риза булһа, ул законға ҡул ҡуя. Әгәр Президент ниндәй ҙә булһа законды үҙенә бирелгәндән алып ике аҙна дауамында кире ҡайтармаһа, законға ҡул ҡуйылған тип иҫәпләнә. Әгәр закон Парламентҡа сессия бөтөү сәбәпле кире ҡайтарыла алмаһа, ул ҡул ҡуйылған булып иҫәпләнмәй һәм юридик көсөнә инмәй. Закондың тексы менән риза булмаған осраҡта, Президент уны үҙенең ҡаршы фекерҙәре менән вәкилдәр Палатаһына кире ҡайтара, вәкилдәр Палатаһы законды Президенттың ҡаршы фекерҙәре менән утыҙ көндән һуңлатмай ҡарарға тейеш. Әгәр законды вәкилдәр Палатаһы тулы составының өстән ике өлөшөнән кәм булмаған күпселек тауыш менән ҡабул итһә, уны Президенттың ҡаршы фекерҙәре менән биш көн эсендә Республика Советына йүнәлтә, Республика Советы уны ҡабаттан егерме көндән һуңлатмай ҡарарға тейеш. Закон, әгәр уны Республика Советы тулы составының өстән ике өлөшөнән кәм булмаған күпселек тауыш менән раҫлаһа, ҡабул ителгән тип иҫәпләнә. Законға, вәкилдәр Палатаһы һәм Республика Советы Президенттың ҡаршы фекерҙәрен еңеп сыҡҡас, Президент биш көн эсендә ҡул ҡуя. Закон Президент биш көн эсендә ҡул ҡуймаған осраҡта ла көсөнә инә. Президенттың закондың айырым ҡағиҙәләренә ҡарата ҡаршы фекерҙәре лә палаталар тарафынан шул уҡ тәртиптә ҡарала, ҡабаттан тауышҡа ҡуйыу өсөн кире ҡайтарыла. Был осраҡта Президент законға, вәкилдәр Палатаһы һәм Республика Советы тейешле ҡарар сығарғанға тиклем үк, ҡул ҡуя һәм ул Президенттың ҡаршы фекерҙәре булған ҡағиҙәләрен алып ташлап үҙ көсөнә инә. Вәкилдәр Палатаһы һәм Республика Советы, палаталарҙың тулы составының күпселеге тарафынан ҡабул ителгән закон менән, Президенттың тәҡдиме буйынса, уға закон көсөнә эйә булған декрет сығарыу өсөн закон сығарыу вәкәләтлеген бирергә мөмкин. Был закон Президенттың көйләү темаһын һәм декрет сығарыу вәкәләтлеге срогын билдәләргә тейеш. Президентҡа Конституцияға төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр индереүҙе, уға аңлатма биреүҙе; программа закондарын үҙгәртеү һәм тулыландырыуҙы; республика бюджетын һәм уның үтәлеше тураһында отчетты раҫлауҙы; Президентты һәм Парламентты һайлау тәртибен үҙгәртеүҙе; граждандарҙың конституцион хоҡуғын һәм иркен сикләүҙе күҙ уңында тотҡан декреттар сығарырға вәкәләтлек биреүгә юл ҡуйылмай. Президентҡа закондар сығарыу вәкәләтлеген биреү тураһындағы закон уға был законды үҙгәртергә, шулай уҡ кире көскә эйә булған ҡағиҙәләр ҡабул итергә рөхсәт итмәй. Үтә ныҡ кәрәк булған осраҡта Президент үҙенең инициативаһы йәки Хөкүмәт тәҡдиме буйынса закон көсөнә эйә булған ваҡытлы декрет сығарырға мөмкин. Әгәр ундай декреттар Хөкүмәт тәҡдиме менән сығарылһа, улар Премьер-министрҙың ҡултамғаһы менән нығытылалар. Ваҡытлы декреттар өс көн эсендә артабан ҡарау өсөн вәкилдәр Палатаһына, ә аҙаҡ Республика Советына тапшырылырға тейеш. Был декреттәр, әгәр һәр палатаның тулы составының өстән ике өлөшөнән кәм булмаған күпселек тауыш менән юҡҡа сығарылмаһа, көсөн һаҡлайҙар. Палаталар юҡҡа сығарылған декреттар арҡаһында килеп тыуған мөнәсәбәттәрҙе закон менән көйләргә мөмкиндәр.\nТейелмәҫлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nРеспублика Советы ағзалары һәм вәкилдәр Палатаһы депутаттары үҙҙәренең фекерен белдергәндә һәм үҙҙәренең вәкәләтлеген тормошҡа ашырғанда тейелгеһеҙлек менән файҙаланалар. Был уларҙы яла яғыуҙа һәм мыҫҡыллауҙа ғәйепләүгә ҡағылмай. Вәкилдәр Палатаһы депутаттары һәм Республика Советы ағзалары үҙҙәренең вәкәләтлеге ғәмәлдә булған осорҙа, дәүләткә хыянат итеү йәки башҡа ауыр енәйәт ҡылыу, шулай уҡ енәйәт ҡылған урында тотолоу осраҡтарынан башҡа, тик ярашлы палатаның алдан рөхсәте менән генә ҡулға алынырға, икенсе төрлө иркенән мәхрүм ителергә мөмкин. Вәкилдәр Палатаһы депутаты һәм Республика Советы ағзаһына ҡарата енәйәт эшен Юғары суд ҡарай.\nПалаталар ултырыштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nПалаталар ултырыштары асыҡ була. Палаталар, әгәр дәүләт мәнфәғәте талап итһә, тулы составының күпселек тауышы менән ябыҡ ултырыш үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итергә мөмкиндәр. Ултырыштар, шул иҫәптән ябыҡ ултырыштар ваҡытында, Президент, уның вәкилдәре, Премьер-министр һәм Хөкүмәт ағзалары сығыш яһау өсөн яҙылған сираттан тыш, улар нисә тапҡыр талап итһә, шунса тапҡыр сығыш яһарға мөмкиндәр. Айға бер ултырыш вәкилдәр Палатаһы депутаттары һәм Республика Советы ағзалары һорауҙары һәм Хөкүмәттең яуаптары өсөн резервта һаҡлана. Вәкилдәр Палатаһы депутаты һәм Республика Советы ағзаһы Премьер-министрға, Хөкүмәт ағзаларына, Парламент төҙөгән йәки һайлаған дәүләт органдары етәкселәренә запрос менән мөрәжәғәт итергә хоҡуҡлы. Запрос палатаның көн тәртибенә индерелергә тейеш. Запросҡа яуап Парламент палатаһы билдәләгән тәртип буйынса сессия барған егерме көн дауамында бирелергә тейеш. Палатаның ултырышы, унда вәкилдәр Палатаһы депутаттарының йәки Республика Советы ағзаларының тулы составының өстән икенән кәм булмаған өлөшө ҡатнашҡан осраҡта,тулы хоҡуҡлы тип иҫәпләнә.\nВәкилдәр Палатаһында һәм Республика Советында тауыш биреү асыҡ һәм депутаттың, Республика Советы ағзаһының үҙе тарафынан «риза» йәки «ҡаршы» тип тауыш биреү юлы менән тормошҡа ашырыла. Йәшерен тауыш биреү кадрҙар мәсьәләһен хәл иткәндә генә үткәрелә.\nҠарарҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nВәкилдәр Палатаһы ҡарарҙары закондар һәм постановлениеләр формаһында ҡабул ителәләр. Вәкилдәр Палатаһы ҡарарҙары етәкселек итеү һәм контроллек итеү характерындағы мәсьәләләр буйынса ҡабул ителә. Республика Советы ҡарарҙары постановлениеләр формаһында ҡабул ителәләр. Палаталарҙың ҡарарҙары,әгәр Конституция тарафынан башҡаса күҙ уңында тотолмаһа, улар өсөн палаталарҙың тулы составының күпселеге тауыш бирһә, ҡабул ителгән тип иҫәпләнә. Беларусь Республикаһының эске һәм тышҡы сәйәсәтенең төп йүнәлештәре, Беларусь Республикаһының хәрби доктринаһы тураһындағы закондар программа рәүешендәге закондар булып торалар һәм, улар өсөн палаталарҙың тулы составының өстән икенән кәм булмаған өлөшө тауыш бирһә, ҡабул ителгән тип һаналалар. Закондар ҡул ҡуйылғандан һуң кисектермәй баҫтырып сығарылырға тейеш һәм баҫтырып сығарылғандан һуң, әгәр закондың үҙендә башҡа срок күрһәтелмәһә, ун көн үткәс көсөнә инәләр. Президент декреттары шул уҡ тәртиптә баҫтырып сығарылалар һәм көсөнә инәләр. Закон, граждандарҙың яуаплылығын кәметкән йәки юҡҡа сығарған осраҡтарҙан тыш, кире көсөнә эйә түгел.[сығанаҡ 3840 көн күрһәтелмәгән] Вәкилдәр Палатаһының, Республика Советының, уларҙың органдарының, вәкилдәр Палатаһы депутаттарының, Республика Советы ағзаларының эшмәкәрлек тәртибе палаталарҙың рәйестәре ҡул ҡуйған палата регламенттары менән билдәләнәләр.\nРеспублика Советы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nРеспублика Советы Рәйестәре:\nШипук Павел Владимирович (13 ғинуар 1997 й. — 19 декабрь 2000 й.)\nВойтович Александр Павлович (19 декабрь 2000 й. — 25 июль 2003 й.)\nНовицкий Геннадий Васильевич (28 июль 2003 й. — 31 октябрь 2008 й.)\nБатура Борис Васильевич (31 октябрь 2008 й. — 24 май 2010 й.)\nРубинов Анатолий Николаевич (24 май 2010 й. — 16 ғинуар 2015 й.)\nМясникович Михаил Владимирович (16 ғинуар 2015 й. — хәҙерге ваҡыт)\nРеспублика Советы Рәйесе урынбаҫарҙары:\nДудко Тамара Николаевна (13 ғинуар 1997 й. — 2 ғинуар 1999 й.)\nМатусевич Михаил Васильевич (2 апрель 1999 й. — 19 декабрь 2000 й.)\nАвласевич Михаил Александрович (19 декабрь 2000 й. — 15 ноябрь 2004 й.)\nАбрамович Александр Михайлович (15 ноябрь 2004 й. — 31 октябрь 2008 й.)\nРубинов Анатолий Николаевич (31 октябрь 2008 й. — 24 май 2010 й.)\nКрупец Леонид Федорович (24 май 2010 й. — 17 июнь 2011 й.)\nПотупчик Владимир Николаевич (17 июнь 2011 й. — 19 октябрь 2012 й.)\nРусецкий Анатолий Максимович (19 октябрь 2012 й. — хәҙерге ваҡыт)\nВәкилдәр Палатаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nВәкилдәр Палатаһы Рәйестәре:\nМалофеев Анатолий Александрович (28 ноябрь 1996 й. — 21 ноябрь 2000 й.)