Сентябрҙән Рәсәйҙә юл ҡағиҙәләренә үҙгәрештәр индерелә | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nСентябрҙән Рәсәйҙә юл ҡағиҙәләренә үҙгәрештәр индерелә\n05 сентября 2016 — 16:48 ГТРК «Башкортостан»\nСентябрҙән Рәсәйҙә юл ҡағиҙәләренә үҙгәрештәр индерелә.\nЯңылыҡтар водитель таныҡлығы алыу, һәм башҡа регламенттарға бәйле. Шулай ҙа, талаптар үтә ҡәтғиләштерелмәгән. Рәсәй Эске Эштәр министрлығы тарафынан индерелгән яңы ҡағиҙәләр тәү нәүбәттә, Б категорияһына имтихандар тапшырыуға бәйле. Ул элеккесә, өс өлөштән ҡалһа ла, хәҙер имтихан тәртибе һәм мөҙҙәте үҙгәрә. Тап ошо талаптар һынауҙар биреү ваҡытын ҡыҫҡартып, уның сифатын үҫтерергә тейеш. Имтихан тапшырыусылар һәр яңылыш яуапҡа өҫтәмә һорауҙар аласаҡ. Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, яңы регламент Рәсәйҙә яңы юл ҡағиҙәләре барлыҡҡа килеүенә бәйле. Төп үҙгәрештәр ғәмәлгә инеү менән имтихан тапшырыусылар машинаны хәүефле йөрөтөү тигән термин буйынса үҙ белемен тикшереп ҡарай ала. Үҙ көсөнә ингән тағы бер яңылыҡ – курсанттар ҡала буйлап машина менән идара иткәндә баһаны биш мәрәй системаһы буйынса ала. Автодромдағы һынауҙар ҙа күбәйгән. Был үҙгәрештәр маҡсаты – юлдарҙа авариялар һанын мөмкин тиклем кәметеү. Тағы ла шуныһы хәҙер имтихандарҙы механик коробкалы машиналарҙан тыш, автомат коробкалы автомобилдәрҙә тапшырыу мөмкинлеге лә бар. Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы яңы ҡағиҙәләрҙән ҡурҡмаҫҡа саҡыра. Яңы талаптар тәү сиратта юлдарҙағы көсөргәнешлек кәметеү, авариялар һанын аҙайтыуға йүнәлтелгән.


Хәбәрҙәр: ЕС институттары миграцияны туҡтатырға тырышыуға төрлөсә ҡарай.\nЕС институттары миграцияны туҡтатырға тырышыуға төрлөсә ҡарай.\nҠасаҡтарға Балкан маршрутын ябыу Евроберләшмә властарының төрлө тармаҡтарында фекер айырымлыҡтары тыуҙырҙы. ЕС ағзаһы булған Словения ла ҡушылған был сараны Брюссель аҡлай.\n“Шенген зонаһына инеү шарттарына яуап бирмәгән йәки һыйыныу урыны биреүҙе һорап ғариза яҙмаған өсөнсө ил граждандарына Словенияға аяҡ баҫыу тыйыла. Был 18 һәм 19 февралдәге ЕС саммиты ҡарарҙарына тап килә,-тине Еврокомиссия вәкиле Наташа Берто.- Шул рәүешеле Шенген зонаһының бөтә илдәре лә уның ҡағиҙәләрен үтәй һәм кешеләрҙең ирекле үтеүенә юл ҡуймай.”\nСтрасбургта Словениянан Европарламенттың һул үҙәк депутаты Таня Файон легаль булмаған мигранттарҙы үткәрмәҫкә ҡарар итеүҙәрен былай аңлатты:\n“Беҙҙең граждандар, Словенияны яңғыҙын ҡалдырҙылар, Европа союзы ҡарарҙарынан фәтүә юҡ, тип уйланы. Бына шуның өсөн хөкүмәт ил сигенә кәртә ҡуйырға булды. ЕС лидерҙарының белдереүҙәренән һуң, Төркиә менән саммиттын аныҡ ҡарарҙарынан һуң, Балкан маршруты буйынса легаль булмаған йөрөш туҡталыр тип уйлайым.”\nЕвропарламент рәйесе Мартин Шульц иркен йөрөүҙе сикләүҙе файҙаһыҙ һәм хәүефле тип иҫәпләй:\n“Ил сиктәрен ябыу стратегияһы яҡлау һәм һыйыныр урын эҙләгән ҡасаҡтарҙы тотҡарлай алмаясаҡ,-тине Шульц.-Беҙ Европа Союзына юлды тарайтабыҙ ғына һәм уларҙы контрабандистар ҡулына этәрәбеҙ. Кәрәкмәгән нәмә был.”\nЕвросовет башлығы Дональд Туск иһә Европаға тәртипкә һалынмаған миграцияның тамамланыуы тураһында иғлан итте. Әммә Европарламенттың Кеше хоҡуҡтары комитеты былай тип белдерҙе: һуғыш һәм эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасҡан кешеләргә Союзға юлды ябыу яраған эш түгел.


