Чога-Занбиль — Башҡорт Википедияһы\n32°00′32″ с. ш. 48°31′17″ в. д.HGЯO\nЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы, объект № 113\nЧога-Занбиль (хәҙ. фарс. چُغازَنبیل Chaqā Zanbil, Choghā Zanbil, Чога-Зенбиль, Дур-Унташ, Чога-Зембиль) — Элам дәүләтенән һаҡланып ҡалған боронғо ҡала һәм ғибәҙәтханалар комплексы, хәҙерге Ирандың Хузестан провинцияһында урынлашҡан.\nМесопотамия сиктәренән тыш һирәк осраған зиккураты менән билдәле. Дизфуль ҡалаһынан көнбайышҡа табан — 25 км, Сузанан (Суса, Шуш) көньяҡҡа табан — 45 км, Ахваздан төньяҡҡа табан 120 км алыҫлыҡта урынлашҡан.\nКомплекс беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1250 йылда Элам батшаһы Унташ-Напириша тарафынан бөйөк алиһә Ишушинак хөрмәтенә төҙөлә. Башта ҡала Дур-Унташ (Унташ ҡалаһы) тип атала. Ҡала тирәләй өс концентрик стена төҙөлә. Эске ҡалалағы ҙур зиккурат төп алиһәгә бағышланған, ул ҙур тигеҙ майҙан урынында төҙөлә. Үҙәктә кесе алиһәләрҙең 11 ғибәҙәтханаларына нигеҙ һалына. 22 ғибәҙәтхана төҙөргә ниәт була, әммә батша вафат булғандан һуң төҙөлөш эштәре туҡтатыла. Ҡаланың тышҡы өлөштәрендә батша һарайы һәм батшаларҙың төрбәләре (мавзолейҙары) урынлаша.\nҠала Ассирияның баҫып алыуына ҡәҙәр була — беҙҙең эраға тикем 640 йылда уны батша Ашурбанипал емерә.\nҒалимдар күҙаллауынса, батша Унташ-Напириша бында Суза урынына үрге һәм түбәнге Эламдың алиһәләре өсөн төп дини үҙәк төҙөргә теләй.\n1951 йылдан 1962 йылға тиклем барған археологик ҡаҙыуҙар күп табылмалар бирә. Был зиккурат донъялағы барлыҡ зиккураттарҙан иң яҡшы һаҡланғаны тип иҫәпләнә. 1979 йылда Чога-Занбиль стал первым объектом всемирного наследия Иранда ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫының тәүге объекты була.\n 2005 йылдың 30 ноябрь көнөндә архивланған.\nҠалып:Iran-stub Ҡалып:Элам Ҡалып:Иранда бөтә донъя мираҫы\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Чога-Занбиль&oldid=1059204 ҡабул ителгән\nИранда бөтә донъя мираҫы\nИрандағы археологик объекттар\nБыл бит һуңғы тапҡыр 03:01 12 август 2021 үҙгәртелгән.


Көслө ҡар яуыу һөҙөмтәһендә, Ғәҙел, Бакаловка, Таштуғай ауылдарына юл ябылған\nХалыҡ бер аҙнаға яҡын ҡар тотҡононан сыға алмай. Ивановка ауылы халҡына эшкә йөрөү өсөн 20 саҡрым араны йәйәү үтергә тура килә. Ошондай уҡ хәл Первомайское ауылында ла күҙәтелә. Бында йәшәүселәр ҙә туҡталышҡа сығып етеү өсөн өс километр көрт йырып барырға мәжбүр. Сибайҙан килгән Рәзилә Аҙнабаева 5 көндән ашыу Хәйбулла районында бикләнеп ҡалған, ә өйҙә ҡатынды 4 бәләкәй балаһы көтө. Ҡар ҡаплау сәбәпле, төбәктә транспорт хәрәкәте туҡтаған.


Аутсорсинг менән туҡланыуҙың тәүге һөҙөмтәләреме, әллә башҡа сәбәпме?\nӨфөләге 248-се балалар баҡсаһындағы тәфтиш комитеты менән Рәсәй ҡулланыусылар күҙәтеү идаралығы, эпидемиология станцияһы тикшереү үткәрә. Уҙған йома мәктәпкәсә учреждениеның тиҫтәнән ашыу тәрбиәләнеүсеһе үҙен насар тойған, балаларҙа аҙыҡ менән ағыуланыу билдәләре күҙәтелгән. Башҡортостан юлдаш телеканалы һорауы буйынса «Һынауҙар үҙәге» дәүләт ҡаҙнаһы учреждениеһы ла балалар баҡсаһындағы аҙыҡҡа лаборатор анализдар эшләй. Бөгөн пробалар алынды.\nУҙған йома Өфөнөң 248-се балалар баҡсаһы тәрбиәләнеүселәре киске аштан һуң үҙен насар тоя башлай. Ундан ашыу балаға ашығыс ярҙам талап ителә. Дияна Ғөбәйеваның 4 һәм 6 йәштәге улы менән ҡыҙы эс ауыртыуына зарлана, ҡоҫа башлай. Шәмбе балаларҙың температураһы күтәрелә, эсе китә.\nДияна Ғөбәйева: «Хәлдәре ауырлашҡас, ашығыс ярҙам саҡырырға тура килде. Иртәгәһенә полкилиниканан табип килде. Анализ алдылар, һөҙөмтәләре биш көндән әҙер була, тинеләр».\nБалалар баҡсаһында ул көндө 152 бала булған, уларҙың тиҫтәнән ашыуында ағыуланыу билдәләре күҙәтелгән. Был хәлдән һуң сабыйҙар өйҙә, ата-әсәләре дауаханаға ятыуҙан баш тартҡан.\nӘле тейешле органдар был хәлдең сәбәптәрен асыҡлай. Рәсәй ҡулланыусылар хоҡуғын күҙәтеү идаралығы менән эпидемиологтар анализдар алған, һығымталар аҙна аҙағына әҙер буласаҡ. Башҡортостан юлдаш телеканалы ла үҙ тикшереүен үткәрергә ҡарар итте. «Һынауҙар үҙәге» дәүләт ҡаҙнаһы учреждениеһы менән берлектә балалар баҡсаһындағы аҙыҡҡа лаборатор анализдар эшләнәсәк.\nБыйыл апрелдә мәктәпкәсә учреждениелар аутсорсинг буйынса туҡланыуға күсерелде. Сер түгел, тәү ҡарашҡа, ят һүҙ менән билдәләнгән система үҙенсәлектәрен күптәр әле һаман аңлап бөтә алмай. Ә ата-әсәләр 248-се балалар баҡсаһындағы хәлде тап ошо үҙгәреш һөҙөмтәһе тип ҡарай. Сөнки учреждениела быға тиклем аҙыҡтан ағыуланыу күҙәтелмәгән.\nДияна Ершова: «Туҡланыуҙары насарайҙы. Элек бала иртән балалар баҡсаһында ашай ине. Хәҙер иртәнсәк өйҙә ҡапҡыларға тырыша, сөнки хәҙер тәмһеҙ, ти».\nБаҡса мөдире әйтеүенсә, киреһенсә, хәҙер туҡланыу төрләндерелгән. Йома сабыйҙар минтай балығынан һурпа, туҡмас һәм арыш икмәге, картуф, бауырҙан ҡоймаҡ ашаған, һут эскән.\nЕлена Петрова, Өфөнөң 248-се балалар баҡсаһы мөдире: «Аутсорсингка күсерелгәс, яҡшыраҡ. Тәрбиәләнеүселәргә беренсе, икенсе аш тәҡдим ителә һәм улар теләгәнен һайлап алыу мөмкинлегенә эйә. Балалар ҡәнәғәт».\nАутсорсинг буйынса Өфөләге балалар баҡсаларын өс комбинат хеҙмәтләндерә. 248-се балалар баҡсаһы Батыр урамында урынлашҡан «Диетик ризыҡ һәм балалар ризығы үҙәге» ҡарамағында. Үҙәктә мәктәпкәсә учреждениеларға ярымфабрикаттар етештерелә.\nКәтлиттәр туңдырылып һыуытҡыста һаҡлана. Мәктәпкәсә учреждениеларға үҙәк ярымфабрикаттарҙы үҙҙәре эшләп оҙата. Ә һөт, икмәк һәм башҡа продукцияны тәьмин итеүселәр балалар баҡсаларына элеккесә, тура килтерә. Тик айырма шунда, быға тиклем килешеүҙе баҡса мөдирҙәре төҙөһә, хәҙер туҡландырыу комбинаттары. Белдереүҙәренсә, баш ҡалалағы бөтә мәктәпкәсә учреждениеларҙа ла аш урында бешерелә. Ситтә бешерелгәнде ташыу юҡ. Үҙәк хеҙмәткәрҙәре әйтеүенсә, сабыйҙарҙы туҡландырыу өсөн натураль продукция ғына алына. Улай булғас, ни өсөн сабыйҙарҙа аҙыҡ менән ағыуланыуға оҡшаш билдәләр күҙәтелгән? Яуап бөтә анализдар һөҙөмтәһенән һуң мәғлүм буласаҡ.


Яҡты эҙ ҡалдырған кеше\nБеҙҙең өсөн Сибәғәт Әбделхәй улы Ғәйнуллин һәр саҡ изгелекле, эшлекле, тыуған еренең ысын улы булып хәтерҙә ҡаласаҡ.\nРәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, “Халыҡтар дуҫлығы” орденына лайыҡ Салауат исемендәге хужалыҡтың элекке етәксеһе Сибәғәт Әбделхәй улы Ғәйнуллиндың арабыҙҙан китеүенә лә бөгөн бер йыл тулды.\nҺоҡланғыс сифаттарға эйә, кешелекле, кеселекле шәхес лайыҡлы тормош юлын үтте, ғүмерен тыуған еренә бағышланы, район үҫешенә тос өлөш индерҙе. Тәрән хөрмәткә лайыҡ Сибәғәт Ғәйнуллин хеҙмәт юлын Салауат исемендәге колхозда тракторсы булып башланы. Һәр ваҡыт алға ынтылған, тырыш, маҡсатлы, эшһөйәр ир-егет етәксе вазифаларына күтәрелде. Тыуып үҫкән Ергән ауыл биләмәһе башлығы бурысын үтәгән осорон урындағы халыҡ йылы һүҙ, сикһеҙ рәхмәт менән телгә ала. Намыҫлы етәксе халыҡ йәшәйешен хәстәрләүгә ҡоролған байтаҡ эш башҡара. Ике тиҫтә йылдан ашыу Салауат исемендәге кооперативты етәкләгән эшмәкәрлеген дә баһалап бөткөһөҙ. Уның тырышлығы, инициативаһы, алдынғы ҡарашы арҡаһында бар яҡлап та үҫешкән, алға киткән юғары күрһәткестәргә өлгәшкән хужалыҡ республика ғына түгел ил кимәлендә танылыу ала. Сибәғәт Әбделхәй улы ярҙамсыл, ғәҙел, алсаҡ булыуы менән яҡташтарының ихтирамын, ышанысын яулап, район, республика, ил етәкселеге, хеҙмәттәштәре араһында абруй ҡаҙанды. Ғаиләһендә ул хәстәрлекле ир, атай, олатай булды. Тынғыһыҙ тормошонда ул янып йәшәне, иртәгәге көндө һәр саҡ хәстәрләне.\nБеҙҙең өсөн Сибәғәт Әбделхәй улы Ғәйнуллин һәр саҡ изгелекле, эшлекле, тыуған еренең ысын улы булып хәтерҙә ҡаласаҡ. Ул – оҫта етәксебеҙ, остазыбыҙ, өлгөбөҙ. Уның тураһында яҡты иҫтәлек беҙҙең күңелдәрҙә мәңге һаҡланыр!\nСалауат исемендәге кооператив хакимиәте һәм коллективы.


Юлдарҙың ҡарҙан асылған мәле автотранспорт йөрөтөүселәр өсөн һынауҙар осорона әйләнә | ГТРК «Башкортостан» - Хәбәрҙәр | 22831\n15 марта 2016 — 15:38\nЮлдарҙың ҡарҙан асылған мәле автотранспорт йөрөтөүселәр өсөн һынауҙар осорона әйләнә\nҺалҡын ҡышлы төбәктәргә хас был мәсьәлә беҙҙең республикаға ла яҡшы таныш. Көҙҙән тигеҙ ҡалған юлдар яҙын соҡорланып өлгөргән һәм тиҙ төҙөкләндереүгә мохтаж. Уларҙың торошон белгестәр менән хәбәрсебеҙ Нәфисә Кинйәбаева ла тикшерҙе.Юлдағы соҡорҙар беҙгә яҡшы таныш калабашка ярҙамында иҫәпләнә. Соҡор үлсәмдәре 600-гә 150, ә тәрәнлеге 50 миллиметр икән, тимәк, ул төҙөкләндереүҙе талап итә.Башҡала төҙөкләндереү хеҙмәте ошо көндәрҙә тәүлек әйләнә эш тәртибенә күсте. Юлдар торошон даими тикшереүҙе дежур төркөмдөр генә түгел, юл хужалығы оҫталары ла алып бара. Асыҡланған соҡорҙарға махсус технология буйынса дөрөҫ дүртмөйөш формаһы бирелә, артабан улар сүп-сарҙан таҙартылып, дымдан киптерелә. Әҙер соҡорға иһә шыйыҡ асфальт ҡойолоп тиҙ үк тигеҙләп ҡуйыла. Ҡойолған асфальттың бер тоннаһы бары 6 квадрат метрға етә, шуға ла уны заводтан йыш ташырға тура килә. Дим биҫтәһе юлдарын төҙөкләндереү өсөн уртаса 300 тонна ошондай асфальт кәрәк, ти район төҙөкләндереү идаралығы етәксеһе Рөстәм Рәшитов. Быйыл юлдар айырыуса ныҡ емерелгән, сөнки яҙ башынан һауа температураһының йыш алмашыныу осрағы алтмыш тапҡырҙан ашҡан. Мәғлүм булыуынса, юлдарҙағы соҡорҙар тап йылынан һуң ҡапыл туңдырыу сәбәпле киңәйә. Ҡойолған асфальт йылыла тиҙ кибә, әммә һыуыҡта юлдарҙың яңынан сафҡа инеүен 6 сәғәт самаһы көтөргә кәрәк. Юлдағылар өсөн бындай төҙөкләндереү эштәре бер аҙ ҡыйынлыҡтар тыуҙырһа ла, оҙаҡҡа түгел. Бары иртә яҙҙың яғымлы йылыһы көттөрмәһә ине.


Иглин районы мәҙәниәт йортонда Кино йылына арналған марафондың сираттағы этабы\nОсрашыуҙа «Башҡортостан» киностудияһында ижад ителгән фильмдар күрһәтелде. Белгестәр шулай уҡ урындағы авторҙарҙың кино әҫәрҙәренә лә баһа бирҙе. Һәүәҫкәр кинорежиссер Рөстәм Шәйхетдинов конкурсҡа «Етем» фильмын тәҡдим иткән. Унда йәш автор үҙенең олатаһының яҙмышы хаҡында һөйләй.\nРөстәм Шәйхетдинов, һәүәҫкәр режиссер: «Олатайымдың тарихын ишеткәнем бар ине. Ағайым менән миңә был бик ҡыҙыҡлы тойолдо. Яҡынымдың яҙмышы үҙе кеүек үк һуғыштан һуңғы быуын вәкилдәренекенә оҡшаш, тип уйлайым. Олатайымдың тормош тарихын өйрәнеп, уның республика яҙмышынан айырылғыһыҙ булыуын асыҡланым».\nКино йылында иглиндар үҙҙәренең кинотеатры хаҡында ла хыяллана. Район етәкселәре әйтеүенсә, эшҡыуарҙар ярҙамында был теләктең тормошҡа ашыуы ихтимал. Ул осраҡта Иглинда күп функциялы заманса кинотеатр барлыҡҡа киләсәк.


Социаль селтәрҙә республика мәктәптәренең береһендә уҡытыусының уҡыусыға ҡул күтәреүен сағылдырған видеояҙма донъя күрҙе // Хәл-ваҡиғалар | новости башинформ.рф\nСоциаль селтәрҙә республика мәктәптәренең береһендә уҡытыусының уҡыусыға ҡул күтәреүен сағылдырған видеояҙма донъя күрҙе\n17:20, 18 октября 2017 Хәл-ваҡиғалар\nФото: Vk, аноним автор | Видео: анонимный автор, Vk\nСоциаль селтәрҙә республика мәктәптәренең береһендә уҡытыусының уҡыусыға ҡул күтәреүен сағылдырған видеояҙма донъя күрҙе Фото: Vk, аноним автор | Видео: анонимный автор, Vk\nӨФӨ, 2017 йыл, 18 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.\n18 октябҙә социаль селтәрҙә уҡытыусының уҡыусының башына һуғыуын сағылдырған видеояҙма донъя күрҙе. Яҙманың аноним авторы был хәлдең Бишбүләк районында булғанлығын хәбәр итте, ләкин ҡайһы мәктәп икәнлеген аныҡламаны.\n«Күптән түгел уҡытыусылар уҡыусыларҙы туҡмамай һәм быларҙың барыһы ла ялған, үҙҙәре ғәйепле, тип яҙып сыҡҡайнылар. Бер йыл элек күршемдең класында шундай хәл булды. Бынан һуң мин балалар үҙҙәре ғәйепле тигән һүҙҙәргә ышанмайым, уҡытыусы шәхси сәбәптәр буйынса уҡыусыны яратып еткермәҫкә һәм уға асыуын төшөрөргә мөмкин. Шундай уҡытыусылар, ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бар. Өлкәндәрҙең баҫым яһауы үҫмерҙәрҙең психикаһына зыян килтермәй тип уйлайһығыҙмы», — тип яҙылған хәбәрҙә.\n«Башинформ» агентлығы ошо осраҡ буйынса Бишбүләк районы хакимиәтенең мәғариф бүлегенә мөрәжәғәт итте.\n«Был хәл бынан алдағы йылда булғайны. Кемдер хәҙер ошо видеоны интернетҡа һалған. Ошо осраҡтан һуң уҡытыусы эшенән бушатылды, мәктәптән китте. Видеояҙманы һалыу кемгәлер отошло. Хәҙер быны махсус комиссия тикшерәсәк», — тип аңлатма бирҙеләр урындағы халыҡ мәғарифы бүлегендә.\nРәсәйҙең Башҡортостан Республикаһы буйынса Тәфтиш комитеты тәфтиш идаралығының матбуғат хеҙмәтенән «Башинформ» агентлығына уҡыусыға ҡул күтәреү факты буйынса тикшереү ойошторолғанлығын хәбәр иттеләр. Был хәлдең ҡайһы мәктәптә булғанлығы, хакимиәт белгәнме, юҡмы икәнлеге асыҡланасаҡ һәм тикшереү һөҙөмтәләре буйынса тейешле ҡарар ҡабул ителәсәк.\nТеги: Рәсәйҙең Башҡортостан Республикаһы буйынса Тәфтиш комитеты, тикшереү, мәғариф


