Бәхетемдән яҙҙырмағыҙ. Хикәйә. (№4, 2018)\n24 Июль 2018, 01:06\nУҡыу, ятаҡ, уҡыу, ятаҡ, уҡыу, ятаҡ... Ятаҡ... Уҡыу... Көн һайын, һәр ваҡыт, сикһеҙ. Бер тәгәрмәстә өйрөләһең. Башы ла, аҙағы ла юҡ.\nУҡыу, ятаҡ, уҡыу, ятаҡ, уҡыу, ятаҡ... Ятаҡ... Уҡыу... Көн һайын, һәр ваҡыт, сикһеҙ. Бер тәгәрмәстә өйрөләһең. Башы ла, аҙағы ла юҡ. Зифа эңер яҡтыһы төшкән ятаҡ бүлмәһендә мәғәнәһеҙ ҡараш менән түбәгә текләп ята бирҙе. Бер сәғәт, ике сәғәт... Таң һыҙыла башланы. Ҡыҙ, ҡапыл урынынан тороп, ҡулына ултырғыс алды һәм балконға сыҡты. Уның йөҙө тыныс, һоро күҙҙәрендә лә бер ни уҡып булмай. Әйтерһең, Зифа балконға ун дүртенсе ҡаттан аҫҡа һикерергә түгел, ә таң һауаһын һуларға сыҡты. Уның хәрәкәттәрендә артыҡ бер нәмә лә юҡ, улар туҡтауһыҙ, талғын: сыҡты, ултырғысты ҡуйҙы һәм менеп тә баҫты. Ләкин артабан ҡатып ҡалды. Аҫҡа ҡараны, әммә бер нәмә лә тойманы. Ул күптән бер ни һиҙмәй. Йылмаймай ҙа, иламай ҙа. Бер ни юғалтмай, бер ни тапмай. Яратмай, яратылмай. Хыялдар, маҡсаттар ҙа юҡ. Иң күңелһеҙе – уға барыбер. Тик былай йәшәге килмәй. Йәшәү ҙә түгел инде, ә бар булыу. Ғүмерендәге һуңғы аҙымын эшләргә алға ынтылды... һәм Зифала һуңғы айҙа тәүге тапҡыр хис барлыҡҡа килде. Ул ҡурҡты. Ғүмерендәге иң ҙур гонаһ ҡылыуға ул нисек барып етте? Нисек уның шулай йәшләй тормоштан күңеле ҡайтты? Зифаның бейеклектән башы әйләнеп китте. Көскә ултырғыстан төшөп бүлмәһенә инде.\n– Ҡурҡаҡ! Ҡурҡаҡ! – күҙҙәренән йәш килеп сыҡты, – нисек һин артабан йәшәмәксеһең! Ҡурҡаҡ! Әй, Аллам, ни өсөн миңә шундай ҡыйынлыҡтар ебәрәһең? Миңә бит күп кәрәкмәй! Ябай кеше бәхете кәрәк! Дуҫым булһын, мөхәббәт булһын... – үҙ-үҙен тыя алмай ул ҡысҡырып илап ебәрҙе. Күптән илағаны юҡ ине Зифаның. Күҙ йәштәре менән ҡуша күңелендә ятҡан бар ауырлыҡ юҡҡа сыҡҡан һымаҡ булды уға. Күҙҙәре шешеп, ҡыҙарып бөткәнсе иланы. Нимәгә илағанын да онотто, уның инде хәҙер бары әллә нисә йыл буйы йыйылған ауыр йөктө сығарғыһы килде.\nЗифаның уйҙарын бүлмәнең ишеге асылып китеүе бүлде. Ишектән ике ҙур сумка тотҡан ҡара сәсле, ҡара ҡашлы һәм янып торған күҙле ҡыҙ килеп инде.\n– Һаумы, мин һинең яңы күршең, – тине ул сумкаларны иҙәнгә ултыртып. – О-о-о, һин бында аҫтағы күршеләрҙе батырырға уйлағайныңмы? – тип дауам итте Зифаның ҡыҙарған күҙҙәрен күреп. Унан тиҙ генә ишеге асыҡ торған балконға ҡараш ташлап, – үҙеңә ҡул һалмаҡсы инеңме әллә?\nАптырап ҡалған Зифаның яуабын көтмәй буш карауатҡа барып ултырып һүҙен дауам итте:\n– Ә ниңә ырғыманың?\n– Минең үлемемде теләйһеңме? – тине Зифа.\n– Яңғыҙым иркенләп йәшәүгә ҡаршы түгелмен, – тип йылмайҙы ят ҡыҙ. – Шаяртам, өйрәнә тор, минең шаяртыуҙарҙы һиңә тыңларға ла тыңларға. Шулай ҙа, ниңә ырғыманың?\n– Нимәнән? Бейеклектәнме? Үлмәҫмен типме? – тыңлап бөтмәй бүлдерҙе. – Тик гонаһтан тимә, зинһар!\n– Юҡ, һинең йәшәгең килә, шуға ырғымағанһың. Оптимистар ғына гонаһ тип һөйләй, сөнки улар үлгәндән һуң яҡшы тормошҡа ышана. Ә үлер булһаң, һине бер ни туҡтатмаҫ ине.\n– Тимәк, һинеңсә, үҙ-үҙеңә ҡул һалыу гонаһ түгел?\n– Ә ниңә йәшәргә, тормоштан йәм тапмаһаң? Бәхетһеҙһең икән, ниңә үҙеңде ыҙалатырға? Әгәр мәғәнә булмаһа? Тик мин аңламайым: тормошта нисек мәғәнә юғалтырға була? Донъя бит шундай ҡыҙыҡ! Үҫмерҙәрҙе әйтмәйем, улар – иң алйот кешеләр. Ҡайғырып, ыҙалап йәшәргә генә яраталар, баштан үтте инде. Үлемгә хәтәр ҡараш йәмғиәттә: һуғышта үлтереү, енәйәт өсөн судта кешене үлтерһәләр – изге эш. Был бит кешенең ғүмерен унан һорамай өҙөү тигәнде аңлата. Ә кеше үҙ тормошона үҙе хужа булып, үҙ бәхете өсөн ҡул һалһа – гонаһ.\n– Туғандарыңды, яҡындарыды уйларға кәрәк бит!\n– Ә һин нимә уларҙы уйламаның?\n– Минең бер кемем дә юҡ, – тине Зифа тыныс ғәйепле тауыш менән.\n– Тормоштан үҙ теләге менән киткән кешенең ғүмерендә яҡындары ҙур роль уйнаһа, ул шулай эшләр инеме? Кәрәк икән, улар өсөн булһа ла йәшәр ине. Белмәйем, әгәр минең туғаным үҙ теләге менән донъянан китһә, минең турала уйламаны тип үҙемде йәлләп ултырмаҫ инем. Тимәк, мин уны бәхетле итә алмағанмын! Тимәк, ҡайҙалыр аңлап етмәгәнмен йә булмаһа рәнйеткәнмен.\nЗифа яңы күршеһенең уның әлеге ҡылығын әллә ниндәй ауырыу тип күрмәгәненә нисектер ҡыуанып киткәндәй булды. Шуға ла әңгәмәне дауам итте:\n– Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу – көсһөҙлөк түгелме? Һиңә ебәрелгән ауырлыҡты еңә алмағанһың килеп сыға бит.\n– Үҙ бәхетең, тыныслығың өсөн көрәшеү көсһөҙлөкмө? Бер ни үҙгәртергә тырышмау, түҙеп йәшәү, бер көн барыһы ла үҙгәрер тип тик ултырыу – бына нимә көсһөҙлөк! Ете ҡыҙҙы иҫләйек. Халыҡта улырҙың образдары ниндәй? Улар халыҡ өсөн көслө, намыҫлы, таҙа, саф! “Намыҫ һаҡлап күлгә батҡан, ғәйеп итер ере юҡ” – шулай йырлана, шикелле, йырҙа. Уйлап ҡараһаң, ете ҡыҙ – башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының көслөлөгөн күрһәтә кеүек. Әммә бер кем уларҙы гонаһлы йәндәр, тамуҡта янасаҡтар тип әйтмәй. Сөнки улар тыуған ауырлыҡтарға риза булмаған, уларҙың ҡол тормошонда, мөхәббәтһеҙ, бәхетһеҙ тормошта йәшәгеләре килмәгән. Был донъяла, тимәк, нимәлер гонаһтан (әгәр ул булһа) бейегерәк, өҫтөнөрәк.\nЗифаға был яуап оҡшаны. Ул хатта йылмайып ҡуйҙы.\n– Мин – Зифа\n– Әлиә булам!\nЗифа иртәнге хәлдән һуң уҡыуға барманы. Әлиә менән һөйләшеп күңелен бушатҡас, ул бер ни белмәй иҙрәп йоҡланы. Зифа уянғанда сәғәт киске дүрт ине. Әлиә әле уҡыуҙа. Зифаны ниндәйҙер тынғыһыҙ тойғо биләй башланы, әйтерһең, ул ниндәйҙер оятһыҙ эш эшләгән. Был уйҙарҙы ҡыуыр өсөн ул тороп бүлмәне рәтләп, яңы күршеһе ҡайтырына тамаҡ бешереп ҡуйырға булды. Ләкин уйҙар уны ҡалдырырға ашыҡманы. Балкон яғына күҙ ташлаған һайын, ул уны саҡырғандай тойолдо, әйтерһең, унда эшләнеп бөтөлмәгән эше бар. Был уйҙар уның тынын ҡыҫты, бүлмәлә тынсыу, эҫе тойолдо, ә былай ҙа бәләкәй бүлмәнең стеналары уға яҡыная башланы. Саф һауа һуларға тәҙрәне асырға теләгәйне лә, ҡурҡты: балкон тартып алыр һымаҡ. Хәлһеҙләнеп, карауатына барып ултырҙы. Үҙенең иртәнге ҡыланышын аңынан үткәрергә маташты. Әлиә килеп ингәс, Зифаға яңы күршеһе менән яңы өмөт килеп ингәндәй булды. Ул үҙенең ҡасандыр бәхетле буласағына бер нисә минутҡа ышанғайны хатта. Хәҙер ул тойғо үтте. Ниңә ул улай уйланы? Бәлки, барыһы ла күҙенә генә салынғандыр? Ҡурҡыу, Әлиә, уның йыуатырлыҡ һүҙҙәре... Китсе, ниндәй уйҙар башына инә, аҡылдан яҙмағандыр бит?.. Зифа үҙен йыуатырға тотондо. Башында бары тик “барыһы яҡшы буласаҡ, хәҙер Әлиә ҡайта, барыһы яҡшы буласаҡ” тигән уйҙар өҙөк-өҙөк булып әйләнде. Ә Әлиә юҡ та юҡ. Ә ни өсөн Зифа уны көтә? Кем ул уға Әлиә? Ул үҙен шундай яңғыҙ итеп тойҙо. Әйтерһең, ул ошо бүлмәлә бер үҙе мәңгегә бикләнгән... Инде бүлмә лә ҡыҫмай, бары ниндәйҙер шомло тынлыҡ урынлашты. Стенаның теге яғында тормош ҡайнай, ел иҫә, кешеләр шаулаша, ә был бүлмәлә бар нәмә туҡтаны: ваҡыт та аҡмай, тормош та... Балкондың асыҡ ишеге аша еңелсә ел иҫеп ебәрҙе. Зифаның күңелендә ниҙер ҡабынды. Йәнә аҫҡа тәгәрәгеһе килде. Тороп баҫты. Балкон уны үҙенә табан тарта башланы, ул хатта нисек сығып аҫҡа ҡарап торғанын һиҙмәй ҙә ҡалды.\n– Һин тағы нимә уйланың? – тигән тауыш Зифаны уйҙарынан арындырҙы.\n– Әлиә?.. – уҫал ҡарап торған Әлиәне күргәс, Зифаға рәхәт булып китте. Әйтерһең, тәрән бер соҡорға батып барғанда ҡул һуҙып һөйрәп алдылар.\n– Тә-әк, былай бармай. Мин һине бер ергә алып барам, – тип, Әлиә Зифаны һөйрәп тигәндәй бүлмәнән алып сығып китте.\nЮл буйына һөйләшмәнеләр. Зифа төштә йөрөгәндәй саҡ атлап, Әлиәнең артынан тыныс ҡына эйәрҙе. Уларҙың шулай етәкләшеп ашығып китеп барыуҙарына кешеләрҙең әйләнеп ҡарауҙары ла ҡыҙҙарҙы туҡтатманы. Бары ҙур аҡ сиркәүгә яҡынлашҡас, Зифа һиҫкәнеп китте.\n– Беҙ ҡайҙа килдек? – тип туҡталып ҡалды. Сиркәү ҡапҡаһы аша үтергә ҡыйманы.\n– Атла-атла, етмәнек әле, – Әлиә уны һөйрәтеп тигәндәй әлеге аҡ сиркәүҙең ишек алдына индерҙе.\nУңға боролоп сиркәүҙе урап үткәс, тимер ҡапҡа аша уның артында урынлашҡан зыяратҡа инделәр. Ҡаланың боронғо зыяраттарының береһе был. Инде япраҡтарын ҡойоп бөткән бейек-бейек ағастар араһында тәртипһеҙ ҡәберҙәр сәселгән. Ҡайһы бер ҡәбер таштары мүкләнеп, һорғайып ергә ауған, ҡайһыларында яҙыуҙары ла күренмәй. Ниндәйҙер ҡәберҙәрҙә матур фәрештәләр таш булып ҡатҡан. Зифа туҡтарға маташҡайны, ләкин Әлиә уны бар көсөнә тигәндәй һөйрәп алға табан атланы. Зыяраттың иң ситенә еткәс, Әлиә туҡтап, Зифаға боролдо.\n– Йә, ҡара тирә-яғыңа! Ҡара! Нимә күҙеңде ергә төбәйһең? Әллә ҡурҡаңмы? Һин ошонда ашыға инең бит! Ҡара! – Әлиә Зифаның яурынынан тотоп һелкетте. Зифа тиҙ генә тирә-яғына күҙ йүгертеп сыҡты ла ҡарашын төшөрҙө. Ҡәберташтар шомландырҙы уны.\n– Нимә, оҡшамаймы? Балконға сыҡҡанда быны бер ҙә уйламай инең...\nТынлыҡ солғап алды. Зифа аҫҡа ҡараған килеш тора бирҙе. Әлиә һүҙен дауам итте:\n– Ни өсөн үҙеңә ҡул һалырға булғаныңды белмәйем дә, белергә лә теләмәйем. Суицидты гонаһ тип һанамайым. Беләһеңме, нимә гонаһ? Гонаһ, әгәр ул ысынлап булһа – ошо ҡыҙыҡлы тормоштан баш тартыу. Дини тәғлимәттәрҙең бер хатаһы бар: үлемдән һуң тормош бар тиеүҙәрен күҙ уңында тотам. Ожмахҡа йә тамуҡҡа эләгеү, яңынан тыуыу... Әгәр кешеләр ғүмерҙең бер тапҡыр ғына бирелгәнен ысынлап аңлаһа, 70–80 йыл тормоштарының ҡәҙерен белеп үткәрерҙәр ине. Үлгәс, белмәйем, экваторҙы йәйәүләп үткән саҡта йә йыһанға осҡанда, бик булмаһа, диңгеҙ төбөн күҙәткәндә тының етмәй үлергә кәрәк, ә ятаҡтан ырғып түгел.\nЙәнә тынлыҡ. Әлиәнең һүҙҙәре күңел ҡылын тартһа ла, Зифа ҡыбырламай тора бирҙе. Әлиә тирә-йүнгә ҡараш ташлап алды.\n– Нутрикула тигән медуза – ерҙәге берҙән-бер үлемһеҙ тере организм. Һин шуны белә инеңме?\n– Ә ҡалғандарҙы, һис шикһеҙ, ғазраил көтә. Шуны белмәйенсә үлер инең бына. Теләһәң, беҙ ғүмер буйы үләбеҙ. Ғүмер ул – яйлап, әкренләп үлеү. Үлем – ул беҙҙең киләсәк. Ниңә мотлаҡ буласаҡ нәмәне ҡабаландырырға? Мөхәббәт, дуҫлыҡ, бәхет үҙебеҙҙән тора, шуларҙы тормошҡа ашырһаҡ, яҡшыраҡ була түгелме? Уйлан, Зифа.\nӘлиә әйләнеп зыяраттан сығып китте. Зифа урынында тороп ҡалды. Үҙендә көс табып, тирә-яҡҡа ҡараш ташланы.\nҠыҙыҡ: ярлыһы ла, байы ла, аҡыллыһы ла, алйото ла ошо зыяратта ята. Кемдер һуңғы әйберен һатып эскәндер, кемдер дингә ышанғандыр – бөтәһен дә тик бер нәмә көтә. Ҡасандыр Зифа ла шулар араһында буласаҡ. Мотлаҡ буласаҡ. Ысынлап та, хәҙер үләһеңме, әллә мәле еткәсме – ниндәй айырма бар һуң? Ысынлап та, ниңә ҡабаланырға? Ниңә теләгәнсә йәшәп ҡалмаҫҡа?\nЗифа бәхетле минуттар килер тип көтөп-көтөп арығас, матур тормош алда әле тип өмөттәр менән генә йәшәне. Ләкин ул ваҡыт килмәне, ә киреһенсә, үтте генә, юҡ үтмәне, ә елде, сапты. Иртәге көн, бәлки, бөтөнләй етмәҫ. Тимәк, бөгөнгөнө, хәҙерҙе бәхетле итеп, йөрәгең ҡушҡанса йәшәргә нимә ҡамасаулай?..\nӘлиә ике дуҫ ҡыҙы менән сәй эсеп ултырғанда, Зифа ҡайтып инде. Зифа уларға артыҡ иғтибар итмәй өҫ кейемен сисә башланы.\n– Хәлдәр нисек? – тип һорай һалды Әлиә ҡыҙҙың өндәшмәгәнен күреп.\n– Яҡшы! – тип йылмайҙы Зифа.\n– Таныш бул, был Гөлирә, ә был Рәсимә. Минең дуҫтарым, – Зифаның йөҙөндәге йылмайыуҙы ҡапыл аптырау алмаштырҙы. Һуңынан кире йылмайыу ҡайтты:\n– Ха-ха, Әлиә, бик ҡыҙыҡ, – тине лә урынына барып ултырҙы.\n– Ә был Зифа, – Әлиә күршеһенең ҡылығынан һуң тыуған тынлыҡты боҙҙо.\n– Әлиә, теләһә нәмә һөйләгәнсе, мине тыңла! Минең әйтер һүҙем бар.\nҠыҙҙар уңайһыҙ хәлдән ҡотолор өсөн, хушлашып, сығыу яғын ҡараны. Әлиәне, әлбиттә, Зифаның ят ҡыҙҙар менән шулай һалҡын һөйләшеүе аптыратты. Уйлап ҡараһаң, иртәнсәк кенә үҙенә ҡул һалырға маташҡан кешенән нимә көтөргә? Унда кеше менән танышыу ҡайғыһы тиһеңме? Әллә нимәләр уйҙарҙыр әле. Иң мөһиме, йәшәргә теләге тыуһын, ә танышырға ваҡыт табылыр. Ана ҡайһылай йылмайып ҡайтып инде ул!\nҠыҙҙарҙың сығып китеүе булды, Зифа шунда уҡ хәбәр һөйләй башланы:\n– Эх, Әлиә, хәҙер барыһын да һөйләйем! Мин ғашиҡ булдым, шикелле! – тип Зифа серле йылмайып һөйләй ҙә башланы.\n– Тәк-тәк, кемгә? Һөйләй һал! – Әлиә, ҡыҙыҡһыныуын йәшермәй, уға иғтибар менән ҡарап яҡынлап ултырҙы.\n– Һин ҡайтып киткәс, мин оҙаҡ ҡына уйланып торҙом. Уйҙар туҡтағас, тирә-яҡҡа ҡараһам, ҡараңғы төшә башлаған. Ҡурҡыштан шәп-шәп атлап сығыуға киттем. Китеп барһам арттан: “Әй, ҡыҙыҡай!” – ти берәү. Йөрәк табанға төштө. Артҡа ҡарарға ҡурҡтым, шәберәк атларға тырыштым. “Яңғыҙымды ҡалдырмағыҙ, ҡурҡам!” – ти тауыш. Нимә булһа ла булыр тинем дә, әйләндем. Ә унда-а-а! Матур ғына егет йылмайым килә. Оҙон, киң яурынлы, һылыу, ул йылмайыуы, кейеме... Уф-ф. Һоҡланып торҙом да, нимә әйтергә белмәй, ҡатып ҡалдым. Ә ул: “Нимә, шул тиклем ҡурҡыттыммы һеҙҙе?” – ти. “Юҡ, матурлығыңа һоҡланып ҡаттым”, – тигән булдым, ә ысынында шуның өсөн һүҙһеҙ ҡалдым. Ул да аптырап ҡалманы. “О, һин мине тере саҡта күрһәң ине”, – ти. Иҫке көлөмәс. Шулай ҙа рәхәтләнеп көлөп алдым.\n– Шунан, ул унда нимә эшләп йөрөй? Нимә һөйләй? Исеме кем? – Әлиә түҙмәй бер юлы күршеһенән бөтә нәмәне ишеткеһе килде. Ә Зифа уның нервыһында уйнағандай яйлап, бер йотом сәй эсеп алды, шунан ғына дауам итте:\n– Исеме Вилдан. Ул зыяратты тыныс, уйланып алырға уңай урын ти, шуға унда йыш йөрөй икән. Мин дә шулай тинем. Ятаҡҡа тиклем оҙатып килде, – тип теҙҙе Зифа.\n– Телефоныңды алдымы? Дуҫтарға өҫтәнеме?\n– Алыу ғына түгел, иртәгә кис йөрөп килергә саҡырҙы. – Зифаның бәхете эсенә һыйманы, урынында саҡ түҙеп ултырҙы. Әлиә лә уның өсөн ысын күңелдән ҡыуанды. Шулай ҙа шаяртыуһыҙ булдыра алманы:\n– Ә ул ен булһа?\n– Һин ендәргә ышанмайһың бит.\n– Әммә һин ышанаң.\n– Булһын. Вампир менән кеше араһындағы мөхәббәт тураһында фильм бар, кеше менән ен тураһында булыр. – Зифа шаяртып яуапланы. – Нисек һиңә аңлатырға икән хисемде? Мин уны бер сәғәт беләм, күргем килеп тик тора, эстә хәтәр генә, бер туҡтауһыҙ йылмайғым килә. Әйтерһең, мин хәҙер нимәгә тотонһам да эшләй алам, ә бөтә ҡайғылар алыҫ-алыҫта ҡалғандай. Нисек йоҡлап китермен инде?\n– Тимәк, үлеү отменяется?\n– Эйе! Мин уйландым. Ҙур рәхмәт һиңә!\n– Дөрөҫ, үлгәнсе йәшә шул!\nЗифа ғашиҡ. Был донъяға, был ҡалаға, тормошҡа ғашиҡ һәм ул ғашиҡ... Вилданға. Уларҙың осраша башлауына бер ай ҙа юҡ әле. Ләкин ошо арала улар бер-береһенә шул тиклем эҫенде. Көн дә күрешеп торалар. Күрешкәндә һөйләшеп, көлөшөп туя алмайҙар. Һүҙҙәр бөтһә, тынлыҡта мөхәббәт тулы ҡараштар менән аралашалар. Һөйгән кешең менән хатта тынлыҡта ултырыу үҙе бер ләззәт. Бына бөгөн дә Зифа менән Вилдан, ғәҙәттәгесә, ҡала ҡыҙырып йөрөрҙәр. Уларға күңелле, сөнки бергә саҡта бар ҡайғылары онотолғандай була. Оҙаҡ ваҡыт ҡала урамдарын тапап йөрөгәс, паркка барып ултырып алырға булдылар. Зифа менән Вилдан бер-береһенә мөхәббәт тулы ҡараштарын төбәп тынып ҡалды. Зифа үҙ бәхетенә үҙе ышанып бөтә алмай: нисек уны, тыныс, оялсан ҡыҙҙы Вилдандай егет оҡшата алды икән? Вилдан бит шундай шаян, аҡыллы, эшлекле, ипле егет. Үҙе шундай иғтибарлы: Зифаны өрмәгән ергә ултыртмай, уның өсөн һәр саҡ борсола, берәй нәмә булдымы, янына килеп етергә әҙер тора. Ошо уйҙарға батып ултырғанда ҡапыл Зифаның битенән йылмайыу юғалды:\n– Беләһеңме, нимә уйлап ҡуйҙым? Мөхәббәт ул – эгоизм, – тине Зифа, был һүҙҙәренә хатта үҙе аптырап.\n– Ни өсөн? – тип Вилдан ҡыҙыҡһынды.\n– Беҙ кешегә ғашиҡ булабыҙ һәм уның менән бергә булыуҙы теләйбеҙ. Ә әгәр яратҡан кешебеҙ икенсене яратһа, беҙ бер ваҡытта ла бәхетле булмайбыҙ, сөнки ул беҙҙеке түгел. Яратҡан кеше хыянат итһә, уға шулай яҡшыраҡ тип уйламайбыҙ бит, ә үҙебеҙҙе йәлләп ыҙалайбыҙ...\n– Ниндәй генә мөхәббәт булмаһын – аҡсаға, үҙеңә, эшеңә – ул кешене йәшәтә. Ә иң таҙа мөхәббәт – ул кешене яратыу. Сөнки үҙ йөрәгеңдә, донъяңда бөтөнләй ят кешегә урын табыу – кешене кеше итә, – тине Вилдан янында ултырған Зифаһына йылмайып ҡарап.\nТынлыҡ. Мөхәббәт эгоизм булһынмы, йәки, киреһенсә, кешене кеше итеп, йәшәргә көс бирһенме – ул ошо минутта, һис шикһеҙ, ике йөрәкте бәйләй ине. Ләкин ул мәңгелекме? Билдәһеҙ: бәлки, бер көнгә, бәлки, ғүмергә, бәлки, бер мәлгә. Юғалтыуҙан ҡурҡыу мөхәббәтте тағы ҡәҙерлерәк итә генә...\nТынлыҡты Зифа боҙҙо:\n– Кешеләр ни өсөн өйләнә? Туй яһайҙар? Был бит бары ҡағыҙ ғына. Бер-береһен яратҡан кешеләргә хистәрен иҫбатларға ҡағыҙ кәрәкме икән? Исмаһам, тойғолар күпмегә еткәнен үлсәп бирһәләр, күпкә файҙалыраҡ булыр ине, бергә үткән һәр минуттың ҡәҙерен беләр ине кешеләр...\nЗифаның бөгөнгө уйҙары береһенән-береһе ҡыҙығыраҡ. Вилдан аптырауын йәшермәне:\n– Ҡайҙан ундай уйҙар?\n– Белмәйем. Дөрөҫөрәге, ышанмайым. Барыһы әкиәттәге кеүек: тәүҙә тормошомда Әлиә барлыҡҡа килде, шунан һуң һине осраттым. Икегеҙҙе лә ысын күңелдән яратып өлгөрҙөм. Улай буламы? Ышанмайым...\n– Мөхәббәткә ышанырға түгел, уны тойорға кәрәк, – тип Вилдан Зифаны бүлдерҙе. – Бына һин тап ошо секундта нимә тояһың?\n– Йәшәгем килә! Бер нәмәгә ҡарамай, иғтибар итмәй, бар күҙәнәктәрем менән йәшәгем килә! – тип Зифа йылмайҙы.\n– Тимәк, барыһы ысын, тойғоларыңа ышан, йөрәгең менән йәшә! Тик хистәрең һине Зифа итә.\nЗифа һөйөү тулы күҙҙәре менән Вилданға баҡты. Һәм ҡапыл уның ҡарашы һүнгәндәй тойолдо, йөҙөнә борсолоу сыҡты.\n– Беләһеңме, Вилдан, мин иң нығы нимәнән ҡурҡам?\n– Нимәнән? – тип йылмайҙы Вилдан.\n– Хәҙерге бәхетемде юғалтыуҙан...\n– Һин юғалтмаясаҡһың, – Вилдан, Зифаны тынысландырырға теләп, ҡыҙҙың ҡулдарын тотоп, наҙлы итеп ҡараны.\n– Әгәр юғалтһам, мин бит йәшәй алмаясаҡмын, – тине Зифа ҡараштарын аҫҡа төбәп.