\nПопов Вадим Александрович (21 ноябрь 2000 й. — 16 ноябрь 2004 й.; 2 октябрь 2007 й. — 27 октябрь 2008 й.)\nКоноплев Владимир Николаевич (16 ноябрь 2004 й. — 2 октябрь 2007 й.)\nАндрейченко Владимир Павлович (27 октябрь 2008 й. — хәҙерге ваҡыт)\nВәкилдәр Палатаһы Рәйесе урынбаҫарҙары:\nКоноплев Владимир Николаевич (28 ноябрь 1996 й. — 16 ноябрь 2004 й.)\nЗаболотец Сергей Макарович (16 ноябрь 2004 й. — 27 октябрь 2008 й.)\nИванов Валерий Николаевич (27 октябрь 2008 й. — 4 июнь 2010 й.)\nГуминский Виктор Александрович (4 июнь 2010 й. — хәҙерге ваҡыт)\nБеларусь Республикаһы Конституцияһы\nБССР Юғары Советы\nБеларусь Республикаһы Юғары Советы\nБелоруссия депутаттары Европа темалар буйынса|Парламент|Парламенттар\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Беларусь_Республикаһының_Милли_йыйылышы&oldid=830713 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 11:32 14 сентябрь 2018 үҙгәртелгән.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТАЛАПТАР ҠАТЫЛАНА... - 2018 - Мәҡәләләр\nҠала хакимиәтендә үткән сираттағы оператив кәңәшмә Федор Решетниковтың киң билдәле "Тағы ла икеле" картинаһын күҙ алдына баҫтырҙы. Сөнки был юлы ҡала башлығы оператив кәңәшмәне уҙған аҙналарҙа ҡушылған бурыстарҙың үтәлешен тикшереүҙән башланы. Юҡ, яуаплы вазифа биләүселәр икеле алған малай кеүек баштарын эйеп, күҙҙәрен йәшереп баҫып торманы, ә ентекле итеп яуап бирергә тырышты.\nӨлфәт Мансур улы яуап талап иткән иң беренсе мәсьәлә Өфө-Аэропорт юлының тирә-яғын ваҡ ағастарҙан таҙартыу ине. Был эш 31 октябрҙә тормошҡа ашырыла башлаған, ә инде уларҙы сығарыу 27 ноябргә тамамланасаҡ. Билдәләнеүенсә, Өфө-Аэропорт юлы ҡышҡы һәм йәйге таҙартыу регламентына ярашлы тәрбиәләнә, артабан йәш ағастарҙы ҡырҡыу ошо документҡа индереләсәк.\nШулай уҡ үткән кәңәшмәлә социаль тәғәйенләнештәге объекттар төҙөлөшө, төҙөлөш эштәрен ошо учреждениеларҙың ихтыяжын иҫәпкә алып планлаштырыу буйынса тәҡдимдәр индереү бурысы ҡуйылғайны. Әлегә мәғариф буйынса кураторҙар менән берлектә кәңәшмә үткәрелгән, эш күләме билдәләнгән. 2019-2020 йылдарға мәктәптәр төҙөлөшөн проектлау талап ителә, әммә бының өсөн аҡса кәрәк. Иң мөһиме - эш бара.\nТағы бер ошо арала хәл ителергә тейешле проблема - Киров районында урынлашҡан, тарих һәм архитектура һәйкәле булып һаналған, мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән, әммә бөгөн ташландыҡ хәлдәге Вахмянин мунсаһына ҡағылышлы ине. Ҡала хакимиәте башлығы әйткәндән һуң унда ҡойманы тергеҙеү, буятыу буйынса ремонт эштәре башҡарылған, сит-яттар бина территорияһына инеп йөрөмәһен өсөн тәртип урынлаштырылған. Шулай уҡ территорияны үҙләштереү маҡсатында тағы ла ике инвесторҙы йәлеп итеү мөмкинлеге ҡаралған.\nШулай ҙа һуңғы ваҡытта ҡала округы хакимиәте башлығының ғына түгел, ғөмүмән, республика Башлығының иғтибар үҙәгендә пассажирҙар транспорты өлкәһендә тәртип урынлаштырыу мәсьәләһе торғандыр. Был йәһәттән, 23 октябрҙән алып 18 маршрут буйынса ҡайһы бер транспорт сараларының эшмәкәрлеге туҡтатылған. Ошо осорҙа Өфө ҡалаһының алыҫта ятҡан территорияларынан, биҫтәләренән (Яңы Максимовка, Затон, Йылҡыбай, Федоровка, Вотикеево һ.б.) граждандарҙан мөрәжәғәттәр ҙә килгән. Һөҙөмтәлә ғәмәлдәге 15 маршрутҡа төҙәтеүҙәр индерелеп, уларҙың ҡайһы берҙәре оҙайтылған, бәғзеләренең хәрәкәт юлы үҙгәртелгән. Бөгөнгә Затон биҫтәһендә проблема тулыһынса хәл ителгән, "Айгөл" биҫтәһе контролдә тотола. Махсус хеҙмәттәр граждандарҙың һәр мөрәжәғәтен иғтибарға ала. Ошо аҙна дауамында пассажирҙар транспорты тармағындағы хәл-торош тулыһынса тотороҡландырыласаҡ. Артабан ҡала хакимиәте башлығы Өфө ойошмалары һәм ҡала территорияһында алып барылған эштәр менән танышыуын дауам итеүен белдереп, уҙған аҙналағы сәфәре йомғаҡтары менән таныштырҙы. "Ер һәм милек мөнәсәбәттәре идаралығында булып, ойошманың төп эшмәкәрлек йүнәлештәре менән таныштым. Дөйөм алғанда, муниципаль хеҙмәт күрһәтеү системаһы яйға һалынған, "Берҙәм тәҙрә" системаһы индерелгән, документтарҙы 18 урында ҡабул итәләр. Мин булғанда сират юҡ ине. Килгән кешеләр менән аралашып, уларҙан тик ыңғай фекерҙәр генә ишеттем. Ойошма көнөнә 300-ҙән ашыу кешене хеҙмәтләндерә. Хеҙмәткәрҙәр алдына шундай бурыс ҡуйҙым: урындағы бюджетҡа муниципаль милекте файҙаланыуҙан, ҡала ерҙәрен һатыуҙан, ҡуртымға биреүҙән килгән килемде арттырыу зарур. Шулай уҡ идаралыҡҡа үҙ эшмәкәрлегендә асыҡлыҡтың яңы кимәленә сығырға кәрәк. Бер генә гражданда ла, хоҡуҡ һаҡлау органдарында ла уларҙың эшмәкәрлеге һорау тыуҙырырға тейеш түгел. Әйткәндәй, республика Хөкүмәте менән һөйләшелде, Идаралыҡ алдында МФЦ-ның ике "тәҙрәһе" эшен тергеҙеү бурысы тора".\nШулай уҡ Өлфәт Мансур улы Архитектура һәм ҡала төҙөлөшөнөң баш идаралығы менән танышыуы тураһында ла бәйән итте, ойошманың технологик процестарҙы автоматлаштырыу системаһына эйә булыуы, әммә уның һуңғы йылдарҙа яңыртылмауына үкенес белдерҙе. "Был финанслауға бәйле мәсьәлә, - тине ул. - Хәл-торошто яҡшыртырға һәм яңы кимәлгә сығырға кәрәк, сөнки ҡала төҙөлөшө - иң ҡиммәтле, хаталарҙы төҙәтеү ауыр булған тармаҡ. Шуға күрә, әле үк айырым бурыстарға, маҡсаттарға өлгәшергә кәрәк".\nБер мәл ҡала халҡының урамдарҙың яҡтыртылмауына зарланыуын иҫләйһегеҙҙер? Быйыл иһә был проблема Башҡортостан Республикаһы Башлығы вазифаһын башҡарыусының иғтибар үҙәгендә. Ошо йәһәттән Өлфәт Мансур улы: "Быға тиклем төнгө 12-се яртынан иртәнге 6-ға тиклем экономия маҡсатында уттар һүндерелһә, хәҙер график төнгө 1-ҙән иртәнге 5-кә тиклем үҙгәртелде", - тип белдерҙе. Ҡала башлыҡтарына иһә урамдарҙы яҡтыртыу буйынса талаптарҙы тайпылышһыҙ үтәргә ҡушылды.\nОператив кәңәшмәнең төп темаһы булып ҡышҡы миҙгелдә янғын хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса сараларҙың һәм махсус көстәрҙең әҙерлеге торҙо. Ҡала хакимиәте башлығы янғын һүндереү хеҙмәткәрҙәренә баҡсаларҙа, шәхси йорттарҙа йәшәүселәрҙе лә, уларға барыу юлдарының торошон да күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа ҡушты. Бигерәк тә төҙөлөш эштәре барған юлдаш-ҡасабаларҙы, вагондарҙа йәшәүсе төҙөүселәрҙе айырым контролгә алырға ҡушты.\nКәңәшмә һуңында Өлфәт Мансур улы ни өсөн объекттарҙы тапшырыу ваҡытының графиктан сығыуы, ремонт сифатының ҡәнәғәтләнерлек булмауы менән ҡыҙыҡһынды. Милекселәрҙән ошо йәһәттән ялыуҙар килеүе дауам итә. Былтыр улар 269 булһа, быйыл мөрәжәғәттәрҙең һаны 225. "Күрһәткестәр былтырғы менән сағыштырғанда бер үк кимәлдә. Ни өсөн алға китеш юҡ?" - тип, һорауҙы ҡабырғаһы менән ҡуйҙы ҡала хакимиәте башлығы. Әммә әлегә ҡәнәғәтләнерлек яуап ишетелмәне. Баһа тағы ла икелеме?..\nЯҙылған: 20.11.18 | Ҡаралған: 256


Өфөнөң Орджоникидзе районында төҙөкләндереү буйынса конкурс үтә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөнөң Орджоникидзе районында төҙөкләндереү буйынса конкурс үтә\n9:25, 22 июля 2010 Йәмғиәт\nБыйыл ҡоро һәм эҫе һауа торошо ҡала территорияларын йәшелләндереү буйынса эшкә үҙ төҙәтмәләрен индерҙе. Ләкин ҡоролоҡҡа ҡарамаҫтан, конкурста ҡатнашырға теләүселәр газондар, альп таусыҡтары, сәскә түтәлдәре ҡороу буйынса эшкә әүҙем тотондо, ихаталарҙағы хужалыҡ, балалар уйын һәм спорт майҙансыҡтарын ремонтланы һәм төҙөкләндерҙе. Һәр ваҡыттағыса Өфөнөң Орджоникидзе районы предприятиелары һәм ойошмалары ла ситтә ҡалманы, тип хәбәр иттеләр район хакимиәтенән.\nТөҙөкләндереү буйынса иң яҡшы ихата, мәктәп, балалар баҡсаһы, дауалау учреждениеһы, предприятие территорияһын асыҡлауҙы төп бурыс итеп ҡуйған конкурс ике этапта үтә. Беренсе һайлап алыу этабында ҡатнашыуға дауалау-профилактика һәм уҡыу учреждениелары, торлаҡ эксплуатация участкалары, сауҙа комплексы, сәнәғәт предприятиелары заявкалар бирҙе.\n23 июлдә район комиссияһы конкурста ҡатнашыусы предприятиелар буйлап йөрөп сығасаҡ, территорияларҙың төҙөкләндерелеүен, газондар һәм сәскә түтәлдәренең торошон баһалаясаҡ, шулай уҡ йәшелләндереү һәм төҙөкләндереү буйынса дөйөм эште айырып билдәләйәсәк. Һайлап алыу этабында еңеүселәр артабан ярышыуын дауам итәсәк.\nИкенсе этапҡа һәм дөйөм конкурсҡа йомғаҡ яһау, шулай уҡ еңеүселәрҙе наградлау 14 августа Өфөнөң Нефтехимиктар мәҙәниәт һәм ял паркында сағыу «Сәскәләр көнө» байрамында үткәреләсәк.\nТеги: конкурстар, йәшелләндереү, ландшафт дизайны