Рабочая программа по башкирскому языку начальное общее образование 2-4 класс и КТП 4 класс с ЭР\nИнфоурок / Начальные классы / Рабочие программы / Рабочая программа по башкирскому языку начальное общее образование 2-4 класс и КТП 4 класс с ЭР\nна заседании ШМО на заседании МС Директор МБОУ СОШ №18\nпротокол №1 от 27.08.15 г. протокол №1 от 31.08.15г. _________ Т.А.Попова\nрук.ШМО _____Шайхутдинова А.М. зам.директора по УВР ______Любовцева Л.М. приказ № 269\nот 01.09. 2015г.\nпо башкирскому языку\nБАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ ОКТЯБРЬСКИЙ ҠАЛАҺЫ ҠАЛА ОКРУГЫНЫҢ\n«18-СЕ УРТА ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ МӘКТӘБЕ»\nММБ етәксеһе _____Шәйхетдинова А.М.\nпротокол № 1 31.08.15 й.\nуҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса\n18-се мәктәп директоры\nбойороҡ № 269\nбашланғыс дөйөм белем биреү\nюғары квалификацион категориялы\nПояснительная записка (Аңлатма яҙыу)\nРабочая программа по башкирскому языку для 2-4 классов начального общего образования составлена на основе следующих нормативно-правовых и учебно-методических документов:\nФедеральный закон «Об образовании в Российской Федерации» №273 –ФЗ от 29 декабря 2012 года;\nЗакон Республики Башкортостан от 1 июля 2013 года №696-з "Об образовании в Республике Башкортостан";\nФедеральный государственный образовательный стандарт начального общего образования, утвержденный приказом Министерства образования и науки Российской Федерации от 6 октября 2009 г. N 373 (с изменениями, утвержденными приказами Министерства образования и науки Российской Федерации от 26 ноября 2010 г. №1241, 22 сентября 2011 г. №2357, 18 декабря 2012г. №1060, 29 декабря 2014 г. №1643, 18 мая 2015г. №507)\nФедеральный перечень учебников, утвержденный приказом Министерства образования и науки Российской Федерации от 31 марта 2014 года №253 «Об утверждении федерального перечня учебников, рекомендуемых к использованию при реализации имеющих государственную аккредитацию образовательных программ начального общего, основного общего, среднего общего образования».\nУстав МБОУ СОШ № 18 городского округа город Октябрьский Республики Башкортостан.\nПоложение МБОУ СОШ № 18 о рабочих программах от 17 августа 2015 года № 195.\nУчебный план МБОУ СОШ № 18 на 2015-2016 учебный год.\nГодовой календарный учебный график МБОУ СОШ № 18 на 2015-2016 учебный год.\nПрограмма по башкирскому языку для учащихся I –XI классов школ с русским языком обучения. Составители: Тулумбаев Х.А., Давлетшина М.С. –Ижевск , издательство “Книгоград”, 2008.\nУҡытыу һәм тәрбиә эше рус телендә ойошторолған мәктәптәрҙең башланғыс кластарында башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙың төп маҡсаты булып уҡыусыларҙы башҡорт телендә аралашырға өйрәтеү, башҡортса һөйләгәнде, уҡығанды, ишеткәнде аңлау күнекмәләре булдырыу тора. Шулай уҡ башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте, әҙәбиәте, милли йолалары, күренекле шәхестәре менән таныштырыу, башҡорт халҡына, үҙҙәре йәшәгән төйәккә ихтирам тәрбиәләү күҙ уңында тотола.\nБашҡорт телен башланғыс класта дәүләт теле булараҡ уҡытыу программаһы яңы быуын башланғыс дөйөм белем биреү стандарттарына ярашлы уҡыусыларҙың аң-белем кимәленең эҙмә-эҙлекле үҫешен тәьмин итеүҙе күҙаллай. Ошо йәһәттән уҡыусы балаларҙа түбәндәге уҡыу компетенцияларын үҫтереү ҡарала:\nуй-фекер кимәлен үҫтереү (анализлау, дөйөмләштереү, сағыштырыу, классификациялау, һығымта яһау);\nуҡыу эшмәкәрлеге нигеҙендә үҙ аллы белем ала белеү (уҡыуға, яңы мәғлүмәтте үҙләштереүгә теләк һәм ынтылыш, аң-белем алыуҙа үҙаллылыҡ һәм ижадилыҡ күрһәтеп, баланың үҙ алдына ҡуйған маҡсаттың үтәлешен күҙҙән ысҡындырмай, маҡсатына ирешә белеүе);\nбелем алыу процесын ойоштора белеү – уҡыусыларҙың коллективта бер-береһе менән килешеп, эште үҙ-ара бүлешеп, һәр кемдең һүҙенә ҡолаҡ һалып, дөйөм фекергә килеп эш итә белеүе һәм ҡуйылған маҡсатҡа ярашлы эште атҡарып сығыуы.\nПрограммала шулай уҡ уҡыусыларҙы уҡыу эшмәкәрлегенең төп төрҙәре буйынса башҡарған эштәрен үҙ аллы тикшереп, тейешле һығымта яһай белергә өйрәтеү тора. Төрлө мәғлүмәт сығанаҡтарын ҡулланып, үҙен мәҙәниле шәхес итеп тәрбиәләү өҫтөндә лә эшләргә өйрәтеү бурысы ҡуйыла: дәреслектәр, белешмә материалдар, һүҙлектәр, Интернет аша тейешле мәғлүмәтте таба, ҡуллана белеү һәләтен үҫтереү.\nБашҡорт теленең метапредмет белем биреү функцияһы мәктәптә белем алыу процесында бала шәхесен формалаштырыуҙа предметтың универсаль, дөйөмләштереү характерын билдәләй. Башҡорт теле баланың фекер үҫешенә булышлыҡ итә, белем һәм күнекмәләрҙе үҙ аллы үҙләштереү һәләттәрен үҫтерә, шулай уҡ уҡыусыларҙың үҫтереүсе уҡыу эшмәкәрлеген ойоштора. Башҡорт теле башҡорт мәҙәниәтен өйрәтеүгә нигеҙ булып тора һәм башҡорт әҙәбиәтенең рухи тел байлығын үҫтереүгә булышлыҡ итә; уҡыусыларҙы кешелектең мәҙәни тарихи тәжрибәһенә ылыҡтыра. Киләсәктә төрлө белемде үҙләштереү һәм һаҡлау формаһы булараҡ, башҡорт теле бөтә предметтар менән тығыҙ бәйләнештә тора һәм профессиональ күнекмәләрҙе үҙләштереү сифатына йоғонто яһай. Аралаша белеү, шул һөҙөмтәлә уңыштарға өлгәшеү, юғары профессиональ һәм социаль әүҙемлек шәхес тормошоноң төрлө өлкәләрендә өлгәшелгән уңыштарын билдәләүсе характеристикаһы булып тора. Башҡорт теле баланың төрлө тормош ситуацияларында тәрбиә-этик нормаларын формалаштырыу нигеҙе, үҙ ҡылыҡтарына дәлилле баһа биреү мөмкинлеген үҫтерә.\n1. башҡорт теленә ҡарата һөйөү, мәҙәниәт күренеше булараҡ, аңлы ҡараш тәрбиәләү, телдең төп аралашыу, кеше эшмәкәрлегенең төрлө сфераһынан белем алыу ҡоралы булыуын, йәмғиәттә ҡабул ителгән әхлаҡи-этик нормаларҙы үҙләштереү сараһы булыуын аңлау, телдең эстетик ҡиммәттәрен үҙләштереү;\n2. көндәлек тормошта һәм уҡыу эшмәкәрлегендә телде аралашыу сараһы булараҡ үҙләштереү; үҙ-ара аңлашыу һәм үҙ-ара фекер алышыуға һәләтлелекте үҫтереү; үҙ телмәреңде камиллаштырыу; мөһим төп уҡыу белемен һәм универсаль уҡыу хәрәкәттәре (эшмәкәрлектең маҡсаттарын аныҡ итеп әйтә белеү, уны планлаштырыу, библиографик эҙләнеү үткәреү, төрлө типтағы лингвистик һүҙлектәрҙән һәм сығанаҡтарҙан киң мәғлүмәт саралары һәм Интернеттан тейешле мәғлүмәтте алыу һәм эшкәртеү);\n3. тел системаһы төҙөлөшөн һәм уның хәрәкәттә булыу законлығын үҙләштереү, стилистик ресурстарҙы һәм әҙәби тел нормаларын күҙәтергә өйрәнеү; анализлау, сағыштырыу, классификациялау һәм тел факттарын баһалау һәләттәрен үҫтереү; яҙма һәм һөйләү телмәрен, телмәр эшмәкәрлеге төрҙәрен, аралашыуҙың төрө ситуацияларында телде ҡулланыу ҡағиҙәләрен, телмәр этикет нормаларын, актив һәм потенциаль һүҙлек запасын байытыу; телмәрҙә грамматик сараларҙы ҡулланыу күләмен киңәйтеү; белемде, күнекмәне аралашыу процесында уҡыу эшмәкәрлегендә һәм көндәлек тормошта ҡулланыу һәләтлеген камиллаштырыу.\nКоммуникатив компетенция телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре, һөйләү һәм яҙма телмәр төрҙәрен үҙләштереүҙе иҫәптә тота, тел материалын һәм күнекмәләрҙе кәрәкле ситуацияларҙа ҡуллана алыуҙы талап итә. Коммуникатив компетенция аралашыуҙың маҡсатын билдәләй, телмәр ситуацияһын баһалай белеүҙе, аралашыусының коммуникация ысулдарын һәм ниәттәрен иҫәпкә алыуҙы, адекват стратегик аралашыуҙы һайлауҙы һәм үҙ телмәреңде аңлы рәүештә үҙгәртеүгә әҙер булыуҙы күҙ уңында тота.\nМәҙәни компетенция башҡорт теленең мәҙәнәтен сағылдырыусы форма булараҡ аңлауҙы күҙ уңында тота, тел һәм халыҡ тарихының бәйләнештә булыуын, башҡорт теленең милли-мәҙәни үҙенсәлеген, башҡорт телмәр этикет нормаларын үҙләштереүҙе, халыҡ-ара аралашыу мәҙәниәтен үҙләштереү; милли мәҙәни компонентлы һүҙҙәр мәғәнәһен аңлатыуҙы белдерә.\nБашҡорт теле курсының коммуникатив-эшмәкәрлек йүнәлешен көсәйтеү, уны белем алыуҙа метапредмет һөҙөмтәләргә йүнәлтеү кешенең тышҡы мөхиткә тиҙ яраҡлашыу һәләтле һәм унда әүҙем эшмәкәрлекте дауам итеүгә һәләтле булараҡ, функциональ грамоталылыҡты формалаштырыуҙың мөһим шарттары булып тора.\nФункциональ грамоталыҡтың мөһим индикаторы – предмет-ара статус: коммуникатив универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре менән эш итеү, тиңдәштәре һәм оло кешеләр менән аралашыуҙы ҡороу; телдән һәм яҙма телмәрҙе адекват ҡабул итеү; ҡуйылған проблема буйынса үҙ ҡарашыңды теүәл, дөрөҫ, логик яҡтан төҙөк һәм тасуири әйтеп биреү, аралашыу прцесында яҙма һәм һөйләү телмәре нормаларын һәм башҡорт телмәр этикетын һаҡлау); танып белеү универсаль уҡыу эшмәкәрлеге (проблеманы аныҡлау, дөрөҫ аргументлай белеү, логик яҡтан төҙөк фекер йөрөтөү, иҫбатлай алыу, раҫлаусы йә кире ҡағыусы тезис килтереү; библиографик эҙләнеүҙе торошҡа ашырыу, төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәтте алыу, төп һәм өҫтәмә мәғлүмәтте билдәләү, уҡыу маҡсатын асыҡлау, аралашыу маҡсатынан сығып уҡыу төрөн һайлау; мәғлүмәти-компьютер сараларын ҡулланыу; мәғлүмәтте системаға килтереү һәм киренән эшкәртеү һәм уны төрлө ысулдар менән күрһәтеү); регуляти универсаль уҡыу хәрәкәте (эшмәкәрлек маҡсатын ҡуя һәм аныҡ итеп әйтә белеү, эшмәкәрлекте эҙмә-эҙлекле планлаштыра һәм кәрәк саҡта үҙгәртә белеү; үҙ контроль, үҙ баһалау, үҙ коррекциялауҙы тормошҡа ашырыу). Функциональ грамоталыҡтың мөһим компоненты телмәр эшмәкәрлеге төрҙәренә нигеҙләнә һәм мәктәптә башҡорт телен өйрәнеү аша уҡыусыларҙың фекерләү һәләтен маҡсатлы йүнәлештә үҫтереүҙе күҙ уңында тота.\nФункциональ грамоталыҡты формалаштырыу, уҡыусыларҙың телмәр эшмәкәрлеген камиллаштырыу башҡорт теленең төҙөлөшө һәм аралашыуҙың төрлө шарттарында уны ҡулланыу үҙенсәлектәренән белеү нигеҙендә төҙөлә. Уҡыу процесы телде анализлау күнекмәләрен формалаштырыуға ғына йүнәлдерелгән булырға тейеш түгел, ә шулай уҡ телмәр мәҙәниәтен тәрбиәләү, тормошта мөһим күнекмәләрҙе формалаштырыу, төрлө уҡыу төрҙәрен ҡулланыу, тексты мәғлүмәти эшкәртеү, эҙләү, телмәр ситуацияһына, әҙәби тел нормаларына һәм аралашыуҙың этик нормаларын яраҡлы төрлө ысулдарын файҙаланыу. Шулай итеп, төп дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыу баланың дөйөм мәҙәни кимәлен үҫтереүгә, артабан уҡыуын төрлө белем биреү учреждениеларында дауам итә алырлыҡ кимәлдә булырға тейеш.\nУҡыу предметы йөкмәткеһенең дөйөм ҡиммәттәргә ориентацияһы (йүнәлеше).\nБашланғыс мәктәптә башҡорт телен өйрәнгәндә уҡыусыларҙың дөйөм телмәр үҫеше стимуляциялана; коммуникатив мәҙәниәте үҫә; дөйөм ҡиммәттәргә ориентацияһы формалаша һәм дәрестә аралашыу процесында, балалар фольклоры үрнәктәре һәм текстар менән танышҡанда әхләҡи тәрбиә нигеҙҙәре барлыҡҡа килә; сит мәҙәниәткә ҡарата толерантлыҡ формалаша.\nУҡыу планында предметтың урыны.\nБашҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһы ҡала округы «18-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеhының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла. Эш программаһы: 2 класта йылына 34 сәғәт(аҙнаһына 1 сәғәт иҫәбенән), 3 класта 34 сәғәт(йылына 1 сәғәт иҫәбенән), 4 класта 34 сәғәт (аҙнаһына 1 сәғәт иҫәбенән) планлаштырылған. Дөйөм сәғәттәр һаны: 102 сәғәт.\nБашланғыс мәктәп сығарылыш уҡыусылырының “Башҡорт теле” предметын өйрәнеү һөҙөмтәләренә талаптар\nтел кешеләрҙең аралашыу сараһы икәнде аңлау, үҙләштереү;\nбашҡорт телен милли мәҙәниәттең бер күренеше тип ҡабул итеү;\nдонъяны күп телле һәм мәҙәниәтле йәмғиәт булараҡ ҡабул итеү;\nүҙеңде илдең гражданины итеп тойоу;\nдөрөҫ һөйләү теле һәм яҙма тел кешенең индивидуаль мәҙәнилеге күрһәткесе;\nүҙ телмәренә иғтибарлы булып үҙ-үҙен баһалау һәләтлеге;\nбашҡорт балалар фольклоры, балалар әҙәбиәтенең ҡайһы бер үрнәктәре ярҙамында уҡыусының башҡорт халҡының тормошо менән танышыуы.\nбелем алыу бурыстарын хәл итеү өсөн төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәт табыу маҡсатында телде ҡуллана белеү оҫталығы;\nаралашыуҙың маҡсаты, бурысы, сараһы, тел шарттарында ориентирлашыу;\nтелмәрҙе һәм аралашыу ситуацияһын иҫәпкә алып, коммуникатив бурыстарҙы (диалог, монологик телмәр, яҙма текстар) уңышлы атҡарыу маҡсатында, адекват телмәр сараларын һайлап ала белеү;\nүҙ фекереңде һәм позицияңды мөмкин тиклем теүәл итеп аңлатырға ынтылыу;\nһорауҙар биреү оҫталығы.\nбашҡорт әҙәби теле нормалары (орфоэпик, лексик, грамматик) һәм телмәр этикеты ҡағиҙәләре тураһында башланғыс төшөнсә алыу;\nорфографик ҡағиҙәләрҙе һәм тыныш билдәләрен (өйрәнелгән күләмдә) ҡуйыу ҡағиҙәләрен белеү;\nөн, хәреф, һүҙ өлөшө, телмәр киҫәге, һөйләм киҫәге, ябай һөйләм кеүек (өйрәнелгән күләмдә) тел берәмектәрен таба, сағыштыра, классификациялай (бүлә), ҡылыҡһырлай алыу оҫталығы;\nүҙеңдең ғәмәлдәреңде контролдә тотоу, әйткәнде һәм яҙғанды тикшерә белеү һәләтлеге.\nөйрәнелгән тел материалы менән бер рәттән яңы һүҙҙәрҙе лә үҙ эсенә алған текстарҙы эстән уҡыу һәм уларҙың төп йөкмәткеһен аңлау, текстан кәрәкле мәғлүмәтте табыу;\n- элементар кимәлдә уҡыусының үҙе, ғаиләһе, дуҫы тураһында һөйләүе; предмет, картинаны һүрәтләүе; персонажды ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлауы;\nА. Коммуникатив сферала (башҡорт телен аралашыу сараһы булараҡ өйрәнеүҙә)\nаралашыуҙың типик ситуацияларында элементар этикет диалог алып барыу;\nэлементар кимәлдә уҡыусының үҙе, ғаиләһе, дуҫы тураһында һөйләүе; предмет, картинаны һүрәтләүе; персонажды ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлауы;\nуҡыусының уҡытыусы һәм класташтарының телмәрен тыңлап аңлауы; аудиояҙмаларҙағы ҙур булмаған текстарҙың йөкмәткеһен аңлауы;\nүрнәк буйынса байрам менән ҡотлау һәм ҡыҫҡа шәхси хат яҙыу.\nТел компетенцияһы (тел сараларын үҙләштереү):\nбашланғыс мәктәп курсында өйрәнелгән уҡыу һәм орфографик ҡағиҙәләрҙе ҡулланыу;\nбашланғыс мәктәп курсында өйрәнелгән лексик берәмектәрҙе (һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, баһалау лексикаһы, телмәр клишелары) һәм грамматик күренештәрҙе таныу һәм телмәрҙә ҡулланыу.\nгеографик атамаларҙы, билдәле балалар әҫәрҙәренең персонаждарын, популяр әкиәттәрҙең сюжеттарын, балалар фольклорының ҙур булмаған әҫәрҙәрен (шиғырҙар, йырҙар) белеү;\nайырым өндәр, хәрефтәр, һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, ябай һөйләмдәр кимәлендә башҡорт һәм рус телдәренең күренештәрен сағыштыра белеү;\nбашланғыс мәктәп тематикаһы кимәлендә өлгө буйынса күнегеүҙәр эшләй белеү;\nҡағиҙәләр, таблицаларҙы ҡуллана белеү;\nүҙ-үҙеңде башланғыс класс уҡыусыһы кимәлендә баһалай белеү;\nбалалар фольклоры ярҙамында башҡорт халҡының рухи ҡиммәттәрен үҙләштереү.\nГ. Эстетик сферала:\nбашҡорт телендәге хис-тойғо һәм эмоцияларҙы белдереүсе сараларҙы үҙләштереү;\nбалалар әҙәбиәте үрнәктәре менән танышҡанда матурлыҡты танырға өйрәнеү.\nД. Хеҙмәт сфераһында:\nуҡыу процесында билдәләнгән планға ярашлы эшләй белеү.\nТелмәрҙең тематик йөкмәткеһе.\nҺөйләү һәм яҙма телмәрҙең йөкмәткеһе белем биреү һәм тәрбиәүи маҡсаттарға , башланғыс класс уҡыусыһының йәш үҙенсәлектәренә тап килә һәм түбәндәге темаларҙы үҙ эсенә ала:\nУҡытыу предметының төп йөкмәткеһе\nБашҡортостандың ҡалалары, ауылдары, йылғалары, күлдәре тураһында мәғлүмәт биреү. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен ҡабатлау, темаға ҡараған башҡорт һүҙҙәрен дөрөҫ әйтеү күнекмәләрен камиллаштырыу.\nБеренсе класта өйрәнгәндәрҙе иҫкә төшөрөү. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре һәм хәрефтәре, һөйләмдә һүҙҙәрҙең урыны.\nБалаларҙың үҙҙәре уҡыған мәктәп, уның үҙенсәлекле билдәләрен, урынлашыуын, кабинеттарын, дәрестәрҙе белеүе. Улар тураһында һөйләү. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре. Һүҙҙәрҙең предметты,билдәне, эште белдереүе. Эштең элек, хәҙер булыуын белдереүсе һүҙҙәр.\nМәктәп баҡсаһы, еләк-емештәр, уларҙың ҡыуаҡтары, балаларҙың баҡсалағы эштәре. Ошо темаға ҡараған һүҙҙәр, уларҙы дөрөҫ әйтеү. Һәм, ә, ләкин теркәүестәрен ҡулланыу.\nМәктәп, класс бүлмәләре, дәрестәр, кластағы уҡыусылар, уларҙың эштәре тураһында һөйләшеү, диалогтар төҙөү. Темаға ҡараған башҡорт һүҙҙәрен, һөйләмдәрен дөрөҫ уҡыу. Һүҙҙәрҙә ҡалын һәм нәҙек ялғауҙар. Килеш ялғауҙарын практик үҙләштереү.\nҮҙенең ғаиләһе, ғаилә ағзалары, уларҙың эштәре, туғанлыҡ мөнәсәбәте тураһында һөйләшеү. Башҡорт телендә эйәлек ялғауҙарын практик үҙләштереү.\nАҙыҡ – түлек\nАҙыҡ-түлек атамалары менән танышыу, башҡорт халыҡ аштары, өҫтәлде биҙәү, аҙыҡ-түлеккә мөнәсәбәт тураһында һөйләшеү, уға һаҡсыл ҡараш булдырыу. Килеш ялғауҙарын, һөйләмдең тиң киҫәктәре, һөйләмдә һүҙҙәрҙең урынын практик үҙләштереү.\nАҙыҡ-түлек, һауыт-һабаның атамалары. Уларҙы йыйыштырыу, таҙа тотоу тураһында һөйләшеү. Башҡорт телендә килеш ялғауҙары. Хат яҙыу. Һөйләмдә һүҙҙәрҙең урыны.\nАш-һыу, аҙыҡ-түлек темаһына бәйле, уларҙың үҙенсәлектәрен белдереү. Аш-һыу әҙерләгәндәге ҡоралдар. Менән һүҙен практик үҙләштереү. Һөйләмдә тиң киҫәктәр. Хәбәрҙең һөйләмдә урыны. Килеш ялғауҙары.\nАҙыҡ-түлек, кейем-һалым хаҡы, уларҙың үлсәме, уларҙы һатып алыу, тәртипле тотоноу. Телмәрҙә һандарҙы практик ҡулланыу. Зат ялғауҙарын ҡушыу. Кем булып эшләй? һорауын үҙләштереү, уға яуап биреү.\nКейем-һалым исемдәре, уларҙың үлсәме, кейем һатып алыу, уларҙы бөхтә тотоу. Башҡорт телендә килеш һәм зат ялғауҙарын ҡулланыу.\nУйынсыҡ исемдәре, билдәләре, уйындар. Башҡорт телендә ҡалын һәм нәҙек ялғауҙар. Килеш һәм зат ялғауҙарын практик үҙләштереү.\nКешеләрҙең һөнәрҙәре, эштәре, шөғөлдәре тураһында мәғлүмәт. Башҡорт телендә ҡалын һәм нәҙек ялғауҙар. Һөйләмдә тиң киҫәктәр. Һөйләмдә хәбәрҙең урыны(практик үҙләштереү).\nКешенең организмы, тән өлөштәре(ағзалары) атамаларын үҙләштереү. Тәнде таҙа тотоу, һаулыҡты һаҡлау. Зат ялғауҙарын, эйәлек алмаштарын һәм ялғауҙарын практик ҡулланыу. Өндәрҙең сиратлашыуы(практик үҙләштереү).\nЭлек өйрәнелгән темаға нигеҙләнеп, баҡса, еләк-емеш, йәшелсәләрҙең атамаларын биреү, уларҙың кеше организмына файҙаһы тураһында мәғлүмәт. Һүҙҙәрҙең диалогта урыны. Башҡорт телендә күплек, килеш ялғауҙарын ҡулланыу.\nШәхси гигиена, таҙалыҡты һаҡлау, сынығыу тураһында мәғлүмәт. Башҡорт телендә юҡлыҡ, килеш ялғауҙары. Һүҙҙәрҙең һөйләмдәге урыны.\nКөн тәртибе. Ҡабатлау\nУҡыусының көн тәртибе,ул тәртипте һаҡлау, бөхтәлек, йыйнаҡлыҡ тураһында мәғлүмәттәр. Һәйбәәт сифаттар тәрбиәләү. Башҡорт теленең өндәре, хәрефтәре, һүҙҙәргә ялғауҙар ҡушыу, һөйләмдә һүҙҙәр тәртибен ҡабатлау.\nТүбән класта өйрәнелгәндәрҙе ҡабатлау, тәрәнәйтеү. Иҫәнләшеү. Танышыу диалогы. Һин ҡайҙан? Һиңә нисә йәш? Һинең туғандарың бармы?\nБашҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре һәм хәрефтәре. Ҡайҙан? Һорауы һәм шул һорауға яуап биреү.Хат яҙыу.\nТанышыу темаһын дауам итеү. Ҡайҙа? һорауы, уға яуап биреү. Килеш һәм күплек ялғауҙары. Һорау һәм хәбәр һөйләм. Интонация һәм тыныш билдәләре(практик үҙләштереү)\nУҡыусыларҙың тема буйынса белемдәрен тәрәнәйтеү, һүҙлек байлығын арттырыу . Уҡыу эшмәкәрлеге, уҡыу әсбаптары, уларҙы бөхтә тотоу. Көн режимы,таҙалыҡ, йыйнаҡлыҡ. Класта дуҫлыҡ, берҙәмлек, иман тураһында һөйләшеүҙәр,әҫәрҙәр уҡыу.\nБашҡорт телендә өндәрҙең, хәрефтәрҙең дөрөҫ әйтелеше һәм яҙылышы. Ярай, ярамай, мөмкин һүҙҙәренең ҡулланышын активлаштырыу.\nУҡыусыларҙың тема буйынса белемдәрен тәрәнәйтеү, һүҙлек байлығын арттырыу, уҡыу күнекмәләрен артабан үҫтереү. Туғанлыҡ мөнәсәбәттәре. Һөнәр атамалары, таныш һәм яҡын кешеләрҙең шөғөл-һөнәрҙәре, уларҙың яҡшы сифаттары тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу.\nБашҡорт телендә теләк мәғәнәһенең бирелеше, ул формаларҙы практик үҙләштереү. Булып эшләй һүҙбәйләнешен ҡулланыу.\nБашҡортостанда, үҙебеҙ йәшәгән төйәктә көҙ, ҡыш, яҙ, йәй миҙгелдәре, уларҙың билдәләре. Тәбиғәттең төрлө күренештәре. Миҙгелдәргә бәйләнешле ололарҙың эштәре, хәстәрҙәре. Миҙгелдәргә ярашлы балаларҙың эштәре, уйындары тураһында һөйләшеүҙәр, әҫәрҙәр уҡыу, мәҡәлдәр, һынамыштар менән танышыу.\nКөн торошона бәйле һүҙҙәрҙе дөрөҫ ҡулланыу, телмәр күнекмәләрен үҫтереү, һөйләм төрҙәре. Тасуирлау элементтары.\nКейем исемдәрен үҙләштереү, элек өйрәнгәндәрҙе иҫкә төшөрөү. Кейемде һаҡлап, ҡәҙерләп тотоу, һәр береһен үҙ урынына ҡуйыу. Кейем һәм шәхси гигиена. Кейем һәм матурлыҡ, тыйнаҡлыҡ тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Шиғырҙар ятлау.\nБашҡорт телендәге йөкмәтеү йүнәлешен, шарт һөйкәлешен практик үҙләштереү.\nБыл формаларҙы телмәрҙә ҡулланыу. Матур теләктәр әйтергә өйрәтеү.\nҒаилә ағзалары, уларҙың үҙеңә туғанлыҡ мөнәсәбәттәре. Был атамаларҙы үҙләштереү. Темаға бәйләнешле яҡындарҙың эш-шөгөлдәре, уй-хыялдары, киләсәккә пландары. Ғаилә шәжәрәһе, уның әһәмиәте хаҡында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу.\nБашҡорт телендә бойороҡ һәм шарт һөйкәлеше(практик үҙләштереү). Уларҙың формаларын телмәрҙә ҡулланыу. Яҙыу һәм һөйләү күнекмәләрен камиллаштырыу.\nБалаларҙың тыуған көн байрамы, уға әҙерлек мәшәҡәттәре. Тыуған көн байрамын үткәреү йолаһы. Ҡунаҡтар саҡырыу, уларға хөрмәт күрһәтеү, мәжлестә үҙеңде тотоу тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу, шиғырҙар ятлау.Итәғәтлелек нормаларын үҙләштереү.\nБашҡорт телендәге бойороҡ, теләк һөйкәлеше формаларын практик үҙләштереү.Әҙәплелек нормаларын белдереүсе һүҙҙәр һәм һөйләмдәр үҙләштереү. Саҡырыу ҡағыҙы, ҡотлау яҙыу.\nБашҡортостан, уның дәүләт символдары, уларҙың мәғәнәһе.Башҡорт иле, уның халҡы,тарихы, ер-һыуы. Башҡортостандың данлы урындары.\nИсем, яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәрҙе практик үҙләштереү, телмәрҙә ҡулланыу.\nСәйәхәт, уның кешегә файҙаһы, әһәмиәте, сәйәхәт урындары, йүнәлештәре, спорт һәм сынығыу тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу.\nКилеш ялғауҙары, кире ҡағыу формаларын, менән бәйләүесен телмәрҙә ҡулланыу.\nБашҡортостанда байрамдар, уларҙың төрҙәре, әҙерлек мәшәҡәттәре.\nБашҡорт халҡының милли байрамдары тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Предметтың билдәләрен, уларҙың сағыштырыу формаларын практик үҙләштереү. Телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу.\nУҡыу йылы буйынса өйрәнелгәндәрҙе ҡабатлау, белгәндәрҙе тәрәнәйтеү, һүҙлек байлығын байытыу. Телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу.\n1 сентябрь – Белем байрамы\nБөтә балалар өсөн ҙур байрам – 1 сентябрь, уҡыу, йәйге каникул, белем көнө, класс, ундағы уҡыусылар, уларҙың эштәре тураһында һөйләшеүҙәр, әҫәрҙәр уҡыу.\nБашҡорт теленең өндәре һәм хәрефтәре (ҡабатлау). Темаға ҡараған һүҙ байлығын арттырыу, бәйләнешле телмәр төҙөү.\nУҡыу, белем алыу, мәктәп тормошо, кластағы эштәр, мәктәп бинаһы, ундағы кабинеттар, дәрестәр тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу.\nБашҡорт теленең лексикаһы. Һүҙ, уның лексик һәм грамматик мәғәнәһе (практик үҙләштереү).\nҒаилә ағзалары, уларҙың эш-шөғөлдәре. Ололарҙың һәм балаларҙың хеҙмәте. Һөнәрҙәр төрлө, уларҙың һәр береһе лә кәрәкле. Һөнәр һайлау.\nБашҡорт телендә исем. Исемдең күплек, берлек формалары. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Синоним, антоним исемдәр.\nХобби. Буш ваҡыт.\nҺәр кешенең яратҡан шөғөлө, төп эше була. Бынан тыш кеше ниндәйҙер эште ҡыҙыҡһынып башҡара. Балаларҙың башҡарған эштәре. Файҙалы эштәр. Кешеләргә ярҙам итеү, киң күңеллелек тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу.\nБашҡорт телендә эште, хәрәкәтте, белдереүсе һүҙҙәр (ҡылым). Ҡылымдың мәғәнәләре, берлек һәм күплек формаһы. Ҡылымдарҙың зат менән үҙгәреше.\nТранспорт. Юл. Сәйәхәт\nЮлһыҙ тормош юҡ. Бөтә кеше юлда: йәйәүлеләр, машиналар, автобустар, троллейбустар. Юлдар ҙа төрлө. Юл ҡағиҙәләре бар. Уны күҙәтеү бик мөһим. Юлға сәйәхәткә лә сығалар. Сәйәхәттә кәрәкле әйберҙәр тураһында һөйләшеүҙәр, әҫәрҙәр уҡыу.\nБашҡорт телендә ҡылым. Уның заман мәғәнәләре. Үткән, хәҙерге, киләсәк заманы. Уларҙың грамматик күрһәткестәре. Ҡылымдың һөйләмдәге урыны.\nКеше үҙенең һаулығы тураһында үҙе хәстәрләй. Врачҡа күренә, төрлө дарыуҙар ала. Уҡыусының һаулығы ла бик мөһим. Шуға ла был тема буйынса күберәк балаларҙың һаулығы , сынығыу, көн тәртибен күҙәтеү кеүек мәсьәләләр тураһында әңгәмәләр үткәреү, текстар уҡыу.\nБашҡорт телендә сифат. Уның мәғәнәләре. Сифаттарҙың һөйләмдә исемгә бәйләнеүе. Дәрәжәләр менән үҙгәреүе.\nПочта, телефон, телеграф, интернет беҙҙең тормошҡа ныҡлап килеп инде. Уларҙы нисек файҙаланырға, почтала, телеграфта үҙеңде нисек тоторға, телефондан нисек һөйләшергә – был мәсьәләләр бик мөһим. Был темала бына шулар тураһында белем, һәйбәт күнекмәләр биреү күҙ уңында тотола.\nБашҡорт телендә исем, ҡылым, сифаттарҙың һөйләмдә ҡулланылышы (практик күнекмәләр).\nБашҡортостандың бай тәбиғәте, үҫемлектәре һәм хайуандар донъяһы. Тәбиғәттәге предметтарҙың исемдәре, уларға ҡыҫҡаса характеристика биреү. Йылғаларын, күлдәрен белеү. Тауҙар һәм урмандар. Тәбиғәтте һаҡлау тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу.\nБашҡорт телендә тиң киҫәктәр.Һөйләмдә уларҙың ҡулланылышын практик үҙләштереү.\nБашҡортостанда иҫтәлекле урындар\nБашҡортостан ерендәге, Өфө ҡалаһындағы иҫтәлекле, уникаль урындар менән таныштырыу. Башҡортостандағы данлыҡлы уҡыу йорттары, сәнғәт һарайҙары. Уларға ҡыҫҡаса характеристика биреү. Тыуған төйәктең матурлығын күрһәтеү, әңгәмәләр үткәреү, текстар уҡыу.\nБашҡорт телендә ябай һөйләм төрҙәре: хәбәр, өндәү, һорау. Уларҙы практик үҙләштереү һәм телмәрҙә ҡулланыу.\nБашҡортостандың күренекле шәхестәре\nБашҡортостан тарихында, уның бөгөнгө тормошонда күренекле шәхестәрҙең әһәмиәте бик ҙур. Күренекле шәхестәр рәтенә яҙыусылар менән артистар ғына түгел, ә йәмәғәт эшмәкәрҙәре лә, спортсылар ҙа, нефтселәр ҙә, ауыл эшсәндәре лә инә.Күренекле шәхестәр тураһында әңгәмәләр үткәреү, текстар уҡыу.\nҺан, уның телмәрҙәге роле, һан төркөмсәләре. Уларҙы практик үҙләштереү һәм телмәрҙә ҡулланыу.\nАуыл тормошо, ауыл кешеләренең көнкүреше, эш- шөғөлдәре. Игенсе, малсы механизатор хеҙмәте. Ауылда аттың файҙаһы тураһында һөйләшеү, текстар уҡыу.\nАлмаш, һорау һәм зат алмаштары, телмәрҙәге роле. Алмаштарҙың телмәрҙәге роле. Практик үҙләштереү һәм телмәрҙә ҡулланыу.\nБашҡорт халыҡ ижады\nБашҡорт халыҡ ижады тураһында төшөнсә. Әкиәттәр. Йырҙар. Мәҡәлдәр. Йомаҡтар. Халыҡ ижадын өйрәнеүсе ғалимдар тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу.\nБашҡорт телендә рәүештәр, телмәрҙәге роле. Практик үҙләштереү һәм телмәрҙә ҡулланыу.\nБалалар ижадында йырҙар, ҡобайыр элементтары, әкиәттәр, көләмәстәр, тел көрмәлдергестәр, тиҙәйткестәр. Балалар ижады әҫәрҙәрен уҡыу, әңгәмәләр.\nҺөйләмдә һүҙҙәр тәртибе. Төрлө интонациялы һөйләмдәрҙә һүҙҙәрҙең урыны. Практик үҙләштереү һәм телмәрҙә ҡулланыу.\nIV класта үтелгән грамматик темаларҙы ҡабатлау. Тикшереү характерындағы эш башҡарыу.\n1.Һүрәтләү, хикәйәләү тибындағы текстарҙы тыңлау һәм аңлап ҡабул итеү;\n· текстың планын төҙөү;\n· текстың йөкмәткеһен план буйынса һөйләү.\n2. Бирелгән тема буйынса диалог төҙөү; диалогты дауам итеү;\n· текстағы образлы һүҙҙәрҙе, һүрәтләү – тасуирлау сараларын, мәҡәлдәрҙе табыу, уларҙы телмәрҙә дөрөҫ итеп ҡулланыу;\n· тексты икенсе телгә тәржемә итеп һөйләү;\n· 6-7 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү.\n3. Тексты дөрөҫ, аңлы, тасуири уҡыу;\n· тексты мәғәнәле өлөштәргә бүлеү, уларға исем биреү, план төҙөү;\n· әҫәрҙән кәрәкле өлөштәрҙе һайлап ала белеү;\n· текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе табыу, һүҙлектәр менән эш итә белеү.\n4. Ижади диктанттар, өйрәтеү изложениелары һәм иншалары яҙыу;\nУҡыу-уҡытыу программаһында планлаштарылған һөҙөмтәләрҙе үҙләштерелеүен баһалау:\n1. Класта һәм өйҙә башҡарыла торған яҙма эштәр өйрәтеү һәм тикшереү характерында була.\n- башҡорт теленән төрлө типтағы күнегеүҙәр;\n- тәржемә эштәре (башҡорт теленән рус теленә һәм киреһенсә);\n- дәреслектәрҙәге әҙәби текстарға пландар төҙөү;\n- һорауҙарға яҙма яуаптар һәм иншалар;\n- тел һәм әҙәби материалдар буйынса аналитик һәм дөйөмләштереү тибындағы схемалар, проекттар һ.б. төҙөү.\n2. Башҡорт теленең ағымдағы, сирек йәки йыл аҙағында, шулай уҡ уҡыу йылы башында инеү диктанты, ҙур темаларҙан һуң йомғаҡлау контроль эштәре үткәрелә. Ағымдағы контроль эштәр программаның өйрәнелгән материалын үҙләштереүҙе тикшереү маҡсатында уҙғарыла. Уларҙың төрө һәм үткәреү йышлығы өйрәнелә торған материалдың ҡатмарлылығынан, уҡыусыларҙың белем кимәленән сығып билдәләнә. Ағымдағы контроль эштәр өсөн уҡытыусы йә тотош дәресте, йә уның бер өлөшөн генә файҙалана ала.\nУҡыусыларҙың белемдәрен баһалау нормалары.\nБалаларҙың уҡыу һәләтлектәрен баһалау.\nУҡыу техникаһын тикшереү.\nИжекләп уҡыу күнекмәләрен формалаштырыу. Уҡыусының индивидуаль темпына ярашлы тиҙлек менән һүҙҙәрҙе тотош уҡыу. Һүҙҙәрҙе, һүҙбәйләнештәрҙе, һөйләмдәрҙе һәм ҡыҫҡа текстарҙы аңлы уҡыу. Дөрөҫ интонация һәм пауза менән уҡыу. Аңлы һәм тасуири уҡыу күнекмәләрен үҫтереү.\nИжекләп уҡыуҙан уҡыусының индивидуаль темпына ярашлы тиҙлек менән һүҙҙәрҙе аңлы рәүештә тотош уҡыуға күсеү. Уҡыу тиҙлеген эҙмә-эҙлекле үҫтереү.\nЭстән уҡығанда әҫәрҙең мәғәнәһен аңлау. Уҡыуҙың төрөн билдәләү. Текстан кәрәкле информация таба белеү.\nБалаларҙың уҡыу тиҙлеге минутына түбәндәгесә билдәләнә:\nЯҙма эштәрҙең төрҙәре, күләме һәм уларҙы баһалау нормалары.\n1) һүҙҙәрҙе, фразаларҙы һәм һөйләмдәрҙе күсереү;\n2) һүҙлек диктанты;\n3) ғәҙәти диктанттар;\n4) һорауҙарға яуаптар яҙыу;\n6) тестарға яуаптар яҙыу.\nҺаналған яҙма эштәрҙең башланғыс кластарҙа үткәрелә торғандары элементар характерҙа, өйрәтеү маҡсатында һәм ныҡлы әҙерлектән һуң ғына яҙҙырыла. Әҙерлек эштәре төрлөсә булырға мөмкин: һүҙҙәрҙе, һөйләмдәрҙе яҙыр алдынан бер нисә тапҡыр телдән әйттереү, ниндәй хәрефтәр яҙылыуын анализлау, ҡағиҙәләрҙе ҡабатлау һ.б.\nКонтроль характерҙағы яҙыу эштәренең һаны уҡыу йылы эсендә түбәндәгесә тәҡдим ителә:\nҺорауҙарға яуаптар яҙыу\nКонтроль характерҙағы яҙыу эштәренең күләме:\nУҡыусыларҙың ҡаҙаныштарын баһалау инструментарийы:\n- уҡыусылар эшмәкәрлеге;\n- статистик мәғлүмәттәр;\n- уҡыусыларҙың эштәре;\n- тест һөҙөмтәләре.\n- яуап һайлау;\n- ҡыҫҡа яуап;\n- башҡарыу процесын баһалау;\n- башҡарыу процесын һәм һөҙөмтәһен баһалау;\n- баһалау ысулдарының дөрөҫлөгө;\n- ҡуйылған баһаны тикшерә белеү;\n- уҡыуҙың дөрөҫлөгө;\n- уҡыуҙың темпы;\n- әңгәмәлә ҡатнашыу;\n- яуаптың дөрөҫлөгө;\n- яуаптың һәм баһаның төплөлөгө.\nҺылтанма: эш программаһы ҠМБ ултырышында ҡабул ителгән «Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә башҡорт теле буйынса берҙәм талаптар»ҙы иҫәпкә алып төҙөлдө (Протокол № 2 , 15 сентябрь 2014 йыл.)\nБелем биреү барышында ҡулланыласаҡ уҡыу-уҡытыу методик тәьминәт исемлеге:\nБашҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 2-се класы уҡыусылары өсөн дәреслек. Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. – Өфө : Китап, 2015.\nБашҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 3-сө класс уҡыусылары өсөн дәреслек. Усманова М.Ғ. һ. б. – Өфө : Китап, 2015.\nБашҡорт теле: Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 4-се класы уҡыусылары өсөн дәреслек. Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. – Өфө : Китап, 2011.\nБашҡорт теленән диктанттар йыйынтығы. 1-4-се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма. Сәлихова М.Т., Шафикова С. Х. - Өфө: Китап, 1997.\nБашҡорт теленән изложение текстары йыйынтығы. 1- 4 - се класс уҡытыусылары өсөн ҡулланма– Өфө : Китап, 2006 .\nУҡыу - уҡытыу методик ҡулланмалар исемлеге\nДәүләтшина М. С.. Башҡорт теле. Урыҫ мәктәптәренең 4 класы өсөн башҡорт теленән электрон дәреслек. – Өфө: Мәғариф министрлығы, 2013.\nБашҡорт теле таблицаларҙа, схемаларҙа hәм ҡағиҙәләрҙә. Әбүбәкирова З.Ф.– Өфө, 2006.\nкүп функциялы принтер;\nӘбүбәкирова З.Ф., Әбүбәкирова Х.E., Дилмөхәмәтов М.И. Мин башҡортса уҡыйым – Өфө: Китап, 2007.\nТел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәре: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.\n«Башҡортостан уҡытыусыһы», «Аҡбуҙат», «Аманат» журналдары; “Йәншишмә”, “Нарыштау” гәзиттәре.\nНомер материала: ДБ-062660\nПрезентация по окружающему миру на тему "Осень" (1 класс)\nПрезентация по математике "Задача на разностное сравнение" (1 класс)\nКлассный час на тему "Дружба - чудесное слово" (3 класс, VIII вид)\nПрезентация по матемматике "Задача на увеличение числа" (1 класс)\nСценарий праздничного концерта, посвящённого Дню Победы\nПрезентация на семинар по теме: "Формирование личностных и метапредметных результатов через проектную деятельность"