Искәндәргә һүҙ әйтмәгеҙ\n3 Июль 2020, 16:59\nРозалия СолтангәрәеваФилология фәндәре докторы, Салауат Юлаев ордены кавалеры, БР, РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәй фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының баш ғилми хеҙмәткәре Розалия Солтангәрәеваның журнал уҡыусыларыбыҙға тәҡдим иткән хикәйәте намыҫ, әхлаҡ, ғаилә ҡиммәттәре хаҡында уйланырға мәжбүр итә.\nЙәшел ҡурпыны устарына ҡыҫып, ергә йөҙтүбән ятҡан килеш, ай, үкһеп, ярһып иланы ул. Йөрәкһеп, тырнай-тырнай умырып алған үлән дә ирҙең ҡулында йәшел йәштәрен һарҡытты.\nТороп ултырҙы. Устарын йырпыслаған һуттан, күҙҙәренән аҡҡан йәштән, таңғы ысыҡтан лыс сыланған кәүҙәһе һаман һулҡылдай ҙа һулҡылдай…\nТәрән көрһөнөүенә үлән тирбәлеп ҡуйҙы. Оҙон тын алып, көс менән башын күтәрҙе ир. Ниндәйҙер дәртле ауаздар ҡупты. Һабантурғайҙар сыр-сыр килеп ҡояш ҡаршылай икән. Ана, теп-тере, көләс, бер нимәгә бошонмаҫ нур эйәһе – Ҡояш! Уның алтын ептәре тылсымлы шул – Искәндәрҙе ерҙән тартып алып торғоҙоп ултыртты: «Ир-аттың күҙ йәшен ҡояш күрмәһен», – тип әйтә ине инәһе. Ана бит ул, бөйөк, тыныс, мәшһүр Күк хужаһы үҙенең мөһабәт, мәңгелек йөрөшөнә үҙе һоҡланып, Ер-һыу биҙәп ҡалҡып килә! Йәнәһе, Донъя ошолай булырға тейеш, тип, нурына солғап килә бит Көн батшаһы – Ҡояш! Ҡалай рәхәт уға шулай булыуы. Уның бер ҡасан илағаны юҡ, тип уйланы Искәндәр.\nОҙаҡ ҡына кибенде ир. Яҡты, һылыу, батыр, олпат, мәңге йылы һәм бөйөк яратыу менән мөлдөрәмә тулы Күк тәңреһе! Камиллыҡ эйәһе булғанға ул түңәрәк, мәңге йылы булғанға уны яраталар, ул да ярата... Яратмаһа, төндө еңеп ҡайтмаҫ ине.\nБарыһын да йылыта, йыуата йә ярһыта. Ул һәр саҡ ҡәнәғәт һәм көләс. Һәр саҡ йомарт, нур эсендә. Кешеләргә, донъяға шулай булырға уға кем ҡушҡан икән? Яҡшыһы ла, яманы ла, шаҡшыһы ла, уғры йә ғәҙеле лә, ҡоло йә хакимы ла – барыһы ла берҙәй йылына унан. Барына ла ҡояш кәрәк. Бәй, һуң ул да бит, Искәндәр ҙә, ауылы халҡына ҡояштай булды. Хужа булды. Бер кемде нахаҡҡа рәнйетмәне. Баҫҡан ерендә баҡыр иҙеп йөрөнө. Уны күргәндә һәр оло, һәр яҡшы ике бәндәнең йөҙө яҡтыра, ә ялҡау – күҙен, уғры ҡулын йәшерә, аҙғын юлын бора ине. Үҙе колхоз рәйесе булып байтаҡ йылдар эшләгәндә нисә ауылды гөл итте, баҡса итте бит... Ә ни өсөн әле ул ерҙә илап ята?!\nҠояш менән бергә торҙо, ил яҡтыртты, эше менән ер балҡытты, ҡояш байығандан оҙаҡ ҡалып, йоҡлар булды. Эш батыры булды, бауыр ҡалҡытты… «Ниңә һуң эш кәңәшсеһе, оло бата биреүсе Ҡояш әле йыуата алмай уны? Һәр иртә шатланып көтөп ала ине Ҡояшы, егәрле кешеһенә асып ҡына тора ине ҡапҡаларҙы. Ихлас ярҙамсыһы бөгөн ниңә йыуата алмай? Ниңә һаман күҙ алмалары сатнап тоҙло һыуҙа йөҙә?! Ҡояш! Ишетәһеңме? Ни өсөн мин был хәлгә тарыҡтым? Ни өсөн был тиклем оят, әҙәм ғәрлегенә ҡалдым? Еремде ялап алырҙай эшләнем, артта һөйрәлгән колхозды иң алдынғыға сығарып данлы булдым. Һәр саҡ тура һүҙ әйттем, ғәҙел ҡарар ҡылдым, хәрәм мал алманым, кеше өлөшөнә кермәнем бит. Бер тиненә лә… Ә халыҡ нисек ярата ине! Ниңә мин яза алдым? Мин бит...» Шул саҡ янында үлән ҡыштырҙаны. Йылғыр кеҫәртке башын ҡырын һалып күҙен ҙур итеп асҡан, таш һын һымаҡ ҡарап ҡатҡан. Искәндәрҙең тәне сымырҙап китте. Был ҡарашты ул ҡасандыр күргәйне. Ҡасан, ҡайҙа күрҙе ул был ҡаты, йән өшөткөс ҡарашты? ...\nҠояш, ҡәмәр ҡыҙыл бөркәнсеген ябынып, ҡайҙалыр төшөп китте. Ерҙе ҡалдырып… Иҙелеп бөткән ерҙән ауыр һөйәкләп тороп баҫты Искәндәр. «Ҡояш байығанда зәхмәт йөрөй, кис ергә ултырма, һыу алма!» тигәне – ҡарт инәһенән ҡалған һабаҡ. Эй, ярата ине ул аҫыл һөйәк ейәнен. Тупылдатып һөйгән мәлендә аҡыл туҡып та ебәрә ине: «Баҫҡан ереңдә баҡыр иҙеп йөрө!», «Тапҡаның хәләл, таянғаның хәләл булһын!» Һуғышҡа киткәндә түшәктә ҡалды: «Ҡайтҡаныңды күрә алмам, балам. Бәхил бул. Аллаһ һаҡлаһын инде!» – тип мөлдөрәмә йәшле күҙҙәре менән оҙатты. «Һин ҡайтырһың, балам, ҡайтырһың…» – тине.\nӨлкәндәрҙә ниндәйҙер хикмәт бар ул. Һиҙәләр, беләләр, белгәненән яҡшыларын әйтәләр… Яманды кинәйәләйҙәр. Шулай булды. Һуғыштан ҡайтҡанында ҡартинәһе гүр эйәһе ине. Ә ниңә әле уны иҫләне? Ниндәйҙер йылы тулҡын башын һыйпағандай булды. Әллә йәне инде?! Фронтҡа киткәндәге кеүек башымдан һыйпаны. «Нәнәй?! Һинме?!...» Тағы күңеле тулды. Уйҙарына уйылды Искәндәр.\nАлты йыл һуғыш һөрөмөн йотоп ҡайтты Искәндәр. Ни күрмәне, ҡот осҡос ваҡиғаларҙан сәстәре үрә торор мәлдәрҙең ниндәйенә генә шаһит булманы. Икешәр-өсәр тәүлек разведкала йоҡоһоҙ йөрөп, командованиеға рапорт биргән ыңғайы торған урынында сүкәйеп йоҡлап киткән мәлдәре күп булды. Ошо ял мәле, иҫ киткес татлы мәл, ергә ятҡан һайын һаман ҡабатлана. Әсә кеүек ҡосаҡлап ала бит ул. Ииии, ергенәм! Шәрә ҡатындар, бабалар мәйете менән тулы яланды таҙартҡаны, күҙ алдында йән дуҫының мина шартлауынан өҙөлгән аяҡ-ҡулдарын йыйғаны, фашист десантнигы менән алышҡан ҡаҙаҡ дуҫы Маҡсат Арманов – барыһы буталды. Ул ваҡыттарҙағы күңел ыҙалары ла, ай, ауыр ине. Күкрәгенә килтереп бәргән әсе тулҡында һаман көйҙө Искәндәр… Йә Хоҙай… «Ниңә был замандағы көйөү, был ауыртыуҙы шул тиклем күтәреүе ҡыйын? Түҙеп торғоһоҙ бит! Ни йотоп, ни эсергә, ҡайҙа батып, ҡайҙа үлергә, ҡалай итеп өҙөп алырға йөрәктән был ҡаҙауҙы?..» Бер дауаһы бар кеүек. Эс тә онотол... Тағы уйҙары буталды. Аңы томаландымы, әллә фронтта күҙенә операция яһағас, ике аҙна буйы бер ни күрмәй ятыуын иҫләнеме?! Аңламай.\nХәл шулай булды. Ерҙән күтәргәндә мина ҡулдарында шартланы, ярсыҡтары ике күҙе ситендәге һөйәкте селпәрәмә килтергәс, операция яһалды. Табиптар уның ҡасан да булһа күҙҙәре күреүенә лә, яҙыша алыуына ла ышанманы. Ярсыҡтарҙы бармаҡтары менән бергә киҫеп алғанда, күҙҙәрен таҙартҡанда ҡот осҡос ауыртыуҙан ҡысҡырғанында бар кәүҙәһе, тәне ҡырҡмаһа ҡырҡҡа йыртылғандай ине. Повязкалар менән сорнап ятҡырғас, ярһыны, йәшәйһе килмәне, асыу менән аҡырҙы, туланы! Ике ҡулын, аяҡтарын шаҡарып карауатына бәйләргә мәжбүр булдылар. Ошо мәлдә, ике аҙна бер ни күрмәй ҡараңғылыҡта интеккәндә, ғәзизкәйе, инәкәйе Мәғрифәнең һыны килде. Янына ултырып доға ҡылды. Тыныс, асыҡ, көслө тауыш менән: «Балам, Аллаһ ҡушҡаны булыр, сәбәләнмә! Атайыма, илдә көслө мулла рухына Ҡөрьән сыҡтым. Сабыр бул. Һиңә яҙған нур ҡайта ул! Һин деүәрәндәр, батырҙар нәҫеленән, ҡурҡыштан шыр ебәреп ултырған ҡуяндай ҡыланма!» – тине. Ошо ваҡыт Искәндәрҙең күҙҙәренән йәш тәгәрәне. Табиптар хайран ҡалды хикмәткә! Тимәк, илағас – күҙҙәре тере, тере һәм был сибәр бәһлеүән егет күрәсәк!!! Ул сәләмәтләнде. Мәңге инәһенә һоҡланып, уны ололоҡлап йәшәне. Ана шул ваҡытта кисергән йылы Яҡтылыҡ әле лә Искәндәрҙең рухын бер аҙ яҡтыртты кеүек. Аңы асылды... Ә хәтер һаман ҡайнай бит әле. Һуғыш бөткәс йән һөйгәне, Камиләһенә, тоғробикәһенә өйләнде. Эй, ул бәхетле мәлдәр! Ғәзизе Таһирйәнен көтөп алдылар. Эй, Аллаһ биргән сабыйҙары шул тиклем татлы ине. Өс йәшендә тупылдап, тәтелдәп «әт-тәә!» тип ҡаршы килә бит ана, ҡулдарын йәйгән бит әле. Йә, Хоҙай, һаташтырма! Ул бит донъяла юҡ инде.... Донъя биҙәп йөрөгән тумалаҡ сабыйҡайы – ҡапылдан ҡысҡырып, ҡайырылып илап, тәгәрәп үлеп китте. Күҙе тейгән юлаусы ҡарт артынан ат саптырҙылар – юҡ, яуыз, олаҡҡан ине ҡайҙалыр. Быуылып һынһыҙ сабый мәйете алдында икеһе лә иҫһеҙ ҡалды, таш булып ҡаттылар. Дүрт йылдан икенсе улы – Ғәзизйәне донъя ҡуйғас, ҡәбере янында тағы ер тырнап һынһыҙ ултырҙы. Бүреләй олоно. «Түҙгәс кенә егет түҙә икән эскенәйе тулы ялҡынға»… Юҡ, етер быларҙы иҫләү...» Торҙо. Бер аҙ сайҡалып үрә баҫты, ырҙындан өйгә табан атлайым тиһә, тағы туҡтаны. Көн үтеп киткән шулай... Юҡ! Ул унда ҡайта алмай. Балалары-бөртөккәйҙәре бит мөлдөрәп торасаҡ. Улар бер ҡасан атайҙы былай көсһөҙ, ҡурҡаҡ итеп күргәне юҡ, күрергә лә тейеш түгел! Оят. Кермәй ул өйгә. Ана, синнеккә керә лә… Тьфү, тәүбә, эстәғәфирулла… һаламда йоҡлай. Унда йәндәй тоғро дуҫҡайы Күгасман исемле атының еҫе бар әле. Был еҫтән хуш ни бар икән?\n– Искәндәр!?… Ни эшләйһең бында? – Камиләһе икән.\n– Ҡайт, Камилә! Кит бынан!\n– Юҡ, әйҙә өйгә. Ни ҡыланып ятаһың?!\n– Кит тим, һис күрәһем килмәй!\n– Ярай, әтеүһә. Яныңда ғына булам, өндәшмәй генә ултырам…\n– Мин күрәһем килмәй. Кит! Кит, тим би-и-и-ит!\n– Ила әтеү, әрлә мине! Китмәйем!\nТағы ыңғырашып, күҙен сытырлатып йомдо Искәндәр… Етер. Бисә янында иламағайным бына...\nТағы хәтер ебен тарта... Колхозды етәкләне ул, иң артта ҡалған, һис мантый алмаған, көскә тын алған ауыл ине. Һаман бер үк уй. Күпме мөмкин инде, ә ауыл халҡы йомшаҡ түгел. Уҫал. Үҙ һүҙле, ҡырыҫ баҫалҡылары бик һирәк. Аҫтыртындары күп. Тоғро эттәй һиңә ҡарап тора, һүҙеңде йотоп тыңлай, эште эш итергә ризалыҡ бирә, серҙе асып бөтмәҫкә һүҙ бирә. Иртәгеһен, иң әшәке ялған, ғәйбәттең башы уға тоташа… Эй, был бәндәләр. Терәк булырҙай аҡыл эйәләре – фронттан ҡайтҡан биш-алты кеше бар, үҙенең туған ағалары – алтын бағаналары бар Искәндәрҙең. Ауыл тулы ихлас йәнле, ҡара тырыштары ла йән йылыта ине. Тик һәр һүҙен кирегә бороп, һәр тинен уғрылыҡҡа юрап торғандарының башында кем торғанын аңлай алманы. Аңлаһа ла, тиреҫ ҡорттарын тиреҫтә ҡалдырҙы. Яман эсле һәр нәмәлә яман күрә бит. Ә бит колхоз өсөн, етешлек өсөн үҙ аҡсаһын да күпме һалды, йәлләмәне. Бирешмәне, һәр саҡ нахаҡты, ғәйбәтте еңә барҙы. Ярҙам да һораманы, инәлмәне лә. Өс йыл тигәндә ауыл гөл-сәскә булды. Газета, радио шаулап килеп торҙо, газ үткәрҙе. Алдашыуҙы үтәнән күрҙе, уғрылыҡты, ил милегенә ҡағылыуҙы иң оло хыянат итеп белде. Ундайҙар ил ояты, тип ауылдаштарын тәрбиәләне. Ана бит, уртансы ҡыҙы һөйләй. Бесәндә булғанда апайҙар әйтә икән: «Яландың теге башынын Искәндәр абыйҙың «Волга»һы күренһә, ҡулыбыҙҙа булған ике сөгөлдөрҙө ташлап, йән-фарман ырғытып йүгерәбеҙ. Тотоп алһа – бөттө! Иртәгеһен йыйылышта, йә кантур ултырышында беҙҙең исемдәрҙең рәте ҡалмай, кәрәкте бирә!» Эйе, үҙе лә хөкүмәттең бер тиненә теймәне, башҡаларҙан да талап итте. «Хаким үҙе ғәҙел булһа, иле лә шуға баҫа!» – ти ине атаһы.\nТик колхоздың бер арба оно, ун ике тоҡ игене, бер нисә йылҡы малы юғалғас, аһ, асыуы ҡалҡты. Махсус органдар саҡыртты, тиҙ таптылар ҡараҡты. Ике балалы ата булып сыҡты. Элек тә оҙон ҡулы һиҙелә ине. Уҫал, үсле йән, ҡаты ҡарашлы, сикәһе ҡыҫыҡ, йоҡа иренле ҡаҡса кеше. Ултырттылар. Ҡараҡ исемен алған уҙаман да, оҙон сәсле һылыу ҡатыны ла законды түгел, Искәндәрҙе ғәйепләне. Ғүмерҙәренә ҡара үс, ҡон менән тулыштылар. Тағы ике бурҙы ултырттылар. Икешәр йылға. Минехан тигәне лә Искәндәргә ҡара үсен тыя алмай йәшәне. Шуларҙың рәнйешеме икән әллә был хәл? Ниңә мине төшөрҙөләр? Ниңә мин былай ятам?! Ниңә???\n– Атай... Атай, һин өйгә кер әле… – Алтын башлы ҡыҙыҡайы килгән... балаҡайы.\n– Юҡ, ҡыҙым, бында һауа саф, ошонда йоҡлайым.\n– Инәй, һиңә һалҡын тейә бит!\n– Бар, бар атайың әйткәс, ин. Хәҙер мин дә инәм, йәме!\nҠыҙҙары үрһәләнеп йөрөй. Эйе, бына ошо алтын сәсле балаһын харап итергә маташҡан ҡара эсле ҡараҡ Минехан. Хатта бысағын да күрһәткән үҫмер ҡыҙыма… Хоҙай ишаралаған, ҡулы бармаған… Әммә, юлымда ҡабат осрама, тигән. Балам ошо серен дә бит йылдар үткәс кенә әйтте. Күрһәтер инем мин уға бысаҡты.\nЙылдар үтте, еңеүсе булды Искәндәр. О, ниндәй егеттәре бар ине!..\nАуылда булмаған хәл. Тәүге йылдарҙа уҡ бынамын тигән 10 йыллыҡ мәктәп төҙөттө. Ялтыратып ауыл уртаһынын асфальт юл һалдырҙы. Оло магазин. Хәҙер халыҡ аҙым һайын районға кәрәк-яраҡҡа йүгермәй. Иген эшкәртеү цехы төҙөттө. Ҙур итеп, шартына килтереп. Күпме эш урыны булдырҙы. Ниһайәт, районда бер итеп, мәҙәниәт йортон, ҙурҙан алып, һарай итеп һалдырҙы. Китапханаһы, репетиция бүлмәләре, ҙур залы ниндәй! Һәләк бит, эй, кинәнде халыҡ. Фронтташтарының яҡты иҫтәлегенә бейек итеп аҡ таштан обелиск ҡуйҙырҙы. Изге исемдәрен алтындан ялатып яҙҙыртты. Аят-доға уҡытып оло байрам, Еңеү көнөн туйланылар. Илау ҙа булды, уйлау ҙа… Һуң улар рухы риза түгелме икән – ни эшләп был көнгә ҡалды әле ул?»\nЫсын күңелдән, ихлас ғәмәлдән һалдырҙы ул ташъяҙманы, шаһиттарҙың исем-шәрифтәренә аят уҡытты бит Искәндәр. Үҙе һуғыш утында биш йыл көйгән-янған ил һаҡсыһы бит, шуға Хәтер ҡәҙерен дә, шаһит фронтташтарының яҡты рухын ризалатыу бурысын да ныҡ белә ине. «Мәрхәмәт ит – мәрхәмәт күрерһең», – ти ине инәйе. Улар ҙа был тиклем ғәҙелһеҙлектән айырып ҡала алманылармы ни? Нисек түҙергә һуң? Ытырғынып күкрәген ыуҙы, башын аңғармай тәртәгә бәреп алды ла тағы шешәһенә үрелде. Муйынынан бороп алып, ауыҙына текәне.\n– Искәндәр! Етер инде! – тип үтенде Камиләһе.\n– Кит, үҙем беләм!\nЭҫе тулҡын үңәсен ярып үтте, тын юлдарын киреп ебәрҙе, йылылыҡ ялманы тәнен, унан быуындарына үрелде, йәнен йыуатты. Оһ, ҡалай рәхәт булып китте !\nКамиләһе өндәшмәй. Арығандыр бахырҡай. Аҫҡа ҡараған килеш көйөнөп, күҙ йәштәре сөбөрләп ултыра бирҙе… Искәндәр иһә иҫе китмәне, үҙ йырын һуҙҙы:\nҠараңғы төн, ямғыр яуа.\nӨҫтөмдә бер күлмәгем.\nБелһәң ине, был ғәзиз баш\nТағы ниҙәр күрәһен?\nОшо йыр менән ул Венгрия, Бельгия, Чехословакия, Украина, Польшаны үтте. Ата-баба йөрөмәгән ерҙәрҙә, фашист тылында нисә рәт үлем ауыҙынан сыҡты бит. Сит-ят илдең ҡара урмандарын ҡара төндәрҙә бер үҙе йәйәү үтте. Ни күрмәне, ниндәй шом булманы ул һуҡмаҡтарҙа. Нисә шпионды, нисә фашист офицерын ҡулға алып, штабҡа тапшырҙы. Ажар бүре кеүек булды ул дошман менән алышта. Иң ауыр, иң яуаплы разведкаға иң элек уны, «Заговоренный Шах»ты, ебәрҙеләр. Шаһисолтанов булғанға шулай тип йөрөттөләр. Оһ, фашист һеләгәйҙәрен, ҡуяндай дерелдәтеп, шаҡарып алды ул, торор урынын онотоп, уның тыуған иленә бысраҡ аяғы менән ингәндәрҙе берәм-берәм командованиеға алып килеп торҙо. Һунар ҡомары ҡупты. Ата-бабаһы һунарсы башҡортҡа был бер ни түгел. Әммә уның ҡулында ҡан, кеше үлеме юҡ. Ошо хәҡиҡәткә риза Искәндәр: бер йәнде лә ҡыйманы. Шулай килеп сыҡты. Ике ҡулында ла өсәр бармаҡтары булмағас, револьверҙан атыу, төҙ сәпкә тигеҙеү мөмкин булманы, ахыры. Әллә Хоҙай ошолай араланы. Иң оло сер һаҡлаған документтарҙы яу эсенән кәрәкле ергә ваҡытында еткерҙе ул! Эй-й... Ә хәҙер ул – ошо герой синнектә әлһерәп ята, илай. Ҡыуылған меҫкен, хәлһеҙ, бер кемгә көсө етмәй. Йә, Хоҙай! Искәндәр тағы ҡомһоҙланып әсе һыуҙы йотто, тағы... Бер аҙ башы еңеләйҙе, ҡан тамырҙары кирәйеп китте, тик күҙҙәре ауырайҙы. Уйҙары еңеләйҙе кеүек. Исмаһам, бер йән килһә, аңлатһа ине. Берәйһе һүҙ әйтһен, мине тыңлаһын ине. Ни булды донъяма?. Ниңә миңә генә ошо тиклем яза?! Кинәт алдына ниндәйҙер оҙон шәүлә килеп баҫты. Әллә өн, әллә төш. Аңламай Искәндәр. Мискәнән килгәндәй тауыш яй ғына һөйләнә:\n– Һо-о, был хәлең ғәҙелһеҙлек, тиһең инде, ә?! Ниндәй шәп кешене ни эшләп яҙмыш улайта, тиһең, ә?! Бер ғәйебең дә юҡ, тиһеңме? Нисә көн эшлектән сығып эсеп, ҡот осҡос булып, әҙәм төҫөн юғалтыуыңды оноттоңмо?! Хатта балаң, бисәңде, туғаныңды танымаҫ булып һаташып, аҡырып йөрөүең дә бер ни түгелме ?\nТауыш әллә ҡайҙан, урман төпкөлөнән килгән һымаҡ Искәндәргә.\n– Нисек? Һин мине әйтәһеңме? Мин шулай булдыммы?!\n– Эшләгән эшеңә хатта эсеп барыу ғәҙәткә инде. Иман һүҙен, инәйең ҡан илап тыйғанын, ҡарт атайың күҙ йәштәрен түгеп туҡтатырға ынтылдылар. Бер ағзаң да сирҡанманы, тибеп кенә ебәрҙең!!!\n– Юҡ! Алдашма. Алдашма!\n– Яп ауыҙыңды! Мин һиңә тиҫтерең түгел әрепләшергә! Үҙең саҡырҙың – килдем! Бына һөйләшәм, һин дә әҙәм балаһы бит. Һинең һымаҡ һаташҡандарҙы күп күрҙем. Иҫәбе-һаны юҡ.\n– Мин бит асыуҙан түгел, былай ғына бит. Улар асыуланманы шикелле. Мин бит…\nТауыш эйәһе ҡысҡырып өҙҙө уны:\n– Һин! Бәндә йораты! Инәйгә тибеү – бер ни түгелме? Атайға яҫҡыныу ҙа бер ни түгелме? Һеҙҙең һымаҡ иблес ҡолдарына әшәкелек бер ни түгел! Һинең кеүектәрҙе бына шулай, бына шула-а-ай!\nИскәндәрҙе нимәлер дер һелкетә, ҡаҡҡылай, башын һуҡҡылай, йоҡлап китергә ирек бирмәй. Был оҙон аҡ кейемле дәү бәндә һаман уны язалай, һөйләй, битәрләй. Кем һуң ул?\n– Кем һин? Кем?! Һөйлә әле. Йә.\n– Әйтәм, йә, уйыңды һүтәм… Бер мәжлестән башланды. Эш эйәләре йыйылып күңел астығыҙ. Күҙе төшөп йөрөгән бисә һине лаяҡыл эсерҙе лә үҙенә алып ҡайтып китте. «Һин бит бер ни аңламаған мал инең ул саҡ! Аҙаҡ, аҙғын нәфсең бер шашҡас, ундай төндәрең, гонаһың, ай-һай, күп булды. Һине «ныҡ яратҡан» ул бисәгә шаштың, зина ҡылдың, иң яманы – уға ышандың. Ялғанына ышандың... Хәләл бисәң ят булды. Хатта ытырғындың, биҙҙең унан. Ятманың янына. Шул сәйерлекте аңларға ла тырышманың..\n– Ни булды һуң ул?\n– Ожмахын биреп, тамуғын алған бисә һине шулай ырымланы. Аңыңа зарар килде, донъяң онотоп тик шул иблес йоратына ашҡындың, уны алдан йөрөттөң. Уны күрһәң, һеләгәйең аҡҡандай хәлгә килдең. Уның ошағына ышанып, күпме яҡшы, тоғро кешеләрҙе үҙеңдән биҙҙерҙең.\n– Ә ниңә туҡтатманың шул саҡ, бик күрәҙә булғас?!\n– Ә мин һиңә әшнә лә, дуҫ та түгел, түгел! Дуҫ тигәндәрең дә шатланды был хәлеңә. Шайтанға буй биргән кешене кем тыя алһын, Алланан үҙе һорамағас!\n– Ышанмайым! Ғәйепләмә уларҙы! – Искәндәр ынтылып алды.\n– Элекке Искәндәр юғалды. Аҙҙың. Боҙом эскәнде белмәй зиһенең томаланды. Йәштән өҙөлөп һөйгән, Иҙел буйында бер һылыу Камиләң, һылыуҙан-һылыу зат ике йылда төҫ ташланы. Ҡарсыҡҡа әйләнде. Биш балаңдың дүртеһе ситтә ине инде. Иң кесекәйең, үҙең Хоҙайҙан һорап алған ҡыҙың йортта ҡалды. Бәпләп кенә үҫтерҙегеҙ бит. Уның өсөн һин идеал булдың... Ә һин?! Ни ҡыландың... Эскән сағыңда ла һине ҡосаҡлап-ҡосаҡлап ҡыҙ балаҡайың иланы. Был оятты белдермәҫ өсөн йөҙөн баҫты. Башҡа балаларың белһә лә, бер ни эшләй алманы...\n– Ни эшләп?!\n–Алйот! Боҙом алған кеше араҡы менән ҡатышҡас, Иблес ҡоло ғына була! Эскән һайын ул нәғәләтте һимерттең, ә ул көлдө, шатланды, һине кеше булыуҙан айырҙы. Елкәңә менеп ултырҙы, һине ҡоло итте. Бауырың балаң да, ҡарынында ятҡан инәйең дә, өҙөлөп һөйгән бисәкәйең дә дошман булды. Теге бисәгә шул ғына кәрәк ине... Ошо иң бәләкәсеңә төштө ҡыйыны. Бөтөн ауыл һөйләгән ғәрлекте күтәрә алмай, ауыл аша үтә алмай, эшкә ырҙын артынан йөрөнө… Ә ҡатының!! О-оо, ул ҡатын. Ундай ҡатынды Хоҙай яратҡанына яҙмыш бүләге итеп бирә... Уны бит ауыл иман күрке тип белде. Ул үткәндә бит ауылда нур күтәрелә ине. Иҫерек ир ихатаға кереп ҡотола, йә урамдың икенсе яғына сыға ине: «Тик Камилә апаның ҡарашына осрарға яҙмаһын». Йәштәр уға баш эйеп үтә ине. Ул йырлаһа, ел туҡтай, һандуғастар тына ине! Аһ, ниндәй һылыу ине ул! Ул....\n– Етер! Етер, тим... – Искәндәр битен ҡапланы. Юҡ, был дәү нәмә теҙә генә бит...\n– Тубығынан төшөп торған оҙон ҡара сәсле, ете бала тапҡан ҡатын тимәҫһең, зифа – ғорур һыны менән ауыл балҡытып йөрөй ине!\nИскәндәрҙең башынан «келт» итеп фекер үтте. Эйе, бына кем ғәйепле Искәндәрҙең был хәленә – Камиләһе!\n– Эйе! Ул! Ул ғына харап итте мине, Искәндәрҙе!\nҠулына эләккән утын киҫәген эләктереп, ҡайҙалыр торған шул дәү нәмәгә бәреп ебәрҙе Искәндәр.\n– Ай, Аллам! – ауыртынып ҡысҡырып ебәрҙе Камилә.\nКүҙе асланған Искәндәр тағы бер утын киҫәген алғансы Камилә саулап илап сығып йүгерҙе. Һылап, һыйпап тынысландырған һымаҡ ине лә бит яратҡанын. Юҡ. Ана бит, һаман ҡотороғо бирмәй, ыҙалата. Ни генә эшләһен һуң. Күҙенә әллә ни күренә.\n– Ана бит, эсеңдәге шайтан ҡалай ҡоторған – һине, һине йәндәй күргән, нисәмә йыл бергә йәшәп саф тәңкәләй тоғро булған, биш балаңды гөлдәй үҫтергән бисәңде һаман ҡан туҡмап илатаһың!\n– Ха! Улмы тоғро?! Улмы, беләбеҙ инде! – Искәндәр йәмһеҙ итеп аҡырҙы. – Беләбеҙ инде! Ана, теге… ҡаланан килгән ир...\nШап! Шул саҡ Искәндәрҙең ауыҙын теге шәүлә ҡатырып ҡуйҙы. Һөйләй ҙә алмай, әйтә лә алмай аңшайҙы Искәндәр… Шунан әкрен, ҡаты, уҫал итеп:\n– Һин ул ғәйбәтте кем ебәргәнен, ни өсөн шулай ҡыланғанын белдең. Яп ауыҙыңды!\nӘшәке ғәйбәтте бысраҡ кеше үҙ бысрағынан башҡаларҙы яҙлыҡтырыр өсөн ебәрә. Хаҡ асылһын өсөн ҡайһы кеше дәүер ғүмерҙәрен бирә. Ә һин бер айҙан уҡ астың, белдең бит! Өс ауыл ҡарты килеп шаҡарып бәйләп ташланылар. «Фәхишә бисә ҡотҡоһона ышанып Камиләгә һүҙ тигеҙәһеңме? Нәғәләт! Алйот! Камилә – иман нуры! Башың ҡайҙа? Ауыл уртаһына сығарып күкәйеңдән аҫам, малай, тағы бер уға тейһәң!!! Тьфу, тьфу, ҡотҡо ҡалдығы!» – тип, ҡамсылап ярҙылар үҙеңде. Әҙ булған!!\n(Аҙағы киләһе һанда.)