Рабочая программа 3 класс по родному (башкирскому) языку и литературе - БОТАН\nТуған (башҡорт) теле һәм әҙәби уҡыу буйынса программа "Мәғариф тураһында"ғы законға, "Рәсәй Федерацияһының икенсе быуын Федераль дәүләт хөкүмәт стандарттарына", Д.Б.Эльконин - В.В.Давыдов үҫтереүсе уҡытыу системаһына, "Башҡортостан халыҡтары телдәре" законына, Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы Үрге Тәтешле 2-се урта мәктәбе уҡыу планына таянып эшләнде.\nУҡытыу - методика комплекты түбәндәге әҙәбиәт менән тәьмин ителә:\nМәүлийәрова Ә.Т. Яңы стандарттар буйынса дөйөм белем биреү мәктәптәренең 1- 4-се кластар өсөн "Туған тел" дәреслегенә программа. - Өфө: Китап, 2010.\nСынбулатова Ф.Ш., Сафина Р.Ш. Әҙәби уҡыу дәреслегенә эш дәфтәре.3- сө класс. Ике киҫәктә.- Өфө:Китап, 2013.\nӘ.Т. Мәүлийәрова, Ф.Ш.Сынбулатова.Әҙәби уҡыу. Дөйөм белем биреү учреждениеларының дүртенсе класы өсөн уҡыу китабы. Ике киҫәктә.- Өфө: Китап, 2012.\nБашҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видео әсбап.- Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы, 2005.\nБала үҙ телендә һөйләшә,фекер йөрөтә,уның аша кешеләр араһындағы мөнәсәбәттең иң ҡатмарлы донъяһына үтеп инә,тәбиғәт,йәмғиәт һәм сәйәси күренештәрҙе танып белә,улар хаҡында тәүге төшөнсәләрҙе үҙләштерә.Туған тел балаға туранан-тура йоғонто яһай: туған телдә әйтелгән һүҙ уны шатландыра,көйөндөрә һәм төрлө бәхәстәргә тарта ала.Туған телде өйрәтеү уҡыусының үҙ аллы фекер йөрөтөү һәләтен, һөйләү һәм яҙма телмәрен үҫтереүҙе,байытыуҙы,камиллаштырыуҙы,баланың үҙен шәхес итеп үҫтереүҙе,формалаштырыуҙы күҙаллай.\nМәктәптә туған тел махсус предмет булараҡ өйрәнелә. Башланғыс мәктәптә уҡыусылар туған тел аша ысынбарлыҡты танып белә, кешеләр араһындағы, йәмғиәттәге мөнәсәбәттәрҙе, үҙен уратып алған донъяны өйрәнә,щәхес булараҡ үҫешә.Тик үҙ телең генә ата-бабаларыңдың үткәнен белергә,киләсәккә өмөт-хыялдарын яҡшыраҡ аңларға ярҙам итә.Ошоларға ирешмәйенсә тороп,телеңдең, милләтеңдең киләсәген күҙаллау мөмкин түгелдер. Шуға ла туған телде бөтә нескәлектәре менән өйрәнеү,белеү мотлаҡ.\nБашланғыс мәктәптә туған телде уҡытыу юғары кластарҙа өйрәнеләсәк тел һәм әҙәбиәт дәрестәренә әҙерлек этабы булып тора. Әгәр уҡыусы туған тел дәрестәрендә башланғыс класта уҡ яҡшы һө ҙөмтәләргә ирешһә, уға өлкән кластарҙа башҡа предметтарҙы уңышлы үҙләштереү өсөн ҙур мөмкинселектәр тыуа. Шуға ла башланғыс мәктәптә туған тел дәрестәре алдында ҡуйылған мөһим шарттар- уҡыусыларҙы тормрш менән таныштырып, унда үҙ урынын табырға өйрәтеү, мәктәптә уҡытылған туғандаш әҙәбиәттәр менән сағыштырып, башҡа фәндәр, сәнғәт төрҙәренә бәйле алып барыу, һәр көн һайын арта барған фәнни мәғлүмәтте еткереү,әҙәбиәт һәм сәнғәттең етеҙ үҫеше аша уҡыусыларҙың танып белеү һәләттәрен үҫтереү, уларҙың үҙ аллы белем алыуына , әҙәби китап уҡыуына, уҡығанды баһалай белеүенә булышлыҡ итеү һәм ижади эшмәкәрлеген әүҙемләштереү бурысы тора. Шулай уҡ йәмғиәт алдында яуаплылыҡ тойған һәм рухи яҡтан ныҡлы булған интеллектуаль шәхес тәрбиәләү бурысы ла мөһим.\nЮғарыла аталған бурыстарҙы хәл итеү өсөн тейешле шарттар булдырыу зарур. Иң төп шарттарҙың береһе- телде өйрәнеү өсөн мөмкинселектәр тыуҙырыу. Шуға күрә балаларҙы тел ғилеменә өйрәтеү башланғыс кластан маҡсатлы рәүештә алып барыла. Дәүләт теле булған рус һәм халыҡ -ара аралашыу теле булған инглиз телдәрен өйрәнеү , ҡағиҙә булараҡ, туған телгә нигеҙләнеп атҡарыла.\n-башланғыс мәктәп системаһының төп нигеҙен тәшкил иткән дөрөҫ, йүгерек һәм тасуири уҡыу күнекмәләрен үҙләштереү, үҙ аллы аңлап уҡыу күнекмәләрен булдырыу; танып белеү\nформалаштырыу; телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен камиллаштырыу;\n- әҙәби әҫәрҙәр, фәнни - популяр мәҡәләләр, халыҡ ижады һәм башҡа жанрҙарҙағы әҫәрҙәр менән эшләү күнекмәләрен булдырыу; әҙәби әҫәрҙәр аша уҡыусыларҙа намыҫлылыҡ, ғәҙеллек, тоғролоҡ, дуҫлыҡ, шәфҡәтлелек, әүеҙемлек кеүек юғары әхләҡи сифаттарҙы тәрбиәләү;\n" Башҡорт әҙәбиәте " предметы түбәндәге мәсьәләләрҙе хәл итә:\n3. Әҙәби әҫәрҙәрҙә бирелгән хәл - ваҡиғаларға ҡарата әхлаҡи -эстетик тойғолар һәм зауыҡ тәрбиәләү. Был йүнәлештә мәсьәләләрҙе тормошҡа ашырыу - әҙәби әҫәрҙе сәнғәттең үҙенсәлекле айырым бер төрө итеп ҡабул иттереү; әҫәрҙең әҙәби ҡиммәтен аңларға; тасуирлау сараларын танып белергә өйрәтеү ул.\nТУҒАН (БАШҠОРТ) ТЕЛЕ ҺӘМ ӘҘӘБИ УҠЫУ ПРЕДМЕТЫНА ДӨЙӨМ ХАРАКТЕРИСТИКА\nЭш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған программаға нигеҙләнеп төҙөлдө, башланғыс дөйөм белем биреүҙең Федераль дәүләт белем биреү стандартына тура килә. Программа - "Яңы сандартттар буйынса дөйөм белем биреү мәктәптәренең 1-4 кластары өсөн Туған тел дәреслегенә программа". - Өфө: Китап, 2010.\nБазис уҡыу пландарына ярашлы, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү мәктәптәрендә "Башҡорт әҙәбиәте" предметын өйрәнеүгә 3- сө класта уҡыу техникаһы- 35-55 һүҙ уҡыу, 4-се класта уҡыу техникаһы- 90-100 һүҙ уҡыу. Эстән уҡығанда минутына 120 һүҙән күберәк уҡыу. Башланғыс кластарҙа әҙәби һәм фәнни- публицистик әҫәрҙәрҙе уҡыу,уныү телен үҙләштереү,аңлата белеү,телмәрҙә ҡуллана алыу айырыуса мөһим.Шунлыҡтан һәр класҡа бирелгән һүҙҙәр,һүҙбәйләнештәрҙе үҙләштереү буйынса дауамлы һәм системалыэшләү талап ителә.\nКластан тыш уҡыу. Башланғыс кластарҙа әҙәбиәт менән таныштырыу кластан тыш уҡыу дәрестәрендә дауам итә. Кластан тыш уҡыу шулай уҡ балаға тәрбиә биреү һәм шәхес үҫтереү сараһы итеп ҡарала.Кластан тыш уҡыуҙың маҡсаты-уҡыусыларҙы хәҙерге көндәге балалар әҙәбиәте менән һәр яҡлап таныштырыу,китапҡа ҡыҙыҡһыныу уятыу һәм үҙ- аллы даими уҡыу күнекмәһе булдырыу.Уҡытыусы ярҙамында балалар республикала сыҡҡан "Йәншишмә" гәзите, "Аҡбуҙат", "Аманат "журналдары менән танышып, даими уҡып баралар.\nҺүҙҙәр менән эш. Уҡыусыларҙы дөрөҫ һөйләргә,аныҡ һәм тасуири уҡырға, һүҙҙе урынлы ҡулланырға өйрәтеү, уларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һүҙбәйләнештәр,фразеологик берәмектәр, һөйләм, бәйләнешле телмәр өҫтөндә эш уҡыу дәрестәрнең төп йөкмәткеһен тәшкил итә.\nТел күнекмәләре араһында һүҙлек эше, һөйләмдәр,ябай хикәйәләр төҙөү, уҡығанды дөрөҫ итеп һөйләү ҙур әһәмиәткә эйә. Шуға ла тексты уҡыу алдынан йәки уҡытыусының тәүге ҡат уҡыуынан һуң,ундағы яңы һүҙҙәр,фразалар, һөйләмдәр аңлатыла,һүҙлек эше үткәрелә. Әҫәрҙе өлөшләп,һайлап, ролләп, сылбыр буйынса уҡыу, йөкмәтке буйынса һорауҙарға яуап биреү, әҫәрҙең йөкмәткеһен һөйләү кеүек эштәр башҡарғанда ла һүҙлек эше иғтибар үҙәгендә тора.