Беҙҙең нәмәләрҙе һатҡанда. Мәжит Ғафури - Wikisource\nБеҙҙең нәмәләрҙе һатҡанда. Мәжит Ғафури\nБеҙҙең нәмәләрҙе һатҡанда\nСығанаҡ: М. Ғафури. Әҫәрҙәр, т. 1—6, Өфө, 1954—57 й. • * Электрон төрө «Башҡорт теле корпусы»ның «Проза» бүлегенән алынған.\nАтайымдың: «Йыйыу аҡсаһы түләйһе, недоимка бирәһе бар»,— тип зарланыуҙары әле лә күҙ алдымда тора. Ул ике һүҙҙең береһендә:\n— Һатырға нәмә лә юҡ, исмаһам! Байҙар түләнеләр ҙә бөттөләр. Уларҙың ерҙәре күп, малдары бар. Шулай булһалар ҙа, йыйыу аҡсаһын беҙҙең менән бер тигеҙ түләйҙәр. Уларға еңел ул, бына беҙгә ауыр!— тип хәсрәтләнә ине.\nМин йыйыу аҡсаһының, недоимканың нәмә икәнен белмәгәнгә күрә: «Беҙҙән нәмә өсөн аҡса һорайҙар икән? Беҙҙең атайҙың бер тин дә аҡсаһы юҡ бит!.. Ул меҫкенде ниңә былай интектерәләр икән?»— тип уйлай торғайным.\nБеҙҙең өйҙә былай ҙа әллә ниндәй артыҡ нәмәләр юҡ. Мин белгәндән бирле бер төҫлө торған аласа тышлы түшәк менән йөндәре ҡойолоп торған бер яҫтыҡ, ике иҫке бәләкәй мендәр, иҫке сепрәктән һуҡҡан бер балаҫ һәм бер ике иҫке һандыҡ менән әллә нисә еренән ямалған бер самауыр бар. Өй эсендә шуларҙан тыш күҙгә күренерлек башҡа рәтле бер нәмә лә юҡ.\nӘгәр ҙә атайымдың аҡсаһы булһа, ул беҙҙе ҡаҡ һикелә ятҡырмаҫ, берәй кейеҙ алған булыр ине. Бына беҙҙең күлдәк йөҙ еренән ямаулы, әсәйем һәр көн тип әйтерлек беҙҙе мейес башына мендереп ултырта ла, күлдәктәребеҙҙе систереп алып, йыртыҡ-һүтектәрен ямарға тотона, үҙе һөйләнеп:\n—\tЯмаулыҡ та юҡ, исмаһам!— тип, теге иҫке һандыҡты асып, ундағы иҫке-моҫҡо сепрәктәрҙе аҡтара, унан берәр ямаулыҡ табып эшкә тотона. Һуңынан тағы зарланып: —\t—\tКүлдәктәре иҙелеп бөткән... еп тоторлоҡ ерҙәре лә ҡалмаған!— тип әрней. —\tӘгәр ҙә атайымдың аҡсаһы булһа, ул беҙҙе бындай ямаулы һәм төрлө төҫкә әйләнгән иҫке күлдәктәр менән йөрөтмәҫ ине.\nӘсәйемдең үҙ өҫтөндә лә һаман бер төҫлө иҫке күлдәк. Ул меҫкен үҙенең күлдәген йыуған ваҡытта атайымдың сәкмәнен кейеп йыуа, сөнки алмаштырып торорға башҡа күлдәге юҡ. Үҙе: «Кеше ҡара, килеп инмәһен»,— тип беҙгә ҡарап торорға ҡуша. Сит кеше килеп ингәндә, тиҙ генә мейес артына инеп, шунда йәшеренеп тора.\nӘгәр ҙә атайымдың һатыр нәмәһе булһа, шуны һатып яңы күлдәк алыр ине.\nКүршеләге иркен тормошло кешеләр күп ваҡытта итле аш бешерәләр. Ит һалып бешергән аштың тәмле еҫтәре танауға бәрелгәндә беҙ нәмә эшләргә белмәйбеҙ. Ит һәм һурпа эске килә. Әсәйем:\n— Бер ай булды инде, итле һурпа эскәнебеҙ юҡ,— тип зарланып ҡуя.\nӘгәр ҙә атайымдың аҡсаһы булһа, ул беҙгә ит алып бешертеп тәмле һурпа эсерер ине.\nАтайымдың аҫҡа йәйергә кейеҙ алыуҙа ла, беҙгә яңы күлдәктәр алыуҙа ла һәм ит алып һурпа эсереүҙә лә ҡайғыһы юҡ. Ул һаман:\n— Йыйыу аҡсаһы, недоимка түләйһе бар... Нәмәләрҙе һатырҙар инде...— тип яфа сигә, ни эшләргә белмәй хәсрәтләнә.\n— Беҙҙең нәмәне ниңә һатһындар? Самауыр һәр көн үҙебеҙгә кәрәк. Иҫке түшәк менән мендәрҙәрҙе һалып ятабыҙ. Уларҙы һатһалар, беҙ нисек торорбоҙ?— тип уйланым.— Унан һуң был нәмәләрҙе кем алһын?— тим. Ләкин атайым һаман ҡайғыра ла ҡайғыра:\n— Нәмәләрҙе һатырҙар инде!..— Ләкин мин был нәмәләрҙе кемдәр һаталар, ҡайҙа алып китәләр, шуны һис бер күҙ алдыма килтерә алмайым.\n— Булмаҫ, һатмаҫтар әле...— тим.\nАтайымдың ҡурҡып йөрөүе һәм:\n—\tНәмәләрҙе һатырҙар инде...— тигән һүҙе дөрөҫ булып сыҡты. Бер көндө беҙҙең урамда, ут сыҡҡан кеүек, ашығыс ҡуҙғалыш башланды. Һатыр нәмәләре булмаған һәм башҡа урындан аҡса таба алмай, йыйыуҙарын, недоимкаларың түләй алмаған ярлылар самауыр, ҡаҙан, түшәк, яҫтыҡ кеүек күҙ өҫтөндә ҡаш кеүек күргән нәмәләрен йәшерергә керештеләр. Был эштәр башта беҙгә, малайҙарға, ҡыҙыҡ кеүек күренде. Беҙ башлаған уйындарыбыҙҙы ташлап, нәмәләрен ҡайҙа ҡуйырға белмәй, йән тирҙәре сығып аптырап йөрөгән кешеләрҙе ҡарап торҙоҡ. Бер аҙҙан һуң мин үҙебеҙҙең өйгә ҡайтып индем. Күп тә үтмәй, атайым да ҡайтты һәм: —\t—\tБеҙгә лә килеп етерҙәр инде, ни эшләргә?— тип башын тотоп һикегә ултырҙы. Эштең был дәрәжәгә еткәнен күргәс, әсәйем дә ҡурҡып китте. Атайымдың эргәһенә килеп, бик ҙур сер әйткән кеүек әкрен генә: —\t—\tҺин, әллә түшәк менән яҫтыҡты йәшерәбеҙме? Алып китерҙәр бит!..— тине. Быға ҡаршы атайым: —\t—\tБыға тиклем алдашҡаным юҡ. Бынан һуң да алдашмам, үҙ нәмәмде үҙем йәшермәм инде. Алһалар, алырҙар ҙа китерҙәр. Шуның менән сәсрәп китһендәр, уларға ҡәберең яҡын булмаһын!.. Улар йөрәк ҡаныңды һығып алырҙар!— тип нәмәләрҙе йәшермәҫкә булды. —\tМин ҡурҡыу ҡатыш ҡыҙыҡ менән тағы урамға сыҡтым. Беҙҙән өс-дүрт өй аша бер нисә егеүле ат һәм ул аттар янында күп кешеләр торалар ине. Беҙ, бер нисә малай, ул арбалар эргәһенә барҙыҡ. Был арбаларға тыштары ҡарайып, кәпрәндәре күренеп, йөндәре сығып торған түшәк-яҫтыҡтар, урталары һарғылт булып икенсе төҫкә ингән бер нисә кейеҙ, кирбес менән ағартылғанға шымарып бөткән һәм төптәренә ҡарай бер нисә урындан ҡара ҡурғаш менән ямалған самауырҙар, төрлө ҙурлыҡтағы ҡаҙандар нисек тура килде, шулай һалынғайнылар.\nКүренешкә ҡыҙғаныс булған был нәмәләрҙең эйәләре үҙҙәре ул нәмәләргә ҡарап тилмереп торалар һәм ҡайғырып зарланышалар ине.\nБеҙ барып аҙ ғына торғас та, Хәбир ағайҙарҙың самауыры менән яңы ғына ҡуптарып алған ҡаҙандарын алып сыҡтылар ҙа теге нәмәләр өҫтөнә ырғыттылар. Был нәмәләрҙе алып сығыусылар — күкрәгенә миҙал таҡҡан Сәләхи староста менән бер ҡылыслы кеше һәм бер нисә дисәтский ине.\nХәбир ағай нәмәләре артынан сығып, теге ҡылыслы кешегә һәм Сәләхи старостаға ҡарап:\n—\tМин нисек түләйем? Мин ярты душ ер көтәм. Ә ана... кешеләр өсәр-дүртәр душ ер биләйҙәр... Минең бер кәзә менән шул самауырҙан, ҡаҙанымдан башҡа нәмәм бар?.. Ҡыш алған бурыс өсөн йәй буйы кешегә эшләп ғүмер үтә...— тип ҡыҙыулана башлағайны, уны староста бик ҡыҫҡа тотто һәм асыуланып: —\t—\tӘле йыйыуыңды түләмәгән етмәгән, ишшу әллә нәмәләр һөйләп, яуаплашып торған булаһың! Башҡаларҙы йыйыу түләмәҫкә ҡотортаһың... May баш!..— тип екерҙе лә, теге ҡылыслы кешегә ҡарап, урыҫса тел менән әллә нәмәләр һөйләргә кереште. —\tБыл ваҡытта шунда йыйылып торған кешеләр, ҡурҡышып киткән кеүек булып, ситкәрәк сигенеп, ауыҙ эстәренән генә мығырлашып ҡуйҙылар. Теге ҡылыслы кеше Хәбир ағайға ҡарап бер нисә һүҙ әйтте. Хәбир ағай ҙа уға ҡаршы урыҫсалай яуап бирҙе. Мин уның: «Я — һалдат... землә нет»,— тигән һүҙҙәрен генә иҫкә алып ҡалдым. Шулай аҙ ғына яуаплашҡас та, теге ҡылыслы кеше дисәтскийҙәрҙе саҡырып бер нисә һүҙ әйткәйне, улар шунда уҡ Хәбир ағайҙы ҡайҙалыр алып китергә теләй башланылар. Хәбир ағай уларға ҡарышып артҡа тартыла башланы. Шунда теге ҡылыслы кеше ҡылысын ҡулына алып, нәмәлер әйтеп аҡырҙы. Шунан һуң ғына Хәбир ағай ҡарышмайынса тегеләрҙең уртаһында китте. Хәбир ағайҙың ҡатыны менән балалары бер Хәбир ағайға, бер самауыр менән ҡаҙандарына ҡарап илашып ҡалдылар.\nБеҙ, малайҙар, Хәбир ағайҙың шундай ҙур кешенән лә ҡурҡмай ҡаршы һөйләшеүенә ғәжәпкә ҡалдыҡ. Бер ҙурыраҡ малай: «Ул бит һалдатта йөрөп, донъя күреп ҡайтҡан, шуның өсөн ҡурҡмай...»— тине.\nХәбир ағайҙарҙың нәмәләрен алғандан һуң, бер йорт ташлап, беҙгә ике йорт ҡына аша булған Сәрби әбейҙәр тапҡырына туҡтап, Сәрби әбейҙәргә инеп киттеләр. Унда оҙаҡ та тормай, уның яҫтығы менән кейеҙен алып сыҡтылар. Сәрби әбей үҙенең самауырын йәшереп өлгөргән, күрәһең, старостаның һүҙенән шулай аңлашылды.\nСәрби әбей староста артынан сығып:\n—\tСәләхи балам, кейеҙем менән яҫтығымды ҡалдырып китегеҙ инде. Бер-ике көндән һуң кәзәмде һатып йыйыу аҡсаһын түләрмен...— тип ҡарағайны, уның һүҙен тыңламанылар. —\t—\tБыл нәмәләр баҙар етмәй һатылмайҙар. Шунда кәзәңде һатырһың да нәмәләреңде түләп алырһың,— тип ҡуҙғалып киттеләр. —\tБеҙгә бер генә йорт аша булған Морат бабайҙарға туҡтап та торманылар. Морат бабай бик бай булғанға күрә, ул йыйыу аҡсаһын күптән түләп бөтөргән, күрәһең. Ул үҙе ҡулдарын бишмәт кеҫәһенә тығып ҡапҡа төбөндә тора ине. Уның эргәһенән үткәндә Сәләхи староста ла, теге ҡылыслы кеше лә уның эргәһендә туҡтап, күрешеп, көлә-көлә һөйләшеп, тағы күрешеп киттеләр.\nУнан уҙып беҙҙең менән күрше булған Ғиниәт бабайҙарға ингәйнеләр, ул өйөн бикләп, үҙе әллә ҡайҙа киткән дә барған икән. Шуның өсөн уның ҡапҡаһынан бик асыуланып сыҡтылар. Йоҙаҡ ватып кеше йортона инергә ярамай икән; һүҙҙәренән шулай беленде.\nНәүбәт беҙгә етте.\nАтайым бик ҙур ғәйепле кеше кеүек булып, ҡурҡып ҡына, йөҙҙәре ағарынып, уларға ҡаршы сыҡты. Уның шулай ҡурҡып, ҡунаҡ ҡаршы алған кеүек хөрмәтләп ҡаршы алыуына ҡарамайынса Сәләхи староста сәләм дә бирмәй асыулы рәүештә:\n— Йә, Хисмәт, аҡса әҙерләнеңме? Тиҙерәк биреп ебәр, эш бик тығыҙ!— тип һүҙ башланы.\nАтайым, меҫкен, нәмә урлап тотолған кеше кеүек ҡурҡып ыҡ-мыҡ итте. Нәмә әйтергә белмәй, улай-былай һелкенде. Һаҡалын һыйпап алды, һуңынан ҡалтырауыҡлы тауыш менән:\n— Әҙерләй алманым шул, Сәләхи ағай... Ошо арала булыр ҙа бит. Әле берәрһенән берәр дисәтинә ураҡ алмаҡсы булып торам. Ҡайҙа, үҙең бирмәйһеңме?.. Иң элек һиңә урып бирер инем...— тип һүҙ башлағайны ла, Сәләхи староста уның һүҙҙәре бөткәнен дә көтмәй, яман рәүештә асыуланып китте:\n— Йыйыуҙы ваҡытында түләмәйһегеҙ ҙә, ишшу үҙең биреп тор әле, тип, аҡса һорап кешегә һалынаһығыҙ! Әллә миндә әндрәй ҡаҙнаһы бар тип беләһегеҙме?— тип атайҙы яндырып тиргәй башланы.\nАтай тағы ла ҡурҡа төшөп, ғәфү үтенгән һымаҡ:\n— Юҡлыҡ, Сәләхи ағай, юҡлыҡ. Ошо арала табып бирермен. Зинһар, нәмәләремде һаттырмай торһағыҙ ғына яҡшы булыр ине!..— тип саҡ-саҡ әйтә алды. Ләкин атайымдың тилмереп әйткән был һүҙҙәре уның асыуын ғына килтерҙе булһа кәрәк, ул:\n— Аҡса табырһың да нәмәләреңде түләп алырһың, элегерәк хәстәрен күрәләр уның!— тип әйтте лә ҡылыслы кешене эйәртеп беҙҙең өйгә инеп китте. Беҙ, малайҙар, тәҙрәнән ҡарап торҙоҡ. Улар өйгә инеп арлы-бирле ҡарандылар ҙа, башҡа рәтле нәмәләр күренмәгәс, түшәк менән самауырҙы алып сыҡтылар. Бер-ике минут эсендә беҙҙең түшәк менән самауыр ҙа арбалағы башҡа нәмәләр өҫтөнә ырғытылдылар. Миңә был нәмәләр бик ҡыҙғаныс булып күренделәр. Улар йәнһеҙ булһалар ҙа, беҙҙән киткәнгә ҡайғырған һымаҡ булып торалар ине. Нәмәләр артынан ҡарап ҡалған атайымдың күҙенән йәш күренмәһә лә, әсәйемдең күҙендә йәш бөрсөктәре ялтырай ине.\nЙыйыу аҡсаһы йыйыусылар беҙҙең остан китеп, урамда тауыш-тын баҫылғас, өйгә индем. Өйҙә түшәк менән самауыр юҡлығы әллә ҡайҙан күҙгә бәрелеп тора. Өйҙөң бер яғы китек булып ҡалған кеүек күренә ине.\nАтайым һүҙһеҙ генә иҙәнгә ҡарап елкәһен тырнай. Әсәйем үҙенән-үҙе:\n— Үҙем менән бергә килгән түшәгем ине... Әсәйем мәрхүмдең төҫө итеп кенә тота инем, аҡса табып түләп алып булһа ғына ярар ине!— тип һөйләнә, үҙе ҡалған яҫтыҡты ҡабартып рәтләп ҡуйған булып, түшәктең буш ҡалған урынын ҡапламаҡсы була ине.\nАтайым бик оҙаҡ уйлап торғас:\n– Һин юҡҡа ҡайғырма инде. Баҙарға тиклем берәрһенән ураҡ урырға аҡса алып түләрбеҙ. Аҡса түләгәс, түшәкте лә, самауырҙы ла бирерҙәр,— тигән булһа ла, ул был эштең барып сығыуына үҙе лә ышанмаған кеүек тора ине.\nСамауыр юҡлыҡтың ауырлығы бик тиҙ беленде. Төшкө сәйҙе эсер ваҡыт еткәс, күрше Морат бабайҙарҙан самауыр һорап ҡарағайныҡ та, улар:\n— Самауырҙар үҙәбеҙҙән бушамайҙар. Хәҙер утауға киткән көнлөксөләр ҡайталар,— тип кенә яуап бирҙеләр.\nӘсәйем самауыр юҡлыҡҡа аптырап торманы:\n— Уларға көнөң төшһә, шулай булыр инде. Өс самауырҙары бар, шуларҙың берәүһен сәй эскәнсе биреп торһалар, ашалыр тип ҡурҡҡандарҙыр,— тип һөйләнгәндән һуң, ҡаҙан аҫтына ут яғып ебәрҙе һәм мәтрүшкә һалып ҡайнатты ла беҙгә сәй эсерә башланы.\nАлда шыжлап торған самауыр булмағас, сәй эсеү күңелһеҙерәк булһа ла, беҙгә артыҡ һиҙелмәне. Тик атайым ғына:\n— Самауыр менән сәй әсеүгә етмәй шул. Ҡаҙан тәме— тимер тәме сыҡҡан!— тип ҡаҙандан сәй эсеүгә ризаһыҙлығын белдерҙе.\nШул ваҡытта беҙгә Сәрби әбей инеп, үҙенең хәленән зарлана башланы:\n— Мине ҡарар өсөн льгота алып ҡалған Сәлихем заводҡа эшкә киткән еренән юғалды. Бер йылдан бирле хәбәр-хәтере юҡ. Фәттахты һалдатҡа алдылар, исмаһам, уны ла ҡайтармайҙар. Унан да һигеҙ айҙан бирле хат юҡ. Әллә үле, әллә тере,— тип зарланып илап алды. Һуңынан атайыма ҡарап:\n— Хисмәт балам, минең бер кешем дә юҡ бит, һин баҙар көндө минең кәзәмде һатып ҡына бир инде. Әллә өс һумға алырҙар. Түшәгем менән кейеҙем юҡ хаҡҡа китмәһендәр инде. Ҡарт көнөмдә ҡаҡ һикелә ятыр хәлем юҡ,— тине.\nСәрби әбейҙең тамаҡ туйҙырып торған берҙән-бер кәзәһен һатыуына атайымдар ҙа ҡайғырыштылар. Уның башҡа табыр ере һәм байҙарҙан ураҡ урырға алырға көсө булмағанға күрә, кәзәһен һатмай әмәле лә юҡ ине.\nШулай итеп, беҙҙең урамдағы ярлы кешеләр бөгөн бик ҙур хәсрәткә төштөләр. Һәр кем үҙенә иң кәрәк булған нәмәләре киткәнгә ҡайғырып, нисек булһа ла йыйыу аҡсаһын түләп, нәмәләрен ҡайтарып алырға аҡса табыу юлын ҡайғыртырға керештеләр.\nМинең атайым да бер нисә кешегә барып, аҡса эҙләп ҡайтты. Ләкин ул аҡса һорап барған кешеләрҙең ҡайһы береһе өйҙә булмағанға, ҡайһы берәүҙәре муллаларҙы ашҡа йыйып аш үткәреүҙән бушамағанға, ҡайһы берҙәре урҙыра торған ерҙәрен әллә ҡасан биреп бөткәнгә күрә, бер тин дә аҡса таба алмай ҡайтты. Ул меҫкен бер ергә барып ҡайтып, бер аҙ уйланып ултыра ла тағы сығып китә, тағы ҡайта, тағы сығып китә ине.\nБеҙ шулай самауырһыҙ, түшәкһеҙ беренсе көндө үткәрҙек.\nБөгөн беҙҙең өйҙә бик күңелһеҙ. Бөгөн кис бешерелгән балтырған өйрәһе лә көндәге кеүек тәмле булып күренмәне.\nБаҙар көн етте.\nАтайым һаман аҡса табып, самауыр менән түшәкте ҡайтарып ала алғаны юҡ ине. Беҙ һаман мәтрүшкә сәскәһен ҡаҙанда ҡайнатып, сәй урынына шуны эсеп килдек.\nБаҙар көндө бик иртә торорға тура килде. Беҙ сәй эсеп ултырғанда, кәзәһен баҡырта-баҡырта етәкләп, Сәрби әбей килеп етте. Ул үҙе хәлдән тайған, үҙе:\n— Көтөүҙән ҡалғанға, иптәштәренән айырылғанға күрә баҡыра меҫкен кәзәм. Кемгә генә тура килер инде, һетө бик ҡуйы ине. Ваҡ-төйәк һыйырға ла биргеһеҙ ине. Үҙемдең балам кеүек күреп аҫрай инем,— тип һөйләнә ине. Был ваҡытта уның үҙенең күҙендә лә, кәзәһенең күҙендә лә йәштәр мөлдөрәп торалар. Мин: «Ахыры, кәзәһе лә Сәрби әбейҙән айырылаһың белә торғандыр, шуға күрә баҡыралыр, шуның өсөн күҙҙәре йәшләнгән кеүек торалыр»,— тип уйланым.\nАтайым унан-бынан ғына сәй эсте лә кәзәне етәкләп, миңә арттан ҡыуып барырға ҡушты.\nКәзәне алып китә башлағас, ул дүрт аяғың алға ҡарай терәп тартыша башланы. Мин уны һуғырға ла ҡыҙғана инем.\nКәзәнең шулай ҡарышыуын күргәс, Сәрби әбейҙең күңеле йомшап китте буғай, ул кәзәһен арҡаһынан ҡағып:\n— Хайуанҡай, бар, бар. Бер ҙә һатмаҫ инем дә, һаттыралар бит. Меҫкенкәйемде үҙ балам кеүек күрә инем дә бит, китә инде. һау бул инде...— тип күҙҙәрендәге йәшен һөрттө.\nКәзә былай ғына барырлыҡ булмағас, минең ҡулға сыбыҡ биреп, шуның менән ныҡлап ҡыуырға ҡуштылар. Эш былайға киткәс, кәзә лә ҡарышмай алға китте. Ул уңға йәки һулға тартылып китергә итә, үҙе баҡыра, үҙе артҡа ҡарай һәм Сәрби әбейгә: «Ниңә мине былар ҡулына биреп ебәрәһең? Ниңә мине ҡыуаһың? Һин элек былай түгел инең бит...»— тигән кеүек була ине. Шулай итеп, беҙ баҙарға киттек. Сәрби әбей илай-илай кәзәһенең артынан ҡарап ҡалды.\nБыл баҙар ярлыларҙың йыйыу өсөн һатырға тип килтерелгән түшәк-яҫтыҡтары, самауыр, ҡаҙан һәм кейеҙ кеүек нәмәләре менән тулғайны. Кәзәләр ҙә бик күп. Беҙ ҙә Сәрби әбейҙең кәзәһен шундағы кәзәләр ҡатарына килтереп ҡуйып, алыусы көтөргә керештек. Ләкин алырға теләүселәр бер ҙә күренмәйҙәр. Кәзәләрҙең хаҡтары бик төшкән.\nБыл күп нәмәләр араһында беҙҙең самауыр ҙа меҫкен булып ултыра, түшәкте нисек тура килде, шулай ташлағандар, бер башы һүтелеп йөндәре сыҡҡан. Мин уларҙы күргәс, ҡыҙғанып киттем.\nӘсәйем бит ул түшәкте һәр көн иртәнсәк ҡағып-ҡабартып яҡшылап ҡуя торғайны. Самауырҙы ла сәй эсеп бөткән һайын ҡағып, көлдәрен һөртөп ҡуя һәм бик йыш әсе ҡатыҡҡа кирбес саңдары һалып, шуның менән ағартып, ялт иттереп ҡуя торғайны.\nСәрби әбейҙең кәзәһенә кемдер берәү һум һикһән тин хаҡ биреп китте. Атайым:\n— Кәзә бик шәп, үҙе быуаҙ, уның бит тиреһе лә бер һум тора,— тип һөйләнеп ҡалды.\nБеҙҙең самауырға ике һум ғына бирәләр. Түшәкте ҡараусы ла юҡ. Нәмәләрҙең эйәләре, күҙҙәрен мөлдөрәтеп, нәмәләренә ҡарап торалар.\nХәбир ағайҙы түрәләргә ҡаршы һүҙ әйткән өсөн ике көн ябып ятҡырғандан һуң, бөгөн сығарғандар икән, ул ҡайҙандыр аҡса табып йыйыуын шунда уҡ түләп, ҡаҙаны менән самауырын алып ҡайтып китте.\nУл киткән саҡта Сәләхи староста:\n— Энем, бынан һуң телеңде ҡыҫҡа тот! Улай бик белемле булып китергә ярамай. Артыңды уйлап һөйләргә кәрәк. Ярай әле мин әйтеп сығарттым,— тип төрлө һүҙҙәр әйтеп ҡалды. Ләкин Хәбир ағай уға ҡаршы бер һүҙ ҙә әйтмәне, ҡурҡты, күрәһең.\nШул уҡ нәмәләр тирәһендә беҙҙең ауылдың һәм күрше ауылдарҙың, бай һәм иген күп сәсә торған кешеләре бесән сабыу, ураҡ урҙырыу өсөн алдан аҡса бирергә һатыулашалар. Бесән сабырға көнлөк хаҡы 40 тин, ураҡ урырға дисәтинәһенә ике һум аҡса һәм бер бот арыш оно биреп ваҡлашалар ине.\nБайтаҡ кешеләр ни эшләргә белмәй, шул хаҡҡа күнеп, аҡса алдылар ҙа йыйыуҙарын түләп, самауыр кеүек ҡайһы бер кәрәк нәмәләрен алып киттеләр. Йәйге оҙон көндөң төш ваҡыты етеп килеүгә ҡарамайынса, әле һаман беҙҙең түшәк менән самауырҙы ла һәм Сәрби әбейҙең кәзәһен дә килешеп алыусы булманы. Атайым көтөп-көтөп аптырағас, кәзәне минең ҡулға биреп, үҙе әллә ҡайҙа китеп бик оҙаҡ юғалып торҙо.\nКәзәләр ҙә бик уҫал бит. Тик торғанда береһе береһе менән һөҙөшөргә теләйҙәр, йәки арбаларҙағы йәшел ебәк кеүек яңы ғына сабылып килтерелгән бесәндәргә ынтылалар. Кәзәне тыйып торам тип, беләктәрем талып бөттө.\nАтайым бик оҙаҡ йөрөгәндән һуң ғына минең янға килеп:\n— Балам, һин көтөп тор, мин хәҙер түшәкте түләп алайым әле,— тип, теге Сәләхи старосталар эргәһенә барып әллә нәмәләр һөйләшкәндән һуң, түшәкте күтәреп алып килеп минең эргәмә ҡуйҙы. Күрәһең, уның самауырҙы ла түләп алырға аҡсаһы етмәгәндер.\nСәрби әбейҙең кәзәһенә ике һумдан артыҡ биреүсе булмағас, атайым мине Сәрби әбейҙән: «Ул хаҡҡа һатырға яраймы, юҡмы?»— тип белеп килергә ҡушып, өйгә ҡайтарып ебәрҙе. Билдәле, мин шунда уҡ өйгә ҡайтып Сәрби әбейҙән: «Шулай һатырға яраймы?»— тип һораным. Сәрби әбей бер аҙ уйланып торғандан һуң, бер ҙә арттырыусы булмаһа, йыйыу аҡсаһын түләп, һис булмаһа түшәкте генә булһа ла алып ҡайтырға ҡушты, үҙе:\n— Күргәндәре-күрмәгәндәре шул булһын!— тип бик һуҡранып ҡалды.\nМин тиҙ генә кире баҙарға барып, Сәрби әбейҙең һүҙҙәрен атайыма әйттем. Атайым бик оҙаҡ һатыулашып, бик оҙаҡ ҡырҡышҡандан һуң ғына кәзәне ике һум егерме биш тин көмөшкә һатып ебәрҙе һәм ике һум аҡса түләп, Сәрби әбейҙең түшәген алды. Кейеҙҙе, етмәгән аҡсаһы өсөн тип, бирмәй ҡалдырҙылар.\nБеҙҙең самауырҙы әллә ҡайһы ауылдың бер кешеһе өс һумға һатып алып китте. Уны күргәс, атайым бик күңелһеҙ генә:\n— Әйҙә, балам, ҡайтайыҡ инде, самауырҙы алып булманы, ахыры, ул китте. Бына ураҡ урғас, яңы самауыр алырбыҙ әле,— тип ҡайтырға уйланы. Уның был һүҙҙәре миңә лә артыҡ күңелһеҙ булды. Атайым шунда уҡ түшәктәрҙе бер кешенең арбаһына һалып, үҙебеҙҙең өйгә ҡайтып киттек. Беҙҙең әллә ҡасандан бирле күҙебеҙ өйрәнеп бөткән самауырыбыҙ әллә ҡайһы ауыл кешеһенең ҡулында китте.\nӘсәйем менән Сәрби әбей беҙ ҡайтҡанды көтөп торалар икән. Улар самауыр менән кейеҙ ҡалыуына ҡайғырһалар ҙа, түшәктәрҙең ҡайтыуына бер аҙ ғына шатланған һымаҡ булдылар. Бигерәк тә әсәйем үҙе менән бергә килгән, ҡарт әсәйҙең төҫө булған түшәктең ҡайтыуына шатланды. Шунда уҡ һүтелгән ерҙәрен тегеп, саңдарын ҡағып, көндә тора торған урынына илтеп ҡуйҙы.\nБеҙ самауырһыҙ ҡалғас, бөтә эш ҡаҙанға терәлеп ҡалды. Әсәйем сәйҙе лә шунда ҡайната, кискә ҡарай ҡыҫыр ашты ла шунда бешерә, кер йыуғанда һыуҙы ла шунда йылыта, ҡыҫҡаһы, ҡаҙан менән бөтә эште башҡара башланы.\nБеҙ бара торғас, самауырһыҙ торорға өйрәнеп киткән кеүек булдыҡ. Тик ҡайһы ваҡыт әсәйем генә самауырһыҙ тороуҙың уңайһыҙлығынан зарлана, уға ҡаршы атайым:\n— Бына алдан алған ураҡтарҙы урып бөтөрһәк, тағы ла ялланып ураҡ урырбыҙ ҙа шунан һуң самауыр алырбыҙ,— тип уны йыуата торғайны. Бер аҙҙан һуң, самауыр алырбыҙ тигән уй менән, беҙ үҙебеҙҙең әллә нисә йыл бергә ғүмер иткән самауырыбыҙҙы иҫтән сығарҙыҡ. Ләкин Сәрби әбей үҙенең оҙоң һаҡаллы ала кәзәһен тиҙ генә иҫенән сығара алманы. Ул ике һүҙҙең береһендә һөтһөҙ сәй эсеп, йөрәге өҙөлөп бөтөүҙән зарлана һәм: «Кәзәм — кәзә генә түгел ине, ваҡ-төйәк һыйырға биргеһеҙ ине. Үҙем үлгәнсе онотмам!»— тип һәр ваҡыт һағына ине. Беҙ үҙебеҙҙең самауырыбыҙҙан бигерәк уның кәзәһен һәм Сәрби әбейҙең үҙен ҡыҙғана инек. Беҙ бәләкәй саҡтарҙа булып үткән был ҡыҙғаныс күренештәр иҫкә төшкәндә әле лә мин уларҙы ҡыҙғанып китәм.\nМеҫкен Сәрби әбейҙең аҡтыҡ кәзәһен һатыуҙары, атайымдарҙың йыйыу аҡсаһын түләү өсөн шул тиклем ауырлыҡ күреүҙәре әле лә күҙ алдымда тора. Ул заманда ярлылар шулай ауыр торалар ине шул.\nУл ваҡытта кешеләрҙең ерҙәренә, килерҙәренә ҡарап налог һалмайҙар ине.\nУл ваҡытта ерҙәрҙе хәҙерге кеүек тигеҙләп бүлмәйҙәр ине. Ул саҡта байҙар кеҫәләренә ҡулдарын тығып, ярлыларҙың шулай ауырлыҡ күреүҙәренә көлөп ҡарап торалар ине.\nУл ваҡытта ярлыларға ла бер тигеҙ налог килә, улар уны түләй алмайҙар, шуның өсөн уларҙың аҡтыҡ кәзәләрен, һалып ята торған мендәрҙәрен, сәй эсә торған самауырҙарын, балтырған өйрәһе бешерә торған ҡаҙандарын ҡуптарып алып һата торғайнылар.\nСөнки ул ваҡытта Совет власы түгел ине.\nRetrieved from "https://wikisource.org/w/index.php?title=Беҙҙең_нәмәләрҙе_һатҡанда._Мәжит_Ғафури&oldid=638782"