Йүнселдәрҙе ҡыҙыҡһындыра белеү – үҙе йүнселлек » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Иҡтисад » Йүнселдәрҙе ҡыҙыҡһындыра белеү – үҙе йүнселлек\nЙүнселдәрҙе ҡыҙыҡһындыра белеү – үҙе йүнселлек 16.08.2018 // Иҡтисад\nКүптән түгел Республика йортонда Инвестиция мөхитен яҡшыртыу һәм экспортты үҫтереү буйынса Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы йәмәғәтселек советының ултырышында беҙҙең йәшәйеш кимәле өсөн мөһим булған саралар тикшерелде һәм маҡсатлы йүнәлештәр билдәләнде. Ниҙәр улар һәм иҡтисади үҫеште тиҙләтеү өсөн ниндәй ғәмәлдәр башҡарылырға тейеш?\nКемдер үҫә, кемдер көтә...\nУлтырыштың башында республика етәксеһе ике төп мәсьәләне билдәләне: 1) Иҡтисади үҫеш министрлығының эшҡыуарлыҡҡа административ баҫымды кәметеү һәм дәүләт хеҙмәтләндереүе төрҙәрен киңәйтеү буйынса тәҡдимдәрҙе ҡарау; 2) инвестиция буйынса килешеүҙәргә дәүләт ярҙамы күрһәтеү шарттарына төҙәтмәләр индереү, шулай уҡ республикалағы өҫтөнлөклө үҫеш биләмәләрендәге резиденттарҙы мөлкәткә һәм ергә һалымдан азат итеү мөмкинлеге.\n– Башҡортостан иҡтисадының тәүге ярты йыллыҡтағы эш һөҙөмтәһе барыбыҙға ла билдәле, уны төрлө яҡлап ҡарарға мөмкин: һәйбәт яҡтары ла бар, әлегә эшләп еткерелмәгән өлкәләр ҙә, – тине төбәк Башлығы Рөстәм Зәки Хәмитов. – Бер яҡтан, республика күп кенә макроиҡтисади күрһәткестәр буйынса, һис һүҙһеҙ, Рәсәйҙә ыңғай урындарҙы биләй. Ойошмаларҙың аҡсалата әйләнеше һигеҙ процентҡа – 1,65 триллион һумға саҡлы – артты. Сәнәғәт предприятиеларының етештереү күләме 103 процент тәшкил итте. Ваҡлап һәм күмәртәләп һатыу ойошмаларында хәл яҡшырҙы: тәүгеһе дүрт процент үҫеш күрһәтһә, икенсеһенеке һигеҙ процентҡа етте. Хаҡтар йыл башынан 1,7 процентҡа артһа, ғәмәлдәге эш хаҡы биш айҙа туғыҙ процентҡа тиерлек күтәрелде. Бынан тыш, Башҡортостандың дәүләт ҡаҙнаһына ингән һалым буйынса ла күрһәткестәр насарҙан түгел. “Башнефть” бер тапҡыр түләгән табышҡа һалымды – 16,5 миллиард һумды – иҫәпкә алмағанда, ҡаҙнаға һалым ете-һигеҙ процентҡа үҫте. Физик шәхестәргә һалым тиҙ арта бара, табышҡа һалым буйынса ла “плюс” күҙәтәбеҙ. Ләкин шул уҡ ваҡытта йылдың тәүге өс айында инвестиция күрһәткестәре йәнә насарайҙы. 2017 йылдың шул уҡ осорона ҡарата ул ете процентҡа түбәнерәк. Былтыр күрһәткес тағы ла түбәнерәк төшкәйне – алдағы йыл менән сағыштырғанда 17,5 процентҡа аҙыраҡ булды. Әле ете процент ҡына булыуы һис шатлыҡ тойғолары тыуҙырмай, сөнки кәмеү, күреп тораһығыҙ, дауам итә.\nСит илдәргә тауар һатыу ҙа быйылғы тәүге биш айҙа алты процентҡа тиерлек аҙайған. Ә бит экспортты арттырыу буйынса милли проект та бар. Тимәк, уның үтәлеше әлегә тотҡарлана. “Сеймалға бәйле булмаған экспорт үҫһен өсөн бөтәбеҙ ҙә тырышлыҡ һалырға бурыслы, әммә был тема менән ысынлап тороп шөғөлләнә алмайбыҙ”, – тине республика етәксеһе.\nБынан өс ай самаһы элек Рәсәй Президенты Владимир Путин илде үҫтереүҙең 2024 йылға тиклемге милли маҡсаттарын һәм стратегик бурыстарын билдәләгән Указға ҡул ҡуйғайны. Ул ысын мәғәнәһендә масштаблы һәм барлыҡ көстө, мөмкинлектәрҙе эшкә егеүҙе талап итә. Ил етәксеһе ҡарамағындағы Стратегик үҫеш һәм өҫтөнлөклө проекттар буйынса совет милли проекттарҙы тормош ашырыуға етәкселек итергә тейешле комитеттар төҙөгәйне. Уларҙа Башҡортостан вәкилдәре лә ҡатнаша. Беҙҙең республика хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәреү, шулай уҡ мәшғүллекте һаҡлап ҡалыу буйынса “пилот” төбәктәр исемлегенә ингән.\nХеҙмәт етештереүсәнлеге – үтә мөһим һәм, Рөстәм Зәки улы билдәләп үткәнсә, принципиаль мәсьәлә. Бөгөн был тәңгәлдәге хәлде төбәк етәксеһе ҡәнәғәтләнерлек түгел тип баһаланы. Ултырышта республиканың Иҡтисади үҫеш, Сәнәғәт министрлыҡтарына ошо йүнәлештә эште әүҙемләштерергә ҡушылды.\nӘлбиттә, был сара төрлө ведомстволарға талап ҡуйыуҙы ғына түгел, ә тәү сиратта уларҙың тәҡдимдәрен тыңлауҙы маҡсат итеп ҡуйғайны. Башҡортостан Башлығынан һуң һүҙ алған иҡтисади үҫеш министры Сергей Новиков Рәсәй төбәктәрендә инвестиция климатын яҡшыртыу буйынса иң һәйбәт тәжрибәне беҙҙең республикала ла ҡулланыу буйынса план менән уртаҡлашты. Уның раҫлауынса, былтыр Башҡортостан инвестиция ҡабул итеү буйынса милли рейтингта 23-сө урынды алған һәм ҡайһы бер үлсәмдәрҙә илдәге уртаса күрһәткестәрҙе уҙған.\n– Мәҫәлән, республика электр селтәренә тоташтырыу ваҡыты, квалификациялы эшсе һөнәрҙәренә эйә булған урта махсус уҡыу йорттарын тамамлағандар өлөшө, инвестиция проекттарын ғәмәлгә ашырыуҙа дәүләттең шәхси предприятиелар менән хеҙмәттәшлеге буйынса алдынғы урындарҙа килә, – тине министр.\nБылтыр инвестиция өсөн кәрәкле инфраструктураның үҫеш кимәле эшҡыуарҙар яғынан яҡшы баһа алған, ресурстарҙы ҡулланыу мөмкинлегенән, дәүләттең финанс ярҙамынан да улар, нигеҙҙә, ҡәнәғәт икән. Беҙҙең төбәктәге бизнес вәкилдәре шулай уҡ ойошмаларҙы һәм күсемһеҙ мөлкәткә хоҡуҡты теркәү өсөн күп ваҡыт китмәүен, административ баҫымдың артыҡ һиҙелмәүен яҡшы тип баһалай.\nШул уҡ ваҡытта ҡайһы бер күрһәткестәр кире тәҫьир ҡалдыра. Эшҡыуарҙар, мәҫәлән, төҙөлөшкә рөхсәт алғанда ҡануниәт тарафынан ҡаралмаған өҫтәмә документтар талап ителеүенә, электрон документтар әйләнешенең һаман тейешенсә яйға һалынмауына, гарантия йөкләмәләренең түбәнәйеүенә зарлана. Эшләргә кеше табыуы ла хәҙерге йүнселдәр өсөн проблемаға әйләнә бара икән, һөҙөмтәлә тейешле квалификациялы белгестәр эҙләүгә күп ваҡыт сарыф ителә һәм эҙләү хаҡы ҡиммәтләнә.\n– Хәлде анализлап, төҙәтеп эшләнгән “юл картаһы”н тәҡдим итәбеҙ, – тине Сергей Новиков. – Унда Милли рейтингтың иң яҡшы тәжрибәһен беҙҙә индереү буйынса эксперттарҙың, федераль һәм республика башҡарма власть органдарының фекере иҫәпкә алынды.\nМәҫәлән, төҙөлөшкә рөхсәт биреү кимәлен яҡшыртыу өсөн республиканың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты был эшмәкәрлекте тәьмин итеүҙә мәғлүмәт системаһын индереүҙе һәм электрон хеҙмәтләндереүҙе планлаштыра. “Росреестр”ҙың Башҡортостан буйынса идаралығы Күп функциялы үҙәктәрҙә документтар ҡабул иткән белгестәрҙең квалификацияһын камиллаштырырға, милек хоҡуғын дәүләт теркәүе ваҡытын ҡыҫҡартырға, ведомство-ара хеҙмәттәшлектең электрон төрөн әүҙемләштерергә ниәтләй. Ә республиканың Мәғариф министрлығы иң кәрәкле һөнәрҙәр буйынса кадрҙар әҙерләгән профессиональ белем биреү ойошмалары өлөшөн 2020 йылға хәҙерге 20 проценттан 70 процентҡаса арттырырға тәҡдим итә.\nҺикһән биш төбәктең\n62-һе беҙҙән артта\n– Был позициялар буйынса үлсәмле түгел, ә субъектив баһа өҫтөнлөк итеүен беләм, – тине Рөстәм Зәки улы. – Эшҡыуарҙарҙы нимәгә булһа ла йәлеп итеү, ҡыҙыҡһындырыу – ауыр мәсьәлә, ләкин шунһыҙ булмай.\n“Росреестр”ҙың Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе Петр Клец Милли рейтингтың “Милек хоҡуғын теркәү буйынса процедураның йоғонтололоғо”, “Ер биләмәһен кадастр иҫәбенә ҡуйыуҙың йоғонтололоғо һәм территориаль планлаштырыуҙың сифаты” тигән күрһәткестәрен яҡшыртыуға йүнәлтелгән өҫтәмә саралар тураһында һөйләне. Ул Күп функциялы үҙәктең һәм республикалағы власть органдарының үҙ-ара электрон бәйләнеше даирәһен киңәйтергә, шулай уҡ ошо Үҙәктә ойошмаларҙы һәм эшҡыуарҙарҙы ҡабул итеү өсөн махсуслашҡан офис асырға тәҡдим итте.\n“Эшлекле Рәсәй” Бөтә Рәсәй ижтимағи ойошмаһының төбәк бүлексәһе директоры Альберт Ғарипов күрелгән сараларҙы ыңғай баһаланы һәм, эшҡыуарҙар төрлө дәүләт хеҙмәтләндереүен электрон ысул менән алған осраҡта, уларға ташламалы тариф билдәләү мөмкинлеген ҡарарға тәҡдим яһаны.\nБашҡортостандың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе Григорий Невоструев төҙөлөшкә рөхсәт биреү эшен яҡшыртыу саралары хаҡындағы фекерҙәре менән уртаҡлашты. Уның раҫлауынса, быйыл Комитет муниципалитеттар белгестәре өсөн ҡала төҙөлөшө үҙенсәлектәренә өйрәтеүсе дүрт семинар үткәргән. Алдағы пландарҙа – төҙөргә рөхсәт биргән документтарҙы юллау процедураһы буйынса ентекле мәғлүмәт әҙерләү, шулай уҡ эштең һәр этабының исемлеген булдырыу һәм уларға сарыф ителергә тейешле ваҡытты билдәләү.\nТерриториаль планлаштырыуға ла хәҙер ҙур иғтибар бирелә. Быйыл, мәҫәлән, республиканың 24 муниципаль берәмеге биләмәләрҙең пландарын төҙөүгә һәм межалауға субсидия алған. Ошо сара ер биләмәләренең сиктәрен билдәләргә, уларҙың ҡайһыһын киләсәктә үҙләштерергә йәки үҫтерергә кәрәк икәнлеген аңларға ярҙам итәсәк.\nРеспубликаның Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе Вячеслав Ғиләжетдинов әлеге Милли рейтингтың алты күрһәткесе буйынса нисек эшләүҙәре тураһында һөйләне. Уларҙың өсәүһе – “Бер мең кешегә иҫәпләгәндә бәләкәй эшҡыуарлыҡ ойошмалары һаны”, “Мәшғүл халыҡтың дөйөм һанына ҡарата бәләкәй эшҡыуарлыҡ хеҙмәткәрҙәре һаны” һәм “Бәләкәй предприятиеларҙа мәшғүл булғандарҙың дөйөм һанында бизнес-инкубаторҙарҙа һәм технопарктарҙағы эш урындары өлөшө” – объектив булып тора, сөнки улар буйынса мәғлүмәтте статистика бирә. Ҡалған өсәүһен – “Бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеү һәм үҫтереү мәсьәләләре буйынса мәғлүмәт порталы”, “Төбәктә бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеү инфраструктураһы ойошмалары күрһәткән консультация һәм белем биреү хеҙмәттәрен баһалау”, “Кредит ресурстарын алыу мөмкинлеге” – эксперттар баһалай.\n– Ғөмүмән алғанда, урында позициялар насар түгел: беҙҙән алда 22 төбәк бара, ә 62 субъект – арттараҡ, – тине республика Башлығы. – Дөйөмләштереп әйтһәк, алға китеш бар. Бигерәк тә заманында бәләкәй эшҡыуарлыҡтың беҙҙең республикала бер нисек тә ҡабул ителмәүен һәм бер ниндәй әҙерлекһеҙ башларға тура килгәнде иҫәпкә алһаҡ. Һуңғы йылдар шуны күрһәтте: маҡсатҡа йүнәлешле системалы эш үҙ һөҙөмтәһен бирә. Эшҡыуарлыҡ синыф булараҡ барлыҡҡа килде, ул үҫә һәм киңәйә, күберәк кешене мәшғүллеккә йәлеп итә. Был, әлбиттә, өмөт уятмай ҡалмай. Шуның менән бер рәттән, күп бурыстар өҫтөндә эшләйһе бар әле.\nРөстәм ХӘМИТОВ, Башҡортостан Башлығы:\n– Төрлө сәбәптәргә йәки шарттарға һылтаныу булырға тейеш түгел. Беҙ үҙ эшебеҙҙе сифатлы итеп һәм билдәләнгән ваҡытта башҡарырға бурыслы. Башланғыстар кәрәк, ғәҙәти булмаған юлдар табырға өйрәнәйек, заманса идара итеү алымы булдырылһын. Инвестиция эшмәкәрлеген яҡшыртыу маҡсатында һайларлыҡ запас беҙҙә бар.\nБашҡортостандың иҡтисади үҫеш министры:\n– Былтыр хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу буйынса федераль программаға старт бирелгәйне, 2024 йылға саҡлы уны тормошҡа ашырыу өсөн миллиард һум бүленә. Милли проект пилот төбәктәрҙә, шул иҫәптән Башҡортостанда, хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу буйынса айырым программалар төҙөүҙе, идара итеүсе кадрҙарҙы өйрәтеү сараларын үткәреүҙе, эшҡыуарҙарға ҡарата административ кәртәләрҙе кәметеү пакеттарын булдырыуҙы күҙ уңында тота. Республиканан был проектта эшкәртеү, ауыл хужалығы һәм төҙөлөш материалдары етештереү тармаҡтарына ҡараған 16 предприятие ҡатнаша.