\n"Башҡорт әҙәбиәте" - башланғыс белем биреүҙә төп предметтарҙың береһе. Уҡыу - телмәр эшмәкәрлегенең бер төрө. Уҡыу дәрестәренең маҡсаттары-уҡыусыларҙа аңлы, йүгерек, тасуири уҡыу күнекмәләре булдырыу,үҙаллы уҡыу тәжрибәһен формалаштырыу, телмәр эшмәкәрлегенең бар төрҙәрен камиллаштырыу; текст һәм китап менән эшләү оҫталығын тәрбиәләү, башланғыс кластарҙа уҡ уҡыусыларҙа китап уҡырға ынтылыш тыуҙырыу, уларҙы дөрөҫ итеп китап һайларға, әҙәби әҫәрҙәрҙе анализларға өйрәтеү; һүҙ сәнғәтенә дөрөҫ мөнәсәбәт формалаштырыу, әҙәби текстар аша уҡыусыларҙың әхлаҡи тәжрибәһен байытыу, ижади һәләттәрен үҫтереү. Башланғыс кластарҙа "Башҡорт әҙәбиәте" дәрестәренең төп маҡсаты булып уҡыусыларҙың уҡыу компетентлығын формалаштырыу һәм китап уҡыу эшмәкәрлеген үҙаллы белем алыу сараһы итеп үҫтереү тора. Ошонан сығып, уҡыу дәрестәренең бурыстары түбәндәгесә билдәләнә:уҡыусыларҙы әҙәбиәт донъяһына алып инеү һәм һүҙ сәнғәтенең образлылығын, әҙәби әҫәрҙәрҙең рухи асылын аңларға өйрәтеү;әҙәби әҫәрҙе автор менән аралашыу өсөн уҡыу, уның позицияһын, яҙылғанға мөнәсәбәтен асырға өйрәтеү;бер үк әҫәрҙе яҙыусы, уҡыусы, әҙәби критик күҙлегенән тикшерергә өйрәтеү;төрлө жанрҙағы әҙәби әҫәрҙәр менән таныштырыу; әҙәби әҫәрҙәр аша уҡыусыларҙың хис-тойғоларын байытыу;әҙәби әҫәрҙәрҙе уҡыу барышында уҡыусыларҙы әҙәп-әхлаҡ ҡағиҙәләренә өйрәтеү, әхлаҡи ҡиммәттәр формалаштырыу;\nШуны ла күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа кәрәк: башланғыс кластарҙа "Башҡорт әҙәбиәте" дәресенең төп бурысы булып уҡыусыларҙың уҡыу техникаһын һәм уҡыу тиҙлеген үҫтереү тора. Әҙәби әҫәрҙе ҡабул итеү уҡыусының тормош тәжрибәһенә бәйле, шуға күрә әҫәрҙә барған хәл-ваҡиғаларҙы ул иң элек үҙенә үлсәп ҡарай, үҙенең фекерен әҫәр геройыныҡы менән сағыштыра, донъяны аңлау кимәленә таянып образ тыуҙыра, барыһын да үҙ аңы аша үткәрә. Уҡыусыға әҫәрҙең төп фекере тәү тапҡыр уҡығанда аңлашылып та бөтмәҫкә мөмкин. Уны яңынан уҡығанда күҙ уңан төшөп ҡалған өлөштәре лә иғтибарға алына һәм икенсерәк күҙлектән ҡабул ителә. Шуға күрә әҫәрҙе аңлау, ҡабул итеү өсөн ваҡыт кәрәк.\nТасуири уҡыу - әҫәрҙе аңлы ҡабул итеүҙә ҙур ярҙамсы, сөнки геройҙарҙың төрлө кисерештәре, авторҙың йөкмәткегә мөнәсәбәте, әҫәрҙең теле тасуири уҡыу барышында уҡыусыға тағы ла нығыраҡ тәьҫир итә, аңлауҙы еңеләйтә. Тасуири уҡырға уҡыусылар иң элек уҡытыусыһына оҡшатып уҡып өйрәнәләр, артабан был күнекмә үҙ аллы уҡыу барышында камиллаша бара.\nДәрестәрҙә уҡыусыларҙың күңеле төрлө кисерештәр менән дә байырға тейеш: уҡылған әҫәрҙән баланың күңеле үҫә йәки, киреһенсә, кәйефе кителә, герой эшләгән яҡшылыҡтан ҡәнәғәтлек кисерә, яманлыҡтан йәне көйә. Шуға күрә уҡытыусылар ҙа, ата-әсәләр ҙә балаларҙы тирә-йүнде күҙәтергә, күргәндәрҙе анализларға, һығымта яһарға өйрәтергә бурыслы. Ошоға бәйле уҡыусылар әҙәби әҫәрҙәрҙе тормоштоң сағылышы итеп ҡабул итергә өйрәнәләр.\nУҡыу предметының уҡыу планындағы урыны һәм курсы тасуирламаһы\n2015/2016 уҡыу йылында дөйөм белем биреү учреждениеларында ҡулланыу өсөн Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән уҡыу әсбаптары исемлегенә, Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы Үрге Тәтешле 2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһының уҡыу планына, дөйөм белем биреү программаһына, уставына таянып эшләнде. 3-сө класта аҙнаға Туған (башҡорт) теле һәм әҙәби уҡыу 3 дәрес, бөтәһе 102 дәрес; 4-се класта аҙнаға 3 дәрес, бөтәһе 103 дәрес.\nТуған (башҡорт) теле һәм әҙәби уҡыу предметы йөкмәткеһендә тәрбиәүи йүнәлеш ҡиммәттәрен һүрәтләү\nРәсәй мәғарифын 2020 йылға тиклем модернизациялау концепцияһы тураһындағы законында төп йүнәлештәрҙең береһе булып баланы шәхес итеп формалаштырыу тора. Был йүнәлештә уҡытыу эшен ойоштороу - программаның төп талаптарының береһе.\nсоциаль әхлаҡи ҡанундарға эйә булыусы; кеше ҡайғыһын, зарын аңлай белеүсе; тотороҡло рухлы, матур эске мәҙәниәтле, алдынғы ҡарашлы кеше.\nматурлыҡ тойғоһо - тәбиғәт матурлығын күрә белеү, йәнле тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш;\nмораль тәртип ҡағиҙәләрен көйләүсе этик тойғолар - намыҫлана, ояла белеү, ғәйебеңде танып ғәфү үтенеү.\nУҡыу йылы аҙағына туған (башҡорт) теле һәм әҙәби уҡыу\nпредметының шәхси, предмет, метапредмет һөҙөмтәләре, универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (УУЭ)\nтуған (башҡорт) теле һәм әҙәби уҡыу предметын өйрәнеүҙең шәхси һөҙөмтәләре булып уҡыусыларҙа формалаштырылған түбәндәге сифаттар тора:\nТыуған илгә, уның теленә, мәҙәниәтенә, тарихына һөйөү һәм хөрмәт;\nтөрлө ситуацияларҙа йәштәштәре һәм ололар менән хеҙмәттәшлек күнекмәһе, конфликтлы һәм бәхәсле ситуацияларҙан сығыу юлын белеү, толерантлыҡ;\nмораль тәртип ҡағиҙәләрен көйләүсеэтик тойғолар - намыҫлана, ояла белеү, ғәйебеңде танып ғәфү үтенеү.\nтуған (башҡорт) теле һәм әҙәби уҡыу предметының дөйөм (метапредмет) һөҙөмтәләре булып универсаль уҡыу эшмәкәрлеген (УУЭ) формалаштырыу тора.\nтелмәр сараларын төрлө коммуникатив мәсьәләләрҙе сисеүҙә дөрөҫ ҡулланыу, телмәрҙең диалогик һәм монологик формаларын яҡшы беле;\nТуған (башҡорт) теле һәм әҙәби уҡыу курсының предмет һөҙөмтәләре булып түбәндәге күнекмәләрҙең формалашыуы тора:\nУҡылғанды аңлау алымдарын формалаштырыу\nӘҫәрҙең исеме менән эшләү оҫталығы (уның тура һәм күсмә мәғәнәһен аңлау, исемен йөкмәткеһе, төп фекере менән тиңләштереү,төрлө текст атамалары араһынан бер авторҙыҡын таныу).\nӘҫәрҙең йөкмәткеһен исеме, иллюстрациялар, терәк һүҙҙәр ярҙамында күҙалларға өйрәтеү, тексҡа үҙ аллы исем уйлау.\nТекста йәки текстың өлөштәрендә терәк һүҙҙәрҙе айырырға өйрәтеү, төп фекер менән терәк һүҙҙәр араһында бәйләнеш булдырыу;\nТексты өлөштәргә үҙ аллы бүлеү, исем ҡушыу, тотош әҫәрҙең йәки һәр өлөштөң төп фекерен билдәләү;\nЯбай план төҙөү(текстың һөйләмдәренән төҙөлгән план);\nТекстың структураһын уҡытыусы тәҡдим иткән план менән тиңләштереү;\nГерой тураһындағы хикәйәнең планын үҙ аллы төҙөү;\nТексты уҡыу алдынан ҡуйылған һорауҙарға яуап биреү;\nТексҡа үҙ аллы һорауҙар төҙөү. Уҡыу барышында уның йөкмәткеһен күҙаллау;\nНиндәйҙер фекерҙе иҫбатлау өсөн һайлап уҡыу;\nБәйләнешле һөйләү һәм яҙма телмәрҙе үҫтереү.\nТексты план буйынса тулы һәм ҡыҫҡартып һөйләү;\nТекстың төрлө өлөштәрен һайлап һөйләү;\nТексҡа телдән һүрәтләмә төҙөү;\nБер герой исеменән телдән хикәйә төҙөү;\nШиғырҙарҙы һәм проза әҫәрҙәрен тасуири уҡыу, өҙөктәрен дөрөҫ интонация , темп, тон менән, логик баҫым ҡуйып яттан һөйләү.\nҺәр бүлек аҙағында ижади характерҙағы яҙма эштәр үткәреү.\nИжади эштәр: иншалар, хикәйәләр, шиғырҙар яҙыу.\nБашланғыс класта уҡыу дәрестәренең тағы ла бер маҡсаты булып балаларҙы нәфис әҙәбиәт уҡырға өйрәтеү, уны төп мәктәптә системалы өйрәнеүгә әҙерләү, уҡыуға ҡыҙыҡһыныу уятыу, грамоталы уҡыусы тәрбиәләүҙең нигеҙен булдырыу тора. Грамоталы уҡыусы - ул уҡыу техникаһын белгән, уҡығанын аңлаған , китаптарҙы белгән һәм уларҙы донъяны танып-белеү сараһы итеп таныған кеше.\nБыл маҡсатҡа ирешеүҙә түбәндәге мәсьәләләрҙе хәл итергә кәрәк:\nУҡыу техникаһын һәм тексты аңлау алымдарын формалаштырыу - бер үк ваҡытта уҡыу процесына ҡыҙыҡһыныу уятыу һәм уҡыу ихтыяжын булдырыу;\nтуған (башҡорт) теле һәм әҙәби уҡыу аша балаларҙа әхлаҡи ҡиммәттәр тәрбиәләү;\nБалаларҙы һүҙ сәнғәтенә ылыҡтырыу, әҙәби-теоретик төшөнсәләр менән әҫәрҙәрҙе анализлау аша практик таныштырыу;\nҺөйләү һәм яҙма телмәрҙе (һүҙ байлығын), балаларҙың ижади һәләттәрен үҫтереү.\nҺөҙөмтәле уҡыу технологияһы.\nТексты уҡығанға тиклем үткәрелгән эштәр\nТекстың йөкмәткеһен күҙаллау, уның мәғәнәүи, тематик, эмоциональ йүнәлешен асыҡлау, әҫәрҙең исеменә, авторына, терәк һүҙҙәргә, иллюстрацияларға таянып төп геройҙарын билдәләү;\nДәрес маҡсаттарын уҡыусыларҙың эшкә дөйөм ( уҡыу, эмоциональ, психологик һ.б.) әҙерлек кимәленән сығып асыҡлау.\nТексты уҡыу барышында башҡарылған эштәр.\nТексты беренсел уҡыу: класта үҙ аллы уҡыу, уҡытыусы уҡығанды тыңлау, уҡыусылар менән сиратлашып уҡыу (текстың үҙенсәлектәренә, уҡыусыларҙың индивидуаль мөмкинлектәренә бәйле). Тексты тәү тапҡыр ҡабул итеү кимәлен тикшереү. Уҡыусыларҙың күҙаллауы менән текстың йөкмәткеһе тура килеү-килмәүен асыҡлау.\nТексты ҡайтанан уҡып сығыу. Ашыҡмайынса, уйлап ҡабаттан уҡыу (бөтөн тексты йәки өлөштәрен). Тексты анализлау (алымдар: автор менән диалогҡа инеү, аңлатмалы уҡыу, уҡылған буйынса әңгәмә ҡороу, терәк һүҙҙәрҙе табыу һ.б.).Һәр мәғәнәүи өлөшкә асыҡлаусы һорауҙар биреү.\n3.Тексты уҡып сыҡҡас башҡарылған эштәр.\nТекст буйынса концептуаль әңгәмә. Уҡылғанды күмәкләп тикшереү, дискуссия. Уҡыусыларҙың әҫәргә биргән баһаһын автор позицияһы менән сағыштырыу. Текстың төп идеяһын асыҡлау.\nТекстың исеме, иллюстрациялары менән эшләү, мәғәнәһен асыҡлау. Рәссамдың тексҡа төшөргән һүрәте менән уҡыусыларҙың күҙаллауҙарын сағыштырыу (мәҫәлән, уҡыусылар был тексҡа ниндәй һүрәт төшөрөрҙәр ине).