Ауылда аҡса эшләү юлдары | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n10 сентября 2015 — 18:37\nАуылда нимә менән шөғөлләнергә мөмкин? Дәртле һәм егәрле кешеләр ауылда эш юҡ, тип зарланмай, хыялдарҙың иң ҡыйыуын да тормошҡа ашырыу юлын таба. Ғафури районында ғаилә кәсебенә нигеҙ һалған йүнселдәр шундай тәүәккәлдәр иҫәбенән. Уларҙың «Зиннәтле дөйәғош» агрофирмаһы республиканың төрлө тарафтарында йәшәгән экзотика һөйөүселәрҙе йәлеп итә.Башҡортостанда дөйәғоштар аҫрау тәжрибәһе яңылыҡ түгел, әммә ошо йүнәлештә аграр туризм майҙансығын асыу – тәүге аҙым. Үҙенсәлекле ферма ике йыл тулғансы күркәм ҡоштар һанын 20-нән 200 еткереп, йәнә уңышлы ҡышҡа өмөт бағлай. Дөйәғоштоң ысынлап та зиннәтле икәненә дәлилдәр етерлек. Ҡиәфәте — ҡараш ҡыуандырыр, ите — иң талапсан тәм һөйөүсене ҡәнәғәтләндерер, май-тире-ҡаурыйының хаҡы — кеҫә ҡалынайтыр, хатта йомортҡа ярсыҡтары — ижади зауыҡты кәүҙәләндерер дәрәжәлә. Өҫтәүенә был ҡош аҙыҡҡа ла талымһыҙ, тотороҡһоҙ һауа торошона ла сыҙам, ти фермерҙар. Өлкән ҡоштар төнәгән бинаны йылытыу ҙа талап ителмәй, бары аяҡ аҫтына һалам түшәү етә.Төп килемде ғәжәп ҡоштар кәртәһенә сәйәхәт ойоштороу һәм ҡунаҡтарҙы зиннәтле иттән бешерелгән аштар менән һыйлау килтерә, ти ферма хужалары. Дөйәғоштарҙан тыш бында ҡырҡауылдарҙың 4 төрө, аҡ һәм күк төҫлө һинд тауистары, күркә, мысыр тауыҡтары, ябай тауыҡтарҙың тиҫтәләгән төрө, эму атамалы австралия дөйәғоштары бар. Аҡтау ҡушаматлы аҡ дөйә, бурһыҡ, төлкө, ҡуяндар ҙа ирмәк.Үҙенсәлекле йәнлектәр илендә йылына 500-гә яҡын экскурсия үтә. Ҡунаҡтар ҡыҙыҡһындырған һорауҙарына яуаптар ала, экзотик ҡоштар тураһында яңы мәғлүмәттәр туплай, ҡайһы саҡта хатта улар хаҡындағы уйҙырмаларын селпәрәмә килтерә. Дөйәғоштарҙың башын ҡомға йәшереүе – матур әкиәт. Был ҡоштар бер кемдән дә, бер нимәнән дә ҡурмай. Улар хатта иң ҡаты һалҡындарға ла ҡаршы тора ала. Тәүәккәл йүнселдәр сыҙам, ғәйрәтле, ҡыйыу һәм ҡыҙыҡһыныусан ҡоштарҙың холҡон өлгө итеп алғандай. Улар киләсәктә мал башын арттырыу, тәбиғи иттән үҙенсәлекле аҙыҡ етештереү, яңы күңел асыу сараларын тормошҡа ашырыу маҡсаты менән йәшәй.