Материалы за Март 2016 года » "Урал" гәзите\n30-03-2016, 11:28 / ---\nТағы бер обелиск асылды\n27 мартта ҡаланың «Еңеүҙең 40 йыллығы» аллеяһында Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәре яугирҙәренә обелиск асыу тантанаһы үтте....\n30-03-2016, 11:27 / ---\nӘҙерлектең тәүге этабы тамамланды\n2016 йылдың 3 мартында Рәсәйҙә крепостнойлыҡ хоҡуғын бѳтѳрѳүгә 155 йыл тулды. Был ваҡиға илдә яңы хужалыҡ ҡоролошона нигеҙ һалыуға булышлыҡ итте....\n30-03-2016, 11:26 / ---\nГөрләтеп йәшәйһе бар әле...\nЙорто алдына килеп туҡтағас та, магнитоланан ағылған йырҙы тыңлап бөтәйем тип, машинаһынан төшмәй ултыра бирҙе Рамил. “Ашҡынма, ғүмер, көт һин саҡ ҡына, Бәхетле булыр тормош хаҡына”… Й әштәрҙең яратҡан йырсыһы хисләнеп китеп йырлай. Туҡта, бая ғына ишеттем түгелме шул йырҙы? Цехта Хәсән йырлап йөрөй ине ләһә. Йырлай тип, анауындай ма- шиналар геүләп торған цехта ҡайҙан ишетелһен, тиһең. Ке- йенеп-сисенеү бүлмәһендә, ашарға барғанда ла көйләй. Аҙаҡ цехта ла иғтибар итте. Һаман да йырлап йөрөй икән, тип көлөмһөрәп ҡуйғайны. Үҙе лә йәшерәк саҡта шулай ине түгелме? Цехташтарына: «Йырсы...\n30-03-2016, 11:24 / ---\nИлемдең батыры Салауат\n“Үрһәләнеп яуға саба Салауаттың атҡайы, Ай-һай, малҡайы - Топ-топ-топ тояҡҡайы”. Ошо йыр менән башлап ебәрҙе ѳсѳнсѳләр класс сәғәтен. Ул башҡорт халҡының батыры Салауат Юлаевҡа арналыуы һәм ғәҙәттәгесә мәктәптә түгел, ә Арыҫлан Мѳбәрәков исемендәге музейҙа үтеүе менән бигерәк тә үҙенсәлекле булды....\n30-03-2016, 11:23 / ---\nҒәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хәбәр итә\nmchs.pdf [3,69 Mb] (cкачиваний: 22)...


Мәләүез районында Хакимиәт көндәре үтә // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nМәләүез районында Хакимиәт көндәре үтә\n14:09, 26 октября 2011 Сәйәсәт\nОктябрь башынан Мәләүез районының 16 ауылында Хакимиәт көндәре үтте. Саралар сиктәрендә район етәкселеге халыҡ менән осрашыуҙар ойошторҙо, тип хәбәр итә райондың мәғлүмәт-аналитика бүлеге.\n— Халыҡ проблемаларын хәл итеү көнүҙәк мәсьәлә булып тора, — тип билдәләне Мәләүез районы башлығы Малик Вәхитов. – Хакимиәт көндәре генә түгел, ҡаланың һәм райондың барлыҡ хеҙмәттәре эше лә быға йүнәлтелгән.\nХакимиәт көндәрен үткәреү барышында халыҡ туранан-тура район етәкселеге менән аралаша алды. Кешеләр, нигеҙҙә, көнкүреш ҡалдыҡтарын йыйыу, юлдарҙы төҙөкләндереү, һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләре буйынса мөрәжәғәт итте.\nҠайһы бер һорауҙар урында уҡ хәл ителде. Улар араһында – Нордовка ауылындағы балалар баҡсаһын компьютер менән тәьмин итеү, Восточный ауылы урамына газ үткәреү.\nШулай уҡ халыҡ ауылдарҙы һыу менән тәьмин итеү, ҡайһы бер ауылдарҙа кәрәҙле элемтә, интернет селтәренә сығыу мөмкинселеген булдырыу кеүек мәсьәләләр менән мөрәжәғәт итте, уларҙы хәл итеү өсөн, әлбиттә, оҙағыраҡ ваҡыт кәрәк.\nАғымдағы ай аҙағынаса хакимиәттең мобиль төркөмдәре Мәләүез районының барлыҡ 94 ауылы халҡы менән осрашасаҡ. Киләсәктә район етәкселеге ошондай уҡ осрашыуҙарҙы Мәләүездең хеҙмәт коллективтары менән ойошторорға уйлай.\nТеги: хакимиәт көндәре


Балалар баҡсаһында кескәйҙәр өсөн физминуткалар » Воспитателям.ру\nВы находитесь здесь: Главная > Воспитателям национальных групп > Балалар баҡсаһында кескәйҙәр өсөн физминуткалар\nБалалар баҡсаһында кескәйҙәр өсөн физминуткалар\nФев, 17th, 2015\nАвтор: Мурзагалина-Исянбаева Лейла Aхмадулловна, Воспитатель МБДОУ д/с “Миляш” г. Баймак, Республики Башкортостан\nБалалар баҡсаһына балаларҙың ике йәштән йөрөй башлауы, уларҙың инде был ваҡыт эсендә бер ни тиклем тәрбиәне, атап әйткәндә, тирә-йүн менән таныш булыуы, хәрәкәт итергә өйрәнеүе, йәғни, үҙенә кәрәкле башланғыс йүнәлеште ғаилә эсендә, ата-әсәһе тәрбиәһе менән алған була. Ләкин ул балала дөрөҫ формалашҡанмы? Бына ошо һорауға медицина тулы яуап бирһә, балалар баҡсаһында тәрбиәсе уны тейешле йүнәлештә формалаштырыуға булышлыҡ итә һәм бурыслы ла.\nФизминутка ошо йүнәлештә тәрбиәсегә төп терәк була ала. Төрлө темалар буйынса алынған физминуткалар баланы дөрөҫ атлап, дөрөҫ хәрәкәт итеүҙән алып, тирә-йүнде дөрөҫ аңлауға, дөрөҫ һөйләшә белеүгә килтерә. Ике-өс йәшлек балалар менән эшләүсе тәрбиәселәр өсөн физминуткаларҙың мотлаҡ үтәлеүе мөһим булған осраҡта ғына балаға дөрөҫ тәрбиә бирергә мөмкин.\nОшо маҡсаттан сығып физминуткаларҙы уларҙың йөкмәткеһе буйынса түбәндәгесә төркөмләр инем.\n1.Тирә-йүн менән танышыу;\n2.Фекерләү ҡеүәһен үҫтереү маҡстында (теүәл иҫәпкә күнектереү, абстракт фекер формалаштырыу, ризыҡтар тураһында фекер туплау һ.б.);\n3. Хәрәкәттәргә дөрөҫ йүнәлеш биреү (атлау, йүгереү, уң яҡ, һул яҡ һ.б.);\n4. Көнкүреш менән таныштырыу;\n5. Ғаилә ағзалары менән танышыу;\n6. Хайуандар тураһында фекер формалаштырыу;\n7. Этик-эстетик зауыҡ формалаштырыу (гөл-сәскәләр, картиналар, кейемдәр һ.б.)\nМиҫалға үҙ ижадымдан алынған физминуткаларҙы килтерәм.\nҠояш ҡалҡты, йылмайҙы,\nБеҙгә сәләм ебәрҙе,\nЗәңгәр күктә бейене,\nАрып йоҡларға ятты.\nБер тиһәм – һик(е)реп торам,\nИкелә ҡолас йәйәм,\nӨс тигәндә ҡул сабам,\nДүрт – бөйөргә таянам,\nБиш тиһәм тыпырлатам,\nҺай, бейергә яратам!\nУң ҡулым әсәй булһа,\nҺул ҡулым атай булыр,\nУң аяҡ ағай булһа,\nҺул аяҡ апай булыр.\nШунан уйлап ҡараһам\nБарыһы ла кәрәк булыр,\nБер-береҙенә терәк булыр.\nӘсәйем икмәк баҫҡанда,\nМин ярҙамға ашығам.\nҮҫкәс бешерермен мин дә,\nХәҙер өйрәнеп алам.\nАтайым минең көслө,\nӘсәйем оҫта ҡуллы,\nАпайы тыныс холҡло,\nӘ ҡустым көләс йөҙлө,\nБишәү(е)беҙ бер ғаилә,\nЙәшәйбеҙ татыу ғына.\nҺай, алаптай айыуҙар,\nУрман буйлап йәнлектәрҙе\nХуш еҫтәрен бөркәләр,\nЕл иҫһә тирбәләләр,\nХас та ирәкәләнәләр.\nШулай итеп, физминуткалар кескәйҙәр өсөн ял минуты ғына түгел, ә теге-йәки был күренеш, әйбер, кеше тураһында ниндәйһер яңы белешмә бирергә тейеш. Улар ни тиклем ябайыраҡ, балаларҙың хәтерендә шул тиклем еңелерәк ҡала.


Рәсәй йыйылма командаһы остаздары Вячеслав Быков һәм Игорь Захаркин "Салауат Юлаев" менән ике йылға контракт төҙөнө. Был яңылыҡ, һис шикһеҙ, хоккей яратыусылар өсөн ҡыуаныслы булды. Был ике белгес, әлбиттә, бөтә клуб фронттарында уңыш гарантияһы түгел, әммә киләсәк еңеүҙәргә ҙур һәм мөһим аҙым. Етәкселәрҙең ҡайһыһы беҙҙең командаға Быковты һәм Захаркинды саҡырырға булғандыр, белмәйем, әммә уға рәхмәт әйтергә кәрәк. Улар етәкләгән клуб еңә һәм матур уйын күрһәтелә белә.\nКонтрактҡа ҡул ҡуйылғандан һуң тренерҙар Өфөлә журналистар менән осрашты. Матбуғат-конференция өсөн ҙур залда буш урын булманы, күптәр аяҡ өҫтө тороп тыңланы. "Салауат Юлаев"тың генераль директоры Вадим Рыбинский һәм шул уҡ клубтың генераль менеджеры Олег Гросс ултырырға урын тапманы. Журналистар тренерҙар биргән яуаптарға ҡул сапты. ªû¿ºàšû, êиң мәғлүмәт саралары яңы остаздарҙы хупланы.\nБыков һәм Захаркиндан тыш журналистар биргән һорауҙарға БР йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министры Александр Никерин (ул Башҡортостанда хоккейҙы үҫтереү программаһы тураһында һөйләне), "Салауат Юлаев" хоккей клубының күҙәтеү советы рәйесе Николай Курапов һәм өлкән тренер Венер Сафин яуап бирҙе.\nНиколай Курапов йыйылма остаздарының контракттарға ҡул ҡуйыуын "беҙҙең бәхет һәм беҙҙең уңыш" тип атаны.\nВячеслав Быков, үҙ сиратында, "Салауат Юлаев" - юғары профессиональ коллектив, тип билдәләне.\nМатбуғат конференцияһында контракт суммаһы менән ҡыҙыҡһыныусылар булды. Беҙ яҡшы резервы һәм инфраструктураһы булған клубта эшләргә һәм Рәсәйҙә клуб кимәлендә еңергә теләйбеҙ, тип белдерҙе остаздар.\n- Әгәр беҙ ҙур аҡсалар артынан сапһаҡ, ул саҡта сит илдән тәҡдимдәр ҡабул итер инек, - тине Быков.\nИгорь Захаркин һүҙҙәренә ҡарағанда, "Салауат Юлаев" командаһы июль аҙағында йыйыла, әммә уйынсылар менән танышыу алдараҡ интернет аша үтәсәк.\n- Быйыл Артем Гордеев һәм Дима Зюзин бөтә көсөнә уйнаð, тип ³ì³òëœíœáåƒ, - тине Николай Курапов.\nЙәштәр үҙҙәрен күрһәтергә өмөт бирә һәм йыйылмаға алты уйынсы алынасаҡ, тип белдерҙе өлкән тренер Венер Сафин.\n- Ни өсөн алты? - ҡаршы төштө Курапов, - ете! Һәм береһе тик Өфө тәрбиәләнеүселәренән генә торасаҡ.\nӘлбиттә, төп мәсьәлә - комплектлаштырыу. Ирекле агент булған лидерҙар менән контракт төҙөргә һәм яңы көслө уйынсылар табырға кәрәк. Владимир Воробьев командала ҡала. Кирилл Кольцов шулай уҡ Өфөлә уйнарға әҙер.\nАлексей Терещенко, Виталий Прошкин, Олег Сапрыкин - был õîêêåéñûëàð Өфөгә кәрәк, уларҙан яуап көтәләр. "Салауат Юлаев" командаһында швед Андреас Юханссон уйнаясаҡ.\nҮкенескә ҡаршы, Игорь Щадилов октябрҙә генә уйнаясаҡ, йәғни команда менән әҙерләнмәйәсәк, шуға күрә уның менән контракт төҙөү ҡышын ҡаралған.