\nУҡыусыларҙың уҡыу эшмәкәрлеге менән бәйле ижади эштәр. Китап уҡыуға ҡыҙыҡһыныу уятыу һәм системалы уҡыу күнекмәһе балыҡҡа килтереү ҙур тырышлыҡ, психологик һәм педагогик оҫталыҡ талап итә. Тейешле кимәлдә уҡыу техникаһын үҙләштергән һәм китап уҡыу күнекмәһенә эйә булған балаға мәғлүмәтле булыу мөмкинлектәре асыла. Бала тирә-яҡ донъяны, үҙен уратып алған мөхитте, тәбиғәт күренештәрен, хатта кеше психологияһын һәм кешеләр араһындағы мөнәсәбәтте,йәғни тормошто китап, гәзит журналдарҙан һәм башҡа заман мәғлүмәт саралары ярҙамында өйрәнә.\nУҡыу техникаһының иң юғары нөктәһе-тасуири уҡыу.Тасуири уҡыған уҡыусы һәр образдың эшләгән эштәрен, уй-фекерҙәрен, кисерештәрен үҙ йөрәге, күңеле аша үткәреп, хистәр тулҡынында еткереүсе булып тора. Бала дәрес аҙағына тексты тасуири уҡый алһа-был уның дәрестәге иң юғары ҡаҙанышы тип баһаларға кәрәк.\n4.Уҡыу тематикаһы, төп темалар һәм бәйләнешле телмәр үҫтереү.\nУҡыу материалы тирә-йүндәге ысынбарлыҡтың белем һәм тәрбиә биреү йәһәтенән мөһим яҡтарын үҙ эсенә ала, баланы әҙәби һәм фәнни-популяр мәҡәләләрҙәге, әҫәрҙәге тема менән таныштыра.\n5. Кластан тыш уҡыу.\nБашланғыс кластарҙа әҙәбиәт менән таныштырыу кластан тыш уҡыу дәрестәрендә дауам итә. Кластан тыш уҡыу шулай уҡ балаға тәрбиә биреү һәм шәхес үҫтереү сараһы итеп ҡарала. Кластан тыш уҡыуҙың маҡсаты-уҡыусыларҙы хәҙерге көндәге балалар әҙәбиәте менән һәр яҡлап таныштырыу, китапҡа ҡыҙыҡһыныу уятыу һәм үҙ аллы даими уҡыу күнекмәһе булдырыу.\nУҡытыусы ярҙамында балалар республикала сыҡҡан "Йәншишмә" гәзите, "Аҡбуҙат", "Аманат " журналдары менән танышып, даими уҡып баралар.\n6 .Һүҙҙәр менән эш.\nУҡыусыларҙы дөрөҫ һөйләргә, аныҡ һәм тасуири уҡырға, һүҙҙе урынлы ҡулланырға өйрәтеү, уларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һүҙбәйләнештәр, фразеологик берәмектәр, һөйләм, бәйләнешле телмәр өҫтөндә эш уҡыу дәрестәрнең төп йөкмәткеһен тәшкил итә.\nБашланғыс кластарҙа әҙәби һәм фәнни- публицистик әҫәрҙәрҙе уҡыу, уныү телен үҙләштереү, аңлата белеү, телмәрҙә ҡуллан алыу айырыуса мөһим.Шунлыҡтан һәр класҡа бирелгән һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәрҙе үҙләштереү буйынса дауамлы һәм системалы эшләү талап ителә.\nТел күнекмәләре араһында һүҙлек эше, һөйләмдәр, ябай хикәйәләр төҙөү, уҡығанды дөрөҫ итеп һөйләү ҙур әһәмиәткә эйә. Шуға ла тексты уҡыу алдынан йәки уҡытыусының тәүге ҡат уҡыуынан һуң, ундағы яңы һүҙҙәр, фразалар, һөйләмдәр аңлатыла, һүҙлек эше үткәрелә. Әҫәрҙе өлөшләп һайлап, ролләп сылбыр буйынса уҡыу, йөкмәтке буйынса һорауҙарға яуап биреү, әҫәрҙең йөкмәткеһен һөйләү кеүек эштәр башҡарғанда ла һүҙлек эше иғтибар үҙәгендә тора.\nтексты аңлап , тасуири уҡый;\nтексты эстән уҡый;\nуҡыған әҫәрҙең темаһын һәм төп асылын, мәғәнәһен билдәләй;\nӘҫәрҙең исемен, авторын атай;\nӘҫәрҙең йөкмәткеһенә тап килерлек интонация һайлай;\nтемп һәм тонды дөрөҫ билдәләп, логик баҫым, пауза ҡуйып, тейешле тауыш менән уҡый;\nуҡылған әҫәрҙе мәғнәүи яҡтан өлөштәргә бүлеп, планын төҙөй;\nӘҫәҙе ентекле итеп, хәл -ваҡиғаларҙы эҙмә-эҙлекле һөйләй;\nӘҫәрҙе ҡыҫҡаса һөйләй;\nӘҫәрҙең йөкмәткеһе, идея-тематикаһы буйынса әңгәмәләшә.\nУҡыу предметының, курсының йөкмәткеһе\nПрограмма етеҙ һәм аңлы уҡыу күнекмәһе формалаштырыуға йүнәлтелгән: дәрестәрендә һүҙҙәрҙе һөйләмдә интонацион бәйләп уҡыу (ҡысҡырып уҡыу), уҡыу етеҙлеген үҫтереү (шымыраҡ уҡыуға күсеү, туған (башҡорт) теле һәм әҙәби уҡыу йыл аҙағына бышылдап уҡыу) өйрәнәләр. Етеҙ уҡыу,уҡыу техникаһын камиллаштырыу өҫтөндә системалы эш алып барыла. Һәр дәрестә текстың йөкмәткеһен үҙләштереү һәм уның төп идея тематикаһын асыҡлау өҫтөндә ентекле эш ойошторола. Бала тормош тәжрибәһенән сығып, теге йәки был хәл-ваҡиғаға, күренешкә, кешенең холоҡ-фиғеленә үҙ фекерен белдерә. Әҫәрҙәге ситуация, хәл-ваҡиғаларҙы ентекле анализлап, етди дәлилдәр килтереп, балалар дөрөҫлөктө иҫбатларға тырыша. Был осраҡта ҡыҙыу бәхәс тыуа. Бындай ситуациялар файҙалы әңгәмәләшеү,эшлекле һөйләшеүгә әйләнергә тейеш.\nУҡыусыларҙың иң мөһим уҡыу эшмәкәрлеге төрҙәрен сағылдырған тематик план\n1. Туған (башҡорт) теле һәм әҙәби уҡыу менән танышыу.\nМаҡсаттар: педагогик маҡсат - уҡыусыларҙы дәреслектең йөкмәткеһе, шартлы тамғалар системаһы менән таныштырыу. Әҙәби уҡыу дәреслегенең төҙөлөшөн белеү,шартлы тамғалар системаһын дөрөҫ ҡулланыу өсөн шарттар тыуҙырыу; уҡыусыларҙың маҡсаты- ошо модулде үҙләштереү һөҙөмтәһендә дәреслектең йөкмәткеһендә кәрәкле бүлекте һәм әҫәрҙе эҙләп таба белеү, бүлектең йөкмәткеһен исеменә ҡарап күҙаллау, дәреслектең төҙөлөшө һәм биҙәлеше тураһында бәйләнешле телмәр төҙөү.\nМаҡсаттар: педагогик маҡсат -уҡыусыларҙа үҙҙәре уҡыған мәктәптең тарихы, күренекле кешеләре менән танышыу өсөн шарттар тыуҙырыу; уҡыусыларҙың маҡсаты- ошо модулде үҙләштереү һөҙөмтәһендә әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу күнекмәһенә эйә булыу, халыҡ ижадынан уҡыу, белем тураһындағы мәҡәл-әйтемдәрҙең мәғәнәләрен билдәләргә өйрәнеү.\nҺүҙлек: ҡотлайбыҙ -тәбрикләйбеҙ, ҙурлайбыҙ - маҡтайбыҙ - хуплайбыҙ.\nҺүҙлек: наҙлап -иркәләп - һөйөп - яратып, иҫемдә - хәтеремдә - күңелемдә.\nЙәйге сәйәхәттәр һәм мажаралар.\nМаҡсаттар: педагогик маҡсат - тасуири уҡыу күнекмәһен, һүҙ байлығын үҫтереү өсөн шарттар тыуҙырыу; уҡыусыларҙың маҡсаты- ошо модулде үҙләштереү һөҙөмтәһендә әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу күнекмәһенә эйә булыу, уҡылған әҫәрҙәрҙең төп йөкмәткеһен һөйләргә һәм авторҙарын билдәләргә, мәҙәниәтле итеп бәхәс ҡорорға өйрәнеү.\nКөҙ ҡояшы йөҙә зәңгәр күктә\nМаҡсаттар:педагогик маҡсат - әҙәбиәт ғилеменән цитата, йәнләндереү, һүрәтләү саралары менән таныштырыу өсөн шарттар тыуҙырыу, тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл мөнәсәбәтте нәфис әҙәбиәт һәм фәнни-популяр текстар аша тәрбиәләү; уҡыусыларҙың маҡсаты - был модулде үҙләштереү һөҙөмтәһендә төрлө шағирҙарҙың шиғырҙарын сағыштырып уҡып, уларҙың үҙенсәлектәрен асыҡларға өйрәнеү, әҫәрҙәрҙең исемен, авторҙарын билдәләргә өйрәнеү.\nӘҙәптең төбө - ғәҙәт\nМаҡсаттар:педагогик маҡсат -ваҡиғаларға, геройҙарҙың ҡылыҡтарына шәхси баһа биреү, әҫәр тексын файҙаланып үҙеңдең фекереңде раҫлау өсөн шарттар тыуҙырыу, әҙәбиәт аша балаларҙа әхлаҡи ҡиммәттәр тәрбиәләү; уҡыусыларҙың маҡсаты - был модулде үҙләштереү һөҙөмтәһендә план ярҙамында тексты һөйләргә, әҫәрҙең йөкмәткеһен, төп фекерен билдәләргә өйрәнеү, проблемаларға ҡарата үҙ мөнәсәбәтеңде белдереү.\nТәңкә - тәңкә ҡарҙар яуа\nМаҡсаттар: педагогик маҡсат - балаларҙы һүҙ сәнғәтенә ылыҡтырыу, һөйләү телмәрен үҫтереү, әҙәби-теоретик төшөнсәләр менән әҫәрҙәрҙе анализлау аша практик таныштырыу өсөн шарттар тыуҙырыу; уҡыусыларҙың маҡсаты- ошо модулде үҙләштереү һөҙөмтәһендә текстың исеме, иллюстрациялары менән эшләү, мәғәнәһен асыҡлау, уҡылған әҫәрҙе автор, герой һәм уҡыусы күҙлегенән анализларға өйрәнеү.\nЙортом, илем, халҡым, киләсәгем\nМаҡсаттар: педагогик маҡсат - Рәсәйгә, Башҡортостанға һөйөү, уның үткәне һәм бөгөнгөһөнә, күренекле шәхестәренә ҡыҙыҡһыныу, Тыуған илгә хеҙмәт итергә әҙер булыу өсөн шарттар тыуҙырыу; уҡыусыларҙың маҡсаты- ошо модулде үҙләштереү һөҙөмтәһендә үҙеңде йәмғиәттең, халыҡтың, илдең, дәүләттең ағзаһы итеп тойоу, илдең бөгөнгөһө һәм киләсәге өсөн яуаплылыҡ тойғоһо кисереү, уҡылған әҫәрҙәрҙең авторҙарын билдәләргә өйрәнеү.\nӘкиәт уҡырға яратам\nМаҡсаттар: педагогик маҡсат - әкиәттәрҙең төҙөлөшөн, башҡа жанрҙарҙан айырмаһын, һөйләү үҙенсәлектәрен асыҡлау, текстың йөкмәткеһенә таянып әңгәмә ҡороу, уҡылғанды йомғаҡлау, тексҡа ҡарата дөйөмләштереүсе һорауҙар биреү өсөн шарттар тыуҙырыу; уҡыусыларҙың маҡсаты- ошо модулде үҙләштереү һөҙөмтәһендә әкиәттәрҙе тасуири уҡыу, фәлсәфәүи асылын төшөнөү, өҙөктәрен дөрөҫ интонация , темп, тон менән һөйләү, сәхнәләштереү оҫталығына эйә булыу.\nИлде иңләп йәмле яҙ килә\nМаҡсаттар: педагогик маҡсат - нәфис әҙәбиәттә сағыштырыуҙарҙы, эпитеттарҙы, йәнләндереүҙәрҙе күрә белеү өсөн шарттар тыуҙырыу; уҡыусыларҙың маҡсаты - ошо модулде үҙләштереү һөҙөмтәһендә тексты өлөштәргә үҙ аллы бүлеү, исем ҡушыу, тотош әҫәрҙең йәки һәр өлөштөң төп фекерен билдәләргә өйрәнеү.