Өфөлә «Хазина» этно-проекты үҙенең тәүге концертына саҡыра // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n11:39, 15 апреля 2021 Мәҙәниәт\n«Хазина» этно-проекты үҙенең тәүге концертына саҡыра. 2020 йылдың башында ойошторолған төркөм бик үҙенсәлекле: ҡурай – Земфира Рәшитова, вокал, ҡумыҙ – Зәлиә Нурлы, традицион ҡыл-ҡумыҙ – Зәлиә Ғәниәтуллина, ҡыл-ҡумыҙ прима – Наилә Биктимерова, думбыра – Гөлназ Нафиҡова.\nУлар үҙ репертуарына элек-электән ҡатын-ҡыҙҙар ғына башҡарған, һирәк яңғыраған милли көйҙәрҙе һәм йырҙарҙы һайлай. Программа 20 апрелдә киске сәғәт 7-лә «Башҡортостан» дәүләт концерт залында яңғырай.\nКонцерт программаһында – заманса эшкәртелгән башҡорт халыҡ көйҙәре, шулай уҡ автор композициялары. «Хазина» төркөмө Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты, композитор Урал Иҙелбаевтың әҫәрҙәрен дә башҡара.\nҠыҙҙар концертта 2021 йылда сығырға тейешле беренсе альбомдың синглдары менән таныштыра. Ошо диск өҫтөндә эш 2020 йылда төркөм етәксеһе Земфира Рәшитованың «Таврида» Бөтә Рәсәй йәштәр форумында отҡан «HAZINA» мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса йәштәр музыкаль проекты» грантына индерелгән. Йәштәр эштәре буйынса федераль агентлыҡ эксперттары өсөнсө тапҡыр башҡорт ҡурайсыһының халыҡ фольклорын һаҡлау һәм пропагандалау идеяларын хупланы.


Төбәктең рухи мәккәһе\nДауамы. Башы 37-се, 38-се һанда.\nТарихтың яңы бите\n1964 йылда Сибай театрының баш режиссеры вазифаһына йәш, ГИТИС-ты тамамлаусы Рафаэль Мөхәммәт улы Әйүпов тәғәйенләнә. Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Сибай драма театрында тиҫтәләгән спектаклдәр сәхнәләштереп, тамашасының ихтирамын яулай. Актерҙарҙың профессиональ оҫталыҡтарын үҫтереүгә күп көс һала, ғөмүмән уның эшмәкәрлеге театрҙың ижади тормошона сағыу бер бит өҫтәй.\n1968 йылдың май айынан театр яңынан Сибай башҡорт драма театры тип исемләнә. Театрҙың директор вазифаһын Вәлихан Фәтҡуллин башҡара, баш режиссер итеп иһә тәжрибәле, утты-һыуҙы кискән артист һәм яугир Фәтхелислам Fәләүетдинов ҡуйыла. Талантлы режиссер Сибай сәхнәһендә бик күп әҫәрҙәр сәхнәләштереп, артистарҙың ижади оҫталыҡтарын камиллаштырыуға ғәйәт ҙур өлөш индерҙе. Артистарҙың сәхнә сәнғәтендә күрһәткән хеҙмәттәренә лайыҡлы баһа алыуҙар ошо осорҙан башлана ла инде. Күптәргә Башҡортостан кимәлендә маҡтаулы исемдәр бирелә.\n1975 йылдың февралендә театрҙың директоры вазифаһына оҙаҡ йылдар коллективтың партия ойошмаһын етәкләгән тәжрибәле актриса Рәзинә Дәүләт ҡыҙы Ҡаһарманова тәғәйенләнә.\n1960-1980 йылдарҙа ижади коллективтың төп көстәре Закирйән Ханов, Шәмсинур Сиражетдинова, Ҡәйүм Хөсәйенов, Рәмзилә Әҙелшина, Хәмзә Ҡурсаев, Кифая Хәбибуллина, Мәрйәм Ямалетдинова, Рәзинә Ҡаһарманова, Мөнирә Әхмәтғәлиевалар була. 1964 йылда театрға Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған йәш актерҙар—Рәмилә Хоҙайғолова, Рива Fирфанова, Заһир Вәлитов, Марат Исхаҡов, Римма Фәрүәзова, Альберт Нәбиуллиндар килә. Һуңғараҡ коллектив шул уҡ сәнғәт училищеһын тамамлаусы Фариза Хәсәнова, Мулланур Ниғмәтуллин, Марат Йәмилев, Мөбәрәк Сәлимов, Фәнәүи Минажев, Риғза Әмиров, Рәмилә Сәлимгәрәева, Кинйәбикә Исламғолова, Хәниф Сафин кеүек талантлы йәш көстәр һәм Салауат театрынан Вәкилә Ҡалмантаева, Альберт Мостафин, Рәмзилә Әҙелшина, Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһынан Рәсүл Баһаутдинов, ҡаланың халыҡ театрынан Әнүәр Fәтиәтуллин һәм башҡалар менән тулылана. Ә 1973 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетын тамамлаған тәүге сығарылыш студенттары Зифа Баязитова, Вәкил Йосопов, Риф Сәйфуллин, Хисмәтулла Дәүләтовтарҙың эшкә килеүе театрҙың, ғөмүмән ҡаланың сәнғәт үҫешен тағы бер баҫҡысҡа күтәреп ебәрә. Артабан театрға Сәлихйән Әфләтунов, Әсҡәт Йәнбәков, Рәмзиә Ҡудашева, Рәдиф Яныбаев кеүек махсус белемле, һәләтле йәш көстәр килә. Сибай театрында төрлө йылдарҙа эшләгән режиссерҙар Ким Нәҙершин, Алик Сәфиуллин, Байрас Ибраһимов, Гөлдәр Ильясова, башҡа сәнғәт оҫталары уның үҫеш тарихына яҡты бит өҫтәне.\n1987 йылда театрҙың директоры вазифаһына Сибай халыҡ театрында оҙаҡ йылдар режиссер булып эшләүсе Дамир Мәзит улы Fәлимов, ә баш режиссер вазифаһына Лек Вәли улы Вәлиев тәғәйенләнә.\nРСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Лек Вәлиев Сибай сәхнәһендә ҡыҫҡа ғына эшләү дәүерендә Башҡортостан театр сәнғәте һәм мәҙәниәте тарихында ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә булған әҫәрҙәрҙе сәхнәләштерә.\n1991 йылдың сентябрендә, театрҙың 60 йыллыҡ юбилей тантанаһында, Башҡортостан Министрҙар Советы ҡарары менән Сибай башҡорт дәүләт драма театрына уның тәүге художество етәксеһе, СССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәков исеме бирелә. Яңғырауыҡлы исем алғас, Сибай башҡорт дәүләт драма театры ошо бөйөк сәхнә ҡаһарманының исеменә лайыҡлы булып ҡалыуҙы, Арыҫлан Мөбәрәковтың дан-шөһрәтенә тап төшөрмәй, республикабыҙ театрҙары араһында үҙ йөҙөн юғалтмай, яңы күтәрелештәргә ынтылып эшләүҙе үҙенең төп маҡсаты итеп ҡуя.\nБашҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, талантлы режиссер Д.М.Fәлимов сәхнәләштереүендә театрҙың алтын фондына ингән спектаклдәр театр тәнҡитселәренең, тамашасыларҙың юғары баһаһын ала, фестивалдәрҙә, конкурстарҙа еңеү яулай.\nСибай театры үҫешенә һәләтле режиссер, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Сәлихйән Fиниәт улы Әфләтуновтың режиссерлыҡ эше ғәйәт ҙур өлөш индерә. Ул үҙенә генә хас алымдар менән һәр спектаклде үҙенсәлекле итеүгә өлгәшә.\n2004 йылда театр коллективы яңыртылған, заманса талаптар буйынса төҙөлгән һәм биҙәлгән өр-яңы бинаға күсте. Сибай ҡалаһының иң матур урындарының береһе булған театрҙа тағы ла илһамланып, дәртләнеп эшләргә, ҡолас ташлап ижад итергә ҙур мөмкинлектәр асылды. 2007 йылда театрҙың ижади составына М.С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһын тамамлаусы йәш көстәр өҫтәлде: Г.Мырҙагилдина, Р.Мифтахетдинов, Д.Нурғәлин һәм Л.Рустанова.\n2008 йылда Арыҫлан Мөбәрәковтың тыуыуына 100 тулыға арналған таҡтаташ асылды һәм юбилярҙың пьесаһы буйынса «Бисәкәй» спектакле сәхнәләштерелде.\nТеатр Башҡортостандың төрлө төбәктәрен урап сыҡты, сит өлкәләрҙә лә уңышлы сығыш яһаны һәм меңәрләгән тамашасының һөйөүен яулап, киң танылыу тапты. Йыл һайын театрҙың репертуары төрлөләндерелә. Йәш режиссер Вадим Fилманов театрға яңы һулыш индерә.\nСибай театрында бик күп сәхнә йондоҙҙары оло ижадҡа тәүге аҙымдарын яһаны, ҡанат нығытты. Улар әле икенсе тарафтарҙа эшләһә лә туған театрҙары менән бәйләнеште өҙмәй.\nБөгөн театрҙа маһир сәхнә оҫталары, оло талант эйәләре—Башҡортостандың халыҡ артистары Рәмилә Хоҙайғолова, Зифа Баязитова, Риф Сәйфуллин, Нурзиә Әбдрәшитова, республикабыҙҙың атҡаҙанған артистары Рәдиф Яныбаев, Юнир Fәйнуллин, Марс Итбаев, Айгөл Хәкимова, Венер Сөнәғәтов, Әлфирә Fәлләмова, театрыбыҙ ветераны—РФ Мәҙәниәт министрлығының Почет билдәһе менән бүләкләнеүсе Марсель Хоҙайғолов, артистар Арсен Шәйхисламов, Вадим Fилманов, Резеда Сәфиуллина, Урал һәм Айгөл Зәйнуллиндар, Салауат Вәлиев, Морат Амантаев, Зәлиә Хафизова, Юнир Мансуров, Рима Fәйнуллина, Илгиз Әбдрәшитов, Залина Сөләймәнова, Айнур Туйсин, Регина Ишбулатовалар ижад итә. Йәш актрисалар Ләйсән Ишмөхәмәтова һәм Эльмира Рахманғолова әлеге көндә бәпес үҫтерә.\n...30-сы йылдарҙа туғыҙ кешелек бәләкәй генә труппа булып юлға сыҡҡан күсмә театр һаман да юлда. Хәҙер инде ул ҙур, һоҡланғыс ижади коллектив, Башҡортостаныбыҙҙың ғорурлығы, Урал аръяғының йөҙөк ҡашы, рухи мәккәһе булып, башҡорт сәнғәте күгендә яҡты йондоҙҙай балҡый.