«Вести-Башҡортостан» телепрограммаһы – «ТЭФИ-төбәк»-2014 финалсыһы // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n«Вести-Башҡортостан» телепрограммаһы – «ТЭФИ-төбәк»-2014 финалсыһы\n13:26, 22 октября 2014 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2014 йыл, 22 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\n«Вести-Башҡортостан»дың мәғлүмәти программаһы «ТЭФИ-төбәк»-2014 финалсыһы булды. Төбәк этабының финалы Пятигорск ҡалаһында уҙҙы.\n«Вести-Башҡортостан» – көндәлек мәғлүмәти программа, уның маҡсаты – телевизор ҡараусыларҙы республиканың ижтимағи-сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни тормошоноң төп ваҡиғалары менән таныштырыу. Проекттың баш мөхәррире һәм сығарылыш алып барыусыһы – Рөстәм Зәрәфетдинов.\n— Конкурста 18 минутлыҡ мәғлүмәт сығарылышы ҡатнашты. Уны мәғлүмәт таҫмаһынан ғына алдылар, конкурс өсөн махсус рәүештә йыйманылар. Унда төрлө сюжеттар булды, шул иҫәптән Өфөлә ҡала үҙәгендә нисек трамвай рельстарын һүтеүҙәре, криминаль яңылыҡтар. Был каналыбыҙҙың төп мәғлүмәт продукты, сифатлы мәғлүмәттәр эшләүебеҙ тураһында аныҡ ҡына аңлайбыҙ. Коллективты ысын күңелдән ҡотлайбыҙ! Рөстәм финалға Сочиға осасаҡ, һәм унда бронза «Орфей»ын алырға теләйбеҙ, — тип хәбәр итте «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы баш продюсеры Алина Сөләймәнова.\nКонкурстың маҡсаты – Рәсәй төбәк телевидениеһының иң мөһим эштәрен һәм профессионалдарын дәртләндереү. Конкурста ҡатнашыусылар – төбәк телетапшырыуҙар сығарыусылар һәм етештереүселәр – РФ субъекттарында эшләүсе теле һәм кинокомпаниялар, студиялар, продюсерлыҡ үҙәктәре, берләшмәләре.\n2014 йылда «ТЭФИ-төбәк» премияһына 490 эш дәғүә итте. Конкурс 19 номинация буйынса уҙғарылды, улар ике тематик йүнәлешкә бүленде: «Мәғлүмәти телетапшырыу» һәм «Мәғрифәтселек һәм күңел асыу телетапшырыуы». «Мәғлүмәти телетапшырыу» тигән тематик йүнәлештә — 183, «Мәғрифәтселек һәм күңел асыу телетапшырыуы»нда 307 эш булды.\nҺәр тематик йүнәлеш өсөн айырым жюри составы тауыш биреү юлы менән финалсыны билдәләй. Конкурс финалсылары һәр этап һуңында тантаналарҙа иғлан ителә.\nКонкурстың йомғаҡлау этабы 2014 йылдың 25-28 ноябрендә Сочиҙа үтәсәк. Бөтә Рәсәй телевидение конкурсы еңеүселәре «ТЭФИ» призына – скульптор Эрнст Неизвестныйҙың «Орфей» бронза статуэткаһына һәм «Алтын» дипломға лайыҡ була. Финалсылар «Көмөш» дипломдар менән бүләкләнә.\n«ТЭФИ-төбәк» конкурсы ойоштороусыһы – Мабуғат һәм киң коммуникациялар буйынса федераль агентлығы булышлығында «Рәсәй телевидениеһы академияһы» фонды.\nУҙған йылдарҙағы конкурстарҙа төбәк журналистары алдында Александр Акопов, Александр Архангельский, Александр Беляев, Александр Гуревич, Виктор Гусев, Нина Зверева, Василий Кикнадзе, Кирилл Клейменов, Петр Кулешов, Станислав Кучер, Этери Левиева, Александр Любимов, Марианна Максимовская, Виталий Манский, Петр Марченко, Сергей Майоров, Елена Масюк, Леонид Млечин, Кирилл Набутов, Андрей Норкин, Леонид Парфенов, Владимир Познер, Игорь Прокопенко, Эдуард Сагалаев, Николай Сванидзе, Маргарита Симоньян, Наталья Синдеева, Светлана Сорокина, Александр Хабаров, Яна Чурикова, Сергей Шанович, Михаил Швыдкой, Софико Шеварднадзе һәм башҡа бик күп телевидение профессионалдары сығыш яһаны.\nКонкурстың географияһы киң, финал саралары Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында уҙҙы: Воронеж, Екатеринбург, Иркутск, Ҡазан, Мәскәү, Түбәнге Новгород, Новосибирск, Ырымбур, Пермь, Дондағы Ростов, Һамар, Санкт-Петербург, Салехард, Светлогорск, Сочи, Ставрополь, Сургут, Таганрог, Ульяновск, Өфө, Ханты-Мансийск, Силәбе, Чебоксар, Югорск, Ярославль.


Быйыл республикала йүкә балына хаҡ 50 процентҡа тиклем артыуы ихтимал | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБыйыл республикала йүкә балына хаҡ 50 процентҡа тиклем артыуы ихтимал\nБыны етештереүселәр ағастарға ҡорттар төшөүе менән аңлата. Ҡоротҡостар бер-нисә районда йүкәлектәрҙең япраҡтарын ҡырған, умартасылар бындай хәлдең 75 йылғы ҡоролоҡтан бирле булғаны юҡ тип хәтерләй. Үҙенең йүкә балы менән дан тотҡан Иглин умартасылары ҡорттарға аҙыҡ запасы йыйыу һәм аҙ булһа ла уңыш алыу өсөн башҡа райондарға күсенергә мәжбүр. Рәшит Аҙнабаев Иглин брендына әүерелгән йүкә балының быйыл булырына өмөтөн юғалтҡан. Быға тиклем һәр умартанан 30-40 килограмм уңыш сыҡһа, быйыл 3 литрлыҡ банканан да артмаясаҡ, ти йүнсел. Аҙ булһа ла уңыш йыйып ҡалыу маҡстаныда ул 300-ҙән ашыу күсен икенсе районға күсерергә мәжбүр.Балы менән дан тотҡан Иглиндә 20 меңдән ашыу умарта иҫәпләнә. Уларҙың күпселеген ҡарабойҙай һәм көнбағыш баҫыуҙарына күсерәләр. Күләмле эвакуацияға йүкә ағастарын баҫып алған ҡорттар сәбәпсе. Япраҡтарҙы төрөп ашаусы бөжәктәрҙән һуң яланғас ағас ҡына тороп ҡалған. Ай башынан Иглиндә генә ҡоротҡостар 8 мең гектар майҙанды баҫып алған. 2-3 аҙна элек кенә барлыҡҡа килгән бөжәктәр башта имән япраҡтарын ҡорота, унан йүкәгә күсә. Был ағас яҡынса ун көндән сәскә атырға тейеш, күрәһең быйыл уға бал ҡорто ҡунмаясаҡ. Ҡоротҡостар Иглин урмандарының яртыһын баҫып алған, ошондай уҡ хәл Ғафури, Архангель һәм Нуриман райондарында ла күҙәтелә. Бөжәктәрҙең ҡайҙан килеп сыҡҡанын әйтеүе ауыр, белгестәр быны ҡыштың йылы булыуы менән дә бәйләй. Шул уҡ ваҡытта урмандарҙы эшкәртеү мөмкин түгел, ул тағы ла ҡурҡыныс эҙемтәләргә алып килеүе ихтимал. Ағыуҙан бал ҡорттары һәләк буласаҡ. Әле һатыуҙа быйылғы уңыштан сәскә балын ғына осратырға мөмкин. Уның хаҡы былтырғынан артыҡ айырылмай. Ә бына йүкә балы быйыл хатта 50 процентҡа ҡиммәтләнеүе ихтимал ти умартасылар.


Көләс йөҙлө Рәсимә | Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан\n» Көләс йөҙлө Рәсимә\nКөләс йөҙлө Рәсимә\nРайоныбыҙҙың тырыш, сәмле, эшһөйәр өлкән быуынына алмашҡа бына тигән булдыҡлы йәштәр килә. "Егәрлегә етмеш төрлө һөнәр ҙә әҙ", тигән мәҡәлдәгесә, улар һәр саҡ үҫеш юлында. Түбәндә һүҙ шундай гүзәл заттарҙың береһе хаҡында булыр.\nХозур тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан Үрге Бикбирҙе ауылы ҡыҙы Ишмөхәмәтова Рәсимә Кесе Һүрәм дөйөм урта белем биреү мәктәбен тамамлағас Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ ҡасабаһы профессиональ белем биреү лицейында ЭВМ операторы һөнәренә уҡып сыға, шул уҡ ваҡытта өҫтәлмә бухгалтерҙар әҙерләү курсын үҙләштерә. Хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт педагогия университетында филология кафедраһы лаборанты булып эшләй башлай. Әлеге ваҡытта Нижневартовск ҡалаһында НТП ЯСЙ-һы ойошмаһында ашнаҡсылар бригадиры вазифаһында. Ситтән тороп исемендәге МДТУ-ла туҡланыу өлкәһендә инженер- технолог һөнәренә уҡый. Рәсимәнең ҡыҙҙары ҡала Башҡорт гимназия-интернатында белем ала һәм тик яҡшы уҡыуҙары, өлгөлө тәртиптәре менән һөйөндөрә.\nРәсимә тырыш хеҙмәткәр, хәстәрлекле һәм һөйкөмлө әсә генә түгел, бик уңған хужабикә лә, йорт-донъяһы гөл-сәскәгә күмелеп, балҡып тора.\n- Ял ваҡыттарымда ҡамыр аштары бешерергэ яратам. Айырыуса ләүәштәр һәм сәк-сәк бешереү оҡшай. Шулай уҡ иң яратҡан мауығыуҙарымдың береһе - машина йөрөтөү. Балаларҙың каникулдары ваҡытында сәйәхәт итергә яратабыҙ. Үҙебеҙҙең Башҡортостан шифаханаларында ял итергә ынтылабыҙ. Бына шулай замандан артта ҡалмай, заман менән бергә атлауҙы ниәт иткәнбеҙ. Эшләргә лә, уҡырға ла, ял итергә лә өлгөрәбеҙ!- тине ул, һәр ваҡыттағыса ихлас һәм матур йылмайып.


Тап шулай тип иҫәпләй башҡорт альпинизмы ветераны Владимир Медведев:\n- Тауҙарҙан таҙалыҡ еҫе килә. Унда бит боҙ, ҡар, сафлыҡ. Ҡарбуздың да еҫе ошоға оҡшаш. Унан да сафлыҡ аңҡый. Бында, аҫта, яҙғы ҡарҙан да шундай уҡ еҫ килә. Тауҙың саф һауаһы менән тын алыр өсөн генә лә мин тауға йөрөргә яратам. Тауҙар - ул наркотик, улар ғүмер буйы үҙенә тарта.\nНимә һөйләгәнен яҡшы белә Владимир Михайлович. Ул бер генә биш, ете меңлек түбәгә күтәрелмәгән. Памир һәм Тянь-Шань, Кавказ һәм Гималай тауҙары - барыһы ла үтелгән, ҙур тәжрибә тупланған, һәм хәҙер уны ярыштарға хәүефһеҙлек буйынса яуаплы начальник итеп саҡыралар. Стәрлетамаҡ янындағы Йөрәктауҙа үткән альпинистик күп алыш буйынса Башҡортостан чемпионатында ла ул тап ошо вазифала ине.\nЧемпионаттың баш судьяһы, БР Альпинизм федерацияһы рәйесе урынбаҫары Әхмәҙулла Миңлебаев та альпинистар араһында киң билдәле кеше, ул Гималай тауҙарындағы Көньяҡ Аннапурна түбәһенә ҡышын күтәрелгән, әле быны донъяла берәү ҙә ҡабатламаған әле, элекке СССР-ҙың ете меңлек түбәләренең бөтәһен дә тиерлек яулаған. Уны БР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығында ныҡ хөрмәт итәләр. Туризм һәм туриндустрия бүлегенең баш белгесе Рәмил Рафиҡов Миңлебаевты ҙур тәжрибәле, ышаныслы һәм тыныс кеше итеп һүрәтләй. Һәм уның тыныслығының ярышта ҡатнашыусыларға ла күсеүен билдәләй. Бер ниндәй ығы-зығы юҡ, берәү ҙә ҡабаланмай.\n- Бындай сараларҙа йәштәр тормош тәжрибәһе ала, - ти Рафиҡов. - Ярыштарҙа ҡатнашып ҡына ҡалмайҙар, башҡа ҡала һәм төбәктәрҙән килгән кешеләр менән аралашалар, усаҡ яғыу, ҡыуыш ҡороу, аш-һыу әҙерләү, ҡашығаяҡ, кейем йыуыу, артыңдан сүп-сарҙы йыйыу кеүек көнкүреш проблемаларҙы хәл итергә өйрәнә. Ғәҙәттә, һәр турист гитарала уйнай, йыр йырлай һәм һәр ваҡыт компания үҙәгендә була ала.\nЧемпионат йәш спортсыларҙың тауға ҡарай йүгереүенән башланды. Программаның бик мауыҡтырғыс өлөшө был - халыҡ аҫта, тау итәгендә, старт ала ла, таштар ҡойолған, аяҡ аҫтынан ҡасырға тырышҡан йыландар шыуышҡан һуҡмаҡтан бер-бер артлы тау түбәһенә йүгерә. Ваҡытҡа, әлбиттә. Үрҙә финишҡа еткәндәрҙе төп судья ҡаршылай. 200 метрҙан ашыу бейеклекте йәштәр уртаса һигеҙ минутта үтте. Сағыштырыу өсөн - әҙерлеге булмаған был юлдар авторы ошо уҡ һуҡмаҡтан ярты сәғәт самаһы күтәрелде. Тау һырты текә булғанға күрә, даими туҡтап, тын алышын көйләргә тура килде. "БАШвест"ты үҙе менән алырға ризалашҡан ярыш судьяһы Альберт Муллағолов та беҙҙең менән бергә туҡтап, тап ошо урында бер нисә фото эшләргә кәрәклегенә һылтанып, ял иткәнде көттө. Альпинистар юлдаштарын ташламай. Улар шулай уҡ аяҡты ҡайҙа баҫырға, ниндәй аҙым менән атларға өйрәтә, йәштәргә ҡабаланмаҫҡа, артта ҡалғандар хаҡында уйларға кәңәш бирә.\nТау башынан иҫ киткес күренеш асыла. Стәрлетамаҡ эргәһендәге тар Ағиҙел боролоштарында, уның үҙәнендәге күлдә һыу ялтырай, үтә күренмәле һауала күҙ ҡарашы менән йыраҡ араны иңләргә мөмкин. Был урында лирик сигенеү мотлаҡ. Йөрәктау тауы Стәрлетамаҡ шихандарының береһе булараҡ билдәле. Ул 230 миллион йыл элек тропик диңгеҙҙә барлыҡҡа килгән риф ҡалдығы. Бында ташҡа әүерелгән палеонтологик ҡалдыҡтарҙан, ябай тел менән әйткәндә, мәҫәлән, ҡабырсаҡ эҙе ҡалған таштарҙан, ысын коллекция йыйырға мөмкин. Йөрәктауҙың оҙонлоғо - бер километр, киңлеге 850 метр, ерҙән ул 220 метрға күтәрелә, ә диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге - 338 метр. Тауҙың бер яғынан - ҡаялар, икенсе яғынан ағас, ҡыуаҡтар үҫә. Йөрәктау тураһында ғәжәп матур һәм моңһоу риүәйәт бар. Борон заманда егет ҡыҙға ғашиҡ була. "Әгәр һөйөүеңде иҫбатлағың килһә, әсәйеңдең йөрәген алып кил миңә", - ти ҡыҙ. Улы әсәһенең күкрәген ярып аса ла, йөрәген ҡыҙына алып китә. Әммә юлда һөрлөгөп, ҡолай һәм әсә йөрәген саңлы юлға төшөрөп ебәрә. Үлеп барған йөрәк борсолоп: "Имгәнмәнеңме, улым?" - тип һорай ҙа таш булып ҡата. Шулай итеп ошо урында Йөрәктау барлыҡҡа килә.\nБыл тауҙың Йыланлы тигән икенсе атамаһы ла бар. Ҡояшта ҡыҙыныр өсөн тау итәгенә бихисап йыландар сыға. Зыянһыҙ туҙбаштар ҙа, ағыулы ҡара йыландар ҙа бар. Тегеләре ла, былары ла һыу эсергә йылғаға юлланалар ҙа, Йөрәктау аҫтындағы яланға шулай уҡ күмәкләп ял итергә килгән машина тәгәрмәстәре аҫтында һәләк булалар. Юл буйлап йөҙ метр үтһәң, биш-алты иҙелгән йылан күренә. Йәл. Был яланда шулай уҡ ҡыҙыҡһыныусан йомрандар йәшәй, төндәрен һандуғастар һайрай һәм баҡалар... йырлай. Баҡылдай, тип һөйләргә күнеккәнбеҙ, әммә бындағы баҡалар баҡылдамай, ысынлап та йырлай. Әгәр был хозур тәбиғәткә шәп копмания менән һәйбәт һауа торошон өҫтәһәң, күңелгә ятышлы микст килеп сыға. Мозаика фрагменттарынан дөйөм панно йыйыла.\nБына судья Альберт Муллағолов усаҡ янында ысын самауар ҡайната, бик күп ҡала йәштәре быны беренсе тапҡыр күрә. Һәр береһе самауарға тап һалырға, торбаһына өрөргә тырыша, һәм ҡуҙланыуын күреп ҡыуана.\nБына башҡорт альпинизмы патриархы Михаил Стуколов "БАШвест"ты ҡаяға үрмәләргә өйрәтә, һәм дөйөм тырышлыҡ менән фантастик һөҙөмтәгә өлгәшәбеҙ. Дүрт метрлыҡ стена беҙҙеке. Ысынында бер нәмә лә еңел бирелмәй. Бер ауырлығы ла юҡ, упҡын аша шпагатҡа ултыраһың да, артабан, ҡулдар менән күҙгә күренмәгән сығып торған таштарға тотоноп, артынса шунда уҡ аяҡтарҙы күсереп, текә ҡаяға үрмәләйһең, тип башланылар курсты. Ләкин упҡынға ҡоларға теләк юҡ. Шуға ла альпинист планканы төшөрөп, ябайыраҡ объектта өйрәнергә тәҡдим итә. Ҡарап тороуға бәләкәй генә ҡая, әммә ярты метрға күтәрелдеңме, ҡолаһаң, бер ҙә еңел булмаясағы аңлашыла, һәм тотонорға урын, таяу эҙләй башлайһың, үҙең дә һиҙмәҫтән, был таяныс бирерлек таштарҙан аяҡ-ҡул тая, тип сыйылдау, башҡа төрлө аңлашылмаған тауыштар сығараһың. Михаил Михайлович тынысландыра:\n- Юҡсы, был бит бик һәйбәт һике, унда төн сығырға ла мөмкин!\nИң ҡыҙығы шунда, был ысынлап та шулай. Альпинистарға ысынлап та ҡайһы берҙә ошондай уҡ сығып торған таш һикеләрҙә ултырып та, тороп та, стенаға һөйәнеп, йә булмаһа, бауға бәйләп үҙеңде, аҫылған килеш йоҡларға тура килә.\nБыл дүрт метрлыҡ ҡаяға биш тапҡыр үрләп ҡарағас, ошо юлдар авторы үҙен тәжрибәле альпинист кеүек хис итте. Вертикаль йүнәлештә хәрәкәт итеүе еңел булмауын үҙеңдә һынап ҡарағас, 30 метрлыҡ бейеклеккә еңел күтәрелеүсе егеттәргә ихтирам тойғоһо ярала. Кемдер ҡыйыуыраҡ, кемдер һаҡсыл ҡылана, әммә туғыҙ ҡатлы йорт бейеклеген бөтәһе лә үтә! Ә кемдер стенанан түгел, баҫҡыстан йөрөгән кеүек йүгерә. Чемпионат программаһында тиҙлеккә, ҡыйынлыҡҡа ла трасса бар, егеттәр шулай уҡ бер нисә кеше бергә булғанда нисек эш итеүҙәрен дә күрһәтә.\nҺәм бына мозаиканың бик үк күңелле булмаған фрагменты. Барыбыҙҙың да күҙ алдында егет ҡаянан осоп төштө. Юҡ, ул ярыштарҙа ҡатнашыусы түгел - улар һәр ваҡыт страховкалаусы арҡандар һәм тренерҙар күҙәтеүе аҫтында эш итә. Ул ял көндәрендә спиртлы эсемлек ярҙамында күңел асырға килгәндәрҙән. Иҫеректәргә, билдәле булыуынса, диңгеҙ тубыҡтан, ә тау билдән. Әммә еңел ҡарашлыларға тау язаһын бирә. Бәхеткә күрә, егет иҫән ҡалды, әммә яраһыҙ ҡалманы.\nЧемпионат лайыҡлы үтте, әммә шулай ҙа республикала альпинизм яҡшы торошта булыуы менән маҡтана алмай. Һуңғы йылдарҙа альпинистар төркөмө һәм секциялар бик аҙ ҡалды. Барыһы ла финанслау етешмәүенән. Дөрөҫөрәге, уның бөтөнләй булмауынан. Аҡса өсөн түгел, идея өсөн балалар менән шөғөлләнгән үҙ эшенең айырым энтузиастары бар, әлбиттә. Мәҫәлән, Белореттан туризм, крайҙы өйрәнеү һәм экскурсиялар буйынса балалар һауыҡтырыу-белем биреү үҙәгенең өҫтәмә белем биреү педагогы Алексей Александров - шуларҙың береһе. Балалар менән ул күңел ҡушыуы буйынса шөғөлләнә. Сөнки 800 һумлыҡ эш хаҡын килем алыу тип әйтергә тел әйләнмәй. Ул үҙе тауҙарға йөрөгән, боҙло ҡаяға менеү менән шөғөлләнгән, хәҙер уның төп шөғөлө - төҙөлөш, ләкин бар буш ваҡытын балаларға бүлә.\n- Белореттың 21-се мәктәбе залында ҡаяға менеү буйынса һәйбәт тренажер төҙөнөк, беҙ шунда күнекмәләр үткәрәбеҙ, - ти Алексей. - Бишенсе кластан алып балалар йыям. Олораҡ йәштәгеләр ҙә килә, дуҫтарын саҡыра. Әгәр кемдер тауҙар менән "ауырый" башлаһа, бик шатмын. Тауҙарға насар кешеләр йөрөмәй. Унда һатлыҡ йәндәргә, алдауға һәм мещандарса мөнәсәбәткә урын юҡ. Тауҙа аҡса түгел, дуҫлыҡ, яныңдағылар менән аралаша белеү юғары баһалана. Мин үҙемде шунда таптым, тип иҫәпләйем.\nЧемпионат еңеүселәре тип Ишембайҙың Республика кадет мәктәп-интернаты командаһы табылды. Хәрби формалағы кадеттар башҡалар араһында әҙерлекле һәм йыйнағыраҡ күренде. Взвод командиры, парашют спорты һәм альпинизм буйынса инструктор, лейтенант Анатолий Дейс тәрбиәләнеүселәренең күнекмәләре хаҡында һөйләне.\n- Беҙ кадеттарҙы атырға, тауҙар буйлап йүгерергә, парашют менән һикерергә һәм башҡа бик күп нәмәгә өйрәтәбеҙ. Йәйгеһен ялан сборҙарына сығабыҙ. Беҙҙә балалар алтынсы кластан алып уҡый башлай, әле мәктәптә 360 уҡыусы иҫәпләнә, 24 ҡыҙыбыҙ бар. Беҙ уларҙы йәмәғәт ҡотҡарыусыларына әҙерләйбеҙ. Йәштәр Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығына, янғын хеҙмәтенә эшкә бара ала, юғары хәрби уҡыу йорттарына уҡырға инә.\nАльпинистар белеме көнкүрештә юғары әһәмиәткә эйә. Ул хәрбиҙәргә, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хеҙмәткәрҙәренә артыҡ булмаҫ ине. Кеше эшмәкәрлегенең теләһә ҡайһы өлкәһендә лә альпинистар хеҙмәте талап ителә. Шулай булғас, бәлки, балалар-үҫмерҙәр альпинизмына иғтибар итергә ваҡыттыр? Мәҫәлән, хоккейсыларҙың бәлешенән бер бәләкәй өлөш киҫеп алып, был мөһим спорт төрө үҫешенә йүнәлтергә кәрәкмәҫ микән?\nОлег Ғәзимуллин, Индира Даукаева, Альберт Муллағолов фотолары.