\n4-се класта .\n1 сентябрь - Белем байрамы. Мәктәп, уҡыу, уға мөнәсәбәт тураһында мәҡәләләр, шиғырҙар уҡыу һәм әңгәмәләр үткәреү.\n"Беҙҙең өйҙөң йәме" повесы буйынса. «Беҙҙең өйҙөң» повесы аша уҡыусыларҙың алдында "ябайлыҡтың матурлығы", "матурҙың-ябайлығын" асыу күҙаллана. Алты-ете йәшлек бала ауыҙынан һөйләтелгән был әҫәрҙә Бөйөк Ватан Һуғышының башҡорт ауылдарына алып килгән ауырлыҡтарын, ир-аттар фронтҡа киткәс, ҡатын-ҡыҙҙарҙың, йәш-үҫмерҙәрҙең, ҡарттарҙың колхоздағы бөтә эште үҙ елкәләренә йөкмәп ҡалыуын, яҡындарҙы юғалтыу ҡайғыһын һәм еңеү шатлығын уҡыусыларға аңларлыҡ һәм зиһененә һеңеп ҡалырлыҡ итеп еткереү. Дәһшәтле һуғыш йылдарында илебеҙҙең халыҡтары араһындағы дуҫлыҡты тағы ла нығытып, дуҫлыҡ-туғанлыҡты ябай итеп күрһәтеү. Әҫәрҙә балалар менән өлкәндәр мөнәсәбәтен күрһәтеү: оло кешеләрҙең һәр бер хәрәкәте, эш- ҡылыҡтары, үҙ-ара мөғәләмәләре, донъяға ҡараштары йәш быуынды тәрбиәләй.\nБалаларҙа ижтимағи тормошҡа, файҙалы хеҙмәткә ыңғай мөнәсәбәт тәрбиәләү. Уларҙың уҡыуы, уйыны, бергәләп эшләүҙәре, эҙләнеүҙәре процесында коллектив булып ойошоуҙарын иғтибар үҙәгендә тотоу. Балалар образын тыуҙырғанда, уларҙың эске донъяларына, тәрән кисерештәренә, характерҙың үҫешенә айырыуса иғтибар итеп, теләк ынтылыштарына бәйләп күрһәтеп, мәҫәл жанры менән таныштырыу. Тасуири уҡыу күнекмәләрен нығытыу.\nҠышҡы тәбиғәттең матурлығын асыу. Сағыштырыу, йәнләндереү алымдарына иғтибар итеү. Картина буйынса эш алып барыу.\nӘҫәрҙә ысын хеҙмәттең тәме, ялған һәм хаҡлы дан, ысын батырлыҡ һәм тышҡы ялтырау, тәкәбберлек һәм баҫалҡылыҡ кеүек сифаттар конкрет персонаждарҙың образдары асыла һәм халыҡтың тәжрибәләр менән һыналған тапҡыр һүҙҙәре, мәҡәлдәр менән нығытыла.\n"Салауат", "Һырдаръя" романдарынан өҙөктәрҙе өйрәнеү үрнәгендә жанр( роман) тураһында әҙәби-теоретик төшөнсә биреү. Әҫәрҙә һүрәтләнгән тарихи осор, Башҡортостандағы ижтимағи-сәйәси хәл тураһындағы мәғлүмәттәрҙе уҡыусыларға еткереү шарт. Ваҡиғаларҙы, факттарҙы , геройҙарҙың эштәрен сағыштырыу, баһа биреү, әҫәрҙең төп фекерен табыу, һығымталар яһау- быларҙың бөтәһе тарихи материалды аңлап үҙләштерегә ярҙам итә.\nПоэма жанры поэзияның иң ҡатмарлы формаларынан һанала. Шуның өсөн жанрҙың үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙе, шиғыр һәм мәҫәлдәр менән сағыштырып , 4-се класта уҡ өйрәнә башларға мөмкин.\nКескәй уҡыусыларҙы ғаләмдең, тәбиғәттең әлегә улар өсөн сер булып ҡалған төрлө яҡтары менән таныштырыуҙы төп маҡсат итеп ҡуйылған әҫәрҙәр урын алған.\nХикәйәләрҙә балаларҙың тәбиғәткә мөнәсәбәте уның ябай ғына серҙәрен асыуҙа, ҡоштарҙы, хайуандарҙы тәрбиәләүҙә күрһәтелә. Әҫәрҙә үҫмерҙәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәте, йәмәғәт эштәрендә ҡатнашыуы кеүек көндәлек ваҡиғаларҙан алып, илһөйәрлек тойғоларын сағылдырыусы ситуацияларға тиклем, йәш геройҙарҙың рухи- әхлаҡи йөҙөн асыусы төрлө ваҡиғалар яҡтыртыла. Үҙ аллы уҡыу күнекмәләрен нығытыу.\nӘҫәрҙәрҙә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы тыл тормошо, унда балаларҙың, үҫмерҙәрҙең яҙмышы сағылдырыла .Йәш үҫмерҙәрҙең алдарында торған бурысты дөрөҫ аңлауҙары, өҫтәренә төшкән ауырлыҡтарҙы ғорур күтәреүҙәре, киҫкен һынауҙарҙа характерҙары сынығыуы күрһәтелә.\nБалалар был бүлеккә ингән әҫәрҙәрҙе уҡып, уларға анализ яһап, тылсымлы ҡыш һәм алтын көҙ тәбиғәтенең үҙенсәлекле күренештәре менән таныша.Ике миҙгелдең тәбиғәтен сағыштырыу, айырмалыҡтарын билдәләү аша һәр миҙгелдең үҙенә генә хас күркәмлегенә баҫым яһау.\nХикәйәләрҙә хеҙмәттең тормоштағы бөйөк ролен аңлауҙа өлкәндәрҙең шифалы йоғонтоһо һәм кесе йәштәге геройҙарҙың эш өҫтөндә тәрбиәләнеүе һүрәтләнә. Әҫәрҙә ыңғай геройҙар һәм уларҙың күркәм эштәре, тормош сынығыуҙары күрһәтелә. Балаларҙың ата-әсәләренә, өлкәндәргә ярҙамлашыуы, хеҙмәт барышында тыуған һәм нығынған уй-фекерҙәре сағыу буяуҙар аша бирелә.\nШиғырҙарҙа ысын хеҙмәттең еңел булмауын, кешеләрҙән тырышлыҡ, оло көсөргәнеш, түҙемлек, таҫыллыҡ талап итеүенкүрһәтә, хеҙмәт кешеһенең бөйөклөгөнә инандыра, хеҙмәткә мөхәббәт темаһы уның емешенә, бигерәк тә игенсе тире менән дә берләштерелә.\nӘҫәрҙәрҙә хеҙмәт тәрбиәһе балалар аңларҙай төшөнсәләр һәм образдар аша бойомға ашырыла. Был тема балаларҙың физик һәм аҡыл эшенә төрлөсә мөнәсәбәтен сағылдырыу ярҙамында хәл ителә. Балалар характерындағы ыңғай һәм кәмселекле яҡтары уларҙың хеҙмәтенә, өлкәндәргә ҡарашы аша һүрәтләнә.\nӘсә һәм Ватандың бөйөклөгө, гүзәллеге, улар менән ғорурланыу- шиғырҙарҙың төп йөкмәткеһен тәшкил итә. Әсәгә һәм Тыуған илгә һөйөү, шатланыу, шул ерҙә тыуып үҫеү менән ҡыуаныу тойғолары баланың күңеленә ғүмерлеккә һеңеп ҡалған "киң туғайҙар", "алтын бешә торған баҫыуҙар", "түңәрәк күл", "күкһел тауҙар" аша сағыла.\nХикәйәләрҙә балаларҙың уйындары, ҡыҙыҡһыныуҙары, үҙ-ара дуҫлыҡтары менән бәйле төрлө ҡыҙыҡлы, мауыҡтырғыс ваҡиғалар һүрәтләнә.\nЯҙыусы балаларҙың ижтимағи тормошҡа, файҙалы хеҙмәткә ҡатнашырға ынтылыштарын мажаралы ваҡиғалар ярҙамында һүрәтләй.\nХикәйәләр балаларҙың эштәре, уй-хыялдары, үҙ-ара мөнәсәбәттәре, үҫмерҙәрҙең үҙ ҡылығы, тормоштағы урыны һәм яуаплылығы хаҡында мәжбүр итә. Үҫмерҙәрҙең йәмәғәт эштәрендә ҡатнашыуы кеүек көндәлек ваҡиғаларҙан алып, романтик ынтылыштарын, илһөйәрлек тойғоларын сағылдырыусы ситуацияларға таянып , йәш геройҙың рухи-әхлаҡи йөҙөн асыусы төрлө факттар яҡтыртыла.\nБыл әҫәрҙәр балаларҙың тормошто аңлау, эстетик ҡабул итеү ҡеүәһенә тәрбиәүи маҡсаттан сығып бирелә. Уларҙа һүҙ балалар уыҙынан алып барыла, сабыйҙарҙың тормош күренештәренә үҙ ҡарашы, тойғолары, эске кисерештәре сағылдырыла.\nКалендарь-тематик план, 3-сө класс\nБашҡортостан республикаһың этнокультура үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып\nС.Әлибай. "Өсөнсөгә күскәнбеҙ"\n"Уҡытыусыма" шиғырын ятларға.\nӨйрәтеү иншаһы. "Минең йәйге каникулдарым".\nЙәйҙең йәмле көндәре.\nС.Шәрипов. "Йәй бит был, йәй!"\nЙәйҙе тәбиғәт тураһында һөйләргә әҙерләнергә.\nКешенең исем-фамилияһы.Әҙәби әҫәр, китап исемдәре.\nКүмәкләгән яу ҡайтарған.Н.Мусин. "Бүленгән - бөлөр"\n1-се бүлек буйынса план төҙөргә\nН.Мусин. "Бүленгән - бөлөр"\nИзгелек менән кеше күркәм. Ф.Туғыҙбаева "Сәскә телен белеүсе Сәлим".\nПлан буыйнса һөйләргә өйрәнергә.\nСәлимғә хар-ка төҙөргә.\n2-се бүлек. Художестволы әҫәрҙәрҙе уҡырға ҡыҙыҡһыныу уятыу, текстың авторы менән диалогҡа инеү,\nӘҫәрҙең эстәлеге буйынса эшләү, йөкмәткегә ҡарата үҙ фекереңде белдереү; тәбиғәттең матурлығын тасуирлап һөйләү, тирә-яҡ мөхиткә ихтибарлы, ихтирамлы булыу; һүҙ ҡеүәһен тойоу.\nТормошта үҙ ғәйебеңде танырға өйрәнеү.\nШәхси үҫеш кимәле: Эшләгән эштәр, ҡылыҡ-фиғел өсөн яуаплылыҡ тойорға. Һау-сәләмәт йәшәйеш булдырырға.\nКөйләүсе универсаль уҡыу эшмәкәрлеге; башҡа кешеләрҙең хис-тойғоларын аңлай һәм билдәләй белеү, уртаҡлаша алыу;\nматурлыҡ тойғоһо, тәбиғәт матурлығын күрә белеү, йәнле тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш үҙеңдең һәм әйләнә-тирәңдәге кешеләрҙең ҡылыҡтарына дөрөҫ баһа биреү;\nТанып-белеү универсаль уҡыу эшмәкәрлеге: мәғлүмәтте бер форманан икенсе формаға үҙгәртә белеү (план, схема, таблица төҙөү);\nКоммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге: үҙеңдең фекереңде нигеҙләй белеү һәм дөрөҫ итеп башҡаларға еткерә алыу;\nТәбиғәтте һаҡлау - Тыуған илде һаҡлау ул.\nФ.Фәтҡуллина. "Кем ғәйепле?" 1-се бүлек.\nФ.Фәтҡуллина. "Кем ғәйепле?" 2-се бүлек.\n3-сө биремде үтәргә.\nФ.Фәтҡуллина. "Кем ғәйепле?". Ыңғай һәм кире образдар.\nҺорауҙарға яуаптар уйларға.\nКөҙ тураһында иншаға әҙерлек.\nИнша. "Таң ҡалдырғыс көҙгө күренештәр".\nШиғырҙар алып килергә.\nКөҙгө тәбиғәтте һүрәтләргә.\nҒәйебеңде таныу - ярты төҙәлеү.\nХ.Хәйретдинов. "Баҫыу һаҡсылары"\nДәфтәрҙә 4-се биремде эшләргә.\nКөҙгө тәбиғәт күренештәре.\nР.Бикбаев. "Көҙ" ятл.