Владимир Путин ташҡын эҙемтәләре менән таныша\n20 Июль 2019, 09:20\nИл Президенты Владимир Путин Иркутск өлкәһенең Братск ҡалаһына килде.\nУнда ташҡын эҙемтәләрен бөтөрөү, төбәкте борсоған мәсьәләләр буйынса ҙур кәңәшмә уҙасаҡ. Шулай уҡ ул һыуҙан зыян күргән райондарҙы үҙе барып күрергә, торлаҡтарын юғалтҡан кешеләр менән осрашырға теләй.\nҺуңғы мәғлүмәттәр буйынса, өлкәне һыу баҫыу һөҙөмтәһендә 25 кешенең ғүмере өҙөлгән, 38 мең кеше зыян күргән, 107 тораҡ пункт, шул иҫәптән 11 мең йорт һыу аҫтында ҡалған. Әле емереклектәр таҙартыла, хәрбиҙәр 57 гектар майҙанды сүп-сарҙан азат итеп, биләмәне зарарһыҙландырған. Йәшәүгә яраҡһыҙ йорттар һүтелә, дүрт һыу бүлгесте төҙөкләндергәндәр.\nХәрбиҙәр зыян күргәндәргә бөтә яҡлап та ярҙам күрһәтеүҙе дауам итә.


21 Ғинуар , 10:12\nХикәйә Туҡһан йәшкә етеп килгән әбейҙең иҫе лә дөрөҫ, күҙҙәре лә аяҡ-юллыҡ күрә, һаулығы маҡтанырлыҡ булмаһа ла, зарланырлыҡ та түгел. Һәр хәлдә, ошо йәшкә етеп, дауаханала ятҡаны юҡ. Яр башында ултырған ҙур ихатаның бер ситендәге бәләкәй өйҙә йәшәй ул. Берҙән-бер улы ғаиләһе менән оло йортта. Әбейгә унда ла урын бар. Килене менән улы ла, ейәндәре лә ситләтмәй уны, киреһенсә, өҙөлөп торалар.\nӘ «Айғыр» ҡушаматын Миңсараға аҙағыраҡ, һуғыштан һуң бирҙеләр. Инде егерме йәшкә еткән ҡыҙҙың һаман кейәүгә сыҡмауы, өләсәһенең вафатынан һуң шул яр башындағы иҫке өйҙә япа-яңғыҙ йәшәүе инде бөтәһен дә ғәжәпләндерә һәм шомландыра ине. Уны киске уйынға йәки ҡунаҡҡа саҡырыу түгел, өйөнә йомошҡа ла инмәнеләр.\nЯңғыҙлыҡҡа күптән күнгән Миңсараға аттары янында бер ҙә күңелһеҙ түгел. Ул һәр бер бейәнең, һәр алашаның холҡон белә. Һәр ҡолондоң тиерлек «кендек инәһе» лә үҙе булды. Уларға матур-матур исемдәрҙе лә үҙе теләгәнсә ҡушты. Йәйге кистәрҙә аттары менән яланда ҡуныу, усаҡ янында көлгә күмелгән картуф тәме, болон сәйенең хуш еҫтәре, төпһөҙ күккә, серле йондоҙҙарға ҡарап, хыялланып ятыуҙарҙы башҡа бер нәмә лә алыштыра алмаясаҡ уға. Ошо аттары кеүек ул да – тәбиғәт балаһы! Йылҡы малы ла, урмандағы кейектәр ҙә, һауалағы ҡоштар ҙа, һыуҙағы балыҡтар ҙа, хатта ошо теңкәгә тейгән себен-күгәүендәре менән бергә үҙен бер бөтөн итеп тоя ул.\nУл төндә лә күңеле бер ниндәй ҙә шом һиҙмәне. Усаҡ янында ерҙә ятҡан эйәренә терәлеп ойоп барған Миңсараны бейәләрҙең тынысһыҙланып бышҡырыуы, өйөр айғырының кешнәп ебәреүе һиҫкәндерҙе. Ләкин тороп өлгөрмәне, ниндәйҙер көслө ҡулдар уны ҡармап алды, һаҫыҡ араҡы еҫе тынын быуҙы. «Ат урларға килгәндәр!..» – беренсе уйы шул булды. Ләкин тегеләр уны бәйләп ырғытырға, ауыҙына сепрәк тығырға ашыҡманы, киреһенсә, уны сисендерергә маташып, ҡалтыранған ҡулдары менән ашыға-ашыға ыштан бауын өҙә тартырға тырыша: «Йә-йә, ҡарышма-а-а! Һиңә лә рәхәт буласаҡ…» Шул мәлдә ҡыҙҙағы тәбиғи йыртҡыс һиҙгерлеге һәм етеҙлеге уянды, ул, ятҡан килеш бөтә көсөн йыйып, өҫтөнә менеп килгәненең бот араһына йән көсөнә тибеп ебәрҙе. Уныһы ҡаты итеп һүгенде лә лып итеп ергә ултырҙы. Арт яҡтан ҡыҙҙың кәүҙәһен шаҡарып тотҡан икенсеһенең ҡулына тештәрен батырҙы. Уныһы ауыртыуға сыҙамай аҡырып ебәрҙе лә: «Әле һин шулаймы?.. – тип, икенсе ҡулы менән Миңсараның битенә һуҡты. Танауының ҡанай башлағанын тойған ҡыҙ ҡан еҫенә тағы ла шашып киткәндәй булды, ерҙә ятҡан сыбыртҡыһын эләктереп алды ла тегеләр яғына алмаш-тилмәш яман һелтәнә башланы. Осона ҡорос сым ҡушып үрелгән сыбыртҡының эләгеүенән теге ике ир ыңғырашыу ғына түгел, үкереп ебәрҙе.\n– Йә, килегеҙ яҡыныраҡ!.. Кемгә тағы кәрәк? – ҡыҙ аһылдап төшһә лә, һаман сыбыртҡыһын һелтәй-һелтәй тегеләргә яҡынлаша. Иҫерек егет йораттары артҡа сигенә-сигенә:\n– У-у-у, Айғыр… Бисә түгел икәнһең!.. – тип ауыл яғына һыпыртты. Ҡыҙ улар артынан баҫтыра биреп тороп ҡалды. Шунда ғына иҫенә килгәндәй, хәлдең айышына төшөнгәндәй булып, сеңләп илап ебәрҙе. Йылҡылары уның хәлен аңлаған һымаҡ, төнгө усаҡ яҡтыһында күҙҙәре мөлдөрәшеп-йылтырашып, үлән утлауҙарынан туҡтап, көтөүсе ҡыҙға оҙаҡ ҡына ҡарап торҙо…\nБулған хәлде Миңсара берәүгә лә һөйләмәне, идараға ошаҡларға ла барманы. Хатта төнгө «ҡунаҡтар»ҙың кемдәр икәнен бер аҙ сырамытһа ла… Ләкин ауылда «Айғыр әбей» тигән яңы ҡушамат таралды һәм ул «ҡарт ҡыҙ»ға ғүмерлеккә сат йәбеште.\nЙәше утыҙға яҡынлағанда Миңсара үҙендә сәйер бер тойғо яралыуын тойҙо. Ҡолон көҫәгән бейәләрҙең тынысһыҙланыуының йыш шаһиты булған ҡыҙ үҙ хәлен аңлаған да кеүек. Ләкин был уйынан үҙе ояла. Тере йәнгә тәбиғәт ҡанундарын һанға һуҡмау мөмкин дә түгелдер инде. Хоҙай бит әҙәм балаларын, ир һәм ҡатын итеп, ике енестән яралтҡан! Һәр кем үҙенең ишен табырға һәм нәҫелен – үҙенең дауамын ҡалдырырға тейештер… Ә һөйөү? Мөхәббәт? Ҡайҙа ул? Ошо йәшкә етеп берәүҙе лә яратмай йәшәп буламы икән? Кит, мин әллә ысынлап та ҡатын-ҡыҙ затынан түгелме икән? Зәғиф тә түгелмен. Әллә күңелем зәғиф микән? Бәләкәй сағымда ен алмаштырмағандыр ҙа?..\nКөндәре уның аттары араһында эш менән тиҙ үтә лә ул. Ә бына оҙон ҡышҡы йоҡоһоҙ төндәрҙә ошо болоҡһоу уйҙары тынғы бирмәгән мәлдәрҙә килеп сыҡты Сынтимер ағаһы уларҙың колхозына. Техниканың сәсеүгә әҙерлеген ҡыштан тикшерә башлайҙар ине ул заманда. «Райондан килгәнсе уполномуштың аты арыған, һарайҙа ҡалдырып китәбеҙ, туғарып, ашарына һал, аҙаҡ һуғарырға онотма», – тине лә рәйес, эргәһендә торған кешене үҙенең санаһына ултырыртып, сығып та киттеләр. Тиргә батҡан ат ниңәлер сирле кеүек тойолдо Миңсараға. Ысынлап та, тәне бер туҡтауһыҙ дерелдәй, күҙенән сорлап йәш, ауыҙынан шайыҡ аға, мороно ла күпереп күбекләнеп тора. Алдына һайлап ҡына матур йәшел бесән, саҡ ҡына һоло һалды, ләкин ат, боролоп та ҡарамай, мөйөшкә барып ятты. Ҡыҙҙың ҡото осто. Ысынлап ауырый бит был малҡай! Температураһы ла бар! Үпкәһе шешкәнгә оҡшаған, ана бит хорхолдап саҡ тын ала… Үлеп кенә ҡуймаһын! «Ни эшләргә?» – тип баш ватып торорға ваҡыт юҡ, үҙе белгәнсә дауаларға булды. Малсылар өйөндәге йәшниктән ветфельдшер ҡалдырған антибиотик табып, һыуға ҡушып атҡа эсереп ҡараны. Янып барған малҡай дарыу ҡушылған аҙ ғына һыуҙы бер тынала эсеп ҡуйҙы. Ләкин алдындағы аҙыҡҡа ҡағылманы. Аяғына ла баҫмай, бар нәмәгә иғтибарһыҙ ғына ята бирҙе. Ҡыҙ уның эргәһенән китмәне. Ҡараңғы төшөүгә рәйес менән район түрәһе әйләнеп ҡайтты.\n– Ағай, атығыҙ ныҡ ауырый. Үпкәһе шешкәнгә оҡшаған. Мин дарыу эсерҙем былай… Тире ҡатмаҫ борон һыуыҡ һыу эскән йәки берәй төрлө вирус эләккән… – ҡыҙ ят кешенең үткер ҡарашынан әллә ни эшләне, хәбәрен әйтеп бөтә алмай, теле тотлоҡто, сикәләре янып китте. Ярай, рәйестең унда ҡайғыһы юҡ.\n– Э-э-э-й-й, сәпсим ята бит малҡай… Йә, ни эштәйбеҙ инде хәҙер? Үлеп ҡуймаһын. Һин, ҡустым, минең ат менән ҡайтмаһаң булмаҫ… Ветеринар саҡыртырмын, ҡараһын… Йүнәлгәс, районға үҙем егеп апарып, атымды апҡайтырмын әле… – тип аптыранды рәйес. «Уполномуш»тың риза булмай башҡа сараһы юҡ ине.\nЛәкин ул рәйестең атын килтергәнен көтөп тормаған, ике көндән кисләтеп кенә ат һарайына килеп инде. Һаман сирле хайуан янында мәш килгән ҡыҙ янына килеп: «Нисек, мал булырҙаймы? Салайыҡ микән әллә, тип килеүем әле…» – тип һөйләнде.\n– Я-а-а-а-ҡ, ағай, аяғына баҫты, әҙҙәп ашай баштаны. Тик әле егергә ярамаҫ, һәле юҡ…\n– Алай икән… Күрше колхоздан ҡайтышлай һуғылғайным.\n– Сәй эсеп китегеҙ. Мейестә көлдә бешкән кәртүк бар… – тома ят кешене сәйгә саҡырып тороуына үҙенең дә иҫе китте.\nМалсылар өйөндә йылы, плитәләге сәйнүктән үлән сәйенең хуш еҫе таралған. Үҙен Булатов Сынтимер тип таныштырған ағай колхоз хәлдәрен, нисә баш йылҡы барлығын, йәйгә ҡымыҙ яһарлыҡ күпме һауын бейә буласағын һорашып ултырҙы. Фронт юлдарын үтеп ҡайтҡан ирҙең алсаҡ йөҙөнән, һынсыл-утлы ҡарашынан ҡаушаған ҡыҙҙың йөҙө ҡыҙарған, тауышы ла ҡалтыранып сыға, бөтә тәне туҡтауһыҙ дерелдәй. Бергә эшләгән ауылдаш ирҙәрҙе бар тип тә белмәгән ҡыҙға Сынтимер ағаһы бер серле илгиҙәр, аҙашып килеп ингән юлсы, хатта күктән төшкән Хызыр Ильяс кеүек изге бер йән булып тойола. Фуфайкаһын, шәлен сискәс тә, йәш ҡыҙҙың тупаҫ кейеме аша ла тиртеп торған түштәре, нескә билдәре, көслө ҡулдары, арҡаһына һуҙылған оҙон толомо, алһыуланған йөҙө ирҙең дәртен ҡуҙғатҡайны. Һүҙһеҙ ҙә аңлашыла һәм туҡтатып булмай торған ниндәйҙер сихри тартыу көсөн икеһе лә тоя. Ҡунаҡ түҙмәне, уға күтәрелеп ҡарамай ғына сәй яһаған ҡыҙҙы, ҡапыл тороп, көслө ҡулдары менән ҡосаҡлап алды. Үҙ ғүмерендә беренсе тапҡыр ҡарышманы Миңсара, башы әйләнде, хатта йөрәге туҡтаған кеүек булды, уның наҙға тилмергән йәне лә, тәне лә ғәййәр ирҙең иркәләүенә бирелде…\nӨс көндән район түрәһенең атын алып барып ҡайтҡан рәйес: «Алай ҙа өлгөрҙөм әле, Булатовты Өфөгә обкомға алалар икән», – тигәс, һуңғы көндәрҙә үҙен ҡайҙа ҡуйырға белмәй өҙгөләнгән Миңсара еңел һулап ҡуйҙы.\nБер төрлө ялҡытҡыс оҙон ҡышҡы төндәр дауам итте, ләкин ҡатынды инде ниндәйҙер күңел тыныслығы биләп алғайны. Ҡырыҫ йөҙөнән йәшерен серле шатлыҡ һирпелә, элек һағыш менән тулы күҙҙәре бәхет менән яналар. Ул серен берәүгә лә әйтмәне, хәйер, уның менән ҡыҙыҡһынған кеше булдымы икән? Яҙы ла, йәйе лә эске ҡыуаныстар менән тиҙ генә үтеп китте. Бар тәбиғәт ҡышҡа ингән мәлдә ул әсә булыу бәхетен кисерҙе. Ҡурҡыу тойғоһо ла булманы уның. Бейәләрен гел үҙе ҡолонлатып алған ҡыҙ тыуымға ниндәйҙер бер эске һиҙенеү менән үҙ аллы әҙерләнгәйне. Тыныс ҡына бушанды, балаһының кендеген дә үҙе киҫте. Малай икәнен күргәс кенә албырғап ҡалды, улар нәҫелендә ҡыҙҙар күберәк тыуа. Өләсәһе, әсәһе, үҙе һәм… бына улы!\nБалаға Йәнтимер тип ҡушты, атаһының исемен «Хоҙайбирҙе улы» тип яҙҙырҙы. Аңы ла, тәне лә сәләмәт бала биргәне өсөн тик Хоҙайға ғына рәхмәт уҡыны ла уҡыны. Ауыл халҡы был яңылыҡҡа тәүҙә хайран ҡалды, аптырашты: «Үәт шымтоя-а-а-а-ҡ!.. Ярар, үҙ ризығы менән тыуғандыр… Аһ, айғырҙың балаһы буламы ней?..» Ә Сынтимер ағаһын башҡа күрмәне, уны оноторға тырышты. Ғаиләһе, балалары булыуына шиге юҡ ине. Етмәһә, хәҙер баш ҡалала ҙур урында эшләй. Булатовтан хәҙер уға бер нәмә лә кәрәкмәй! Һәр хәлдә уға оҡшаған, тамырҙарында уның ҡаны аҡҡан бер кеше уның тоҡомон дауам итә. Шул үҙе бәхет бит! Ейәндәре лә уның нәҫелен дауам итәсәк!\nУлын һәм эшен яратып, көндәр, айҙар, йылдар үткәнен дә тойманы ул. Һуғыштан тере ҡайтҡан һалдат ҡатындары һәм балалары күргән хөрмәтте һәм рәхәтте күрмәһә лә, яҙмышына һәләк риза ине. «Аллаға шөкөр, минең дә бына тигән улым бар!» – тип үҙен йыуатты. Улы сирләмәй генә үҫеп китте, эшкә әрһеҙ, уҡыуға шәп булды. Әсәһенә ат ҡарашырға ла, уҡыуына ла өлгөрҙө. Холҡо ҡырыҫыраҡ булһа ла, аралашыусан, дуҫтары ла күп. Тәүҙәрәк Миңсара уны янынан ебәрергә ҡурҡты, кемдер килеп алып китер һымаҡ ине ниңәлер. Йә рәнйетерҙәр кеүек. «Уйнаштан тыуған»… «Тыума»… Һуғыштан һуң ундай балалар һирәк түгел ине. Йәнтимерҙең йөҙөнә бәреп әйтмәһәләр ҙә, малайҙар үҙ-ара һуғышып киткәндә, кемдәндер ишеткән был ят һүҙҙе ысҡындыралар ине. Ләкин улы бер ваҡытта ла әсәһе иң ҡурҡҡан: «Атайым кем?» – тигән һорауҙы бирмәне. Нимә тиер ине икән Миңсара? Һуғышта үлде, тиер ине, моғайын. Шулайыраҡ яуап әҙерләп тә ҡуйғайны хатта. Атайҙары фронттан ҡайтмаған балалар һәр йортта тиерлек. Шуға ла улы үҙенең атайһыҙлығына артыҡ аптырамағандыр ҙа. Ә аҙаҡ, үҫкәс, ул һорауҙы бирергә әсә хаҡы тигән изге тойғо рөхсәт итмәгәндер. Көтөү-көтөү йылҡы араһында Йәнтимер ҙә, әсәһе лә үҙҙәрен бик етем итеп тә тойманылар. Улы армияла яҡшы хеҙмәт итеп ҡайтты. Мал яратҡан егет ауыл хужалығы техникумын, аҙаҡ ситтән тороп институт тамамланы, кәләш алды. Әле күптән пенсияла булһа ла, ауыл ерендә ветврач һөнәренең кәрәге сығып ҡына тора. Үҙе менән бергә ҡартайып килгән улынан ғүмер эсендә бер ауыр һүҙ ишетмәне Миңсара: «Эйе-е-е, тоҡомо яҡшы нәҫел балаһы шул! Алма ағасынан алыҫ төшмәгән… Шөкөр, донъяһы етеш, ҡатыны менән татыу йәшәй, балалары аҡыллы…» Һуңғы йылдарҙа ла әле гәзиттән Булатовтың исем-шәрифен уҡыһа, йә телевизорҙан үҙен күреп ҡалһа ла терт итеп ҡала ине Айғыр әбей. Улы бигерәк атаһына оҡшаған шул! Уны кемдер килеп, әсәһенән тартып алып, әллә ҡайҙа алып ҡасыр кеүек ине. Шул ҡурҡыу тойғоһо тынғы бирмәне ғүмер буйы. Еңеү байрамдарында хәҙер аҙ ғына ҡалған һуғыш һәм тыл ветерандарына хөрмәт ҙур: миҙалын да, күстәнәстәрен дә бирәләр. Уларҙы Өфөнән Сынтимер ағаһы ебәрә һымаҡ тойола ниңәлер Миңсараға.\n– Яра-а-а-р… Сығып киләйем әле, – оҙаҡ уйланып ултырып ҡатып киткән аяҡтарын көскә яҙып, әбей урындыҡтан төштө, тупһала яҙғы көнгә һоҡланып тора бирҙе лә аҙбар яғына ыңғайланы. Уның яҡынлағанын күреп, ялан кәртәләге аттары бышҡырып сәләм бирҙе. Колхоздар тарҡалып, ат һарайҙары күптән бушап ҡалһа ла, Айғыр әбей йылҡы малынан айырылманы. Ана шул Ҡаранайғыр менән Аҡморондоң нәҫелен һаҡлап ҡалды. Йәй буйы ҡымыҙҙан өҙөлмәйҙәр, шөкөр, Күкморон йыл да ҡолоно менән ҡыуандырып тора.\n– И-и-х-х, миҙалдарҙы мин аттарға бирер инем. Иң ауыр йылдарҙы бергә үткәргән арҡаҙаштарым кеүекһегеҙ бит. Һеҙ фронтта ла һуғыштығыҙ, тылда ла йән аямай тир түктегеҙ… Ҡайҙалыр аттарға һәйкәлдәр ҙә бар, тиҙәр…\nАйғыр әбейҙең ҡапыл ныҡ итеп йөрәге сәнсте, ҡара тарамыш ҡулдары менән ҡоймаға тотондо. Күкморон ниҙер һиҙенгән кеүек зарлы итеп кешнәп ебәрҙе, ә ҡолоно әсәһенә килеп һыйынды.