\n– Нимә һөйләйһең һин, Зифа! – Вилдан борсола башланы.\n– Юҡ, Вилдан, тыңла әле. Минең өсөн нисек мөһим икәнеңде һин белергә тейеш. Балалар йортонда мин бәхеттең нимә икәнен дә белмәнем. Күрә алмау һәм ҡайғы – ундағы хистәр бына ошо... Яратыуға урын юҡ унда. Бөтмәҫ мыҫҡыллауҙарға яуап бирергә хәлем ҡалмағас, бөтөнләй үҙемә ябылғайным. Бер йылдан ашыу бөтөнләй һөйләшмәнем, тиһәң дә була. Тик бында тәүҙә Әлиә осраны, аҙаҡ инде һинең менән аралаша башланым. Балалар йортонда саҡта, уҡырға ингәс, барыһы ла үҙгәрер тип хыяллана инем. Минең иң ҙур хыялым ысын дуҫ һәм мөхәббәт табыу ине. Башҡа балалар машина, ҙур өй тураһында хыял йөрөттө, ә мин ошо йылы хистәр тураһында уйлайым. Теләгем тормошҡа ашты: хәҙер наҙлар кешем дә, терәк булыр әхирәтем дә бар. Иң ҡурҡҡаным – һеҙҙе юғалтыу.\n– Зифа, мин һине бер ваҡытта ла ташламам, – тип йылмайҙы Вилдан. – Ишетәһеңме, ташламам! Онот ул үткән көндәреңде. Хәҙер һин икенсе Зифа! Һин бәхетле Зифа!\nЗифа ауыр йөктән азат булғандай күкрәк тултырып тын алды. Шуға ҡарамаҫтан, күҙҙәре моңһоу ине. Быны һиҙгән Вилдан:\n– Һине тағы ла нимәлер борсой, шикелле? Бик тынысһыҙ күренәһең, – тине. Зифа ҡыпыл әйтергә ҡыймай уйланып күҙҙәрен алыҫ бер нөктәгә терәне. Вилдан уға, йә, мин тыңлайым тигәнде белдереп, иғтибар менән текләне. Зифа:\n– Әлиә... ул мине борсой, – тине тыныс ҡына тауыш менән. Ләкин Вилдандың һораулы ҡарашын күреп. – Барыһын да аҙаҡ аңлатырмын, яраймы? Әйҙә хәҙер әҙерәк йөрөп киләйек, – тип һүҙҙе икенсегә борҙо.\nВилдан Зифаны аңларға тырышып:\n– Ярай, улайһа, рөхсәт итегеҙ, – тип йылмайҙы һәм Зифа ҡаршыһына баҫып ҡулын һуҙҙы. Зифаға ла күңелле булып китте. Ул бәхетле!\nӘлиә дуҫ ҡыҙҙары Рәсимә һәм Гөлирә менән ятаҡ бүлмәһен көлкөгә тултырып, кәрт уйнап ултырғанында Зифа уҡыуҙан ҡайтып инде. Уны күргәс тә, ҡыҙҙарҙың cыңлап торған көлөүҙәре туҡтаны. Улар бер-береһенә ҡараш ташланылар ҙа ҡулдарындағы кәрттәрен бер урынға әкрен генә һалдылар һәм, артабан нимә булыр тигәндәй, Әлиәгә текләп ҡуйҙылар. Әлиә, хәлде үҙ ҡулына алып, тынлыҡты боҙҙо. Тауышын күңелле итергә тырышып:\n– О, сәләм, Зифа! Беҙ һине былай иртә көтмәгәйнек, – тигән булды. Зифа асҡан ишеген ябып та бөтмәй ҡаш аҫтынан яман итеп ҡарап:\n– Тағы ла килделәрме? – тине лә кире боролоп сығыр китте. Быны күреп, Әлиә тиҙ генә урынынан һикереп торҙо һәм:\n– Китмә, Зифа. Ҡыҙҙар үҙҙәренә ҡайта, – тине йылмайырға тырышып. Зифа тағы бер уҫал ҡараш ташланы ла, өҫ кейемен сисеп түргә үтте. Шул арала ҡыҙҙар, һуңғараҡ килербеҙ тип, Әлиә менән хушлашып бүлмәнән сығып киттеләр.\nЗифаның Рәсимә менән Гөлирәне үҙһенмәүен Әлиә аңлай алмай. Улар бик алсаҡтар: Рәсимә гел дә ҡыҙыҡлы хәлгә тарый, ә Гөлирә һәр ҡыйыш нәмәнән көлөргә әҙер. Етмәһә, Зифа күпме шулай итеп ҡырын ҡараһа ла, яратмағанын хатта йәшерергә тырышмаһа ла – был ҡыҙҙар бер ваҡытта ла уға яуап ҡайтармайҙар йә сәнскеле һүҙ әйтмәйҙәр. Ә Зифа инде уларҙың килеүен күрһә, бигерәк килештереп ебәрә, әйтерһең, йән дошмандары: үгеҙ күҙҙәре менән текләй ҙә бүлмәнең ишеген шарт ябып сығып киткән була. Шуға ҡыҙҙар тәүҙә йыш киләләр ине, хәҙер Зифа булмағанда ғына инергә тырышалар.\nХәҙер инде Әлиәнең дә, Зифаның да кәйефе ҡырылды. Йоҡларға ятҡанса улар бөтөнләй һөйләшмәне. Һәр кем үҙ мөйөшөндә үҙ эше менән шөғөлләнде: Әлиә телефонында соҡоноп ултырҙы, ә Зифа сәй эсеп алғандан һуң яратҡан фантастик китаптарының береһен уҡыштырып сыҡты. Ҡараңғы төшкәс тә ятыу яғын ҡараны ул. Йыуынып, урын һалып йоҡларға әҙер булғас, әле лә телефонында соҡоноп ултырған Әлиәгә ҡоро ғына итеп:\n– Свет кәрәкмәһә, һүндер, – тине лә ятты. Әлиә уға артыҡ иғтибар итмәй, “эйе” тигәндәй баш ҡаҡты ла, телефонынан күҙен ала алмай ултыра бирҙе. Уны был “эшенән” ишеккә туҡылдатыу ғына айырҙы. Әлиә һикереп тороп ишекте асты. Унда Рәсимә менән Гөлирә хихылдашып торалар. Уларҙы күргәс, Әлиәгә лә күңелле булып китте. Рәсимә ишек аша ынтылып ҡына ҡараны ла:\n– Зифа ятты ламы ни? – тип бышылданы.\n– Эйе, – тине ярым асыҡ ишек аша Әлиә. Улар шулай бышылдашып, йәнәһе, Зифаға ҡамасауламайбыҙ тип, көлөшөп, шырҡылдаша башланы. Зифа шаулашыуҙы ишетеп күҙҙәрен асты. Ул сығырынан-сығып тороп ултырҙы һәм һөҙөп алырҙай күҙҙәре менән Әлиәгә ҡараны ла ҡысҡыра башланы:\n– Һин минән көләңме әллә? Бөтөнләй ҡыҙыҡ түгел! Етәрҙер, Әлиә! Күрмәһәң, мин йоҡларға маташам!\nҠыҙҙар шымып ҡалды. Әлиә уны өндәшмәй генә тыңланы һәм ҡыҙҙарына ғәйепле йылмайып:\n– Ярай, ҡыҙҙар, иртәгә күрешербеҙ. Иртәгә төшкәрәк миңә инерһегеҙ, исмаһам, бер ял көнөн бергәләп, яйлап ултырып сәй эсеп алырбыҙ.\n– Ярай, тыныс йоҡо, – тип ҡыҙҙар хушлаштылар. Әлиә ишекте япҡас ҡына Зифа унан ауыр ҡарашын алып икенсе яҡҡа әйләнеп ятты.\n– Светыңды һүндер, – тип мыңғырланы әле лә үсеккән тауыш менән. Әлиә ул әйткәнсе эшләп урынына барып ятты. Ул оҙаҡ йоҡлай алмай, Зифаның “сығыштарын” уйлап ятты. Тәүҙә танышҡандарынан Зифа бик үҙгәрҙе: тәүҙә улар хатта төндәр йоҡламай хәбәр һатып ята торғайны, туҡтауһыҙ шаярып көлөшәләр ине. Хәҙер, Гөлирә һәм Рәсимә менән ни тиклем йышыраҡ аралаша, шул тиклем Зифанан алыҫлаша барҙы, ул бөтөнләй үҙгәрҙе, үҙенә ябылды. Ҡыҙҙар һирәгерәк инә башлағас, элеккесә шаян, күңелле булып киткәйне лә ул, бына бөгөн иртәрәк ҡайтып тағы ҡыҙҙар менән осрашты. Бәлки, ул ҡыҙғаналыр Әлиәне? Бушҡа. Артабан былай ярамай, нисек булһа ла ҡыҙҙарҙы дуҫлаштырырға кәрәк...\nЗифа уянғанында төш ине инде. Әлиә күптән тороп сәй эсеп ултыра. Ул урынынан торорға ашыҡманы, телефонын ҡулға алып шуның менән булышырға тотондо. Бүлмәләге тынлыҡты боҙоп Рәсимә менән Гөлирә килеп инде. Әлиә шунда уҡ Зифаға ҡараш ташланы. Ул иғтибар итмәне.\n– Сәләм, ҡыҙҙар, үтегеҙ, хәҙер сәй яһайым, – тине ул йылмайып, – Зифа һин беҙҙең менән эсәһеңме?\nЗифа, ҡаңғырттың тигән һымаҡ ҡараш ташлап, ауыр тын алды ла, эргәһендәге шкафта ятҡан ҡолаҡсынын алып музыка тыңларға кереште.\n– Һиңә уның шулай ҡыланыуы ялҡытманымы, Әлиә? – тип һораны Рәсимә өҫтәл янындағы ултырғысҡа барып ултырып.\n– Ялҡытты ла ул, тик ҡалай итәйем? – бер ваҡытта ла юғалып ҡалмаған Әлиә төшөнкөлөккә бирелә башлағайны. Ул Зифаны ысын күңелдән яратып өлгөрҙө, Рәсимә һәм Гөлирә лә уға яҡындар.\n– Һуң берәй нәмә тип әйт, ҡарыш.\n– Йәлләйем мин уны. Минән башҡа уның бер дуҫы ла юҡ, – тине ирендәрен ҡыҫып, саҡ беленерлек кенә йылмайып. – Мине лә юғалтырға ҡурҡҡанға ғына үҙен шулай тота. Имеш, һеҙ беҙҙең дуҫлыҡҡа ҡамасаулайһығыҙ. Тиҙҙән һеҙҙең менән дә дуҫлашыр ул, бәлки, нисек һөйләшеп китергә белмәй, үҙен күрһәтер өсөн генә шулай ҡыланалыр, – тип һөйләнә-һөйләнә сәй яһай башланы Әлиә.\n– Бәлки, бәлки... Үҙең ҡара, һин уны яҡшыраҡ беләң инде, һәр хәлдә, беҙ арағыҙға ҡыҫылмабыҙ, – тине Гөлирә. – Ҡуй, әйҙә икенсе нәмә тураһында һөйләшәйек.\nӨс ҡыҙ бер ни булмағандай көлөшә-көлөшә, төрлө ваҡиғаларҙы иҫләп рәхәтләнеп сәй эсеүҙәрен белде. Тик Әлиәне инде бер нисә минут уларҙан күҙен алмай текләп ятҡан Зифа борсой башланы. Шуға ла йөҙөнән йылмайыу алмай:\n– Ҡыҙҙар, Зифа ҡарап тик ятасы, – тине Зифаға уның турала һүҙ барғанын белгертмәҫкә тырышып, – бәлки, беҙҙең менән һөйләшкеһе киләлер. Һөйләшеп ҡарайым әле, – тип телефонын алды һәм Зифа янына барҙы. Зифа бер ҡолаҡсынын алып, нимә, тигәндәй, башын ҡыбырлатты. Әлиә тауышын йомшағыраҡ итеп:\n– Зифа, беҙҙе фотоға ғына төшөр әле, – тигән булды. Зифа ҡаштарын төйөп ҡараны ла:\n– Көләһеңме әллә! – тип тағы ла яманыраҡ ҡараш менән Әлиәнең һәр хәрәкәтен күҙәтә башланы. Әлиә әҙерәк үсегеңкерәп:\n– Ярай, үҙебеҙ ҙә төшә алабыҙ. Ҡыҙҙар, йылмайығыҙ, – тип торған урынынан алғы камераға бер-икене фотоға төшкән кеше булды. – Һуңынан һеҙгә ташлармын, – тип телефонын урынына һалды һәм өҫтәл артына барып ултырҙы. Ҡыҙҙарҙы Зифаның уларҙан ҡарашын алмай күҙәтеп ултырыуы уңайһыҙландырҙы. Улар нимә һөйләшергә белмәй, бер-береһенә текләшеп, өнһөҙ генә сәй һемерҙе. Оҙаҡ күҙәтеп ултырған Зифа ниндәйҙер түҙемһеҙлек, ҡабаланыу менән урынынан торҙо һәм Әлиәнең артына килеп баҫты ла өҫтәлдә ултырған бер сынаяҡтағы сәйҙе һуҙылып алды. Әлиә тертләп уға әйләнеп ҡарауы булды, Зифа сынаяҡтағы сәйен Әлиәнең битенә һирпеп ебәрҙе. Быны бөтөнләй көтмәгән Әлиә йыш-йыш ҡына тын алып, аптыраулы ҡарашын Зифаға төбәп ҡатты. Зифаның йөҙө бөтөнләй үҙгәреп китте: уның ҡарашында күрә алмау, нәфрәт ярылып ята ине.\n– Етәр, Әлиә! – тине ул теш араһынан, – етәр! Мин арыным һинең ҡыланыуыңдан! Ҡыҙыҡ түгел! – Зифа инде тауышын күтәрә башланы. – Етәр!\n– Һин нимә, Зифа?– Әлиә һаман нимә эшләргә белмәй ҡатып тора бирҙе.\n– Мин нимә?! – мыҫҡыллы көлөү аша ҡабат һораны Зифа. – Бына һин нимә? Һин үҙ-үҙең менән һөйләшәң! Бына нимә!\nӘлиә ҡысҡырып көлөп ебәрҙе.\n– Зифа, Зифа, кем һине улай шаяртырға өйрәтте? Тапҡан нимә тип көлөргә: үҙ-үҙең менән һөйләшәһең, имеш! – Ләкин Зифаның өтөп алырҙай ҡарашы Әлиәне көлөүенән туҡтатты. Ул шунда уҡ ҡыҙҙарына боролоп ҡараны. Ә унда ике буш ултырғыс һәм ике тулы сынаяҡ сәй. Ҡыҙҙар юҡ. Бары буш урындар. Ошо күренеш Әлиәне бала сағына ҡайтарҙы. Барыһы ла ҡасан башланды һуң әле? Ҡасан ул Рәсимә һәм Гөлирә менән танышты? Хәтерендә, уға дүрт-биш йәш. Һалҡын өйҙә ул яңғыҙы, әсәһе менән атаһы уны тыштан бикләп ҡайҙалыр киткән. Ул быға өйрәнеп тә бөткән, улар өйҙә һирәк булалар, үҙҙәре гел иҫеректәр. Тышта инде эңер төштө, тик өйҙә ут янмай, ә әсәйҙәре һаман юҡ та юҡ. Әлиәгә ҡурҡыныс. Ул үҙен йыуатырға кереште: хәҙер әсәйҙәр ҡайта, унда ҡурҡыныс булмай, тәмлекәй ҙә алып ҡайтырҙар, шунан күмәкләп сәй эсербеҙ. Ләкин улар ҡайтманы, ә өйҙә бөтөнләй ҡап-ҡараңғы булып китте. Әлиә өҫтәл аҫтына инеп, тубыҡтарын ҡосаҡлап әкрен генә иларға кереште. Шул саҡ ул кемдәрҙеңдер көлгән тауышын ишетте. Шулай ул ҡыҙҙар менән танышты. Ул саҡта уларҙың ҡайҙан, нисек килеп сыҡҡанын уйлап та ҡарамағайны, Әлиәгә ҡурҡыныс һәм күңелһеҙ түгел ине. Был хәтирәләрәгә ул бер ваҡытта ла ҡайтҡаны юҡ ине. Ә Зифа, яраһына тоҙ һибеп, барыһын иҫләтте... Уның бар донъяһы емерелгәндәй тойолдо. Ваҡыт, әйтерһең, туҡтаны. Әлиә ҡайҙандыр бейектән ҡаты ергә ҡолап төшкәндәй булды, бар тәне ауыртыуҙан бәләкәсәйеп ҡалды. Шулай ҙа ул үҙен ҡулға ала алды:\n– Зифа, Зифа! Мин беләм! Барыһын да беләм! Ләкин мин үҙ-үҙем менән түгел, ә Рәсимә һәм Гөлирә менән һөйләшәм! – тине.\n– Улар юҡ!\n– Һинең өсөн! Улар минең иң яҡын әхирәттәрем. Бала саҡтан улар минең янда булдылар. Ауыр саҡта улар мине яҡлап, терәк булып килделәр...\n– Улай дөрөҫ түгел! Әлиә, улай йәшәргә ярамай! – Зифа аҡылдан яҙған әхирәтенә ҡысҡырып ебәрҙе.\nӘлиәгә уның бер өлөшөн тартып алған кеүек тойолдо. Ә уны донъя менән бәйләгән ептәр, уны бөтә кешеләр кеүек иткән арҡандар бер секундта өҙөлдө. Ул үҙен бер быяла һауытта торған һымаҡ тойҙо. Быяланың теге яғында тормош ҡайнай, ә ул күҙәтә генә. Уны бер кем күрмәй, ә ул барыһын күрә, ишетә, тоя, ләкин ул донъяға ҡушыла алмай. Уның әлеге тормош ағымына ҡушылырға хоҡуғы юҡ кеүек тойолдо. Быяла ҡамасаулай. Әлиә уны ҡасандыр ярғайны, дөрөҫөрәге, Рәсимә менән Гөлирә ярырға ярҙам иткәйне, тик хәҙер ул кире ҡалҡып сыҡты. Ә кире ҡалҡып сығарған кешене күрә алманы. Хоҡуғы бармы уның Әлиәне донъянан айырырға?\n– Дөрөҫ түгел? Ни өсөн? Һин уларҙы күрмәгәнгәме? Ә Алланы һинең күргәнең бармы? Юҡ! Миңә улар йәшәргә көс бирә! Шулай булғас, ни өсөн мин уларҙан баш тартырға тейеш? – Әлиәнең тамағына төйөр килеп тығылды.\n– Сөнки һин кешеләр араһында йәшәйһең! Улар нимә тиерҙәр?!\n– Төкөрҙөм мин ул кешеләргә! Уларҙың барыһы ла һуҡыр. Һин был донъяла бер кемгә кәрәкмәйһең, һинең комплекстарың, ҡайғың, ҡырын эштәрең, бәхетең – бер кемде ҡайғыртмай! Һин үҙең өсөн йәшәргә тейешһең!\nЗифа һүҙҙәр тапманы. Бәлки, Әлиә хаҡлылыр. Бәлки, беҙҙең бөтә бәлә шундалыр: беҙ күберәк кешеләр өсөн йәшәйбеҙ? Күберәк яттар тураһында уйлайбыҙ: нимә тиерҙәр? Нимә уйларҙар? Нисек күҙҙәренә ҡарайым?.. Ә нисек уйламаҫҡа? Кеше йәмғиәттә йәшәй, йәмғиәттән тыш ул кеше лә булмаҫ ине. Хәйер, кем һинең ҡырын эштәреңде, гонаһтарыңды һанай? Ошоға тиклем миллиардлаған кеше тыуған, йәшәгән, үлгән. Уларҙың ғүмерҙәре бер кемде борсомай, бер кем иҫләмәй. Улар тыныс ҡына ер ҡуйынында сереп ята. Кемдер үкенеп, кемдер бар хыялдарын тормошҡа ашырып, бер үкенесһеҙ яталыр. Һәр кемдең үҙ бәхете, үҙ ләззәте. Шулай булғас, Әлиәнең үҙе төҙөгән бәхетенә хоҡуғы юҡмы ни?..\nЗифаның уйҙары тамам буталды. Нимәгә ышанырға? Ҡайҙа дөрөҫлөк? Зифа тик бер нәмә белә: уға ҡурҡыныс һәм бөтә нәмә шундай ҙур хата кеүек тойола.\nБер нисә минут тынлыҡтан һуң, Зифа эргәһендә ултырған Әлиәгә үтенесле ҡараш ташлап һүҙ башланы:\n– Әлиә, миңә ҡурҡыныс! Зинһар, әйҙә, больницаға барайыҡ! Миңә ҡурҡыныс, зинһар, – үҙе лә һиҙмәҫтән илап ебәрҙе, – һин ауырыу, Әлиә...\nӘлиә бер ни өндәшмәне. Бары өнһөҙ илаған Зифаға ҡарап ултыра бирҙе. Шунан ҡапыл тороп йыйына башланы.\n– Әйҙә, киттек! Улай теләгәсең, киттең. Тик бел, һин мине бәхетемдән яҙҙырасаҡһың. Киттек, шәберәк! – тип Әлиә бүлмәнән йүгереп сығып китте.\nЗифа ла шунда уҡ Әлиәнең документтарын һалып алды һәм артынан ҡыуып етергә маташып сығып китте. Ләкин Әлиәне ҡыуып етә алманы. Ул бер нисә метр алдан күҙенә аҡ-ҡара күренмәй йүгерә ине. Зифа ҡапыл үҙен ҙур хата яһаған һымаҡ тойҙо. Бәлки, Әлиә хаҡлылыр? Бәлки, шул “ҡыҙҙар” уға ысынлап йәшәргә ярҙам итәлер. Кәрәкме уларҙы Әлиәнән тартып алырға?..\n– Әлиә, туҡта! Ипләп, машиналар! – тип әйтеп тә өлгөрмәне, Әлиә шәп тиҙлектә килгән ниндәйҙер машина аҫтында ҡалды. Зифаның башы әйләнеп китте. Ул йә ҡысҡыра, йә ҡыбырлай алмай ҡатып ҡалды. Ҡапыл бар донъя ҡараңғыланды һәм Зифа иҫен юғалтты. Шулай күпме ятҡандыр, ләкин күҙен асҡанда Зифа баяғы машина эргәһендә үҙе ята ине. Нисек унда барып эләкте ул? Зифаны бер ир кеше, күрәһең, машинаның хужаһы, күтәреп маташа ине:\n– Ҡыҙыҡай, һин нисек?\nЗифа бер нисә секундтан ғына нимә булғанын иҫләй алды. Башын ҡалҡытып күҙҙәре менән Әлиәне эҙләп маташты. Ләкин таба алманы:\n– Ә ҡайҙа Әлиәм? Уны тиҙ ярҙам алып киттеме? – тине ул кешегә, аяҡтарына көс хәлгә баҫып.\n– Ниндәй Әлиә тағы?! Һин нимә, юлға ҡарамай машина аҫтына ырғыйһың? Йәшәп туйҙыңмы әллә?! Һеҙгә тиҙ ярҙам саҡыртырғамы? – тип һөйләнде ҡото осҡан водитель.\n– Һуң, Әлиәсе... Ҡайҙа? Нишләп мин бында ятам? Әлиә ҡайҙа? – Зифа тирә-яғына ҡаранып эҙләнеүен дауам итте. Аптыраған ир:\n– Ниндәй Әлиә? Һеҙ яңғыҙ инегеҙ! Тәк, мин тиҙ ярҙам саҡырам, – тип телефонын кәҫәһенән сығарҙы. Зифаның йөрәге нығыраҡ тибә башлағандай булды. Шулай ҙа аптырауын күрһәтергә тырышмай:\n– Юҡ, рәхмәт, барыһы ла яҡшы, – тигән булды һәм юл ситенә барып ултырҙы. Тәк, туҡта, нимә булды әле? Әлиә ҡайҙа? Ул бит машина аҫтында ҡалды, ә иҫенә килгәндә уның урынында Зифа булып сыҡты. Нисек? Ни өсөн баяғы ир, яңғыҙың инең, ти? Әлиә күҙенә күренмәгәндер бит... Туҡта, рюкзагында Әлиәнең документтары булырға тейеш. Зифа рюкзагын асып ҡараны. Унда тик үҙенең генә документтары ята ине. Зифаға һауа етмәгәндәй, тағы ла башы әйләнеп китте.\n– Тимәк, мин үҙем ауырыйым? – тип бышылданы.\nБыл уй уның йөрәгенә бысаҡ булып ҡаҙалды. Мөмкин түгел! Улайһа Әлиә ҡайҙан барлыҡҡа килде? Зифаның иң ауыр минутында ҡайҙандыр килеп сыҡты, тәрән соҡорға ҡолап барғанында ул ҡапыл һөйрәп алды... Ә Әлиәнең күҙенә күренгән ҡыҙҙарысы? Әлиәнең бала сағы? Был турала ҡайҙан белә ул? Был бит Зифаның бала сағы ине. Тик ул төндә уға бер кем килмәне. Ә Әлиәгә килделәр. Уларға нимә кәрәк ине? Зифа хәҙер генә аңлап ҡалды: уның зәғиф мейеһе Зифаны ысынбарлыҡҡа ҡайтарырға тырышҡан. Ә Зифа һуңға тиклем көрәшеп, ауырыуын Әлиәгә күсергән: Әлиәгә ярҙам кәрәк, ул уйлап сығарған кешеләр менән һөйләшә, ул ауырыу, ә Зифа түгел. Хатта ауырыуының сәбәбен үҙенсә күсергән...\n– Юҡ, булмаҫ! Юҡты уйлайым, – тип Зифа үҙен тынысландырҙы. – Әлиә бүлмәлә. Ә быларҙың барыһы төш кенә...\nЗифа һикереп тороп ятаҡҡа табан йүгерҙе. Бүлмәһенең ишегенә еткәс туҡтап ҡалды. Күкрәк тултырып берҙе һауа һуланы ла:\n– Мин ауырыу түгел, Әлиә бүлмәлә, Әлиә бар, – тип ҡабатлап ишекте асты. Бүлмәгә ингәс уның аяҡтары ҡалтырап, тәне ауырайып киткәндәй булды: Әлиәнең шкафтары буш, карауатында ҡоро бер матрас ҡына ята ине. Зифа һуңғы көсөн йыйып урынына барып ултырҙы:\n– Ауырымайым мин. Мин яңғыҙ түгел, – тип күҙ йәштәре аша ҡысҡырып ебәрҙе. Унан тиҙ генә телефонын алып Вилдандың номерын эҙләй башланы. Ләкин тапманы. Был һуңғы тамсы булып сыҡты. Тимәк, Вилдан да бары тик Зифаның фантазияһы... Донъяны яҡтыртып торған һуңғы шәм һүнде. Ҡараңғылыҡ солғаны. Ауыр, һыуыҡ, яңғырап торған сикһеҙ ҡараңғылыҡ.\n– Әлиә! Вилдан! Ҡалдырмағыҙ мине... бәхетемдән яҙҙырмағыҙ, зинһар... – тип бышылданы Зифа һәм иҫен юғалтты.\nЗифа аңына килеп күҙен асты. Эргәһендә Вилдан ултыра ине. Ҡаршы карауаттан Әлиә йылмайып уға ҡараны. Зифаның күңелендә йылылыҡ барлыҡҡа килде. Тимәк, ҡәҙерлеләре янында. Шәмдәр кире тоҡанды. Донъя яҡтырҙы. Ләкин ул шунда уҡ һүнде.\n– Былай дөрөҫ түгел, – тип кенә әйтә алды Зифа.\n– Кем әйтте? – тип Вилдан Зифаның ҡулын тотто. – Нимә ул дөрөҫ бәхет? Бәхет бит һинең күңелеңдә. Нимә тояһың хәҙер, ошо минутта, Зифа?\nЗифаның йөрәгенә йылылыҡ йүгерҙе. Бына тағы ҡаршыһында яратҡан кешеләре, таныш тауыштар, ҡәҙерле йөҙҙәр. Уның битендә йылмайыу барлыҡҡа килде.\n– Йәшәгем килә. Минең йәшәгем килә!