\nИ.Илембәтова. "Көҙгө болот"\nКөҙгө урман һәм йәнлектәр.\nД.Талхина. "Дуҫтар көҙ ҡаршылай"\n6-сы биремде эшләргә.\nТексты тасуири уҡырға.\nФ.Рәхимғолова. "Сәйәхәт" 1-2-се бүлек.\nБүлектәргә исем ҡушарға.\nУҡыусыларҙың һөйләү һәм яҙма телмәрен үҫтереү, һүҙ байлығын арттырыу, тасуири уҡыу күнекмәләрен булдырыу өҫтөндә эште дауам итеү.\nУҡыусыларҙы уҡылған әҫәргә ҡарата үҙҙәренең фекерен әйтеп бирергә, уны дәлилләргә, мәҙәниәтле итеп бәхәс ҡорорға өйрәтеү.\nТексты өлөштәргә бүлеү, уларға исем ҡушыу; һәр абзацтың төп фекерен белдереүсе һөйләмдәрҙе табып, текстың йөкмәткеһен эҙмә-эҙлекле итеп һөйләргә өйрәтеү.\nФ.Рәхимғолова. "Сәйәхәт" 3-4-се бүлек.\nЙөкмәтке һөйләргә өйрәнергә.\nИкмәк бөтә нәмәгә лә баш.\nА.Шәйәхмәтова. "Икмәк көсө". Ҡаты-ҡото\nИкмәк темаһына мәҡәл, әйтемдәр яҙырға.\nК.Кинйәбулатова "Көҙ еткәс".\n"Юлдыбай һунарсы" әкиәт.\nР.Низамов. "Шыршыбикә" 1-се бүлек.\nҺорауҙарға яуап бирергә.\nР.Низамов. "Шыршыбикә" 2-се бүлек\nӨйрәтеү изложениеһы. "Циркта" (65-се бит).\nЯбай түгел көҙҙөң алтыны.\nШиғ. Тасуири уҡырға.\n"Көҙ" шиғырын уҡырға.\nҠоштар - беҙҙең дуҫтар.\nҒ.Ғәлиев. "Ҡоштарҙың йыйылышы"\nҠоштар тураһында һөйләргә өйрәнергә.\nҺабанда һайрашмаһаң, ырҙында ыңғырашырһың.\nА.Игебаев. "Йомарт уңыш"\n3-сө биремде телдән эшләргә.\nОлолар кәңәше. Р.Ханнанов.\n"Тырышҡан ташҡа ҡаҙаҡ ҡаҡҡан" 1-се бүлек.\n1-се бүлек буйынса план төҙөргә.\n4- се бүлек.\nТексты эстән уҡый белергә;\nуҡыған әҫәрҙең темаһын һәм төп асылын, мәғәнәһен билдәләй белергә;\nәҫәрҙең исемен, авторын атай белергә;\nәҫәрҙең йөкмәткеһенә тап килерлек интонация һайлай белергә; темп һәм тонды дөрөҫ билдәләп, логик баҫым, пауза ҡуйып, тейешле тауыш менән уҡый белергә;\nуҡылған әҫәрҙе мәғәнәүи яҡтан өлөштәргә бүлеп, планын төҙөй белергә;\nәҫәрҙе ентекле итеп, хәл-ваҡиғаларҙы эҙмә-эҙлекле һөйләй белергә;\nәҫәрҙе ҡыҫҡаса һөйләй белергә;\nйөкмәткәһе, идея-тематикаһы буйынса әңгәмәләшә белергә;\nБер-берең, шулай уҡ ата-әсәләр, туғандар, дуҫтар менән мөнәсәбәт тураһында әңгәмәләшеү. Ысын дуҫ төшөнсәһенең ҙур мәғәнәгә эйә булыуы.\nКешеләрҙә яҡшы һәм насар сифаттар, уларға мөнәсәбәт. Һаналған проблемалар буйынса әҫәрҙәр уҡыу, һөйләшеү, үҙ мөнәсәбәтеңде белдереү. Этнопедагогик тәрбиәгә иғтибар биреү.\n"Тырышҡан ташҡа ҡаҙаҡ ҡаҡҡан" 2-се бүлек.\nР.Ханнанов. "Тартай теленән табыр"\nТекстан мәҡәл, әйтемдәр яҙып алырға.\nКүңел тапмаҡ - бер һүҙ, күңел ҡалмаҡ - бер һүҙ/\nР.Ханнанов. "Кешегә баҙ ҡаҙыма, үҙең төшөрһөң"1-2 бүлектәр.\nЭстәлек һөйләргә әҙерләнергә.\nҒәлиғә характер. яҙырға\nТелмәр үҫтереү. Инша "Кешегә эшләгән яҡшылығың яҡшылыҡ булып үҙеңә әйләнеп ҡайтыр."\nЯҡшылыҡ темаһына мәҡәлдәр яҙырға.\n5- се бүлек.\n- Бер-берең, шулай уҡ ата-әсәләр, туғандар, дуҫтар менән мөнәсәбәт тураһында әңгәмәләшеү. Ысын дуҫ төшөнсәһенең ҙур мәғәнәгә эйә булыуы.\nКешеләрҙә яҡшы һәм насар сифаттар, уларға мөнәсәбәт. Һаналған проблемалар буйынса әҫәрҙәр уҡыу, һөйләшеү, үҙ мөнәсәбәтеңде белдереү. Этнопедагогик тәрбиәгә иғтибар биреү\nШәхси үҫеш кимәле: үҙ-аллы эш итергә, белем алыу процесына етди һәм яуаплы ҡарарға; мәктәп йыһаздарын, уҡыу әсбаптарын һаҡларға; Тыуған илде яратырға, телде, илде һаҡларға.\nКөйләүсе универсаль уҡыу эшмәкәрлеге; мораль тәртип ҡағиҙәләрен көйләүсе этик тойғолар - намыҫлана, ояла белеү, ғәйебеңде танып ғәфү үтенеү.\nТанып-белеү универсаль уҡыу эшмәкәрлеге: анализлай һәм синтезлай белеү; сәбәп-һөҙөмтә бәйләнештәрен урынлаштыра белеү;фекерләй белеү;\nКоммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге; телмәрҙең диалогик һәм монологик формаларын яҡшы белеү; үҙеңдең фекереңде нигеҙләй белеү һәм дөрөҫ итеп башҡаларға еткерә алыу;\nК.Мәргән. "Дуҫтар һәм дошмандар" 1-се б.\nМалайҙарға хат яҙырға.\nК.Мәргән. "Дуҫтар һәм дошмандар" 2-се бүлек.\nДуҫлыҡ темаһына мәҡәлдәр яҙырға.\nР.Ҡотошов. "Кәңәшле эш тарҡалмаҫ"\nҒәйебеңде таныу - ярты төҙәлеү\nҠ.Даян. "Өҙөлгән сәскәләр" 1 бүлек.\nҺорауҙарға телдән яуап бирергә.\nҠ.Даян. "Өҙөлгән сәскәләр" 2 бүлек.\nЯуапһыҙлыҡ бәләһе. Р.Солтангәрәев. "Кем алданы?"\nЫңғай, кире геройҙарҙы яҙыу.\n"Турғай һәм борсаҡ" ("Пионер" журналынан.)\nРолдәргә бүлеп уҡырға өйрәнергә.\n"Урал батыр" ("Аҡбуҙат" журналынан) 1-2-се бүлектәр.\nУрал, Шүлгәнгә характеристика төҙөргә.\nУҡылған әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса һорауҙар биреү, иптәштәренең яуаптарын ихтирам менән тыңлау күнекмәләрен булдырыу.\nКеше хеҙмәте менән күркәм.\n2-се биремде эшләргә.\nБ.Байым. "Лайыҡлы бүләк"\nХикәйәне уҡырға. "Дуҫлыҡ" шиғырын уҡырға, 110-сы бит.\nЭт - кешенең иң яҡын дуҫы.\nҮҙ фекереңде яҙырға.\n"Берлектә - ҙур байлыҡ" нәҫер.\nТелмәр үҫтереү. Инша "Дуҫлыҡ".\nЯҡшылыҡ тураһынды әйтемдәр яҙырға.\nҺөйләм. Һөйләмдә һүҙҙәр бәйләнеше. Текст.\nИ.Ғимранов. "Берлектә - ҙур байлыҡ" 1-се б.\nС.Юлаев "Тирмәмдә" шиғ. Тасуири уҡырға.\nАра боҙған дуҫ булмаҫ.\nИ.Ғимранов. "Берлектә - ҙур байлыҡ" 2-се б.\nТөп образды характерларға.\n7 - се бүлек\nТелмәр. Уның төрҙәре.\nҺөйләү телмәре. Диалог. Кеше менән һөйләшеү ҡороу. Телмәр мәҙәниәте. Аралашыу серҙәре. Монолог. Монолог телмәр тоторға өйрәнеү. Эске телмәр. Ым-ишара. Уйлай, хыял итеү. Әңгәмәләшеүсең менән һөйләшеү. Аралашыу оҫталығын яңы сифатлы кимәлгә ҡуйыу. Һөйләшеүҙең мәғәнәүи йөкмәткеһенә хис-тойғоларға ярашлы интонацияны көйләү. Ғәҙәти йәки уйланылған эш-хәл тураһында икәү-ар һөйләшеү ҡора белеү.\nтексты аңлап, тасуири уҡый белергә;\nБашҡортостанда ҡыш, уның билдәләре, балаларҙың ҡышҡы уйындары һәм байрамдары тураһында уҡыу, һөйләшеү ҡороу. Тәбиғәтте күҙәтеү, ҡыш көнө йәнлектәр һәм ҡоштар томошо. Башҡорт халҡының боронғо кәсебе - һунарсылыҡ тураһында белешмә биреү.\nТекстарҙан сағыштырыу, йәнләндереүҙәрҙе табыуға ҡоролған эштәрҙе дауам итеү, уҡыусыларҙың һөйләү телмәрен үҫтереү. Уҡылған әҫәрҙе автор, герой һәм уҡыусы күҙлегенән анализларға өйрәтеү.\nРолләп уҡыу, сәхнәләштереү күнекмәләрен үҫтереү. Ҡыш миҙгелдәренә арналған һүрәттәр төшөрөү, шиғыр, хикәйә, әкиәттәр ижад итеү.\nТ.Ү.Инша. "Ата-әсәһенә изгелек күрһәтмәгән, үҙе лә изгелек күрмәҫ"\n5-се күнегеү, 46-сы бит.\nШ.Бабич. "Ҡышҡы юлда", М.Ғәли. "Буран"\nХикәйә яҙ. "Ғаилә".\nМ.Садиҡова. "Һунарға барғанда" 1 бүлек.\nН.Нәжми. "Ҡыш" ятларға.\nМ.Садиҡова. "Һунарға барғанда" 2 бүлек.\n"Аҡман менән Тоҡман" .\nКинофильмдан күренештәр һүрәтләргә.\nКонтроль изложение. "Кем ғәйепле" (116-сы бит)\n3-сө күнегү, 85-се бит.\nР.Хәйри. "Йәйәүле буран", С.Сурина. "Биҙәктәреҙе кем яһаған?", С.Ҡудаш. "Ҡар бөртөктәре"\nҠышҡы үҙгәреш. Тураһында һөйләргә.\nӘкиәт ижад итергә (тема ирекле).\n"Өләсәйгә хат" яҙырға.\n8- се бүлек Хикәйә. Әкиәт. Шиғыр\nШиғыр төҙөлөшө. Шиғыр ижад итеү үҙенсәлектәре. Уны дәфтәргә дөрөҫ күсереп яҙыу. Әкиәт төҙөлөшөнә хас үҙенсәлектәр. Әкиәт ижад итеү. Хикәйә ижад итеү. Тексҡа ҡарата ҡарашыңды, үҙ фекереңде белдереп, 3-4 һөйләмдән торған баһалама яҙыу. Хикәйәгә ҡарата һорауҙар төҙөү. Уларға тиҫтерҙәреңдән яаптар алыу, фекер алышыу, ойоштороу оҫталығына эйә булыу.\nАта-бабаларыбыҙ әйтеп ҡалдырған аҡыллы һүҙҙәр. Олатай-өләсәйҙәрҙең, ҡартатай-ҡартәсәйҙәрҙең әйткәне. Мәҡәл, әйтем, йомаҡ, тиҙәйткес, әйтеш, көләмәстәр.\nУҡыусы аңында үҙе йәшәгән ерҙең - Башҡортостандың тарихы, уның байлығы, күренекле шәхестәре, батырҙары хаҡында бер бөтөн фекер тыуҙырыу һәм ул турала ябай ғына итеп һөйләп биреүҙәренә өлгәшеү.\nБыл теманы үткәндә мәғлүмәттәрҙең тулы һәм тарихи яҡтан дөрөҫ яҡтыртылыуына иғтибар итергә кәрәк.\nӘҙәбиәт ғилеменән ҡобайыр менән таныштырыу.\nБашҡорт халҡының тарихына, күренекле шәхестәренә, башҡорт халыҡ йырҙарының тарихына. Халыҡ йырҙарын башҡарыусыларға, данлыҡлы ҡурайсыларға ихтирам, ҡыҙыҡһыныу тәрбиә Шәхси үҫеш кимәле: үҙ-аллы эш итергә, белем алыу процесына етди һәм яуаплы ҡарарға; мәктәп йыһаздарын, уҡыу әсбаптарын һаҡларға; Тыуған илде яратырға, телде, илде һаҡларға.\nБеҙҙең яҡта ҡышлаусы ҡоштарҙың тормошо.\nШ.Биҡҡол. "Урман ситендә"\nҠоштар исемен яҙырға\nХикәйәнең йөкмәткеһен һөйләргә.