Радий Хәбиров «Cалауат Юлаев» командаһына яңы миҙгелдә уңыштар теләне\n2 сентябрҙә Өфөлә Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров “Салауат Юлаев” хоккей клубы уйынсылары, тренерҙары һәм етәкселеге менән осрашты, уларға Континенталь хоккей лигаһының яңы миҙгелендә уңыштар теләне.\n– Республикабыҙ көйәрмәндәре исеменән һеҙгә сәләм тапшырырға теләйем. “Салауат Юлаев” беҙгә бик ҡәҙерле, уның өсөн һәр саҡ ихлас янып-көйәбеҙ, – тине Радий Хәбиров. – Үткән миҙгел бик ҡатмарлы булды. Һеҙ плей-оффта шәп уйнап, беҙҙе ҡыуандырҙығыҙ. Әммә коронавирус сәбәпле уйынды аҙағына еткерә алманығыҙ. Шулай ҙа уҙған миҙгел өсөн һеҙгә ҙур рәхмәт!\nРеспублика етәксеһе Башҡортостан Хөкүмәте хоккей клубына ярҙам күрһәтеүҙе дауам итәсәк тип белдерҙе.\n– “Салауат Юлаев” беҙҙең өсөн ҙур әһәмиәткә эйә, Хөкүмәт яғынан хоккей клубына ярҙам күрһәтеүгә бәйле проблема булмаҫ, – тине Башҡортостан Башлығы. – Бөтә мәсьәләләрҙе лә хәл итербеҙ. Һөйләшеүҙәр бара, беҙҙе хуплайҙар. Шуға күрә бер нимәгә лә иғтибар итмәгеҙ. Һеҙҙең алда бер генә бурыс – аҙаҡҡаса еңеү өсөн көрәшеү. Алдығыҙға юғары маҡсат ҡуйып, уларға ынтылырға кәрәк. Яңы тренерығыҙ Томи Ламса һеҙҙе яңы еңеүҙәргә илһамландырыр, тип ышанам.\nОсрашыу аҙағында республика Башлығы хоккейсыларға дәүләт наградалары тапшырҙы. Улар Радий Хәбировҡа рәхмәт белдерҙе, ә команда капитаны Григорий Панин махсус хоккей формаһы тапшырҙы.


19 Июль , 21:00\nҠорбан салынаһы урын таҙа булырға, алдан яҡшылап һайланырға тейеш.\nҠорбан салынаһы урын таҙа булырға, алдан яҡшылап һайланырға тейеш. Хайуанды салыу урынына ипләп, рәнйетмәйенсә алып килергә. Салғанда ҡибла тарафына ҡаратып, һул яғына ятҡырырға. Малды салғанға тиклем “Әнғәм” сүрәһендәге 162 – 163-сө аяттарҙы уҡырға мөмкин. Ғәрәпсә уҡый алмаған кеше тәржемәһен әйтә ала: “Уҡыған намаҙҙарым, салынған ҡорбандарым, тере булыуым һәм үлеүем һис тиңдәше булмаған, бөтә ғаләмдәрҙе тәрбиә ҡылыусы Аллаһы Тәғәлә ризалығы өсөн. Мин уға бер нәмәне лә тиңдәш ҡылмаҫҡа, фәҡәт Уның ғына ҡоло булырға бойоролдом. Һәм мин мосолмандарҙың тәүгеһемен, тип әйт”.\nБыл аяттарҙы уҡығандан һуң: “Аллаһым! Дуҫың Ибраһим ғәләйһиссәләмдән, Хәбибең – һөйөклө Рәсүлең Мөхәммәд салләллааһу ғәләйһи вә сәлләмдән ҡабул иткән кеүек, минән дә ҡабул әйлә. Салған ҡорбанымдың әжер-сауаптарын насип ит”, – тип доға ҡылырға мөмкин.\nҠиблаға ҡаратып ҡуйғас, “Фәлән Фәлән улы исеменән Бисмилләәһи Аллааһу әкбәр”, тиелә. Әгәр инде ҡорбан салыуҙың сауабы хужа һәм уның ғаиләһе исеменән ниәтләнһә, “Фәлән Фәлән улы исеменән һәм уның ғаиләһенән, Бисмилләәһи Аллааһу әкбәр”, тип әйтелә. Малды салғанда һәр ваҡыт иң һуңғы һүҙҙәр “Бисмилләәһи Аллааһу әкбәр” булырға, башҡа бер һүҙ ҙә өҫтәлмәҫкә тейеш. Ҡорбан ғәйет намаҙы уҡылғандан һуң ғына салына. Әгәр намаҙға тиклем салынһа, ул ҡорбандан китмәй.\nҠайһы бер урындарҙа ҡорбан салғандан һуң, ике рәҡәғәт намаҙ уҡырға ҡушалар. Әммә был ғәмәл бәйғәмбәребеҙҙең (с.ғ.в.) сөннәтендә юҡ.


«ЭҪЕ ЭҘҘӘР» БУЙЛАП…\nРәсәй эске эштәр министрлығының Сибай ҡалаһы буйынса бүлегенең һорау алыу бүлексәһендә үҙ эшен яҡшы белгән 11 хеҙмәткәр эшләй. Полиция хеҙмәткәрҙәре кѳнѳ алдынан урындағы тәртип һаҡлау бүлегендә юғары һѳҙѳмтәләргә ѳлгәшеүселәрҙең береһе булып танылған һорау алыу бүлексәһе начальнигы, полиция майоры Р.И.Вафин менән һѳйләшеү форсаты тейҙе.\n—Ришат Ишмѳхәмәт улы, һеҙҙең хеҙмәттең эше нимәнән ғибәрәт?\n—Хоҡуҡ, тәртип һаҡлау органы булараҡ, тәүһорау алыу бүлеге хеҙмәткәрҙәре енәйәт ҡылынған урынға беренселәрҙән булып саҡыртыла. Енәйәттең кем тарафынан ҡылыныуын асыҡлауҙа кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр табыусы дознавателдәр ҙур роль уйнай. Беҙҙең эштә бәләкәй генә деталь дә ҙур әһәмиәткә эйә. Йәғни, һорау алыу хеҙмәте енәйәтте асыҡлау һәм тикшереү менән булыша. 30 кѳн эсендә һорау алыу эштәрен, енәйәт эшен тикшереүҙе тамамлап, артабан ҡарау ѳсѳн тейешле бүлексәгә тапшырырға тейешбеҙ.\n—Тимәк, енәйәт эшенең ни тиклем тиҙ асылыуы һеҙҙең хеҙмәткә ныҡ бәйләнгән?\n—Әлбиттә, шуға ла хеҙмәткәрҙәргә ал-ял белмәй эшләргә тура килә. «Эҫе эҙҙәр» буйлап тиҙ генә эшләгәндә, һѳҙѳмтәләргә ирешергә була. Зарланмайым, коллектив татыу, берҙәм. Ун бер кешенең дүртәүһе ҡатын-ҡыҙ. Бүлектә оҙаҡ йылдар эшләгән ѳлкән дознавателдәр Рауил Йосопов, Фәнис Иҙрисов, Эльвира Илбулова алыштырғыһыҙ белгестәр. Рѳстәм Ишкилдин, Владислав Васильев та уларҙан ѳлгѳ алып, тырышып эшләп йѳрѳй. Һандарға күҙ һалһаҡ, эшебеҙҙең һѳҙѳмтәләре асыҡ сағыла. Әйтәйек, былтыр ошо мәлгә ҡәҙәр 280 енәйәтте асыҡлауға ѳлгәшһәк, быйыл 260 енәйәт эшен асыуҙа булышлыҡ иттек. Енәйәт осраҡтарының 20-гә кәмеүе ул тотош ҡала эске эштәр бүлеге хеҙмәткәрҙәренең профилактик эш алып барыуы һѳҙѳмтәһелер, тип уйлайым.\n—Енәйәт тѳрлѳ була, ә бына бер-береһенә ныҡ оҡшағандары осраймы?\n— Ҡайһы ваҡыт осрап ҡуя. Ҡалала уғрылыҡ, айырыуса кеҫә телефоны урлау кѳслѳ. Тән йәрәхәттәре алыусылар, кѳнкүрештә йәберләнгәндәр күпләп мѳрәжәғәт итә. Һәр бер эште асыҡларға, тикшерергә тырышабыҙ.\n—Бүлексәне ҡасандан етәкләйһегеҙ?\n—Быйылғы йылдың йәйенән был вазифаламын. Ҡаланың эске эштәр бүлегендә 2002 йылдан эшләйем. Әбйәлил районының Асҡар ауылы мәктәбен тамамлап, БДУ-ның Сибай институтының юридик факультетында белем алдым. Кѳндѳҙгѳ бүлектә уҡып йѳрѳһәм дә, 4-се курста ошонда дознаватель булып эш башланым. Аҙаҡ ѳлкән дознаватель булдым.\nЭшебеҙ ауыр, әммә һәр кемебеҙҙең тылы ышаныслы, хеҙмәткәрҙәремдең ҡатындарына, ирҙәренә түҙемлек теләйем. Минең ҡатыным Эльвира ла, ҡыҙым да эштән ҡайтҡанымды кѳтѳп ала.\n—Байрам уңайынан хеҙмәттәштәрегеҙгә ниндәй теләктәр теләр инегеҙ?\n—Сәләмәтлек, ғаилә именлеге, тырышлыҡ һәм уңыштар, тыныс тормош теләйем.


Ҡыҙы менән һәм бушлай теркәү видеочивать - Мексика видео чат\n- видео-Рулетка бушлай\nҺеҙ сайттың ом ҡушылдығы өсөн Генә ғәҙәти булмаған урындаРаҫлау өсөн, тип, һеҙ, ысынлап Та, үҙем булғас, зинһар, Һеҙ Мобиль телефон номерҙары индерелгән. Шул ваҡыттан алып күп ваҡыт Үткәс тип, мин нисек барыуы Тураһында хәбәр сығармағайны ла, минең Эшем күп булды һуңғы ваҡытта.\nӘммә мин әйтәм, бәлки, һуңғы Командировкаһы тураһында.\nУльяновск йүнәлештәренең береһе рязань минең Юлында ята. Һәм был тәртиптә 700 машина Һәм 8 сәғәт...\nОсрашыуын Санкт-петербургта Санкт-Петербург Вконтакте\nБеҙҙең тәжрибә ҙур булмаған төркөмөШуның өсөн, буласаҡ өҫтәү өсөн Диуарға таҫма һәм һеҙ типтағы Ҡыҫҡа анкета бик күп, улар Көн һайын, уҡыусылар, беҙ был Посына комментарий ҡатнашырға тәҡдим ҡуя. Шулай итеп, мин дуҫымдың үтенесен Ҡарай һәм уҡый вазифала 2009 йылдан. Мең кешене таба, беҙҙең мөнәсәбәттә Булып, урындар һаны сикләнгән. йөҙҙәрсә ғаилә булдырыу, һатып алыу Менән алдан арзан. Тура эфирҙа, һис бер нәмә Лә алмаштыра бөтә мәғлүмәт.\nОнлайн-ҡыҙ һәм ир-егет танышырға ч ҡалаһы лиссабон ҡалаһы лиссабон, Португалия\nҠушыла, һәм һин бер була\nЛиссабон йыйыныусы яңы дустар, улар теләгәнРәхмәт, ҡыҙҙар һәм малайҙар табыуы еңел, португалия баш ҡалаһында һеҙҙең менән йәнәшә йәшәй. Наслаждайся барыһы ла мөғжизә яратҡан кешеләр менән бергә була.\nБында бөтәһе лә мөмкин, болтать, флирт.\nМилләт ял паркында булдыҡ, яңы дуҫтар саҡырҙы, аквариумға барып, европаның иң ҙур, манараһын ҡара васко да гама. Үҙ йүнәлешен булдырыу, фоторәсемдәр скачать, тәжрибә менән алмашып, дуҫтары менән арал...\nВеб-камералар ч Мексика - видео двигателдәр эҙләү, эҙләп\nУның аҙағында башлана\nCbs һайлау тураһында интерактив журналы өсөн өҫтәмә шарттар ҡулланыла һүрәте реклама сәйәсәте хосусил ҡытайҙа автомобилдәр тейәп торрент өлкәндәр уйын фильмы музыка видео новости һуңғы гид мексика кеше мәшғүллек покемон вещица go шайтанды ҡыуып күсемһеҙ милек троллинг - рулетка яҡшы реакция Леди Гага - телефон (рулетка версия) видео ч ч Мексика-каналы, латин америкаһы илдәре кеше һеҙ ҡайҙа осратырға мөмкинГватемала кеше булып, АҠШ, Канада, Сальвадор һәм ...\nКоммуникация сессия. Чатта теркәлергә бушлай онлайн менән\nЯбай кеше, ысынлап та бөгөнгө көнгә тиклем дуҫтарым эҙләү һәм процессында ҡыҙыҡлы һәм еңел булдыБынан йәшәү урыны мөһим роль уйнаны ла инде, сөнки бөтә донъя селтәре аралашыу аша тормошҡа ашырыла. Тағы ла бер ҡыуаныслы мәл булған икән, бер ниндәй ҙә аҡсалата сығым талап итмәй тип теркәлгән был сайт, һеҙҙең мәғлүмәт һәм кәрәкле бында кереп ч индерелгән, унда һеҙҙе көтә мең файҙаланыусы, уларға яңы мауыҡтырғыс һәм дуҫтарса яһарға теләй. Әгәр телисез икән әүҙем бәйләнештәр даирәһе киңәйер...\nКостанай осрашыу Булды\nБарыһы ла намыҫлы\nверсия танышты мобиль сайт - САЙТ Де, башҡа етди бушлай теркәйМобиль таныштырҙы - был ҡыҙ менән Егет һәм бөтә донъя викторина. 50 йәшлек ҡатын менән осраша Башланым һәм артыҡ иғтибар һәм п.\nКуннилингус илаһи мин һеҙгә түләүһеҙ эшләй. Анонимность. Тәжрибәһе ҙур.\nТүгел стесняйтесь яҙа\nБер ҡыҙ ғына маҡсатҡа ярашлы Ойоштороу өсөн етди менән яҡшы Мөнәсәбәте менән билдәләнеүе ғаилә, балалар, Минең өсөн, милләте әһәмиәтк...\nурынға барығыҙ, ведь, тылсымсы\nҠатын-ҡыҙҙарҙың уртаса йәше түгел Инде-59 йәш, әммә яҡшы Һаҡла, теләгән табыр инек оҡшаш, Шундай уҡ ир-аттар өсөн Дана ял, ҡыҙыҡлы һәм башҡа Әйберҙәр урын бараМюнхен, түгел ҡатын-ҡыҙҙарҙың уртаса Йәше-59 йәш, әммә яҡшы Һаҡланған, таба оҡшарға теләй ине, Шул уҡ ир-аттар өсөн Дана ял, ҡыҙыҡлы һәм мюнхен һ. Заявитель нисек, мин һеҙҙе күреп Һәм проблемаларҙы аныҡ ҡарарҙар тәҡдим итәбеҙ. Колдунья булараҡ, колдовской ауыл эше, Һәр яҡтан мин тыныс үтә ...\nбыл һыҙмалар. -ролет - Был сайт, Ул рөхсәт Аноним менән Бер рәттән\nШундай уҡ типтағы кеше\nИғәнә цензураға ҡаршы ҡорал - был эскиз-ролет - был сайт, ул Аноним мөмкинлек бирә, шулай уҡ Аноним менән бер рәттән мең. Сайтта эләгеүе осраҡлы һайлаған кешеләр Незнакомцы незнакомец башланы һәм уның Менән онлайн-чан. Чатта аралашыу эҙләү һәм башҡа Файҙаланыусылар ағымдағы теләһә ҡайһы ваҡытта Ташлап китә аламмы осраҡлы кеше. Әлеге ваҡытта көнөнә биш йөҙҙән Мең кеше ярты миллионға тиклем Тирбәлә трафик сайтында. Андре сайты эшләй башланы һәм 2010 йылды...\nМенән Осрашыу Эспиритый Ҡыҙҙар өсөн Етди мөнәсәбәт Санто-ду-Ду\nБыл сәнғәт буйынса үҙен үҙе еңде\nИр-ат менән осрашҡанда, изге Рухлы ҡатын-интернет аша дурт, Күптәр кеүек индустрияһы хеҙмәте башҡалар, Беҙҙең тормош күптән индеҺеҙ тарихы тураһында күп ишетергә Мөмкин, - тип интернет аша туғандаш Йәндәрҙе табып белергә ярҙам итә, Һәм киләсәктә ғаилә булдырыу, әммә Тенденция һәм башҡалар булды. Статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, 2015 йылда 58 өлөшөн арттырыу айырылышыу, никахты Түгел, шул уҡ ваҡытта йылдан Ашыу дауам итә.\nӘ һин нисек уйлайһың\nКарантин ваҡытында мин интернетта ҡарап Буласаҡ таныштым, фотоһүрәттәрҙе three беҙ, Бер-береһенә оҡшағанПроблема шунда, тип, шаблон буйынса Музыкаль фильмдар серияһы башлана тибындағы Аралашыу һуң, һәләк булып ҡуйҙы. Минең маҡсаты - беҙгә тиклем һаҡланған Ул осрашыу. Беҙ бер ниндәй шаблон буйынса, Ике экстраординарный мауыға. Әммә, ысынында иһә, минең уйымса, Һәр кемдең күңеленә тәрән, кем Менән уртаҡлашырға теләгән, әммә ышанам Оковы баҫҡыланы. Әлегә тик...\nЛьвов Ҡалаһында осраша. Львов сайтында\nडेटिंग लड़कियों के लिए एक गंभीर\nбыл танышыу. таныша өлкәндәр өсөн бушлай таныша теркәлгән 18 бушлай видеочивать ҡыҙы менән бушлай онлайн видео чат танышырға мөмкин. донъя буйынса танышырға видео чат башҡа ҡыҙҙар менән теркәлгән видео чат видео трансляции онлайн башҡа бушлай теркәү ч башҡа бушлай теркәү видео чат