Пластик карталар бөгөн беҙҙең тормошта ҙур урын биләй ти п әйтеп булмай әле. Эйе, ҡайһы бер предприятиеларҙа ул мотла ҡ\nрәүештә индерелгән, күп кенә студенттар ҙа карта менән файҙалана. Әммә статистика күрһәтеүенсә, республикала йәшәүселәрҙең 25 проценты ғына әлеге ваҡытта банк карталарына эйә.\nБашҡортостан Республикаһының Милли банкында үткән конференция банк эшмәкәрлегенең ошо өлкәһенә арналды.\n10 йылға кире ҡайтһаҡ, нәҡ шул ваҡытта, 1995 йылда, беҙҙе ң\nреспублика территорияһында банк карталары менән хисаплашыу системаһы барлыҡҡа килеүен хәтергә төшөрөргә мөмкин. Йылдан - йыл улар көс йыя барҙы һәм ҡояш аҫтында үҙҙәренә тейешле урын биләне. 2000 йылда 200 мең кеше картаға эйә булған, 2003 йылда уларҙың һаны 600 меңгә еткән. Быйылғы йылдың беренсе октябренә пластик карталар менән файҙаланыусылар һаны 980 мең иҫәпләнә.\nБашҡортостанда карта менән иҫәп - хисап яһау өсөн һигеҙ төрлө түләү системаһы менән файҙаланырға мөмкин. Башҡортостанда йәшәүселәр араһында "УралСиб" банкыһының "Accord" системаһы абруй менән файҙалана. Бөгөн\nреспубликала пластик карталар менән файҙаланыусыларҙың 66 проценты ошо системаны хуп күрә. "VISA" (15 процент) һәм "Master Card" (8 процент) системалары менән файҙаланыусылар\nһаны ла тотороҡло рәүештә арта.\nРеспубликаның хеҙмәтләндереү өлкәһе банк карталарын файҙаланыуға әҙер. Ике меңдән ашыу сауҙа һәм хеҙмәтләндереү предприятиелары уларҙы түләүгә ҡабул итә. БР ҡала һәм райондарында 500 банкомат ҡуйылған, 650 ҡулаҡса биреү пункты\nТик бына халыҡтың күпселеге банк карталарын түләү инструменты сифатында файҙаланырға әлегә әҙер түгел. БР сауҙа - хеҙмәтләндереү селтәрендә операцияларҙың ике проценты ғына банк карталарын файҙаланып башҡарыла.\nБанк карталарын файҙаланыусыларҙың фекерен белеү маҡсатында йәмәғәтселек вәкилдәренә ошо темаға ҡағылышлы һорауҙар менән мөрәжәғәт иткәндән һуң, түбәндәге картина барлыҡҡа килә.\nСтуденттарҙың 20 проценты "барлыҡ сығымдар карточка аша үтә" тип яуаплай. Ғәҙәттәгесә, йәштәр яңылыҡты теләп ҡаршы ала. Эшҡыуар һәм етәкселәрҙең 10 проценты ғына ошондай яуап биргән. Халыҡтың ҡалған ҡатламдары араһында карточка менән даими файҙаланыусылар икенән алты процентҡа тиклем.\nПенсионерҙарҙың 50 проценты, ауыл эшсәндәре һәм хужабикәләрҙең 40 проценты, эшсе һәм зыялыларҙың 30 проценты "карточка менән файҙаланмаясаҡмын" тип белдерә.\nЙәғни, халыҡтың иҡтисади йәһәттән әүҙем, күп йөрөүсе өлөш ө заманса түләү алымдарын да әүҙем файҙалана. Ә бер ерҙә лә\nэшләмәүсе йәки өйрәнелгән бер урында ултырыусылар тормоштарында ниндәйҙер үҙгәреш кәрәк тип тапмай.\nКонференцияла ҡатнашыусылар пластик карталар системаһының етерлек үҫешмәүендә элеккесә ҡулаҡса менән иҫәпләшеү популяр булыуы ғәйепле, тип һанай. Пластик картала р, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әлегә бары тик ҡулаҡса алыу ысулы ғына,\nти улар. Ә пластик карта аша төрлө коммуналь хеҙмәтләндереү , элемтә хеҙмәтләндереүе өсөн түләргә лә мөмкин булыр ине.\nӘммә киләһе өс - биш йылға күҙаллауҙар өмөтлө генә. Белгестәр әйтеүенсә, был ваҡытта банк карталары бизнесында ыңғай үҙгәрештәр көтөлә.\nБыға бәйле РФ Үҙәк банкыһы һәм уның территориаль\nбүлексәһе - БР Милли банкыһына банк карталарын файҙаланыуҙы көйләү өсөн стандарттар әҙерләү тәҡдим ителә. Бында беренсе сиратта хәүефһеҙлек темаһы тора. Мутлыҡ һәм ҡулланыусыларҙы яҡлау тураһындағы һорауҙар закондар кимәлендә хәл ителергә тейеш. Кредит ойошмалары ассоциацияларына төрлө түләү системаларын берләштереүҙе тәьмин итеү тәҡдим ителә. Шулай уҡ банк карталары системаһын\nүҫтереүгә йүнәлтелгән башҡа мөмкинселектәр тураһында ла етерлек әйтелде.\nРәсәй Пенсия фондының БР буйынса бүлексәһе, мәҫәлән, бик ҡыҙыҡлы йүнәлеш буйынса эшләй. 2003 йылдан башлап унда\nпилот проекты әҙерләнә, Башҡортостан бында тәжрибә үткәреү майҙаны булараҡ сығыш яһай. Билдәле булыуынса, һуңғы арала Бүлексә тик пенсионерҙар менән генә эшләмәй. 2002 йылдан башлап уның даими клиенттары - миллион пенсионерға - 188 мең\nстраховкаланыусы, республиканың бер миллион һигеҙ йөҙ мең эшләүсе кешеһе һәм 400 мең льгота менән файҙаланыусыһы өҫтәлде. Яңы проектҡа ярашлы, әлеге ваҡыттан башлап карта\nэйәләре үҙҙәренең пенсия иҫәпләүҙәре хаҡында йыл аҙағында килгән "бәхет хаттарынан" түгел, ә заманса электрон технологияларын файҙаланып, теләгән ваҡытта бер нисә секунд\nэсендә кәрәкле мәғлүмәткә эйә була ала. Был системаны файҙаланыуға 70 мең кеше заявка биргән дә инде.\nТимәк, бөгөн һеҙ пластик карталар менән файҙаланмаһағыҙ ҙ а, бер - ике йылдан төрлө түләү системаларын уңышлы берләштерә башламаҫһығыҙ тип әйтеп булмай. Артабан инде "Банк карталары менән файҙаланаһығыҙмы" тигән һорауға "Барлыҡ сығымдарым да карта аша үтә" тип яуап биреүселәр рәтенә инеп китергә лә күп ҡалмай.