Һыйырҙы кем һауыр?\n2 Декабрь 2021, 16:00\nҺауынсы апайҙарыбыҙ тиҙҙән эшһеҙ ҡалып бөтөр инде...\nБашҡортостанда тағы ла бер һөт-тауар фермаһы һауыусы роботтар менән йыһазландырылды. Был юлы "ДеЛаваль" швед компанияһының ҡорамалдары Иглин районының "Агротех" предприятиеһында урынлаштырылды. Лизинг буйынса һатып алынған уңған робот-һауынсылар 42 миллион һумға барып баҫҡан. Аграр-сәнәғәт комплексының техник паркын яңыртыу буйынса республика программаһы ярҙамында ауыл хужалығы предприятиеһы сығымдарҙың яртыһына тиклемен ҡаплауға иҫәп тота ала.\n“Агротех” предприятиеһының Ленин бүлексәһендә роботлаштырылған һауыу залын эшләтеп ебәреү мәлен барып күрҙек.\n— Һөт һауыу роботтары юғары сифатлы продукция алырға ярҙам итә. Һыйырҙар һанын арттырмайынса, етештереүсәнлекте арттырыу – заман талабы. Бынан тыш, кешенән айырмалы рәүештә, роботтар хаталанмай, арымай. Бындай ҡорамалдар – ауыл хужалығының киләсәге. Һөт, ит һәм башҡа малсылыҡ продукттары етештереүҙе юғары етештереүсәнле итеү беҙҙең өсөн бик мөһим, – тине Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары-ауыл хужалығы министры Илшат Фәзрахманов.\n“Агротех” ауыл хужалығы предприятиеһы Иглин районында иң ҙуры һанала. Бында меңдән ашыу һыйыр малы бар, шуның 500-ҙән ашыуы - һауын һыйыры. Хужалыҡ "айшир" тоҡомона өҫтөнлөк биргән. Биш малсылыҡ объекты бар. Шуларҙың береһе генә “500 ферма” программаһы буйынса төҙөлгән һәм әле төҙөкләндерелеп, заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған. Хужалыҡ һуңғы йылдарҙа малсылыҡ объекттарын әүҙем яңырта, сығымдарҙың бер өлөшөн ҡаплау өсөн республика бюджетынан субсидия ала. Әйтәйек, былтыр ғына яуаплылығы сикләнгән "Агротех" компанияһына был өлкәлә алты миллиондан ашыу дәүләт ярҙамы бүленгән.\n– Ике робот һатып алыу һәм ҡуйыу – хужалыҡты яңыртыуҙың беренсе өлөшө генә, – ти “Агротех” компанияһы етәксеһе Камил Нафиҡов. – Артабан ҡорамалдарҙы, елләтеү, малсылыҡ бинаһын төҙөкләндереүҙе күҙ уңында тотабыҙ. Тағы ла ике һауыу роботы һатып алырға ниәтләйбеҙ, – ти ул.\nҺыйырҙарға роботтарға өйрәнеүе әллә ни ауыр булмаясаҡ. Әлбиттә, тәүге һауын уларҙы әҙерәк аптыратты. Әммә киләсәктә роботтар һыйырҙарҙы көнөнә дүрт-алты тапҡыр һауасаҡ. Ҡоролмала лаборатория бар. Компьютер һыйырҙың күпме һөт биргәнен, уның сифатын, малдың һаулығын шунда уҡ “уҡый”.\nРоботтар тәүлек әйләнәһенә дистанцияла эшләй. Һыйыр елендәрен йыуа, йыуынты һыу айырым канализация буйлап түгелә. Һөт сифатында норманан тыш тайпылыштар булғанда, икенсе феләктәргә йүнәлтелә. Ҡорамалдар ҙа ентекле итеп йыуҙырыла. Иң мөһиме – һөткә һауа тәьҫир итмәй, шуға бактериялар ҙа эләкмәй.\nРоботлаштырылған һауыу техникаһында һөт ябыҡ циклда һауып алына. Һуңынан махсус датчиктар ярҙамында һыуытҡысҡа ебәрелә. Мал рационын төҙөүҙә, һөт сифатын тикшереүҙә һәм генетиканы көйләүҙә был роботлаштырылған һауын техникаһы иң ышаныслыһы тип һанала.\nРеспубликала һауыу роботтары менән йыһазландырылған өсөнсө хужалыҡтың эше һөҙөмтәле буласағына шик юҡ. Әлеге мәлдә көн һайын 3,5 тонна һөт етештерһәләр, йыл аҙағына тиклем был һанды биш тоннаға еткерергә йыйыналар.


"Улаҡ " шишмәһе\n16 Сентябрь , 10:59\nБер ваҡыт Йәнйегетте хеҙмәткә алғандар. Зәйтүнәһе уны көтөп ҡалған. Күп тә үтмәгән, Зәйтүнәне кәләшлеккә һоратҡандар. Ҡыҙ ризалыҡ бирмәгән. Ул атаһының атына атланып, Кәрешкә ауылы эргәһендәге Ҡыңғырташ тауына ҡарай сапҡан.\nЭлек ауылда Зәйтүнә исемле матур, аҡыллы ҡыҙ йәшәгән. Уға Йәнйегет ғашиҡ булған. Һәр ваҡыт улар шишмә янында осрашҡан. Шишмә янында аҡ ҡайындар үҫкән. Ҡайындар араһынан былар икәүләшеп йөрөгән ерҙә һуҡмаҡ һалынған. Бөгөн ул һуҡмаҡты "Мөхәббәт һуҡмағы" тип йөрөтәләр. Бер ваҡыт Йәнйегетте хеҙмәткә алғандар. Зәйтүнәһе уны көтөп ҡалған. Күп тә үтмәгән, Зәйтүнәне кәләшлеккә һоратҡандар. Ҡыҙ ризалыҡ бирмәгән. Ул атаһының атына атланып, Кәрешкә ауылы эргәһендәге Ҡыңғырташ тауына ҡарай сапҡан. Тауҙың иң бейек ҡаяһына менеп, аты менән аҫҡа ырғыған. Атын да, Зәйтүнәне лә шунда ер ҡуйынына бирәләр. Йәнйегет, әрменән ҡайтҡас, Улаҡ шишмәһен тәртипкә килтереп, ике йөрәк формаһындағы ташты ҡапма-ҡаршы сығарып ҡуя.\nЙәнйегет, Кәрешкә ауылдары янында шундай легенда йәшәй. Бөгөн ауыл халҡы "Улаҡ" шишмәһен тәрбиәләп, ҡарап торалар. Ошо көндәрҙә Гөлсинә Мусина 8-се һәм 9-сы синыф уҡыусылары өсөн, экскурсия ойошторҙо. Уҡыусылар таҙа, саф һәм тәмле һыулы ҡойоноң тарихын ҙур ҡыҙыҡһыныу менән тыңланы. Ә.З. Сәйғәфәровтың " Ер - һыу атамалары. Баймаҡ районы " китабы менән таныштылар.


«Һалдат һуғышты һайламай» » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Махсус биттәр » «Һалдат һуғышты һайламай»\n05.02.2016 «Һалдат һуғышты һайламай»\n12 февралдә Әбйәлил районы үҙәге Асҡарҙа яугир-интернационалистарға арналған китаптың исем туйы үтәсәк.\n…1980 йылдың ғинуар айы. Үзбәкстанда йәш һалдаттарҙы, ун һигеҙ-ун туғыҙ йәшлек егеттәрҙе, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеп, йырлап-бейеп сиккә оҙаталар. Туғандаш халыҡҡа ярҙам итәбеҙ, тип рухланып Афғанстан еренә аяҡ баҫҡан һалдаттар тәүге үк ҡышлаҡта ятһыныуҙы, дошманлыҡ хисен асыҡ тоя.\n– Беҙҙе – ҡотҡарыусыларҙы, ярҙам итеүселәрҙе – ҡолас йәйеп ҡаршы алырҙар һымаҡ ине, шуға ла беренсе ҡышлаҡҡа ҡояш кеүек балҡып, ихласлап ҡул болғап килеп индек, – тип һөйләй яугир-интернационалист Исмәғил Билалов. – Ләкин сәләмләүебеҙгә яуап биреүсе булманы, барыһы ла ҡаш аҫтынан һөҙөп ҡараны, ҡайһы берәүҙәре йоҙроҡ төйҙө. Аптыраныҡ. Бер-ике айҙан һуң ғына ни өсөн беҙҙе йоҙроҡ төйөп ҡаршылағандарын аңлай башланыҡ...\nИсмәғил Булат улы өсөн утыҙ алты йыл элек башланған һуғыш һаман да туҡтамаған һымаҡ: Афғанстанда күргән-кисергәндәре һәр күҙәнәккә юйылмаҫлыҡ булып уйылған да, төшкә инеп йонсота, йәшләй башын һалған иптәштәре иҫтән сыҡмай юҡһындыра, хатта кинәт тынды ҡурған ҡайнар һауа ла йөрәкте әрнетеп тулатып ебәрә ала… Үлем менән көн дә күҙгә-күҙ ҡарашып йөрөгән яҡташтарының барыһының да тыуған яғына иҫән ҡайтыуына ҡыуана яугир:\n– Әбйәлилдән яҡынса 160 – 170 егет Афғанстанда хәрби бурысын үтәне, шөкөр, бөтәһе лә тыуған ергә үҙ аяҡтарында баҫты. Ҡайһы берәүҙәр бер кемдең дә һәләк булмағанын ишеткәс, эй, берәй мөйөштә ҡасып-боҫоп ултырғанһығыҙҙыр әле, тип иренен салшайта. Унда ни булғанын улар күҙ алдына ла килтерә алмай! Тамуҡ уты эсендә йөрөп ҡайттыҡ беҙ...\nШуны кешеләр белергә тейеш, тип, Исмәғил Булат улы яуҙаштары хаҡында китап әҙерләп баҫтырҙы. «Һалдат һуғышты һайламай» баҫмаһы үҫмерлек ҡоронан йүнләп сығып та өлгөрмәгән егеттәрҙең күҙ асып йомғансы сал сәсле ҡартҡа әйләнеүе, йөрәк өйәнәкле булып ҡалыуы хаҡында түгел, ә уларҙың батырлығы, ныҡлығы, күңел сафлығы тураһында. Китаптың исем туйы 12 февралдә Әбйәлил районы үҙәге Асҡарҙа уҙғарыла.\n– Иң оло ярҙамды күрһәткән Әбйәлил районы хакимиәте башлығы Рим Сыңғыҙовҡа бар йөрәктән рәхмәтлемен, – ти автор. – Шулай уҡ ниәтемде күтәреп алған «Әбйәлил махсус коммуналь хеҙмәтләндереү» предприятиеһы директоры Ишморат Ҡалдаманов, Ташбулат ауыл хакимиәте башлығы Гөлшат Бадалова һәм «ДАТ» йәмғиәте директоры Николай Копытовҡа, ярҙам иткән Динара Сафиуллина, Фәйрүзә Шәмсетдинова һәм Иштимер Йосоповҡа ла ҙур рәхмәт.\n«Һалдат һуғышты һайламай» үҙ уҡыусыһын мотлаҡ табасаҡ. Сөнки һәр биттә – таныштарыбыҙҙың, яҡындарыбыҙҙың, яҡташтарыбыҙҙың ҡабатланмаҫ яҙмышы.