Әбейҙәр бейей, күңел аса...\n4 Декабрь 2021, 12:30\nОктябрьский ҡалаһында пенсионерҙар өсөн һауыҡтырыу, белем биреү, күңел асыу түңәрәктәре эшләй.\nОктябрьский ҡалаһында пенсионерҙар күңелле йәшәй. Улар өсөн “Демография” милли проектының (национальный проект "Демография") “Өлкән быуын” программаһына ярашлы, 22 йүнәлеш буйынса һауыҡтырыу, белем биреү,күңел асыу түңәрәктәре эшләй.\nАйһылыу һәм Владимир Саиспаевтар – бейеү түңәрәгенә йөрөгән берҙән-бер ғаилә пары. Пенсияға сығыу менән буш ваҡыттарын йөкмәткеле үткәреү өсөн иҡтисад техникумында эшләгән түңәрәккә киләләр.\n“Хәҙер бер йыл була инде бында шөғөлләнеүебеҙгә , бейеү физик көсөргәнеште арттыра, кәйефте күтәрә, иммунитетты яҡшырта, – ти ветерандар. - Улыбыҙ ҙа беҙҙең өсөн шатланып бөтә алмай, “өйҙә ултырмағыҙ, хәрәкәтләнегеҙ,” ти.\nОктябрьский ҡалаһының иҡтисад түңәрәгендә ойошторолған бейеү түңәрәге ун йыл уңышлы эшләп килә. Проектҡа ярашлы, өлкәндәр бында бушлай шөғөлләнә. Бейеү түңәрәге етәксеһе Әлфинә Йыһаншина ҡаланың йөҙәрләгән пенсионерын бейергә өйрәткән. “Мин үҙем дә өлкәндәрҙән күп нәмәгә өйрәнәм, тормошто яратырға, мөнәсәбәт ҡорорға...” – ти Әлфинә Мәҡәсим ҡыҙы.\nПенсионерҙар һауыҡтырыу-физкультура түңәрәгенә лә ихлас йөрөй. 85 йәшлек Мөҙәйәнә Шәңгәрәева әйтеүенсә, хәрәкәтләнеү, аралашыу сәләмәтлекте нығытырға ярҙам итә, ”занятиеға йөрөмәһәм, тәнем ауырта башлай,” ти. Шулай уҡ компьютерҙы үҙләштерергә теләгәндәр өсөн дә ишектәр асыҡ.\n“Кешеләр карантин осоронда арыны, ялыҡты, шуға күрә ололарҙың курстарға йөрөргә ынтылыуы аңлашыла, - ти техникум директоры Вероника Чернокузова. – Түңәрәктәргә 55 йәштән өлкәндәргә күп функциялы үҙәк аша ла яҙылырға мөмкин. Өсөнсө йәш халыҡ университеты белемдәрен һәм һәләттәрен тулыландырырға теләгән пенсионерҙарҙы көтә.”\n“Демография” милли проекты биш федераль программаны үҙ эсенә ала, шуларҙың береһе – “Өлкән быуын”. Рәсәй Президенты Владимир Путиндың “май” указдарына ярашлы, “Рәсәй Федерацияһында демографик сәйәсәтте тормошҡа ашырыу саралары тураһында” Указдың һигеҙ ҡарары 2024 йылға үтәлергә тейеш.


Өфө районы Миловка ауылында балалар өсөн Ураҙа байрамы ойошторолдо. - Духовное Управление Мусульман Республики Башкортостан. ДУМРБ\nСараға ғаиләләр республиканың бар төбәктәренән йыйылды. Кескәйҙәргә төрлө конкурстар, уйындар ойошторолдо. Байрамда ҡатнашыусылар былау менән һыйланды.\nБайрамды Миловкалағы «Иман нуры» мәсете шәкерте доға уҡып башланы. Кескәйҙәр өсөн Ураҙа байрамының бында ойошторолоуы осраҡлы түгел. Мәсеттә йәш быуынды ислам ҡанундары буйынса тәрбиәләү йәһәтенән күп эштәр башҡарыла.\nУраҙа ғәйетендә ғаиләләрҙе бер майҙанға йыйыу ғәҙәти. Ете- һигеҙ йыл элек йөҙләп кеше килһә, быйыл иһә меңләгән. Кесе саҡтан дини тәрбиә алған быуын киләсәктә лә унан тайпылмай, ти диндарҙар.\nҒаиләләр күстәнәс менән килгән, улар өйҙә мәсет макеттары яһаған. Кескәйҙәр һүрәт төшөрҙө, буяны, конструкторҙар йыйҙы һәм башҡа күп төрлө уйындарҙа, конкурстарҙа ҡатнашаты. Балалар һәм үҫмерҙәр хатта, тоҡ менән менән көрәште, тоҡ кейеп тиҙлеккә йүгерҙе.\nБайрамға килеүселәр иман йортонда күмәкләп намаҙ уҡыны. Мәсет янындағы майҙанда ҙур ҡаҙандарҙа былау бешерелеп таратылды.\nМосолман донъяһының иң ҙур байрамдарының береһендә был сараға эләккән һәр кемдең күңелендә иман нуры балҡыны.


Төбәктә «әбейҙәр сыуағы» тамамланды. Бөгөн ямғырлы буласаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nТөбәктә «әбейҙәр сыуағы» тамамланды. Бөгөн ямғырлы буласаҡ\n11:10, 22 сентября 2017 Йәмғиәт\nРеспубликала «әбейҙәр сыуағы» тамамланды, ул тап бер аҙна дауам итте. Ысын мәғәнәһендә көҙгә аяҡ баҫабыҙ. Ошо осорҙа һауа температураһы көндөҙ +21, +28 градус булды, 19 сентябрҙә иһә республиканың көнбайышында термометр бағанаһы 30 градусты күрһәтте. 21 сентябрҙән Уралға төньяҡ ағым менән арктик һауа массаһы үтеп инә башланы, был алдағы көндәрҙә температураның түбәнәйеүенә килтерәсәк. Аҙна аҙағына тиклем һауа температураһы төндә +2,+7 градус, аяҙытҡанда 0,-3 градусҡа тиклем һалҡынайтып, ҡырау төшәсәк, көндөҙ +7,+13 градус. Урыны менән бер аҙ ямғыр яуасаҡ.\nРәсәй Гидрометеорология үҙәге фаразы буйынса, сентябрҙең өсөнсө декадаһында уртаса һауа температураһының норманан 1-2 градусҡа түбәнерәк булыуы көтөлә (норма +8,0 градус).


Бөгөн сығарылыш синыфы уҡыусылары математиканан профилле имтихан тапшырҙы\nБыйыл был фән буйынса Берҙәм дәүләт имтиханы ике этапта үтте. Аттестат алыр өсөн база кимәлендәге һынауҙы тапшырыу ҙа етә, тик юғары уҡыу йортона инергә теләүселәр, буласаҡ инженер, программистар профилле имтихан бирергә бурыслы.\nРеспубликаның 101 мәктәбендә ун туғыҙ меңгә яҡын кешенең белем кимәле тикшерелде. Өфөнөң 21-се лицейында үткән имтиханға ла уҡыусылар иртән иртүк йыйылғайны. Уларға үҙҙәре менән мобиль телефондар индереү ҡәтғи тыйылды, барыһы ла металл эҙләү ҡоролмаһы менән тикшерелде. Талаптар ярайһы уҡ ҡаты, аудиторияларҙа ла етди күҙәтеү ойошторолған.\nУҡыусылар йыл дауамында репетиторҙарға йөрөп, үҙаллы, интернет ярҙамында белемен камиллаштырған. Математиканан имтихан 3 сәғәт тә 55 минут дауам итте, унда 21 эш ҡаралған. Аттестат алыр өсөн 27-нән юғарыраҡ балл йыйырға кәрәк.


«Башҡортостан ҡыҙы» журналының август һанына күҙәтеү\n20 Август 2020, 14:14\nЖурналыбыҙҙың август һанын арҙаҡлы ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың береһе, ил инәһе Мәрйәм Бураҡаеваның тормош һабаҡтары аса. Тыуған яғы Ейәнсура районының Ибрай ауылы менән бәйләнешен өҙмәгән, ул ғына ла түгел, ауылдаштары менән йәнтөйәк тормошон уртаҡлашҡан шәхестең рух тәрбиәһе һағында тороуо, халҡым, телем, илем, тип янып йәшәүе уның фәлсәфәүи уйланыуҙарында асыҡ сағыла. «Тере һыу – Урал батырҙа» тигән мәҡәлә һеҙҙе милләт әсәһе менән осраштырыр.\nБеҙҙең табиптар – герой! Быны бөгөнгө ысынбарлыҡ күрһәтте. Ер йөҙөн солғап алған вирусҡа ҡаршы миллион һумдар ҙа, алтын- хазиналар ҙа ярҙам итә алмай, барыбыҙ ҙа – байы ла, ярлыһы ла – аҡ халатлыларға ҡарап ҡалдыҡ. Журнал тышлығында – Баймаҡ районында билдәле табиптар династияһын дауам итеүсе Әлиә Зөлҡәрнәева. Бер ғаилә республика медицинаһына дүрт табип тәрбиәләп биргән. Шуларҙың береһе – Әлиә Ғиззәт ҡыҙы – атаһы юлын дауам итеүсе юғары категориялы белгес тә, гүзәл ҡатын-ҡыҙ ҙа. Уның хаҡындағы очеркты ошо һанда уҡығыҙ.\nЖурналдың баш мөхәррире Гөлназ Ҡотоеваның Ейәнсура яҡтарына сәфәре тағы ла бер фәлсәфәүи уйланыуҙарға нигеҙ булды. Шул тарафтарҙа йәшәгән ҡәләмдәштәр менән осрашыу, улар аралашҡан кешеләр тормошона байҡау яһау – осҡонһоҙ ут тоҡанмай, йышыраҡ килергә кәрәк был яҡтарға, тигән һығымтаға этәрә авторҙы. Йәшәүгә ынтылып ятҡан ауыл кешеләренең тормошо тағы ла бер мәҡәләне биҙәне.\nБалаларының нисек үҫеүен әсәйҙәр генә түгел, атайҙар ҙа күҙәтеп бара икән. Сабыйҙарының тәпәй баҫыуы, тәтелдәп нимәлер һөйләүе, баҡ тиһәң, атайҙар өсөн дә ҡыҙыҡ. Ҡатыны өйҙә юҡта, бер көндө кескәй улдары менән үткәргән, бала бағыуҙан да ауырыраҡ хеҙмәт юҡлығын таныған атай көндәлегенән тағы бер яҙма бирелә был һанда.\nТелевидение эфирҙарынан мөләйем йылмайған алып барыусы, өс бала тәрбиәләгән әсә, әүҙем тормош позицияһы алып барған кеше ул сирттағы геройыбыҙ – Светлана Насирова-Сөләймәнова. Үҙе шиғыр, йыр яҙа, үҙе йырлай: «Күп балалы ғаилә ҡороуҙан ҡурҡмайыҡ. Тормош ысынбарлығын күрә беләйек», – ти Светлана. Уның менән осрашҡан коллегабыҙ Гөлшат Ҡунафинаның мәҡәләһе һеҙҙе Светлана менән яҡындан таныштырыр.\n«Әҙәби балҡыш» рубрикаһында шағирә Эльмира Сәсәнбаева менән осрашыу көтә.\nТормош мәшәҡәттәренән арынып бер аҙ көлөп алырға ла була. Яҙыусы Нажиә Игеҙйәнованың «Ҡиммәтле кейәү» сатирик хикәйәһе замандаштарының карикатур образын һүрәтләгән. Был һанда сатира һәм юмор оҫтаһы булған яҙыусының әҫәре журнал уҡыусылары хөкөмөнә сыға.\nБашҡорт Венецияһы ҡайҙа урынлашҡан? Филология фәндәре докторы Рәшит Шәкүр ғәжәйеп матур урын Дүртөйлө районының Венеция ( икенсе исеме – Алпан дачаһы) исемле башҡорт ауылы хаҡында бәйән итә.\nРеабилитация – дауалауҙың ифрат етди өлөшө. Ул тейешенсә уҙғарылмаған икән, бөтә тырышлыҡ юҡҡа сығырға мөмкин. Өҙлөкмәй генә һауығам тиһәң, белгестәр кәңәшен тыңла. Башҡортостандың мотлаҡ медицина страховкалауы төбәк фондының үҙәк филиалы эксперты Светлана Минһажева ошо турала һөйләй.\nШөкөр итә белеүҙең көсө – Аллаһтың бөйөклөгө, ҡөҙрәте, беҙгә күрһәткән миһырбанлығын онотмауҙа. «Аллаһ бәрәкәте» рубрикаһы шөкөр итеүҙең оло фазиләттәрен ҡарап китә.\nСәхнә йондоҙҙарын йәки башҡа популяр кешеләрҙең тормошон күҙәтеү өсөн бөгөн «папарацци» булырға кәрәкмәй. Улар социаль селтәрҙәрҙә үҙҙәре кисергән ваҡиғаларҙы киң яҡтыртып бара. Был һанда беҙ «йондоҙло яңылыҡтарға» бер аҙ байҡау яһарбыҙ.\nҺуғыштан һуңғы ауыр йылдарҙа яңғыҙ ҡалған, күп бала тәрбиләгән апай-инәйҙәр ауыр яҙмыш һынауҙары аша үткән. Уларҙың һәр береһенең тормошо бер роман яҙырлыҡ. Баймаҡ районы Байыш ауылының донъя тотҡалары булған ҡатындар хаҡында авторыбыҙ Рәйсә Үҙәнбаева яҙған.\nБейеү – уның булмышы. Күңелендәге бейеү ялҡынын халҡына еткереү ҡөҙрәте булған Вәжиһә Фәттәхова хаҡындағы мәҡәләне Альмира Кирәева әҙерләне.\nВанна бүлмәһен нисек ойошторорға? Бәләкәс кенә бүлмәлә кәрәкле әйберҙәрҙе тиҙ генә табып буламы икән. Ошо һәм башҡа һорауҙарға «Ҡулыңдан һөйөн» рубрикаһы яуап бирә.\n«Самауырлы – ҡотло өй»ҙөң хужабикәһе, актриса Гөлшат Ғайсина – «Хыял өйө» рубрикаһының сираттағы геройы. Ауыл тормошон гастролдә тәүгә күргән ҡала ҡыҙы бөгөн үҙ йорто менән йәшәй. Буласаҡ йорт өсөн актриса һәм уның ғаиләһенән кәңәштәрҙе ошо һанда уҡырға мөмкин.\nАртистар ғаиләһе «Тәмлекәс» рубрикаһын да дауам итә. Салауат һәм Сәлимә Юлдашбаевтарҙан ташҡабаҡлы торт һәм сейәле бәлеш һеҙҙең дә күңелегеҙгә хуш килер.\nАрхангель районы ҡыҙы Вәсилә Камалетдинованың ҡул эштәре журналыбыҙ битен биҙәй. Уның белмәгән һөнәре юҡ, милли кейем дә тегә, ҡатын-ҡыҙҙың биҙәүестәрен дә эшләй, картина ла сигә. Күркәм замандашыбыҙҙың үҙе һәм эштәре менән танышырға тәҡдим итербеҙ.


Быйыл Рәсәйгә ГМО продукттары индереү тыйылды\nЗаконға ярашлы, илдә лә гены модификацияланған үҫемлек үҫтереү һәм хайуандар булдырыу ярамай. Шулай ҙа, ҡайһы бер белгестәр, бер ил дә ГМО- һыҙ үҙен тулыһынса туйындыра алмаясаҡ, тигән фекерҙә. Икенселәре иһә гены үҙгәртелгән аҙыҡ-түлек зарарлы, тип бара. Ләкин был фәнни күҙлектән нигеҙләнмәгән. Шуға күрә бәхәстәр ҙә тынмай. Башҡортостан ғалимдары ла ике фронтҡа бүленде.\nРоза Әсләмова аҙыҡ-түлек һатып алыр алдынан һәр ваҡыт уның составына иғтибар итә. Утыҙ йылдан ашыу табип булып эшләгән ханым, сәләмәт тормоштоң нигеҙе ашаған ризығыңдан тора, тип иҫәпләй.\nЙәшелсә-емеште лә Әсләмовтар үҙ баҡсаларында үҫкәнде генә ашай. Роза ханымдың тормош иптәше Хәмит Хәбиб улы үҫемлекселек өлкәһе белгесе. Төрлө илдәргә йөрөп йәшелсә-емештәр өйрәнгәнгә күрә, ГМО тураһында ишетеп кенә белмәй. Белгес, бындай продукциянан бер ниндәй ҙә файҙа юҡ, улар аҡса эшләү өсөн генә етештерелә, тигән фекерҙә.\nҠасандыр витаминдарға бай кишерҙең селекция һөҙөмтәһендә шәмәхә төҫөнән ҡыҙыл һарыға әйләнеүен күптәр белмәйҙер ҙә. Әммә, төҫө үҙгәреүҙән кишерҙең файҙалы сифаттары зыян күрмәгән. Шул уҡ ваҡытта ГМО-ны селекция менән бутарға ярамай. Башҡортостанда был мәсьәләне Рәсәй Фәндәр академияһы филиалы белгестәре ентекләп өйрәнә.\nЛабораторияларҙың береһендә Гөлнур Ялсыбаева үҙенсәлекле йәшелсәләр сығарыу менән шөғөлләнә. Ул уйлап тапҡан йәшелсә һеркәләндереүһеҙ орлоҡ бирәсәк. Белгес, яңы ГМО үҫемлеге ауыл хужалығы өсөн ҙур ярҙам буласаҡ, тигән фекерҙә. Үҙенсәлекле тәжрибә башланып ҡына тора.\nҮҫемлектең генын үҙгәртеп, йәшелсәгә төрлө төҫтәр, яңы сифаттар бирергә мөмкин. ГМО-ның яҡшы яҡтары ла бар. Мәҫәлән, ошо ысул менән йәнең теләгән сәскә сорты сығарырға мөмкин.\nГМО продукттары сығара башлауға 30 йылдан ашыу ваҡыт үтһә лә, уларҙың зыянлы булыу-булмауы тураһында аныҡ мәғлүмәт әлегәсә юҡ. Борсоған һорауҙарға яуап алыу өсөн күпме ваҡыт талап ителеүе лә әлегә билдәһеҙ.