Йөрәк сире менән ауырыусы Илһан Ғәләүетдиновҡа ярҙам кәрәк! - Bash.News\nЙөрәк сире менән ауырыусы Илһан Ғәләүетдиновҡа ярҙам кәрәк! https://bash.news/news/45092_jrk_sire_menn_auyryusy_ilan_letdinovta_yaram_krk\n19 июл 2018, 00:36\nБеренсе синыфты тамамлаған Илһан яратҡан уйыны менән мәшғүл - лего йыя. Теремек һәм зирәк малай тәү ҡарашҡа һау-сәләмәт күренә. Һигеҙ айында атлап киткән, тиктормаҫ сабый үҫә бара тиҙ арыуға, тын етмәүенә зарлана башлай.\nФилзә Ғәләүетдинова, Илһандың әсәһе: «Беренсе синыфҡа медосмотр үткән саҡта йөрәк етешһеҙлеге булыуын белеп ҡалдыҡ.»\nЙөрәк кәмселеге диагнозы ғаиләгә аяҙ көндә йәшен һуҡҡандай тәьҫир итә. Медицина тикшереүенән һуң Илһанға тиҙ арала операция эшләү кәрәклеге асыҡлана. Йөрәк етешһеҙлеген Республика кардиология үҙәге табибтары дауаларға әҙер. Операция квота буйынса, бушлай эшләнә. Ә бына махсус имплант- окклюдерға 259 мең һумдан ашыу аҡса талап ителә. Өс бала тәрбиәләгән Ғәләүетдиновтар өсөн был сумманы йыйыуы ауыр. Улар биш йыл элек йорт төҙөүгә алған кредиттарын да түләүен дауам итә һәм аҡса етмәгәнлектән, мәрхәмәтле кешеләрҙән ярҙам өмөт итә.\n8 йәшлек Илһам Ғәләүетдиновтың уңыштары, маҡтау ҡағыҙҙары ла байтаҡ ҡына. Шахмат уйнарға ярата, шашка буйынса ла гел беренсе. Малай янғын һүндереүсе булырға хыяллана. Ләкин ауыр диагноз Илһанға үҫешергә ҡамасаулай - ул тиҙ арый, ҡул-аяҡтары ауырта. Окклюдер балаға яңы ғүмер бирәсәк. Ул бер генә тапҡыр ҡуйыла һәм алыштырыу талап итмәй. Тик операцияны ваҡытында эшләтеү мөһим.\nРуслан Туғыҙбаев, йөрәк-ҡан тамырҙары хирургы: «Илһанға тиҙ арала эндоваскуляр ысул буйынса операция талап ителә. Окклюдер ярҙамында йөрәктең кәмселеге ҡаплана. Бынан һуң бала ҡыҫҡа ваҡыт эсендә аяҡҡа баҫасаҡ».\nОкклюдерға аҡса йыйылғас та, табиптар операция эшләргә әҙер. Илһанға беҙ бергәләп ярҙам итә алабыҙ. Бының өсөн 5542 һандарына "Дети" һүҙен яҙып, смс-хәбәр ебәрергә кәрәк. Бер смс хаҡы - 75 һум. Мәрхәмәтле булайыҡ!\nАвтор: Лилиә Әһлиуллина\n01:42, 11 май