Дуҫлыҡ һәм татыулыҡ гөлләмәһе\nБөгөн Өфө халҡы «Берҙәмлек» фестиваленең Гала-концертына тамаша ҡылды. Донъяның төрлө ҡитғаһынан йыйылған йыр, бейеү ансамблдәре, солистар республика халҡын дәртле сығыштары менән ҡыуандырҙы. Сит ил ҡунаҡтары биш көн дауамында республика район-ҡалаларында булды, һабантуйҙа ҡатнашты.\nЕте йәшлек Мехриниса «Ватандаш» ансамбленең иң кескәй бейеүсеһе. Коллектив «Берҙәмлек» фестиваленә Нижегородка өлкәһенән килгән. Үзбәк халҡының ғөрөф-ғәҙәтен күрһәтеүселәр әле Өфө сәхнәһенә сығырға әҙерләнә.\nСәхнәлә Башҡортостан ансамблдәре сит ил коллективтары менән аралаш сығыш яһаны. Йыр-бейеү, төрлө музыка ҡоралдарында уйнау - быларҙың барыһын да Өфө тамашасылары ҙур ҡыҙыҡһыныу менән күҙәтте.\nСит ил ҡунаҡтары фестивалдән ҡәнәғәт ҡалған. Үҙ сығыштарында улар республика халҡына рәхмәт һүҙҙәрен еткереп, халыҡ-ара дуҫлыҡ, берҙәмлектең мөһимлеген белдерҙе. Башҡортостанға тағы киләһегеҙме?\nБразилия халҡына башҡорт балы, бишбармаҡ, ҡурай моңдары оҡшаһа, Ҡаҙағстан ҡунағы Азамат Мукатовта Бәләбәйҙә үткән халыҡ-ара байрам бай тәьҫораттар ҡалдырған. Ул да Өфөгә тағы ла бер килергә теләк белдерҙе.\nБигерәк тә, Көньяҡ Африканан килгән коллективты халыҡ көслө алҡыштарға күмде. Улар дәртле бейеүҙәре менән халыҡты таң ҡалдырҙы. Әйткәндәй, фестивалдә ҡатнашыусыларҙың күбеһе төрлө телдә һөйләшһә лә, тәржемәселәр ярҙамында биш көн эсендә бер-береһе менән дуҫлашып өлгәргән.\nЫсынлап та, халыҡ-ара бәйләнештәр нығыны. Иң мөһиме - республика халҡына сит ил мәҙәниәте менән яҡындан танышыу мөмкинлеге булды, ә инде Өфө ҡунаҡтары тыуған яҡтарына кире ҡайтып, Башҡортостанда үткән фестиваль менән яҡташтарын таныштырырға вәғәҙәләне.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - №5, 5 - 11 февраль 2022 - Информационные страницы\n№5, 5 - 11 февраль 2022\nАРТАБАН ДА ҠЫУАНДЫРҺЫН\n"Киске Өфө" гәзитен 2002 йылдан алдырып уҡыйым. Гәзит миндә бер ҡасан да ҡәнәғәтһеҙлек тойғоһо ҡалдырғаны булманы. Ун көнлөк иғлан ителгәс тә, матбуғатҡа яҙылыу кампанияһы башланыу менән яҙылып та ҡуйҙым.\nЭйе, хаҡтар йылдан-йыл арта. Уға иғтибар итмәҫкә тырышам. Гәзит сығыуҙан туҡтап, почта йәшнигенә килмәй ҡуймаһын, тип хәүефләнеп тә алам. Быны күҙ алдына килтереп булмай. Туған телде һаҡлауҙа, халҡыбыҙ тарихын барлағанда гәзиттең өлөшө баһалап бөткөһөҙ.\nМин - хаҡлы ялдағы уҡытыусы. Мәктәптә эшләгән йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте, Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте дәрестәрендә, ойошторолған төрлө сараларҙа "Киске Өфө"нө яратып ҡулландым. Шул тиклем ҙур ярҙамсы һәм кәңәшсе булды миңә гәзит. Артабан да матур, тәрән аҡыллы, тарихи ысынбарлығыбыҙҙы асып биргән мәҡәләләре менән беҙҙе ҡыуандырһын әле.\nСалауат районы Урмансы ауылы.\nМИН - ЧЕРНИКОВКАНАН!\nБөгөнгө көндә Черниковкала иҫке йорттарҙы һүтеү әүҙем алып барыла. Әлбиттә, кешеләрҙең йәшәү шарттарын яҡшыртыу, заманса йорттарға күсереү бик яҡшы, ләкин ошо ике ҡатлы һары йорттар менән бергә Черниковкаға ғына хас булған үҙенсәлек юғала бара төҫлө.\nҒАИЛӘ ҠОРОР АЛДЫНАН АТАЙ-ӘСӘЙ КӘҢӘШЕН ТЫҢЛА, ЙӘШ КЕШЕ!\nКешенең рухи-әхлаҡи асылы үҙгәрешһеҙ ҡала килә. Әммә бөгөн беҙ Көнбайыш йәмғиәте миҫалында аҙғынлыҡтың һуңғы сиккә еткән төрҙәрен социумдың тигеҙлек, эгоцентризм рәүешендә күрһәтергә маташыуҙарына шаһитбыҙ.\nуйлыға - уй!\nӘСӘ БУЛЫУ БУРЫСЫН ОНОТМАЙЫҠ!\nИкенсе Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайында "Йәмғиәттә һәм ғаиләлә башҡорт ҡатын-ҡыҙының роле" тигән секцияны асып, атаҡлы ғалимәбеҙ, профессор Фирҙәүес Ғилметдин ҡыҙы Хисаметдинова ошо һүҙҙәрҙе әйткәйне:\nӨЙЛӘНЕШЕҮСЕЛӘР ӨСӨН ТӨП ШАРТ – БЕР МИЛЛӘТТӘН БУЛЫУ ҺӘМ ҒӨРӨФ-ҒӘҘӘТТӘР УРТАҠЛЫҒЫ\nКеше яҙмышына нигеҙ ғаиләлә һалына. Ғаилә ныҡлы, татыу, һәр яҡлап сәләмәт булғанда ғына бала ла тормошта үҙен шул тиклем ышаныслыраҡ һиҙә һәм унан тәрбиәле, яҡшы кеше сығырына ла өмөт ҙур.\nТЕЛЕ АСЫЛҺЫН ӨСӨН...\nӘсә телендә аралашып үҫкән бала зиһенлерәк тә, аҡыллыраҡ та, теремегерәк тә була. Башҡорт теле бик бай тел! Әгәр сабыйығыҙҙың киләсәктә ҙур шәхес булып үҫеүен теләһәгеҙ, уны туған теленән мәхрүм итмәгеҙ.\nДАН ЮЛЫНЫҢ ТУҘАНЫ (3-сө бүлек)\nНәҡ ошо мәлдә ул артабан гел уңыштар килтергән үҙ стиленә нигеҙ һалды. Кейемгә, кешеләр менән мөнәсәбәт ҡороуға, һүҙ әйтеүгә, йәмәғәт алдына сығып баҫыуға, атлап йөрөүгә бәйле сифаттарын өҫкә сығарҙы…\nҠОРАМА - ЙОРТ ҠОТО\nТөрлө туҡыманан сыбарланған әйбер шайтан күҙен яҙлыҡтыра, күҙ тейеүҙән, сир-зәхмәттән һаҡлай, тигән ырым да булған халыҡта. Йәнә лә бетеү тигән әйбер ҙә бар. Бетеү- йән һаҡлағыс. Бетеү эсенә йән доғаһы яҙыла.\nЙӘШТӘР БИТАРАФ ТҮГЕЛ!\nОшо көндәрҙә М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында "Драмквадратик" балалар һәм үҫмерҙәр өсөн театраль лаборатория" мәғариф проектының йомғаҡлау кисәһе булды. Тамашасылар йәш драматург Әнгизә Ишбулдина етәкселегендә ижад иткән ҡыҙҙарҙың тәүге пьесалары буйынса сәхнәләштереүҙәрҙе ҡараны.


«Рәсәй киләсәге» Милли йәштәр премияһына дәғүә итеүгә конкурс // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n«Рәсәй киләсәге» Милли йәштәр премияһына дәғүә итеүгә конкурс\n16:32, 21 мая 2010 Йәмғиәт\n28 майға тиклем «Рәсәй киләсәге» милли йәштәр премияһына дәғүә итеүгә конкурста ҡатнашыуға заявкалар ҡабул ителә.\nЖюри дөйөм Рәсәй, төбәк-ара һәм төбәк йәштәр һәм балалар йәмәғәт берекмәләренән программаларҙы һәм проекттарҙы баһалаясаҡ.\nПремия «Мәҙәни-ара диалог», «Экология һәм тотороҡло үҫеш», «Беҙҙең Еңеү», «Журналистика һәм PR», «Наркотиктарға юҡ», «Ижтимағи дипломатия» номинациялары буйынса илдең талантлы йәштәре ҡаҙаныштарын һәм социаль мөһим йәштәр башланғыстарын дәртләндереүҙе күҙ уңында тота.\nКонкурсты ябыу һәм йомғаҡ яһау 24 — 27 июндә Мәскәүҙә Рәсәй йәштәре көнөн байрам итеүгә арналған саралар сиктәрендә үткәреләсәк.\nЗаявкалар түбәндәге адрес буйынса ҡабул ителә: 101990, Мәскәү ҡалаһы, Маросейка урамы, 3/13, 4-се ҡат.\nКонкурс тураһында положение менән Рәсәй Милли йәштәр һәм балалар берләшмәләре советының рәсми сайтында www.youthrussia.ru «Программалар һәм конкурстар» бүлегендә танышырға мөмкин.


“Спорт – тормош рәүеше”\nПодписаться на Я.НовостиАнтитеррор75 лет Победы\n18 Июнь , 08:00\nУчалы ҡалаһының “Горняк” стадионында Балалар футболы декадаһы сиктәрендә футбол байрамы үтте.\nБыл сара “Демография” милли проектының “Спорт – тормош рәүеше” төбәк проекты сиктәрендә ойошторолдо.\nБайрам барышында футбол буйынса “Буласаҡ чемпиондар лигаһы” 8х8 футбол буйынса турниры үтте. Ярыштарҙа 14 йәшкә тиклем балаларҙан торған алты команда ҡатнашты, тип хәбәр итә Учалы ҡалаһы хакимиәтенең Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм буйынса комитеты.\nШулай уҡ ҡатнашыусыларҙың әсәйҙәре лә мини-футбол буйынса ярышты. Был турнир айырыуса сағыу, күңелле үтте, балалар яҡындары өсөн көйҙө, хупланы.\nТәнәфестәрҙә зумба буйынса тренер менән бергә бейергә өйрәнделәр. Уҡ атыу буйынса оҫталыҡ дәресендә лә ҡатнаштылар. Шулай уҡ өҫтәл спорт уйындары, конкурстар, эстафеталар, дартс ойошторолдо. Бөтә ҡатнашыусылар ҙа тәмлекәстәр алып ҡыуанды. Атай-әсәйҙәр ҙә, балалар ҙа бик ҡәнәғәт ҡалды.\nФотолар – Учалы ҡалаһы хакимиәтенең Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм буйынса комитеты.\n© 2020 Сайт издания "Оскон" Копирование информации сайта разрешено только с письменного согласия администрации.\nГәзит Элемтә, мәғлүмәт технологиялары һәм киң коммуникациялар өлкәһендә күҙәтеү буйынса Федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идара-лығында 2015 йылдың 6 ноябрендә теркәлде. Òåðêәү íîìåðû ÏÈ ¹ТУ 02-01480.\n8(34772) 2-04-80, 8(34772) 2-04-83


Ташҡын етди хәүеф менән янамай // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nТашҡын етди хәүеф менән янамай\n12:10, 19 марта 2010 Иҡтисад\nБашҡортостанда ташҡын башланыуы март аҙағында көтөлә. Был турала Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Волга буйы төбәк үҙәге матбуғат хеҙмәте хәбәр итә. Төбәк үҙәге мәғлүмәттәренә ҡарағанда, республика территорияһында ташҡын ваҡытында йылғаларҙа һыу кимәле уртаса булыуы көтөлә. Ихтимал, 2005 йылғы яҙғы ташҡын күренеше ҡабатланыр.\nВолга буйы федераль округының башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда, Башҡортостанда хәл күпкә уңышлыраҡ.


Төндәлектәр. Эскелеккә ҡаршы көрәшкәндәрҙе кем ярата? Эсмәйенсә нисә йыл йәшәргә мөмкин?\n15 Февраль 2020, 08:10\nТабиптар араҡыға мөнәсәбәттәрен әле булһа аныҡ ҡына төйнәй алмай. Берәүҙәр аҙ ғына эсергә кәрәк, ти, икенселәре, ғөмүмән, ҡаршы, өсөнсөләр эскеселекте күтәрә алмай.\nХалыҡ шағиры Рауил Бикбаев үҙенең көндәлектәрендә бер мәшһүр шағирыбыҙҙың фәһемле фекерен килтерә. Бер осор атаҡлы шағир эсеүҙән тулыһынса баш тартҡан һәм айыҡ йәшәү рәүеше алып барған. Ун йыл үткәс, яйлап ҡына яңынан рюмкаларға тотона башлаған.\nБер мәжлестә Рауил ағай мәшһүрҙән: “Йә, ағай, ун йыл буйы эсмәнегеҙ, тәьҫораттарығыҙ нисек?” – тип һораған.\nМәшһүр шағир: “Шуға төшөндөм, ун йыл ғүмерем әрәм булған”, – тип яуап биргән.\nМинең таныштарым араһында 20-25 йылға тиклем эсмәй йөрөгәндәр бар. Ошо хаҡта дуҫым Хәйҙәр ағай менән һөйләшкәнем бар. “Фәлән кеше ун йыл эсмәне, төгәненең ташлағанына – 20 йыл”, – тип байтаҡ миҫалдар килтерҙем.\nИке-өс көн үткәс, үҙе яңынан шылтыратты: “Тәки башты ҡатырҙың, – тине ул. – Дуҫ-иштәрҙе барлап сыҡтым, тик берәүҙе лә таба алманым. Исмаһам, береһе тере булһа... Эскән дуҫтарым-таныштарым барыһы ла үлеп бөттө”.\nҠайһы береһен исемләп тә атаны, мин дә белә инем уларҙы. Һәйбәт кешеләр ине. Дуҫым әйтеп тора, хәҙер уларҙың береһе лә тере түгел. Күпме ғүмерлек ҡайғы, юғалтыу һәм күҙ йәштәре.\nЭсмәйенсә нисә йыл йәшәргә мөмкин? Был һорауға яуап биреүе ифрат ауыр. Үкенескә ҡаршы, бик оҙаҡ түгел икән шул.


Баш ҡалала йәштәр сәйәсәтен һәм спортты иң яҡшы яҡтыртыу буйынса конкурс еңеүселәре бүләкләнде // Спорт | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала йәштәр сәйәсәтен һәм спортты иң яҡшы яҡтыртыу буйынса конкурс еңеүселәре бүләкләнде\n16:15, 30 марта 2015 Спорт\nӨФӨ, 2015 йыл, 30 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Дмитрий Слезин/.\nӨфөлә йәштәр сәйәсәтен ғәмәлгә ашырыуҙы, физик культура, спорт, олимпия хәрәкәте үҫешен һәм сәләмәт йәшәү рәүешен иң яҡшы яҡтыртыуға республика журналистар конкурсы еңеүселәрен бүләкләү тантанаһы булды. Сара Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы коллегияһының киңәйтелгән ултырышы сиктәрендә үтте.\nЕңеүселәрҙе министрлыҡ етәксеһе Андрей Иванюта бүләкләне.\nОйоштороусылар хәбәр итеүенсә, быйыл бәйгелә ҡатнашыу өсөн республиканың 46 киң мәғлүмәт сараларынан 58 ғариза бирелгән. Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы һәм Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы ойошторған конкурс еңеүселәре һигеҙ номинацияла билдәләнде.\n«Республика, ҡала, район гәзит-журналдары араһында физкультура-спорт тематикаһын иң яҡшы яҡтыртыу» номинацияһында беренсе урынға «Республика Башкортостан» гәзитенең штаттан тыш хәбәрсеһе Максим Балобанов лайыҡ булды.\n«Республика, ҡала, район, студент гәзит-журналдары араһында йәштәр сәйәсәтен ғәмәлгә ашырыуҙы иң яҡшы яҡтыртыу» номинацияһында беренсе урын «Хәйбулла хәбәрҙәре» мөхәррире Әлфирә Мостафинаға бирелде.\n«Башҡортостан Республикаһында олимпия һәм паралимпия хәрәкәттәрен иң яҡшы яҡтыртыу» номинацияһында Фәнис Таһиров етәкселегендәге «Учалы гәзите» һәм «Салауат ерендә» (Салауат районы) гәзите хәбәрсеһе Шамил Әхмәтшин айырылып торҙо.\nВалерий Шахов («Уфимские ведомости») һәм Кирилл Пенкин («ПроУфу», «Бонус») 2014 йылдың иң яҡшы фотохәбәрселәре тип танылды.\nРадиола физкультура-спорт һәм йәштәр тематикаһын иң яҡшы яҡтыртыусылар: «Юлдаш» радиоһының яңылыҡтар хеҙмәте етәксеһе Ирек Әхмәтшин һәм «Юлдаш» радиоһының яңылыҡтар хеҙмәте комментаторы Бәйтулла Фәтҡуллин.\nТелеканалдар араһында иң яҡшылар тип «Башҡортостан» ТРК ДУП-һы хәбәрсеһе Юлия Мөлөкова һәм ЮТВ хәбәрсеһе Әлфиә Ильясова билдәләнде.\nБарлыҡ еңеүселәргә һәм призерҙарға Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының грамоталары һәм ҡиммәтле бүләктәр тапшырылды.\nТеги: конкурс,киң мәғлүмәт саралары,физкультура һәм спорт,йәштәр сәйәсәте


“Йәрмәкәй шишмәләре” Өфөлә гөрләне » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » “Йәрмәкәй шишмәләре” Өфөлә гөрләне\n“Йәрмәкәй шишмәләре” Өфөлә гөрләне 16.11.2018 // Әҙәбиәт\nБашҡарған эштәре, күркәм тамашалары менән ҡыуандырҙылар.\nИҡтисади ҡаҙаныштарын, социаль үҫештәрен һәм мәҙәни өлкәләге мөмкинлектәрен баш ҡала халҡына күрһәтергә тип Өфөләге Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһына йәрмәкәйҙәр килеп ҡайтты.\nУртаҡлашыр уңыштары байтаҡ ине уларҙың. Йәрмәкәй ауылында “Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына – 100 объект” программаһы буйынса төҙөлгән бассейнлы физкультура-һауыҡтырыу комплексы тапшырыуға әҙер, Спартакта православие ҡорамын үҙгәртеп ҡороу эше тамамланып килә, Ялан-Шишмәлә иһә “Ауыл биләмәләренең тотороҡло үҫеше” программаһына ярашлы фельдшер-акушерлыҡ пункты төҙөлгән, күптән түгел Йәрмәкәй – Бәләбәй юлының 7,4 километрлыҡ өлөшө тергеҙелгән. Быйыл тағы ла Иҫке Турай ауылында мәсет асылған, Тарҡаҙыла Ыҡ йылғаһы аша күпер һалынған.\nСараға килеүселәр фойела райондың үткәнен һәм бөгөнгөһөн, социаль-иҡтисади хәлен, төрлө өлкәләге уңыштарын сағылдырған күргәҙмә менән танышты. Артабан “Йәрмәкәй шишмәләре” тигән театрлаштырылған тамаша күрһәтелде. Унда “Йәрмәкәй егеттәре” ансамбле гармунсылары, “Россиянка” халыҡ рус йыры, “Гөлрус” халыҡ бейеү ансамблдәре, “Йәрмәкәй” татар эстрада-фольклор, “Ялгат” мордва, “Ташдемсем” сыуаш коллективтары сығыш яһаны. Тамашала Башҡорт дәүләт филармонияһы ҡарамағындағы республика халыҡ ҡоралдары оркестры ла ҡатнашты. Дирижеры Ринат Мөхәмәтйәнов – Йәрмәкәй районынан.\nТағы ла концертта һәүәҫкәр композитор Рәйес Ханнанов, билдәле йырсы Илшат Вәлиев, йәш башҡарыусылар Айҙар Шәфиғуллин һәм Светлана Хәсәншина йырланы. Тамашаның махсус ҡунағы – Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисы Айҙар Ғәлимов “Йәрмәкәй шишмәләре” йырын залда халыҡ араһында йөрөп башҡарҙы. Концерт ошондай йылы мөхиттә, күтәренке рухта үтте.\n– Ошо залда ултырған саҡта республикабыҙҙың ни тиклем матур икәнлеген аңлайһың. Башҡортостандың йөҙөн, тәү сиратта, уның аҫыл халҡы билдәләй, – тине республиканың мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова.\nӘминә Ивний ҡыҙы ижади коллективтарҙың оҫталыҡ кимәлен юғары баһаланы һәм район мәҙәниәтен үҫтереүгә булышлыҡ иткәне өсөн район хакимиәте башлығы Илшат Раймановҡа рәхмәт белдерҙе. Әйтергә кәрәк, Йәрмәкәй районында егерме йылдан ашыу Ыҡ буйы халыҡтарының “Ата-бабалар ере” төбәк-ара ижад фестивале үткәрелеп килә.\nБайрам аҙағында Илшат Райманов Ейәнсура районы хакимиәте башлығы Дәмин Юлановҡа фестиваль штандартын тапшырҙы.