\nУрманда хайуандарҙың ҡышҡы тормошо.\nС.Сурина. "Ни өсөн айыу ҡыш йоҡлай?" 1, 2-се күренеш.\nРолдәргә бүлеп уҡырға.\nС.Сурина. "Ни өсөн айыу ҡыш йоҡлай?" 3-5-се күренеш.\nӘкиәтте сәхнәләштерергә өйрәнергә.\nВатан ул - тыуған ил.\nН.Нәжми. "Ватан", Р.Хәйри. "Бәхәс"\nҺәр миҙгелдең үҙ матурлығы, үҙ йәме. Ҡышҡы уйындар.\nУҡылған әҫәрҙән миҫалдар яҙырға.\nҮҙ илем - алтын бишек.\nТыуған ил ғайҙан башлана?\nР.Ханнанов. "Изге аманат"\nҒ.Хөсәйенов. "Тыуған ил ҡайҙан башлана?"\nТәтешле тураһ. Һөйләргә.\nТарих - беҙҙең ҡобайырҙарҙа!\n"Ай Уралым, Уралым" (ҡобайыр), Ж.Кейекбаев. "Урал тураһында ҡобайыр"\n"Ай Уралым, Уралым" ҡобайыр ятларға.\nҺәр миҙгелдең үҙ матурлығы, үҙ йәме. Т.Ү. Инша\nГ.Шафиҡова. "Ҡыш ниңә ҡырыҫ холоҡло?"\nШиғыр уҡырға, 95-се бит.\nТыуып үҫкән илем - башҡорт иле.\nҒ.Хөсәйенов. "Башҡортостан", мәҡәлдәр\nТасуири уҡырға, 47-се б.\nӘкиәт ижад итәм.\nБашҡортостан - минең йәнтөйәгем, Башҡортостан - минең ырыҫым.\nБашҡортостан тураһында һөйләргә әҙерлән.\nХикәйә. Хикәйә ижад итәм.\n"Китап" темаһына хикәйә төҙөргә.\nОлатайым, өләсәйем әйткәне.\n2-се күн. эшл.\nИң матур ил - Тыуған илем.\n"Урал" ("Башҡорт халыҡ ижады" китабынан)\n6 мәҡәл яҙырға.\nТуған тел темаһына 6 мәҡ. Яҙ.\nҮ.Сирбаев. "Самат олатай ҡайындары"\n5 йомаҡ яҙып алып килергә.\nӨфө - матур ҡала.\nР.Бикбаев. "Баш ҡалабыҙ - Өфө"\nС.Әлибай "Яҙ башы ятларға."\n9- сы бүлек. Үтелгәндәрҙе йомғаҡлау.\nҮтелгәндәрҙе ҡабатлау, үҙләштереү, системаға һалыу. Белемдәрен тикшереү.\n-тексты аңлап, тасуири уҡый белергә;\nЯҙ бүлегендә ике байрам - 1 Май һәм Еңеү байрамы, яҙғы күренештәр, ҡоштарҙы ҡаршылау, баҡса эштәре тураһында әңгәмәләр үткәреү. Башҡорт халҡының Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән ҡаһарманлығы. Ветерандарҙы осрашыуға саҡырыу, һәйкәлгә сәскәләр һалыу.\nЯҙ миҙгелен тасуирлаусы шиғыр, хикәйәләрҙе аңлы, тасуири, етеҙ уҡыу, һүрәтләү, йәнләндереү, сағыштырыуҙарҙы табыу, яҙғы тәбиғәт, яҙғы баҫыу эштәре тураһында һөйләшеү ҡороу. Уҡыусыларға 1 Май байрамы, Еңеү көнө тураһында мәғлүмәтте еткереү, ветерандарға ихтирам тойғоһо тәрбиәләү.\nХалыҡ ижадының бер төрө булған әкиәттәр менән таныштырыу.\nТүбәнге кластарҙа әкиәт тураһында алған төшөнсәләрҙе иҫкә төшөрөү, әкиәттәрҙең төҙөлөшөн, башҡа жанрҙарҙан айырмаһын, һөйләү үҙенсәлектәрен билдәләү. Халыҡ әкиәттәре һәм яҙыусылар ижад иткән әкиәттәр. Тылсымлы әкиәттәр, батырҙар тураһында, тормош-көнкүреш әкиәттәре тураһында ҡыҫҡаса аңлатма биреү. Әкиәттәрҙең фәлсәфәүи асылында ҡыҫҡаса аңлатма биреү. Әкиәттәрҙең фәлсәфәүи асылына төшөндөрөү.\nПлан буйынса әкиәтте тулы итеп һөйләү күнекмәләрен артабан камиллаштырыу, үҙ аллы план төҙөргә өйрәтеү, уҡыусыларҙың һүҙ байлығын үҫтерергә етди иғтибар биреү.\nИлемдең батыры - Салауат.\nТ.Сәғитов. "Салауатҡа - салауат", Б.Рафиҡов. "Салауаттың тыуған көнө нисәү?"\n3-сө күнегеү, эшл.\nМ.Ғафури. "Яҙ етте", Р.Ғарипов. "Яҙғы йыр", М.Кәрим. "Яҙғы бер көнөндә"\nС.Юлаев "Мин үлмәнем, башҡорттарым!" ятларға.\nЙәмле йәшел йәй етә!\nҮтелгәндәрҙе ҡабатларға .\n"Әкиәт уҡырға яратам. Әсә хаҡы - Тәңре хаҡы.\n"Ҡошҡа әйләнгән әбей". "Васыят" (Аҡбуҙат)\nР.Ғарипов "Яҙғы йыр" ятларға.\nҺаумы, йәмле йәй! Ура! Йәйге каникулдар етә!\nДәф. 5-се бирем.\n"Үгәй ҡыҙ Гөлбикә"\n"Урал иле" А.Йәғәфәрова\nҒ.Ғүмәр "Тамсылар" ятл.\nЙәйге каникулда тәбиғәтте ҡайғыртып…\nҒ.Рамазанов "Бөйөк Еңеү"\nПлан төҙөп яҙырға.\n1.Ғәбитова З.М. Телмәр үҫтереү дәрестәре. - Өфө: Китап, 2009.\n2.Башҡортса - русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге. - Өфө: Китап, 1994.\n3.Әбүбәкирова З.Ф., Әбүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М.И. Мин башҡортса уҡыйым - Өфө: Китап, 2007.\n4.Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәре: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. - Өфө: Эшлекле династия, 2008.\n5.«Башҡортостан уҡытыусыһы», «Аҡбуҙат», «Аманат» журналдары; "Йәншишмә", гәзиттәре.\n6.Ял минуттары өсөн күнегеүҙәр. Методик ҡулланма. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. - Өфө: Эшлекле династия, 2008.\nСынбулатова Ф.Ш., Атнағолова С.В., Кәримов С.Ғ. Әҙәби уҡыу. Дөйөм белем биреү учреждениеларының беренсе класы өсөн уҡыу китабы. Яңыртылған 2-се баҫма.- Өфө: Китап, 2012.\nСынбулатова Ф.Ш., Мараканова Р.Й. "Әҙәби уҡыу" дәреслегенә эш дәфтәре. Дөйөм белем биреү учреждениеларының 1-се класы өсөн.- 2-се баҫма.- Өфө Китап, 2013.\nСынбулатова Ф.Ш., Нурыева Р.Ф., Латипова Д.Р. Уҡыу китабы. Башҡорт мәктәптәренең 1-се класы өсөн.- Өфө: Китап, 2009.\n"Әҙәби уҡыу " дәреслеге. Башланғыс мәктәптең 4- класы өсөн уҡыу китабы.Төҙ.авт. Сынбулатова Ф.Ш., Мәүлийәрова Ә.Т., Дәүләтшина М. С. Өфө:Китап, 2011\n"Әҙәби уҡыу " дәреслегенә эш дәфтәре. 4- класы өсөн.(1,2 )Төҙ.авт. Сынбулатова Ф.Ш., Мәүлийәрова Ә.Т.,Дәүләтшина М. С. Өфө:Китап, 2011\n"Уҡыу китабы" . Төҙөүселәре Ә.Т. Мәүлийәрова, Ишембәтова С.Т., С.Б. Акъюлова.\nУҡытыусы өсөн әҙәбиәт.\nСынбулатова Ф.Ш., Мараканова Р.Й. "Әҙәби уҡыу"дәреслегенә эш дәфтәре. Дөйөм белем биреү учреждениеларының 1-се класы өсөн.- 2-се баҫма.- Өфө Китап, 2013.\nАслаев Т. Х., Атнағолова С.В. Телмәр үҫтереү буйынса сюжетлы картиналар.-Өфө:Китап, 1996..\nДәүләтшина М.С., Янышева З.Ф."Туған тел" дәреслегенә методик ҡулланма Өфө: Китап, 2010


Ташҡынға етди әҙерлек бара\nСиноптиктар быйыл яҙ иртә киләсәк, тип фаразлағайны, әммә ҡыш бер ҙә бирешергә теләмәй, һалҡын төндәре менән холҡон күрһәтә.\nКөндөҙ күҙгә күренеп ҡар өйөмдәре кәмей, тәүге гөрләүектәр ҙә йүгерә башланы, тимәк, ташҡын да оҙаҡ көттөрмәҫ. Быйыл ул нисек буласаҡ?\n- Барыһы ла һауа шарттарына бәйле, - ти район хакимиәтенең Граждандар оборонаһы һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр эштәре буйынса баш белгесе Марат Моратхужин. – Әммә беҙ көтөлмәгән хәлдәргә әҙер булырға тейешбеҙ, шуға ла районда ҡар һыуҙарын тотҡарламау өсөн барлыҡ саралар күрелгән. Ташҡынға ҡаршы махсус комиссия ойошторолдо, ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә йәлеп ителәсәк средстволар һәм көстәр билдәләнде.\nОшо көндәрҙә - Ҡорһаҡ, 10 апрелдән һуң Дим йылғаһының асылыуы көтөлә. Марат Рәйеф улы әйтеүенсә, һыу баҫыу ҡурҡынысы булған зонаға Сураҡай һәм Иҙрис ауылдары эләгә. Уларҙа халыҡты эвакуациялау осрағына ике ваҡытлыса урынлаштырыу пункты ойошторолған. Районда тағы ла шундай ике пункт булдырыу күҙаллана, өс биләмәлә аварияға ҡаршы бригадалар булдырылды, кәмәләр әҙерләнде, ауыл халҡы менән аңлатыу эше үткәрелә.\n- Барлыҡ гидротехник ҡорамалдарҙың яҙғы ташҡынға әҙерлеге тикшерелде, Ыҫлаҡ һыу һаҡлағысында штаттан тыш хәл булған осраҡта йәлеп ителәсәк техника һәм белгестәр менән күнекмәләр ойошторолдо, - тип хәбәр итте М. Р. Моратхужин. – Ошо көндәрҙә шундай уҡ күнекмәләр Уртатауҙа ла үтәсәк. Бер һүҙ менән әйткәндә, ташҡын ҙур бәлә килтермәһен өсөн барлыҡ тейешле саралар күрелә.


Хәбәрҙәр: Мигранттар: 3 йәшлек Айландың үлеме “донъяны үҙгәртергә” тейеш.\nМигранттар: 3 йәшлек Айландың үлеме “донъяны үҙгәртергә” тейеш.\nБатып үлгән өс йәшлек Айландың инәһе Тима Курди, ярға сығарып ташланған баланың фотоһы мигранттар фажиғәһенең һуңғы ҡурҡыныс дәлиле булыр, тип өмөтләнә. Ғаилә башлығы ғына иҫән ҡалған Сүриә ғаиләһенең тарихы донъя халҡын тетрәтте.\nТима Курди Канадала йәшәй. Канада властары уның туғанына, Айландың атаһына, ҡасаҡ статусы биреүҙән баш тартҡан. Тима, был фажиғә донъяны үҙгәртер, ә уның һымаҡ ҡасаҡтарҙың ышанысы артыр, тип өмөтләнә.\nҺуңғы йылдарҙа Канада ҡасаҡтарҙы ҡабул итеүгә квотаны арттырҙы, уҙған йыл аҙағында ул 21 мең иракты ҡабул итте һәм 2017 йылға ҡәҙәр 11300 сүриәлегә ҡасаҡ статусы биреүҙе планлаштыра. Канада хөкүмәте тәү сиратта һөнәри иммиграцияға һәм спонсорҙар программаларына йөҙ тота.\nТоронто үҙәгенә манифестацияға сыҡҡан кешеләр иһә, Канада миграция көрсөгөн хәл итеүгә әҙ көс һала, тип иҫәпләй. Ҡаршылыҡ акцияһына сығыусылар: “Үлемдәр етер!”- тип һөрәнләй.