Ҡобағоштоң аҫыл ҡоштары » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ҡобағоштоң аҫыл ҡоштары\nҠобағоштоң аҫыл ҡоштары 04.07.2012 // Йәмғиәт\nҺәр райондың ғорурланып һөйләр тарихы, маҡтап телгә алыр ғәҙәте, үрнәк алырҙай кешеләре бар. Нәҡ шундай төбәктәр илебеҙ абруйын күтәрә. Таланттарға бай гүзәл тәбиғәтле Учалы районының Ҡобағош ауылы республикабыҙға бик күп шәхестәр тәрбиәләп сығарған.\nТарихи мәғлүмәттәр буйынса, Ҡобағош ауылы рәсми рәүештә 1736 йылда теркәлгән, ләкин уның бынан да алдараҡ барлыҡҡа килеүе, хатта Ҡараһаҡал яуында ҡатнашыусылар булыуы хаҡында ла фараздар бар. ХV быуаттың аҙағында, ХVI быуаттың тәүге яртыһында йәшәгән танылған Ҡобағош сәсәндең тамырҙары ла нәҡ Ҡобағош ауылына килеп тоташыуы раҫланғандай кеүек.\nАуыл тарих менән генә түгел, үҙенән сыҡҡан данлыҡлы, уҡымышлы кешеләре менән дә бай. Шуларҙың береһе — киң билдәле мөғәллим Марат Минһажетдинов. Ауылдың бер урамы уның исемен йөрөтә. Был ауылда бөгөн дә бик күп юғары белемле, һәләтле кешеләр ҡанат нығыта. Мәҫәлән, дөйөм педагогик стажы 500 йылға еткән Минһажетдиновтар династияһын лайыҡлы дауам итеүселәр әле лә бар. Рауза Хәләф ҡыҙы — “Почет Билдәһе” ордены кавалеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Әлмирә Жәүәт ҡыҙы иһә — Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы отличнигы. Минһажетдиновтар династияһында 49 уҡытыусы иҫәпләнә, шуларҙың 39-ы юғары белемле, өсөһө — аспирант. Педагогия фәндәре кандидаты, профессор, тиҫтәләгән фәнни хеҙмәттәр, методик ҡулланмалар, дәреслектәр авторы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре Әхмәр Аҙнабаевты, филология фәндәре кандидаты, күренекле педагог, мәшһүр фольклорсы Марат Минһажетдиновты республикала белмәгәндәр һирәктер. Ошо ауыл улы, күренекле йәмәғәт эшмәкәре, шағир һәм публицист Вил Бәшир улы Ғүмәровтың да республика халҡы өсөн башҡарған изге эштәрен оноторлоҡ түгел.\nҠобағош — республикала ғына түгел, сит илдәрҙә лә танылған мәшһүр йырсы Абдулла Солтановтың да төйәге. Бер ниндәй ҙә махсус белеме булмай тороп, тамашасыларҙың оло һөйөүен яулаған, мөғжизәле тауыш эйәһе Абдулла Афзал улы тыуған төйәгенән рухи көс алып, ауылдаштарының хөрмәтен тойоп йәшәй. Быйыл 84 йәшен тултырасаҡ мәшһүр йырсы әле лә йыр-моңдан айырылмай.\nҮҙ шәхестәрен ололап, улар хеҙмәтен һанлап көн күрә бөгөн ҡобағоштар. Был хаҡта мәктәп, мәҙәниәт йортонда йыш үткәрелгән төрлө саралар, семинарҙар ҙа асыҡ һөйләй.\nҠасандыр гөрләп торған совхоз тарҡалһа ла, ауылда эшһеҙлек проблемаһы киҫкен тормай. Ул үҫеүҙән, матурайыуҙан туҡтамай. Бында ауыл эшҡыуарҙарының баһаһы сикһеҙ тип әйтһәк тә, һис хата булмаҫ, сөнки күп кенә проблемаларҙы хәл итеү, эш менән тәьмин итеү, төҙөкләндереү, ойоштороу эштәре нәҡ улар иңендә. Мәҫәлән, эшҡыуар Рәшит Ҡауыевта йөҙҙән ашыу кеше эшләй. Ул асҡан икмәк бешереү цехы продукцияһын күрше ауылдарҙа ла яратып алалар. Май аҙағында егәрле эшҡыуар, ауылдаштарын йәнә ҡыуандырып, оло бүләк эшләне. Быйыл йәй үткән шәжәрә байрамы алдынан өр-яңы мәсет үҙ ишектәрен асты. Дингә битараф булмаған ауылдаштар үҙҙәре лә был эштән ситтә ҡалманы. Уңған эшҡыуарҙың пландары яҡты — киләсәктә ауыл осондағы яланда һауыҡтырыу комплексы асыу. Был ниәт уйҙа ғына түгел: йорттар, мунса, ял итеү ҡоролмалары төҙөлә башлаған да инде. Ниндәйҙер эшкә тотонорҙан алда уйлағаныңды йөҙ тапҡыр бизмәнгә һалып, ете ҡат күңелеңдән үткәрмәйенсә лә булмай. Шуға күрә комплекс асыу кеүек ҙур эште башларҙан алда Рәшит Абдулхаҡ улы ауылдың тағы бер абруйлы эшҡыуары Рим Ғәйфуллин менән кәңәшләшеп, был эште бергәләп алып барырға тигән ҡарарға килә. Был уртаҡ ниәт Рим Булат улының яҡында ғына урынлашҡан ҡымыҙ бешеү эшен нығыраҡ көйләп, шифалы эсемлек менән дауалауҙы тағы ла уңышлыраҡ итәсәк. Эшҡыуарҙар үҙҙәре булдырған быуаларҙа балыҡ тотоу ҙа ял итеүселәрҙең ялын биҙәйәсәк.\nРим Булат улы ла — ауылдаштары, хеҙмәткәрҙәре алдында хөрмәт, абруй яулаған эшҡыуарҙарҙың береһе. Ярҙамсыл, кешелекле тигән һүҙҙәрҙе бушҡа ғына әйтмәйҙәр уға. Күп кенә ауылдаштарына эш урындары булдырған. Цехында эшләүселәр таҡта яра, заказға ағас йыһаздар эшләп һата, ә йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән эшселәре ҡымыҙ бешә, тирә-яҡ ауылдарҙы шифалы эсемлек, йылҡы ите менән тәьмин итә.\nЙәш эшҡыуарҙарҙың береһе Дамир Зыкрин да үҙ ауылына, уның йәшәйешенә битараф түгел. Әүҙем егет ауылда үткән төрлө сараларҙың бағыусыһы ғына булып ҡалмай, ә шул эштәрҙең уртаһында ҡайнай.\nБына шулай тырышып, заман талаптарынан ҡалышмай, киләсәккә ышаныс менән ҡарап йәшәй ҡобағоштар. Ауылдың егәрле ул һәм ҡыҙҙары уның данын тағы арттырыр, тарихын байытыр тигән өмөттәр ҙур. Улар Ҡобағоштоң аҫыл ҡоштарылай бейектәрҙә осор тип ышанабыҙ.