Ниһайәт, “Көнгәк һылыуҡайы” конкурсы һөҙөмтәләре билдәле. Сибәркәйҙәр өсөн Интернет селтәрендә тауыш биреү бик ҡыҙыу, әүҙем барҙы. Ҡыҙҙарыбыҙ һәр ҡайһыһы үҙенсә матур. Берәүҙәренең сибәр йөҙө, нәфис буй-һыны әсир итһә, икенселәренең нескә күңеле, яҡты уй-маҡсаттар менән янып йәшәүе һоҡландырҙы.\nШуға ла ауыр һайлау алдында торған баһалама комиссия төп еңеүсене билдәләп, башҡа конкурсанттарҙы номинациялар буйынса тәбрикләү ҡарарына килде. Шулай итеп, “Көнгәк һылыуҡайы”исеме Айгизә Ибраһимоваға бирелә. Фидалиә Кәшәфетдинова - “Башҡорт һылыуы”, Азалия Байымова -“ Иң нәзәкәтле”, Гөлшат Таштимерова - “Милләт йәме” номинацияларында еңеүсе тип табылды.\nҺылыуҡайҙарҙы еңеүҙәре менән ҡотлайбыҙ, бүләктәрҙе редакциянан килеп алыуығыҙҙы көтәбеҙ.


Иҫке ауыҙҙан яңы хәбәр. Башҡорт ҡурайында уйнау өсөн башҡорт булып тыуырға кәрәк.\nОшо аҙнала Башҡортостанда ҙур уңыш менән Татарстан көндәре үтте, Ғабдулла Туҡайға Өфөлә һәйкәл асыуҙа ҡәрҙәштәребеҙҙең ҡатнашыуы тураһында барыбыҙ ҙа белә. Ут күршеләрҙәге ҡайһы бер көстәрҙең ҡурайҙы үҙҙәренеке тип күрһәтергә тырышыуынхәҙерге мөнәсәбәттәр юҫығынан сығып ҡараһаң, провокация, татар менәнбашҡорттоң дуҫлығын боҙоуға йүнәлтелгән сара тип кенә баһалап була. Дөрөҫ, тынлымузыка ҡоралы татар дуҫтарҙа ла бар, ул һыбыҙғы тип атала. Тик һыбыҙғыныңатамаһын ҡурайға алмаштырыу менән, ул ҡурай булып китмәй. Тағы, ҡурайҙыңбашҡорт халҡының милли музыка ҡоралы булыуын раҫлаған патент былтыр алыныуын даоноторға ярамай. Шулай булғас, хоҡуҡи күҙлектән дә ҡурайбашҡорттоҡо.\nБеҙҙең ҡайһы бер милләттәштәр әрһеҙ, хатта һөмһөҙ рәүештә ҡурайҙы үҙҙәренеке тип иғлан иткән халыҡҡа ҡарап, әле булһа иҫенә килә алмай шикелле. Быны көпә-көндөҙ таларға маташыу менән генә сағыштырырға мөмкин. 80-се йылдарҙа обкомдың ҡөҙрәте менән халҡыбыҙҙы тальянлаштырып (татарҙарҙың яратҡан уйын ҡоралы), ҡурайҙы онотторорға тырышып ҡарағайнылар, ҡурайҙа уйнаусыларға милләтсе мөһөрө һуғыла торғайны, беҙ ҡурайыбыҙҙы һаҡлап алып ҡалдыҡ. Был юл менән милли йөҙөбөҙҙө лә һаҡланыҡ.\nБашҡорт ҡурайын, татарлаштырырға ынтылыу бәлки Данир Сабировтың ммәғнәһеҙ юморы һымаҡ реклама акцияһы ғыналыр тип уйларға ла нигеҙ бар. Ҡурайҙарына тотоноп ҡарайыҡ әле, башҡорттар нимә эшләр икән, тигән мәкерле маҡсаттан сығып. Килеп сыҡмаҫ, сөнки ҡурайҙы башҡорт меңәр йылдар буйы уйнаған. Татарҙың уны ике-өс айҙа ғына үҙләштерә алыуы бик икеле.\nЮҡҡа мәшәҡәтләнәһегеҙ, тип әйтергә генә ҡала.


Күмертау авиация производство предприятиеһында хеҙмәткәрҙәрҙе ҡыҫҡартыуға юл ҡуйылмаясаҡ\nАлдан таралған хәбәр буйынса, йәнәһе лә, завод етәкселеге 700 кешене эшһеҙ ҡалдырып, компанияны бөлгөнлөккә төшөрөргә, ә вертолеттар сығарыуҙы Ҡытайға һәм холдингтың башҡа предприятиеһына тапшырырға йыйынған. Әммә имеш-мимештәр ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Был турала бөгөн Күмертау заводы ингән «Рәсәй вертолеттары» холдингы етәкселеге белдерҙе.\nКүптән түгел тышҡы кредиторҙар тарафынан янаған бөлгөнлөк ҡурҡынысы бөгөн тулыһынса хәл ителде. «Рәсәй вертолеттары» 2012-2013 йылдарҙа заводтың күп кенә тышҡы йөкләмәләрен үҙ өҫтөнә алды. Ул яҡынса 12 миллиард һумдан ашып китте. Был предприятиеға займ буйынса түбән процент ставка алырға гарантия бирҙе. Заводта эш хаҡы ваҡытында һәм тулы күләмдә түләнеп килә. Әгәр ҙә Күмертау авиация производство предприятиеһы барлыҡ килешеү йөкләмәләрен дә ғәмәлгә ашырһа, 2015 йылда табыш ике тапҡырға артасаҡ һәм ул 10 миллиард һум самаһы тәшкил итәсәк. Кадрҙар составын оптималләштереүҙе юғары квалификациялы яңы эш урындары иҫәбенә башҡарыу күҙаллана. Ошо маҡсатта кадрҙарҙың квалификацияһын күтәреү һәм белемдәрен камиллаштырыу программаһы үтәлә. Бының өсөн «Рәсәй вертолеттары» маҡсатлы финанслауҙы тәҡдим итергә әҙер. Күмертау заводында хеҙмәткәрҙәрҙе ҡыҫҡартыу тураһында бер ниндәй ҙә һүҙ алып барылмай.


Рафаил ҒИБӘҘУЛЛИН: “Эшебеҙгә илдә юғары баһа бирәләр” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Рафаил ҒИБӘҘУЛЛИН: “Эшебеҙгә илдә юғары баһа бирәләр”\nРафаил ҒИБӘҘУЛЛИН: “Эшебеҙгә илдә юғары баһа бирәләр” 26.05.2015 // Йәмғиәт\nБаҙар иҡтисадында бәләкәй эшҡыуарлыҡ — төп тармаҡтарҙың береһе. Алға киткән илдәрҙә уның милли продукттағы өлөшө 60 – 70 процент самаһы тәшкил итә, ә ҡайһы бер өлкәләрҙә 80 процентҡа етә. Шуға күрә әле үҫешкән илдәрҙең күпселеге иҡтисадтың бәләкәй секторы эшмәкәрлегенә булышлыҡ итә. Күп кенә дәүләт структуралары бәләкәй һәм урта бизнес менән туранан-тура бәйле. Республикабыҙҙың Иҡтисади үҫеш, Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте, Ауыл хужалығы, Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлыҡтары ла – шулар иҫәбендә. Эшҡыуарлыҡ өлкәһендә етешһеҙлектәр ҙә юҡ түгел. Ундайҙарға ҡануниәттең камилһыҙлығы ла, административ кәртәләр ҙә инә.\nБашҡортостанда эшҡыуарҙарҙың, шул иҫәптән уларҙың төп үҫеш күрһәткестәре сағылырға тейешле район-ҡалаларҙың эш әүҙемлеген арттырыу стандарттары ғәмәлгә индерелә. Бынан тыш, ошо эште баһалау өсөн 24 күрһәткес билдәләнде. Улар буйынса муниципалитеттар сағыштырыласаҡ. Һөҙөмтәлә был бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттары һанының, сығарылған продукцияның дөйөм күләмендә уларҙың өлөшөнөң, шулай уҡ эш урындарының артыуына килтерергә тейеш. Башҡортостанда Эшҡыуарҙарҙың хоҡуғын яҡлау буйынса вәкил Рафаил Ғибәҙуллин ошо хаҡта “Башҡортостан” гәзитенә түбәндәгеләрҙе һөйләне.\n— Алдыбыҙға урта һәм бәләкәй бизнестың өлөшөн етештерелгән тауарҙың дөйөм күләмендә 40 процентҡа еткереү бурысы ҡуйылды. Әле ул, төрлө мәғлүмәттәргә ярашлы, 10 процент самаһы тәшкил итә. Сәнәғәт йәһәтенән, йәғни нефть химияһы, яғыулыҡ-энергетика комплексы буйынса үҫеш бар, ләкин бәләкәй эшҡыуарлыҡ продукцияһын да арттырырға, финанс ярҙамы мәсьәләһендә аҡса таратыуҙы туҡтатырға, аныҡ проекттарға булышлыҡ итергә кәрәк. Дәүләт аҡса бүлергә, һөҙөмтәле эшҡыуарҙарға ярҙам итергә әҙер, ләкин лайыҡлы проекттар юҡ, йәғни улар тейешенсә нигеҙләнмәгән, бизнес-пландар әҙерләнмәгән. “Был йәһәттән эшҡыуарҙарға кем ярҙам итергә тейеш?” тигән һорау тыуа. Минеңсә, илдә финанс ярҙамды ғына түгел, ошо йәһәттән барлыҡ министрлыҡтарҙың һәм ведомстволарҙың эшен көйләгән эшҡыуарлыҡты үҫтереү стратегияһы төҙөлөргә тейеш.\n— 2014 йылғы эшмәкәрлек һәм 2015 йылға ниндәй һөҙөмтәләр менән аяҡ баҫыуығыҙ хаҡында һөйләгеҙ әле.\n– Былтыр эшҡыуарлыҡ субъекттарының хоҡуғын һәм законлы мәнфәғәттәрен яҡлау өлкәһендә ҙур эш башҡарылды. Йылдам эшләүебеҙ, эшҡыуарҙарҙың мөрәжәғәттәрен һәм ялыуҙарын әүҙем тикшереүебеҙ, бәхәстәрҙе яйға һалыуыбыҙ, район һәм ҡалаларға барып, бизнес берләшмәһе, муниципалитеттар етәкселеге менән осрашыуыбыҙ, эшҡыуарҙарҙың хоҡуғын яҡлау маҡсатында хоҡуҡ һаҡлау, контроль-күҙәтеү һәм суд органдары менән тығыҙ бәйләнештә булыуыбыҙ хаҡында беләһегеҙҙер. Республикала эш шарттарын яҡшыртыу, ҡануниәтте камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәребеҙҙе Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай, Башҡортостан Хөкүмәте ҡабул итте. Рәсәй Федерацияһы төбәктәренең күпселеге өсөн хас булған дөйөм мәсьәләләр буйынса тәҡдимдәр Волга буйы федераль округына, Рәсәйҙә Эшҡыуарҙарҙың хоҡуғын яҡлау буйынса вәкил аппаратына ебәрелде. Башланғыстарыбыҙҙы, шул иҫәптән эш шарттарын яҡшыртыу һәм инвестиция йәлеп итеү ҡеүәһен арттырыу буйынса муниципаль стандарттарҙы ғәмәлгә индереү йәһәтенән тәҡдимдәребеҙҙе республика Башлығы ла хуплай.\n“Рәсәйҙә административ шарттар” тигән темаға күләмле социологик тикшереү үткәрелде. Уның йомғаҡтарына ярашлы, системалы мәсьәләләр һәм уларҙы хәл итеү юлдары Борис Титовтың ил Президентына тапшырылған йыллыҡ докладына индерелде. Вәкилдең йәмәғәт ярҙамсылары ошо тикшеренеүҙә туранан-тура ҡатнашты. Бының өсөн уларға ҙур рәхмәт!\nМәғлүмәттәргә ҡарағанда, һорау бирелгән эшҡыуарҙарҙың яртыһынан күберәге административ кәртәләр кимәлен “ярайһы уҡ юғары” тип баһалай. Декларацияларға һәм талаптарға ҡарамаҫтан, һуңғы йылдарҙа хәл әллә ни үҙгәрмәй. Бәләкәй һәм урта бизнеста үҙ эшен асҡандар өлөшө — 25, тауар етештереүселәр һәм хеҙмәт күрһәтеүселәрҙеке 5 процент тәшкил итә.\n— Эшҡыуарҙарҙы тикшереү нисек үтә? Ялыуҙар бармы?\n– Эш башланғандан алып йүнселдәрҙән 900-ҙән ашыу ялыу һәм мөрәжәғәт килде. Был Волга буйы федераль округындағы дөйөм мөрәжәғәттәрҙең яртыһынан күберәген тәшкил итә. Мөрәжәғәттәрҙең төп өлөшө контроль-тикшереү мәсьәләләренә ҡағыла. Бындай сараларҙы эшҡыуарҙар саманан тыш ҡатмарлы, буталсыҡ, күп сығымдарға килтерә тип ҡабул итә.\nВәкилдәрҙең күптән түгел уҙғарылған Бөтөн Рәсәй конференцияһында контроль-күҙәтеү эшмәкәрлеген яйға һалыу буйынса саралар комплексы эшләнде һәм тәҡдим ителде. Улар иҫәбендә дәүләткә, йәмғиәткә һәм ҡулланыусыларға янаған ысын хәүефтән сығып, тикшереүҙәргә айырым ҡараш булдырыу, ошондай сараларҙың берҙәм электрон реестрын ғәмәлгә индереү бар. Бынан тыш, бизнес-омбудсмендар төрлө контроль-күҙәтеү органдары тарафынан бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ вәкилдәрен тикшереү һанын сикләргә — йылына күп тигәндә өс сара үткәрергә — тәҡдим итте. Уларҙың фекеренсә, ҡайһы бер хоҡуҡ боҙоуҙар буйынса административ штраф күләмен кәметергә, уларҙы түләү ваҡытын өс айҙан бер йылға тиклем арттырырға кәрәк. Шулай уҡ ҡануниәткә үҙгәреш индереү һәм, кешеләрҙең ғүмеренә, сәләмәтлегенә зыян килтермәгән осраҡта, тәүге тапҡыр ҡылынған хоҡуҡ боҙоу өсөн мотлаҡ сара рәүешендә “иҫкәртеү” алымын ҡулланыу зарур. Әйтергә кәрәк: былтырғы йомғаҡтар буйынса, Башҡортостан Республикаһындағы вәкилдең эшмәкәрлеге Рәсәй Федерацияһында иң яҡшыһы тип танылды. “Башҡа төбәктәрҙә Вәкил институты эшләмәһә, Башҡортостан Республикаһында иһә был юҫыҡтағы эш һөҙөмтәле башҡарыла” тигән баһа бирелде.\n— Ғәмәлдәге иҡтисади шарттарҙа республикала бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекттарын кредитлау йәһәтенән ысынлап та гарантиялы дәүләт ярҙамы күрһәтеләме?\n– Дәүләт эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә күп көс һала. Беренсенән, илебеҙҙә Эшҡыуарҙарҙың хоҡуғын яҡлау буйынса вәкил институты төҙөлдө, икенсе етди аҙым — бәләкәй һәм урта бизнесты финанс йәһәтенән һауыҡтырыу системаһы, кредит алыу өсөн тәьминәт сараларының берҙәм селтәрен күҙ уңында тотҡан Кредит гарантиялары агентлығын ойоштороу.\nИнвестиция компанияларына етәкселек итеү буйынса ярайһы уҡ ҙур тәжрибә тупланым. Уға таянып, бындай системаның республикабыҙҙа ла, тотош илдә лә бер ҡасан да булғаны юҡ ине, тип әйтә алам. Кредит алғанда тәьминәт сараһын тәҡдим итеү эшҡыуарҙар өсөн төп проблема, иң ҡатмарлы процесс була торғайны.\nӘле ҡулай алым ғәмәлгә инде. Ул эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә ҙур этәргес бирәсәк, әлбиттә. Дәүләт шәхси кәсепселәр һәм ваҡ фирмалар өсөн киң мөмкинлектәр аса, төбәктәрҙе бизнес проекттарын төҙөүгә, уларҙы Агентлыҡ ҡарауына тәҡдим итеүгә, гарантия биреү системаһына индереүгә дәртләндерә. Был — төбәктәрҙә эшҡыуарлыҡты үҫтереү өсөн етди этәргес. Кредит гарантиялары агентлығы мөмкинлектәрен файҙаланыу эшҡыуарлыҡ һәм инвестиция эшмәкәрлеген дәртләндереү, баҙарҙа инновациялы инвестиция проекттарын “идеянан алып төргәккә тиклем” үҫтереү алымдарының береһенә әүерелергә тейеш.\n— Вәкилдәрҙең ошондай әһәмиәтле һәм кәрәкле эшен камиллаштырырға мөмкинме?\n– Башҡортостан Республикаһында бизнес-омбудсмендың йәмәғәт ярҙамсылары менән Вәкил эшмәкәрлеген тәьмин итеү аппараты, шулай уҡ бер-беребеҙ араһында эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге субъекттарының хоҡуғын һәм законлы мәнфәғәтен яҡлау, көнүҙәк мәсьәләләрҙе йылдам хәл итеү, хоҡуҡ һаҡлау өлкәһендә алдынғы тәжрибә менән уртаҡлашыу йәһәтенән һөҙөмтәле бәйләнеш булдырыу маҡсатында Вәкилдең йәмәғәт ярҙамсыларының район-ара берекмәләре төҙөлә. Раҫланған положениеға ярашлы, район-ара берекмәләр территориаль принцип буйынса муниципаль берәмектәр нигеҙендә ойошторола. Был берекмәләр республиканың муниципаль берәмектәрендә эшҡыуарҙарҙың хоҡуғын һәм законлы мәнфәғәттәрен тәьмин итеүҙе камиллаштырыу (шул иҫәптән норматив хоҡуҡ акттары проекттарына экспертиза үткәреү), Вәкилдең ҡала һәм райондарҙағы йәмәғәт ярҙамсыларының эш практикаһына өр-яңы хоҡуҡ яҡлау алымдарын индереү буйынса тәҡдимдәр әҙерләргә тейеш. Бойороҡҡа ярашлы, Башҡортостанда Эшҡыуарҙарҙың хоҡуғын яҡлау буйынса вәкил ярҙамсыларының һигеҙ район-ара берекмәһе раҫланды, шулай уҡ уларҙың етәкселәре тәғәйенләнде. Шуны айырып әйтмәксемен: 2014 йыл йомғаҡтарына ҡарағанда, Башҡортостан Эшҡыуарҙарҙың хоҡуғын яҡлау буйынса вәкил институтын үҫтереү йәһәтенән илебеҙҙең иң яҡшы биш төбәге иҫәбенә инде.\nАйрат ИСКӘНДӘРОВ әңгәмәләште.