Ял һәм байрам көндәрендә төбәктә һалҡын буласаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nЯл һәм байрам көндәрендә төбәктә һалҡын буласаҡ\n17:42, 9 октября 2015 Йәмғиәт\nЯл һәм байрам көндәрендә төбәктә һалҡын буласаҡ Фото: Андрей Старостин\nӨФӨ, 2015 йыл, 9 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\nЯл һәм байрам көндәрендә Башҡортостанда һалҡын буласаҡ. Республиканың гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, 9,10 һәм 11 октябрҙә епшек ҡар яуыуы, буран сығыуы көтөлә.\nЙоманан шәмбегә ҡарай төндә республиканың төньяҡ райондарында көслө ҡар яуасаҡ, боҙлауыҡ буласаҡ. Был көндәрҙә һауа температураһы -1, +4 тәшкил итәсәк, төндә 2-7 градусҡа тиклем төшәсәк. 10 октябрҙә яуым-төшөм кәмей, төндә аяҙайтҡанда 12 градусҡа тиклем һыуыта, көндөҙ -3, +2 градус буласаҡ.\nСиноптиктар вәғәҙәләүенсә, киләһе аҙнала яуым-төшөм булмай һәм һауа шарттары яҡшыра.


Афғансы, тимәк, юл ярыусы » "Урал" гәзите\nАфғанстанға осраҡлы кешеләрҙе ебәрмәүҙәренә улар араһында таныштарым күбәйә барған һайын инанам. Бѳгѳнгѳ геройыбыҙ ҙа үҙенең булмышы, йәшәйеше менән яугир-интернационалист исеменә бер ваҡытта ла тап тѳшѳрмәгән кеше.\nЙѳйәктә тыуып үҫкән Уразбай Сәхәү улы Вәлиев хәрби хеҙмәткә 1978 йылда алына һәм Германияла әҙерлек үтә. 1979 йылдың декабренән 1980 йылдың декабренә тиклем Афғанстанда интернациональ бурысын үтәй. Хәрби операцияларҙа ҡатнаша, контузия ала. Интернациональ бурысын намыҫлы үтәгән ѳсѳн «Хәрби хеҙмәттәре ѳсѳн» миҙалы менән наградлана.\n1984 йылда Куйбышев тимер юл техникумын тамамлағас, металлургия комбинатының тимер юл цехына смена начальнигы булып эшкә урынлаша. Оҙаҡ йылдар бер урында намыҫлы хеҙмәт иткән Уразбай Сәхәү улы Почет грамоталарына һәм Рәхмәт хаттарына лайыҡ була, комбинаттың Маҡтау китабына индерелә. Хаҡлы ялға сыҡҡас та, туған коллективынан айырылмай. Алдынғы эшсе йәмәғәт эштәрендә лә иң алдан йѳрѳй, «Афған ветерандары союзы»ның бер генә сараһы ла унһыҙ үтмәй. Кешелекле, намыҫлы, ярҙамсыл ир уҙаманы бер кемдең яҙмышына ла битараф ҡалмай, һәр яҡлап ярҙамға килергә әҙер тора.\nУразбай Сәхәү улы беҙҙең ойошманың иң актив ағзаларының береһе,- тип һѳйләй «Афған ветерандары союзы» йәмәғәт берекмәһе рәйесе Вәсил Мирхәт улы Әлмәтов. – Ул үҙенә йѳкмәтелгән һәр эште урынына еткереп, теүәл атҡарып ҡуя. Бына тигән атай, олатай ҙа. Һәр яҡлап та ѳлгѳлѳ кеше. Ваҡытының әҙ булыуына ҡарамаҫтан, баҡсаһын ялт итеп тота. Асыҡ күңелле, алсаҡ, ҡунаҡсыл булғаны ѳсѳн дуҫтары хѳрмәт итә.\n- Афғандағы дуҫлыҡ бер ваҡытта ла онотолмай, унда беҙ бер бѳтѳн булып йәшәй торғайныҡ. Иң матур йәшлегебеҙ шунда үтте бит. Шунда тәүге аҡ сәстәр күренде. Әле лә бер-беребеҙ менән аралашып торабыҙ. Афғансыларҙы 25 йыллыҡ юбилей менән ҡотлап, иҫәнлек-һаулыҡ, ғаилә именлеге, шатлыҡ-ҡыуаныстар ғына теләйем, эштәрендә уңыштар юлдаш булһын, - ти ир уҙаманы.\nШулай уҡ 4 апрелдә район-ҡала «Афғанстан ветерандары союзы» йәмәғәт берекмәһе ойошторолоуға ла 15 йыл тула. Афғансылар был сараны ла киң билдәләйәсәк. Яугир-интернационалистарға һәр саҡ шулай берҙәм һәм оптимист рухлы булып ҡалыуҙарын теләйбеҙ.\nӘйткәндәй, 14 февралдә Ѳфѳлә совет ғәскәрҙәрен Афғанстандан сығарыуға 25 йыл тулыуға арналған тантаналы йыйылыш булып үтте. Унда беҙҙең ҡала һәм райондан …. кеше ҡатнашты.\nБѳгѳн, йәғни 15 февралдә, сәғәт 12-лә К.Маркс һәм Косоротов урамдары киҫешкән ерҙә Афғанстанда хәрби бурысын үтәгән яугир-интернационалистарға һәйкәл асыла.


Йондоҙнамә (12 - 18 сентябрь) » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Йондоҙнамә (12 - 18 сентябрь)\nТөп иғтибарығыҙҙы үҙегеҙгә, төҫ-башығыҙға бирһәгеҙ, дөрөҫ булыр. Һаулығығыҙҙы бер аҙ нығытыр өсөн мөмкинлек табырға тырышығыҙ. Артабан алға барыу өсөн нимәнәндер баш тартырға тура килер.\nОсор яңы эштәрҙе башлау өсөн бигүк бармай. Башлағандарын тамамлағыҙ. Был арала күптәр яңы килем сығанағын таба алыр. Әллә ни ҙур булмаһа ла унан баш тартмағыҙ. Йомала мөһим хәбәр ишетерһегеҙ.\nҺеҙҙең өсөн оҙайлы уңышлы һәм тыныс мәл башланыр. Ҙур эштәр эшләнгән кеүек, ҡалғандарын тормош үҙе хәл итер. Кесе йомала һәйбәт килем алыуығыҙ бик ихтимал. Шәмбеләге ығы-зығыға иғтибар итмәгеҙ.\nТөп эшегеҙҙә һиҙелерлек уңыштарға өлгәшеүегеҙ бик мөмкин. Яҡындарығыҙҙан һәр саҡ ярҙам булыр. Быға үҙегеҙҙе кешеләр араһында тота белеүегеҙ булышлыҡ итер. Кесе йомала өмөтлө осрашыу көтөлә.\nҠәҙимге аҙна. Шулай ҙа аҡса етмәүе ҡайһы ваҡыт эсегеҙҙе бошорор. Бурысҡа ла алырға тура килер, бәлки. Кесе йомала аралашыуҙа көсөргәнешлек һиҙелер. Үҙегеҙҙе мөмкин тиклем тыныс тоторға тырышығыҙ.\nЙондоҙҙар үҙегеҙгә бер аҙ ял бирергә кәңәш итә. Өҫ-башығыҙҙы мөмкин тиклем яңыртығыҙ. Күңелегеҙгә ятҡан эштәр менән генә булышырға тырышығыҙ. Иңегеҙгә күпте алмағыҙ. Донъяның ыңғай яҡҡа үҙгәргәнен бик тиҙ күрерһегеҙ.\nОсорҙоң һәйбәт килеүе көтөлә. Осрап торған мәсьәләләр еңел сиселер, туҡтап торған эштәрегеҙҙе лә урынынан ҡуҙғатып ебәрерһегеҙ. Был арала һатып алған әйберҙәр ҙә мотлаҡ бәрәкәтле буласаҡ. Иң өмөтлө көндәрегеҙ – шаршамбы һәм шәмбе.\nӘлегә хәл ителмәгән мәсьәләләр бер аҙ борсоп торор. Шаршамбыла һеҙгә ниндәйҙер һынау аша үтергә тура килер. Үҙегеҙҙе тыныс һәм ышаныслы тотһағыҙ, барыһы ла һәйбәт үтер.\nБыл арала ҡайһы бер ваҡиғаларға һәм кешеләргә ҡарашығыҙ үҙгәрер. Артабан яҡындағыларға ҡарата талапсаныраҡ булығыҙ. Аҙна барышында мөһим эштәр менән шөғөлләнерһегеҙ. Аҙаҡтан бынан ҡәнәғәтлек тә кисерерһегеҙ.\nҺуңғы аралағы тырышлығығыҙ тейешле баһа алыр. Икенсе яҡтан, хаталарығыҙҙың ҡиммәткә төшөүе мөмкин. Шишәмбеләге ваҡ мәшәҡәттәргә иғтибар бирмәгеҙ, бер аҙҙан барыһы ла онотолор. Был арала элекке дуҫтарығыҙҙың береһе үҙе хаҡында иҫкә төшөрөр.\nАҙна барышында ҡайһы бер мөһим һорауҙарға яуап таба алырһығыҙ. Элегерәк тыуған ҡайһы бер уй-маҡсаттарығыҙҙы тормошҡа ашыра башларһығыҙ һымаҡ. Оло йәштәге яҡын туғанығыҙ биргән кәңәшкә мотлаҡ ҡолаҡ һалығыҙ.\nСығыу ваҡыты 13-09-2016, 12:46 | Ҡаранылар: 666


Стратегия 2016/Төркөмдәр - Meta\nКиләһе йыллыҡ планда Викимедиа Фонды иғтибарын төркөмдәр тематик өлкәһенә йүнәлтергә ниәтләй.\nВикимедианың дәртле, мауыҡҡан ҡатнашыусылары — беҙҙең иң ҙур көсөбөҙ. Тик сәләмәт, төрлө, дөйөм эшкә ылығыусы төркөмдәр генә донъя белемен тотороҡло сағылдырған контент төҙөй ала.\nҺорауҙарға яуап бирергә әҙер булһағыҙ, бит аҫтындағы төймәгә баҫығыҙ.\n1 Төркөмдәр хаҡындағы мөһим һорау\n2 Төркөмдәрҙе хуплау мәсьәләһенә бәйле буласаҡ стратегик ҡараштар\n2.1 Беренсе ҡараш\n2.2 Икенсе ҡараш\n2.3 Өсөнсө ҡараш\n2.4 Дүртенсе ҡараш\n2.5 Бишенсе ҡараш\n2.6 Алтынсы ҡараш\n2.7 Үҙегеҙҙең ҡарашты тәҡдим итегеҙ\nТөркөмдәр хаҡындағы мөһим һорау\nӘгәр ҙә яҡшы мөхит булдыра алмаһаҡ, Викимедиа хәрәкәте хәҙерге мөхәррирҙәр быуынын кисерә алмаҫ.\nТөркөмдәрҙе яҡшыртыу, арттырыу, ылыҡтырыу һәм асыҡ итеү, беҙҙең хәрәкәттең тотороҡлолоғо маҡсатында Викимедиа Фонды нисек ярҙам итә ала? Һеҙҙеңсә иң яҡшы ысул булып нимә тора ала?\nТөркөмдәрҙе хуплау мәсьәләһенә бәйле буласаҡ стратегик ҡараштар\nТүбәндә Викимедиа Фондының төркөмдәргә ярҙам итер өсөн бер нисә ҡарашы. Зинһар, алты ҡарашты ла уҡып сығығыҙ һәм һеҙҙең өсөн әһәмиәтле булған икәү-өсәүенең һанын беҙгә хәбәр итегеҙ. Һеҙ шулай уҡ үҙ фекерҙәрегеҙ менән бүлешә алаһығыҙ!\nЭш мөхитен яһаусылар һәм мөхәррирҙәр өсөн хәүефһеҙ, шәфҡәтле һәм уңайлы итер өсөн, гендер айырмаһын ҡыҫҡартып, шәхси һөжүм итеү осраҡтарын әҙәйтергә.\nИрекмәндәр ҡатнашлығын киңәйтеү программаһын төҙөргә һәм булышлыҡ итергә, остазлыҡ эшен таныу, еңеләйтеү, ҡабатлап шәхсән ҡатнашырға йәлеп итеү.\nБеҙҙең төркөмдәр, шулай уҡ улар һәм Викимедиа хәрәкәтендә ҡатнашыусы партнёр-ойошмалар (төбәк, тематик һ.б.) менән бәйләнеште яҡшыртырға һәм асығыраҡ итергә\nТөп инициативаларҙы тормошҡа ашырғанда, урындағы телдәр һәм төркөмдәр берләшмәһен киңәйтер өсөн, хәрәкәттә ҡатнашыусы партнёр-ойошмалар һәм Викимедиа Фонды тырышлыҡтарын туплау.\nЭстәлек һәм проекттар өҫтөндәге ҡул эше күләмен әҙәйтеү өсөн, автоматик инструменттарҙы яҡшыртыу.\nТөркөмдәр һәм вики-сайттарҙы төҙөү процессын һәм ҡағиҙәләрен ябайлаштырыу (шулай уҡ эшләп килгән проекттарҙағы яңы тел бүлектәре өсөн).\nҮҙегеҙҙең ҡарашты тәҡдим итегеҙ\nТөркөмдәргә ярҙам итер өсөн тәү сиратта нимә эшләү тураһында башҡа фекерегеҙ бармы? Тиҙерәк беҙгә һөйләгеҙ!\nRetrieved from "https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Strategy/Wikimedia_Foundation/2016/Community_consultation/Communities/ba&oldid=16135778"


11 января 2017 — 16:29 ГТРК «Башкортостан»\nКөнсығыш Алеппола урынлашҡан биналарҙың береһендә Рәсәй саперҙары бер кварталды юҡ итерлек шартлатҡыс тапҡан. Беҙҙең ил хәрбиҙәре миналарҙы юҡ иткән. Рәсәй саперҙары Сүриә хәрбиҙәре менән бергә террорсыларҙан азат ителгән биләмәләрҙе миналарҙан таҙартыуҙы дауам итә.\nЕвропалағы аномаль һыуыҡтарҙа туңып һәләк булыусылар арта. Уларҙың күбеһе йылы илдәрҙән килгән мигранттар. Сербияла улар йылы аш артынан саҡырымдарға һуҙылған сиратҡа баҫырға мәжбүр. Ҡасаҡтар урамдарҙа һәм ташландыҡ биналар эсендә ут яғып йылына.\nТәмәке тартыу донъя иҡтисадына йыл һайын бер триллион доллар зыян килтерә. Бөтә Донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы һәм Американың яман шеште тикшереү институты шундай һығымтаға килгән. Әле тәмәке тартыуҙан йылына 6 миллион кеше һәләк була.\nФранция һәм Швейцария альптарында “Ҙур Одиссея” башланды. Егелгән эттәрҙә ярышыу бында шулай атала. Унда ҡатнашыусыларға 11 көндә мең саҡырым үтергә кәрәк. Еңеүсегә 100 мең доллар тапшырыла.


“Үҙебеҙҙекенә етмәй!” — ти Димдә асылған 102-се башҡорт гимназияһы уҡыусылары » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Социаль мәсьәлә » “Үҙебеҙҙекенә етмәй!” — ти Димдә асылған 102-се башҡорт гимназияһы уҡыусылары\n“Үҙебеҙҙекенә етмәй!” — ти Димдә асылған 102-се башҡорт гимназияһы уҡыусылары 03.04.2012 // Социаль мәсьәлә\nКисә Дим биҫтәһендә йәшәүсе балалар һәм ата-әсәләр өсөн ифрат һөйөнөслө ваҡиға булды. Өс йыл төҙөкләндереүҙә булғандан һуң 102-се башҡорт гимназияһы яңынан үҙ ишектәрен асты.\n60 йыллыҡ тарихҡа эйә мәктәп 2009 йылда уҡ капиталь ремонтҡа тип ябыла. Төрлө сәбәптәр арҡаһында төҙөлөш эштәре оҙаҡҡа һуҙыла. Дим районында башҡорт телен өйрәнеү үҙәге булған 102-се гимназия ябылғас, уҡыусыларға һәм уҡытыусыларға ауырға тура килә. Улар өс йыл 113-сө мәктәптә өйҙәш булып уҡырға мәжбүр булды. Тик республика етәкселегенең ярҙамы менән генә ул тиҙ арала эшләнеп бөттө. Бинаны яңыртыу һәм йыһаздар өсөн 150 миллион һум аҡса тотонолдо. Төҙөлөш эштәрен “БашРегионСтрой” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте башҡарҙы.\n— Бынан өс ай элек, төҙөлөштөң туҡтап ҡалыуын белгәс, Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовҡа мөрәжәғәт иттек. Ул хәлде аңланы һәм яҡын арала аҡса табып эште тамамлап ҡуйырға бойорҙо. Бына бөгөн, ниһайәт, яңыртылған гимназияға аяҡ баҫабыҙ. Был — Өфөлә быйыл асылған социаль әһәмиәтле биналарҙың тәүгеһе, — тине мәктәпте асыу тантанаһында Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы Ирек Ялалов.\nДим районы хакимиәте башлығы Зөфәр Хәкимов әйтеүенсә, быйыл район үҙенең 125 йыллығын билдәләйәсәк. Шуға күрә уның социаль инфраструктураһын яҡшыртыу йәһәтенән саралар күреләсәк. Был — яңы мәктәп һәм балалар баҡсаһы, юлдар һәм юл сиселеше, “Орион” мәҙәниәт һарайына реконструкция яһау һәм башҡалар. Уҡыусыларҙы һәм педагогтарҙы республиканың мәғариф министры Әлфис Ғаязов та ҡотланы.\nШулай ҙа яңы мәктәпкә иң ныҡ шатланғаны балалар ине. Иркен, яҡты һәм йылы бинаға хәҙер улар үҙҙәре хужа. 5 меңдән ашыу квадрат метрлыҡ майҙанда 504 бала белем аласаҡ. Шулай уҡ уҡыусылар өсөн иркен спорт, уҡыу һәм тамаша залдары, ҙур ашхана, табип һәм стоматолог кабинеттары, ритмика залы бар. Мәктәп директоры Дамир Әхмәтйәнов ҡунаҡтарҙы яңы бина менән таныштырҙы, уҡыусыларҙың уңыштары һәм ҡаҙаныштары тураһында һөйләне.


Улар сығарған үҫемлек майына, көнбағыш һәм рапс шротына сит илдәрҙә лә ихтыяж ҙур.\nҠытайҙың Баш таможня идаралығы Башҡортостандың ике май һығыу заводы - “Элеватор” һәм “Шишмә май экстракциялау заводы” йәмғиәттәренә аттестация үткәрҙе. Был хәҙер илгә көнбайығыш майы, рапс шроты һәм төпрәһе индереүгә рөхсәт бирелә тигәнде аңлата. Рәсәй буйынса 37 предприятие шундай хоҡуҡҡа эйә булған.\nӘйткәндәй, былтыр октябрҙә Ҡытайҙың таможня вәкилдәре ошо маҡсаттан эш сәфәре менән килгәйне. Был шуның һәм Республика Ауыл хужалығы министрлығының, беҙҙең предприятиеларҙың “Халыҡ-ара кооперация һәм экспорт” милли проекты сараларын тормошҡа ашырыу буйынса маҡсатлы эш һөҙөмтәһе.\nБылтыр экспортҡа оҙатылған продукцияның 44,4 процентын - май аҙыҡтары, 22,4 процентын – май продукцияһы орлоғо, спирт, 17,2 процентын – аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү сәнәғәте продукцияһы, иген 13,6 процентын тәшкил иткән. 2019 йылда Башҡортостандан бөтәһе 103,9 миллион доллар (300 мең тонна) продукция экспортҡа оҙатылған. Был унан алдағы йылдан 27,6 миллион долларға күберәк.\n«Элеватор» һәм «Шишмә МЭЗ» йәмғиәттәре республикала май продукцияһын экспортҡа оҙатҡан төп предприятиеларҙың береһе. Улар сығарған үҫемлек майына, көнбағыш һәм рапс шротына һорау эске баҙарҙа ла, сит илдәрҙә лә ихтыяж ҙур. Был компанияларҙың тура экспорты былтыр107 мең тоннанан артҡан, дөйөм хаҡы 2,6 милиард һум тәшкил иткән. Экспорт тауарҙары БДБ, Балтик буйы илдәренә, Яҡын Көнсығышҡа, Ҡытайға оҙатыла.\nФото: БР Ауыл хужалығы минтстрлығы.


Танышырға итальян - Италия яңғыҙ ҡыҙға матур даталарҙың береһе - Видео чат - таныштырыу лайф - стрим тере!\nТанышырға итальян - Италия яңғыҙ ҡыҙға матур даталарҙың береһе\nЯңы кешеләр менән танышыуым\nБынан тыш, беҙҙең сайтта танышырға мөмкинлек эҙләп италия башҡарыу, ҡарау, подмигивание хаттар ебәрә һәм, шулай уҡ, мөхәббәт тураһында хыялланып та аламшуға күрә камил һәм етеҙ хәбәрҙәр туҡтау ваҡыты - ваҡыты үҙемдең хыялыма табан бара. Ауыҙ программа иҫ киткес эҙләнеү, өйрәнеү мәғлүмәт базаһында профилле ағзаһы, һеҙҙе күреү һәм, уларҙы ни көтә матч идеаль кеше. Шулай итеп, әгәр телисез икән, һәм бөтә донъя буйлап яңы дуҫтар табыу менән мауығыуына оҡшаған кеше таба, ахыр сиктә һеҙ беҙҙең өсөн барлыҡ европалыларға сервис аша алып барырға була. Бер нисә минут итальян танышыу сайттарына теркәлдем, зыян түгел, шуға күрә һеҙҙең бизнес һәм карьера.\nШулай итеп, һеҙҙең ҡулда\nБынан тыш, шәхси йүнәлеште булдырыу-был ябай һәм ҡыҙыҡлы процесс. Барыһы да, сезгә кәрәк, һеҙ тураһында мәғлүмәт биреү, беҙ был йәшкә, енескә, ауырлыҡтарҙы, үҫеү, дөйөм милләт тураһында мәғлүмәт ғәҙәттәре һәм һеҙгә, һәм өҫтөнлөк биреү һ. бынан тыш, ошо сайтта теркәлеү өҫтөндә уйларға ябай, ул бер нисә минутын ғына ала. Бынан тыш, беҙ ышаныслы гарантиялар, һәйбәт, тиҙлекле һәм интерфейс, улар һеҙ эҙләсе өсөн эшләүенә инанып. һеҙгә ҡуҙғата алмай теләсә ҡайһы ваҡытта, һеҙҙең өсөн мең саҡрым алыҫлыҡта торған. Шуға күрә, мөмкинлекте лә ҡулдан ысҡындырмай, яңы дуҫтар менән танышырға йәки Абруццо кешеләр менән аралашыу, Базиликата, Апулия, Калабрия, кампанияһы, Эмилия-Романья, Лацио, Ломбардия, Пьемонт, Сардиния, Сицилия, Тоскана, һәм Венето. Кәрәк, тип билдәләне улар беҙҙең ойошма ағзаһы булып ҡала шулай эҙләү буйынса хатта күрһәтелгән: дөйөм алғанда, бының әһәмиәте булмаһа, йәки береһе булып тораһы ли һеҙ Италия европала, аҡш-та азия йй. Һеҙ теркәлә алаһығыҙ аралашҡандан һуң, бөтә донъя ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егет менән осрашып һөйләшергә һәм итальян миллион яңғыҙ. Ире йәки ҡатыны үҙе ҡаршы ала, дата осраҡлы кешеләр өсөн йәки оҙайлы мөнәсәбәттәре, ғәҙәттәре менән кешегә йәки дуҫтарыма оҡшаш һәм проблемалары. Был сайтта һеҙ ярҙам итальян таныштырҙы.\nМенән йондоҙ билдәһе менән утлы йыл өлкәндәр һәм ҡыҙҙар ҡаршы ала. Без теркәлгән. Әлеге фотоһы\nвидео иң яҡшы таныштыр видеочить онлайн рулетка сайтында танышырға башҡа видеочивать башҡа сикләүҙәр теркәлә таныш булмаған теркәлгән онлайн видео чат таныш бушлай онлайн видео чат ҡыҙ менән танышып бушлай онлайн видео чат ч видео трансляции онлайн бушлай таныша видео онлайн мәскәүҙә таныша видео


Төбәк-ара олимпиадала көсөгөҙҙө һынап ҡарағыҙ\n20 Декабрь 2021, 16:08\nРәсәй Федераль хәүефһеҙлек хеҙмәте академияһы IX – XI синыфтар өсөн ведомстволы белем биреү учреждениелары нигеҙендә төбәк-ара олимпиада ойоштора. Туғыҙынсы синыфтар өсөн вариантын унан түбәнерәк синыфтар ҙа эшләй ала.\nОлимпиада математика, физика, сит телдәр, урыҫ теле, йәмғиәтте өйрәнеү фәндәре буйынса ике этапта үтәсәк. Һайлап алыу туры дистанцион рәүештә ойошторола. Унда ҡатнашыу өсөн www.v-olymp.ru сайтында теркәлергә кәрәк. Һайлап алыу этабы тамамланғас, һөҙөмтәләре ҡатнашыусының шәхси кабинеттарында буласаҡ.\nИкенсе этап – йомғаҡлау туры офлайн уҙғарыла. Бында һайлап алыу этабында еңеүселәр һәм призёрҙар көсөн һынаясаҡ. Икенсе турҙы үткәреү урыны һәм шарттары Рәсәй Федераль хәүефһеҙлек хеҙмәте академияһы һәм олимпиаданың рәсми сайтында хәбәр ителәсәк.


Туған телгә дан йырланыҡ\nТелгенәм – бергенәм\n22 Февраль 2020, 14:00\n#башҡорт_теле_заманса_тел #ЕйәнсураКитапханалары,#БурангуловскаяМодельнаяБиблиотека#ТуғантелемБЕР ТЕЛДӘН ДӘ ТЕЛЕМ КӘМ ТҮГЕЛ!Ер йөҙөндә юғалып барған телдәрҙе һаҡлап ҡалыу маҡсатында 1999 йылда ЮНЕСКО 21 февралде Халыҡ-ара туған тел көнө, тип иғлан итте. Ер шарында йәшәүсе халыҡтар 6 меңгә яҡын телдә аралаша, күптәре юғалыу сигендә.Үҙ телемдә һөйләшәм -Миңә ҡоштар көнләшә...Туған телебеҙҙе – башҡорт телен яратайыҡ, ҡәҙерләйек! Сөнки ниндәй генә телдә һөйләшһәк тә, беҙҙең һәр күҙәнәгебеҙ башҡорт рухынан һут алған. Бүтән телде нисек камил белһәк тә, беҙ ул телде йөрөтөүсе халыҡ вәкиле була алмаясаҡбыҙ. Сөнки Хоҙай тарафынан башҡорт булып яратылғанбыҙ!\nБЕР ТЕЛДӘН ДӘ ТЕЛЕМ КӘМ ТҮГЕЛ!\nЕр йөҙөндә юғалып барған телдәрҙе һаҡлап ҡалыу маҡсатында 1999 йылда ЮНЕСКО 21 февралде Халыҡ-ара туған тел көнө, тип иғлан итте. Ер шарында йәшәүсе халыҡтар 6 меңгә яҡын телдә аралаша, күптәре юғалыу сигендә.\nҮҙ телемдә һөйләшәм -\nМиңә ҡоштар көнләшә...\nТуған телебеҙҙе – башҡорт телен яратайыҡ, ҡәҙерләйек! Сөнки ниндәй генә телдә һөйләшһәк тә, беҙҙең һәр күҙәнәгебеҙ башҡорт рухынан һут алған. Бүтән телде нисек камил белһәк тә, беҙ ул телде йөрөтөүсе халыҡ вәкиле була алмаясаҡбыҙ. Сөнки Хоҙай тарафынан башҡорт булып яратылғанбыҙ! Йөрәгең бер милләттеке булып типкәндә, телең икенсе милләттеке була алмай! Бәхет сере, йәшәү асылы, рухыбыҙ үҙ телебеҙҙә йәшеренгән!\nОшо бәхеттән үҙебеҙҙе мәхрүм итмәйек! Рәхәтләнеп үҙ телебеҙҙә уйлайыҡ, һөйләшәйек, уҡыйыҡ, йырлайыҡ .\nБүтән милләттәрҙе хөрмәт итәйек, аралашайыҡ, дуҫ йәшәйек!Туған телгә ҡарата һөйөү тәрбиәләү һәм телебеҙҙең матурлығын, байлығын күрһәтеү маҡсатында үткәрелгән сарала уҡыусылар Рәми Ғариповтың, Зәйнәп Биишеваның, Мостай Кәримдең, Лариса Абдуллинаның, Тәнзилә Дәүләтбирҙинәнең шиғырҙарын яттан һөйләне, туған телгә арналған йомаҡтар ҡойҙо, мәҡәлдәрҙе иҫкә төшөрҙө, кроссвордтар систе.


Инфоурок / Другое / Конспекты / Разработка урока по башкирскому языку на тему"Легендалар “Башҡорттар ҡайҙан килеп сыҡҡан?” Ваҡыт хәле."\nТема Легендалар “Башҡорттар ҡайҙан килеп сыҡҡан?” Ваҡыт хәле.\n1. Башҡорт телендә легендларзы өйлрәнеү “Башҡорттар ҡайҙан килеп сыҡҡан?”легенданың дүрт вариантын өйрәнеү.Һөйләмдәрҙә ваҡыт хәлен айырырға өйрәнеү.\n2. Балаларҙың телмәрен үҫтереү.\n3. Башҡортостанға һөйөү тәрбиәләү, башҡорт теле аша башҡорт халҡының тарихы, төп милләт булған башҡорт халҡының тарихына, мәҙәниәтенә ихтирам тәрбиәләү, башҡорт халҡының киң күңелле булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алыу.\nОйоштороу момоент. Дежур уҡыусыға һорауҙар биреү.\nАртикуляцион күнегеү. Тиҙәйткестәрҙе әйтеү. (Слайд)\nСейәлектән сыҡҡан саҡта,\nСей сейә сәйнәй-сәйнәй,\nСикәләрем сатнар сиктә.\nТөшмәһен мейес ташы.\nБеҙҙең үгеҙебеҙ үҙебеҙҙеке, мөгөҙө үгеҙҙеке, һеҙҙең үгеҙегеҙ үҙегеҙҙекеме, мөгөҙө үгеҙҙекеме?\nIII . Өйгә эште тикшереү. 38 күнегеү. Һорауҙар ярҙамында диолог төҙөгөҙ.\nIV Яңы теманы өйрәнеү. Бөгөн дәрестә беҙҙең маҡсатыбыҙ башҡорт халҡының легендалары менән танышыу. Ваҡыт хәлен һөйләмдәрҙә таныу, айырырға өйрәнеү.\nЭнеләре(ҡустылары) – младшие братья\nБүре пәйҙә булыр – появится волк\nЫрыу – род\nВаҡыт хәлен- обстоятельство времени\nУрын хәлен өйрәнеү. Обстоятельство времени (Ваҡыт хәлен) указывает на время, продолжительность действия, его начало или завершение, отвечает на вопросы когда? - ҡасан?, каких пор?-ҡасанға тиклем?, с каких пор?- ҡасандан бирле?\nМисалдар килтереү. Каточка менән эш.\nЛегенда – тип теге йәки был күренеште , предмет , атаманың килеп сығышын аңлатҡан халыҡ хикәйәһенә әйтәләр.\nЛегенда - жанр устного народного творчества: рассказ поучительного содержания о выдающемся событии или поступке человека, повествование о необыкновенном, чудесном происшествии, которое воспринимается как достоверно.\nЛегендаларҙы уҡыу тәржемә өҫтөндә эш.\n“Башҡорт” һүҙе ҡайҙан килеп сыҡҡан.\n“Башҡорт” һүҙе ҡайҙан килеп сыҡҡан.Вариант\nБашҡорттар ҡайҙан килеп сыҡҡан. Вариант\nБашҡорттар ҡайҙан килгән (электрон дәреслек)\n40 күнегеүҙе уҡыу. Һорауҙар өҫтондә эш.\nОло ағай ниндәй төш күрә?\nДүрт ағай-энеләр ни өсөн күсеп китергә була?\nКөньяҡ Уралға башҡорттар нисек килеп ултырған?\nЛегенда буйынса , башҡорттар һүҙе ҡайҙан килеп сыҡҡан?\nҠалтасы районы муниципаль районының хәкимийәте\nБабай урта белем биреү мәктәбе\n9 класс өсөн асыҡ дәрес\nЛегендалар “Башҡорттар ҡайҙан килеп сыҡҡан?” Ваҡыт хәле.\nҮткәрҙе Коновалова Р.Ф.\n2013 уҡыу йылы\nКоновалова Раушания Феоктистовна\nНомер материала: ДВ-026961\nПрезентация по башкирскому языку на тему "КӨҘ ТУРАҺЫНДА МӘҠӘЛДӘР ҺӘМ ЙОМАҠТАР"


7 март — Башҡорт Википедияһы\n7 март Викимилектә\nЕр: Йылы юрған көнө.\nҮҫемлектәр энергияһы көнө.\nТелефондың тыуған көнө.\nАлбания: Уҡытыусылар көнө.\nРәсәй: Театр кассиры көнө (марттың беренсе дүшәмбеһе).\nТөркмәнстан: Транспорт һәм элемтә комплексы хеҙмәткәрҙәре көнө.\n321: Рим императоры Бөйөк Константин I йәкшәмбене ял көнө тип иғлан итә.\n1573: Львовта Иван Фёдоров нигеҙләгән беренсе типография эшләй башлай.\n1573: Константинополь килешеүе буйынса Венеция Төркиәнең Кипр өҫтөнән хакимлығын таный.\n1657: Франция короле Людовик XIV Америка индейҙарына иҫерткес эсемлектәр һатыуҙы тыя.\n1714: Раштатт солох килешеүенә ҡул ҡуйыла.\n1824: 12 йәшлек Ференц Лист тәүге тапҡыр Парижда концерт ҡуя.\n1876: Александр Белл телефонға патент ала.\n1891:Рәсәй империяһы һәм Люксембург араһында дипломатик мөнәсәбәттәр булдырыла.\n1912: Антарктиданан Австралияның Хобарт ҡалаһына барып етеп, Норвегия поляр тикшеренеүсеһе Руаль Амундсен Көньяҡ полюсты яулау тураһында хәбәр итә.\n1920: Сүриә милли конгресы Сүриәнең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә.\n1924: РКП (б) Үҙәк Комитетының СССР-ҙа аҡса реформаһы тураһында мөрәжәғәте (тотороҡло валютаға күсеү).\n1926: Нью-Йорк менән Лондон араһында радиотелефон бәйләнеше булдырыла.\n1931: ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы Өфөлә тимер юл техникумын асыу тураһында ҡарар ҡабул итә.\n1933: Атлантик-Ситиҙа Чарльз Дэрроу «Монополия» уйынын уйлап таба.\n1946: Көнсығыш Германияла Азат немец йәштәре иттифағы ойошторола, беренсе рәйесе Эрих Хонеккер була.\n1957: Турбовинтлы «Ан-10» пассажир самолётының беренсе осошо.\n1960: СССР-ҙа космонавтарҙың беренсе төркөмө ойошторола.\n1966: Франция президенты Шарль де Голль илдең НАТО хәрби ойошмаһынан сығырға теләүен белдерә.\n1967: СССР-ҙа биш көнлөк эш аҙнаһы индерелә.\n1981: Ленинград рок-клубын асыуҙа «Зоопарк» төркөмөнөң тәүге концерты.\n1997: Эдинбург (Шотландия) ғалимдары һарыҡтың клонын булдыра. Ул Долли исеме менән билдәле була.\nНикифоров Алексей Фёдорович (1915—21.03.1977), Бөйөк Ватан һуғышы яугире. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы сапёр взводының отделение командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).\nМөхәммәт Хәйҙәров (1915—17.07.1999), башҡорт журналисы, прозаик һәм драматург. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. I дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Муса Мортазин исемендәге премия лауреаты (1994).\nХәйруллин Сәйфулла Сәмиғулла улы (1950—13.09.2021), йырсы, музыкант. 1984—2007 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы әҙәби-музыкаль лекторийының артист-вокалсыһы. Башҡортостандың һәм Украинаның (1999) атҡаҙанған артисы. Калининградта уҙғарылған «Гергенбург» фестивале лауреаты. Германияның Зальцбург ҡалаһы ордены кавалеры. Сығышы менән Силәбе ҡалаһынан.\nБеньковская Галина Васильевна (1955), ғалим-генетик. 1992 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Органик химия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Биология фәндәре докторы (2009).\nКротов Николай Иванович (1955), СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, публицистик һәм мемуар әҙәбиәт авторы. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nҠадиров Сабир Рәхим улы (1906—13.12.1984), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының политбүлек начальнигы урынбаҫары, гвардия подполковнигы. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.\nБайбаков Николай Константинович (1911—31.03.2008), СССР-ҙың нефть сәнәғәте һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан биләмәләрендәге нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүгә тос өлөш индергән етәксе. Ғалим-инженер, техник фәндәр докторы (1966). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981). Ленин премияһы (1963), И. М. Губкин исемендәге премия (1979) лауреаты. Алты Ленин, Октябрь Революцияһы, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2006) ордендары кавалеры.\nВиссарионова Антонина Яковлевна (1911—15.01.1977), ғалим-тау инженеры. Геология минералогия фәндәре докторы (1959), профессор (1965). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969), СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1969). 1934 йылдан «Башнефть» берекмәһенең үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе; 1947—1960 һәм 1965—1973 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының лаборатория, артабан бүлек етәксеһе, 1960 йылдан — директор урынбаҫары, 1973 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1952, 1959) ордендары кавалеры. Сығышы менән Пермь ҡалаһынан.\nТөхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы (1931—9.11.2016), партия, дәүләт һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1955 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары, секретары, 1960—1963 йылдарҙа — беренсе секретары; 1965 йылдан Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры, 1969 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире. 198—1986 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 6—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), ике «Почёт Билдәһе» (1960, 1967) ордендары кавалеры.\nАҙнабаев Булат Әхмәр улы (1966), ғалим-тарихсы. 1992 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — БДУ-ның Нефтекама филиалының тарих, дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2007).\nҠонаев Йәүҙәт Сабир улы (1927), ғалим-тау инженеры‑геолог. 1970 йылдан хәҙерге К. И. Сатпаев исемендәге Ҡаҙаҡ милли техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1979—1994 йылдарҙа тарихи һәм төбәк геологияһы кафедраһы мөдире. Геология-минералогия фәндәре докторы (1974), профессор (1981). Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984) һәм Шоҡан Вәлиханов исемендәге премияһы лауреаты (1971).\nИҙрисов Усман Саҙретдин улы (1937—3.01.2002), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1949—1998 йылдарҙа Баймаҡ районының Ленин орденлы «Йылайыр» совхоз-техникумы механизаторы. Ленин (1981) һәм Октябрь Революцияһы (1976) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Ишмөхәмәт ауылынан.\nВафин Мэлс Ғәҙел улы (1947), педагогик хеҙмәт ветераны, рәссам, график. 1981—1995 йылдарҙа Өфөләге хәҙерге 155-се лицей уҡытыусыһы, 1996—2007 йылдарҙа Орджоникидзе районының Балалар ижады үҙәге директоры. 2002 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).\nҒәлимов Илсур Ғәбделйән улы (1947), хеҙмәт ветераны. 1965—1983 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Салауат нефть химияһы комбинаты һәм «Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе эшсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1981). Сығышы менән хәҙерге Татарстан Республикаһының Балыҡ Биҫтәһе районы Ҡотло Бөкәш ауылынан.\nПушкарёв Алексей Михайлович (1967), ғалим-табип, хирург. 2005 йылдан Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының урология бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 2005 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nКарпов Вячеслав Григорьевич (1938), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Сығышы менән хәҙерге Һамар өлкәһе Яңы Сиремшән ҡасабаһынан.\nРазгоняев Николай Федорович (1938—2.12.2010), нефтсе, 1989—1999 йылдарҙа «Туймазынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе, Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы (1998). Сығышы менән Ырымбур өлкәһе Абдулла районы Баклановка ауылынан.\nРабухин Павел Семенович (1943), төҙөүсе, 1979—2014 йылдарҙа хәҙерге «Уралмостострой» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Өфө ҡалаһында урынлашҡан 30-сы күпер отряды етәксеһе. Рәсәйҙең почётлы юл төҙөүсеһе, РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Башҡортостандың 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Халыҡтар Дуҫлығы, «Почёт» һәм Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Һарытау ҡалаһынан.\nФролова Вера Александровна (1983), рәссам, 2010 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар Союзы ағзаһы. Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2015).\nЙософ Гәрәй (1904—22.03.1988), башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1937—1939 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары.\n1765: Жозеф Нисефор Ньеп, фотографияны уйлап сығарыусыларҙың береһе.\n1855: Робер де Монтескью, Франция яҙыусыһы, коллекционер.\n1875: Морис Равель, Франция композиторы.\n1910: Дмитрий Алексидзе, Грузия режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1976).\n1940: Виктор Савиных, космонавт, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.\n1960: Ренат Шәрипйәнов, СССР һәм Рәсәй музыканты.\n2015: Ғаянов Зөфәр Ғаян улы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы.\n2018: Морат Аджи, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, публицист.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=7_март&oldid=1118370 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 28 март 2022 в 07:05\nБыл бит һуңғы тапҡыр 07:05 28 март 2022 үҙгәртелгән.


Ковид тураһында беҙ нимә белергә тейеш?\n18 Ноябрь 2020, 15:35\nЯңы коронавирус штаммы - COVID-19 барлыҡҡа килеүенә бер йыл да юҡ әле - ул 2019 йылдың декабрендә пәйҙә булды. Әммә ҡыҫҡа ғына ваҡытта бөтә илдәргә үтеп инде һәм, төрлө сикләү һәм иҫкәртеү сараларына ҡарамай, көндән-көн күберәк кешеләрҙе зарарлай. Ауырыуҙың тәүге билдәләре ниндәй? Ҡайһы ваҡытта дауаханаға мөрәжәғәт итергә һәм унан нисек һаҡланырға? Нөгөш врач амбулаторияһы фельдшеры Нәзилә ИТӘШЕВА ошо һорауҙарға яуап бирә:\n-Яңы коронавирус инфекцияһы тиҙ тарала торған сирҙәрҙең береһе. Билдәле булыуынса, ул ауырыуҙан сәләмәт кешегә дөйөм ҡулланыу әйберҙәре, ҡул биреп, ҡосаҡалашып күрешеү, үбешеү аша, шулай уҡ йүткергәндә, сөскөргәндә һауа-тамсы юлы менән күсә. Шуға күрә был мәкерле инфекциянан һаҡланыу өсөн, тәү сиратта, шәхси гигиена талаптарын үтәү мөһим. Төп ҡағиҙәгә, әлбиттә, - ҡулды һабынлап йыш йыуыу, дезинфекция сараларын ҡулланыу инә.\nМагазинға, дарыуханаға барғанда мотлаҡ битлек кейегеҙ. Үҙегеҙ менән спиртлы йәки вирустан һаҡлай торған салфетка, махсус саралар йөрөтөгөҙ. Ҡулды йыуыу мөмкинлеге булмағанда шуларҙы ҡулланығыҙ. Йыуылмаған ҡул менән ауыҙға, күҙгә, танауға ҡағылмаҫҡа тырышығыҙ. Урамда танышығыҙ осраһа, ҡул бирмәй, баш ҡағып ҡына иҫәнләшегеҙ. Йүткергәндә, сөскөргәндә бер тапҡыр ҡулланыла торған салфетка ҡулланығыҙ. Һуңынан уларҙы сүплеккә ырғытығыҙ.\nЭштә лә, өйҙә лә өҫтәлдәрҙе, ишек тотҡаларын, телефон, компьютерҙы таҙартып, һөртөп тороғоҙ. Урамда, сиратта, мөмкин булһа транспортта ла дистанция һаҡлағыҙ. Йүткергән кешенән йырағыраҡ тороғоҙ. Үҙегеҙҙе насар тойһағыҙ йәки инфекцияға шик булһа, өйҙә ҡалығыҙ һәм врач саҡыртығыҙ. Үҙ аллы дауаланмағыҙ.\nКоронавирустың тәүге билдәләренә түбәндәгеләр инә: сирҙе йоҡторғас, 2-14 көндән һуң тән температураһы күтәрелә, тын алыуы ҡыйынлаша, йүткертә. Шулай уҡ күкрәк ситлеге ауыртыуы мөмкин. Ошолар күҙәтелһә, медицина учреждениеһына мөрәжәғәт итегеҙ. Был билдәләрҙең барыһы ла, әлбиттә, вирус йоҡторғанлыҡты аңлатмай, шулай ҙа врачҡа күренеү ҡамасауламаҫ.\nӘлегә коронавирустан һаҡланыуҙа гигиена талаптарын һәм социаль дистанцияны үтәү иң яҡшы сара булып тора. Айырыуса өлкән йәштәгеләр, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы ауырыуҙары, диабет һымаҡ хроник сирҙәре булған кешеләргә һаулыҡтарына иғтибарлы булырға кәрәк, сөнки вирус йоҡҡан осраҡта улар сирҙе ауыр формала кисереүе билдәле.\nКүп кеше йөрөгән урындарға бармаҫҡа тырышығыҙ. Ҡулығыҙҙы йышыраҡ һәм оҙағыраҡ һабын менән йыуығыҙ. Бик кәрәге булмаһа, дөйөм транспортта йөрөүҙе сикләгеҙ. Юлға сығырға тура килһә, бөтә һаҡлыҡ сараларын күрегеҙ.


Солтанбәктә Балыҡсы ырыуы йәшәй\n18 Ноябрь 2021, 15:18\nһыҡрап, өҙгәләнеүе, ялбарыуы йөрәкте һыҙлата: “Миңә, Асҡын районы башҡортона, халҡымдың күҙ алдында юҡҡа сығыуын күреү бик ауыр. Төньяҡ–көнбайыш башҡорттарҙың, исмаһам, ҡалған өлөшөн булһа ла һаҡлап ҡалыу өсөн хөкүмәтебеҙ ашығыс саралар күрһә ине”\nЯҙмамды Шаһийән ағайҙың һүҙҙәре менән башлайһым килә. Солтанбәгем йәмле Сарыс буйында урынлашҡан. Беҙҙең ауылда Балыҡсы ырыуы башҡорттары йәшәй. Үҙем архивтан туғыҙ быуынымды эҙләп таптым.Атай яғынан да, әсәй яғынан да, улар архив материалдарына нигеҙләнеп яҙылған.Үкенескә ҡаршы, бик аҙ ғына кешеләр бының менән ҡыҙыҡһына....Ауылдарҙа тарих ойрәнеүсе музейлар асырға кәрәк ине лә бит , ҡайҙа инде ул...\nРайоныбыҙҙың арҙаҡлы улы. Ғүмеренең һуңғы һулышынаса беҙҙең төбәктә йәшәгән Асҡын башҡорттарының тарихын яңыртыу, телен йәшәтеү өсөн фиҙаҡар көрәшкән һөйөклө Шаһийән ағай Миңлеғалиевтың яҡты иҫтәлегенә бағышлайым.\nСолтанбәктәр өсөн дә, асҡындар өсөн дә ул - бик ихтирамлы, янып торған бер йондоҙ – маяҡ ул.Сөнки беҙҙең ысынбарлығыбыҙҙы танып, онотолоп барған тарихыбыҙҙы , сығышыбыҙҙы өйрәнеп белергә юл аҫты....\nШаһийән ағай Миңлеғәлиев 1931 йылдың 5 ноябрендә Асҡын районы матур тәбиғәтле Солтанбәк ауылында, ябай крәҫтийән ғаиләһендә, Тутыя апай менән Миңлеғәли Ғәбдрәшитовтар ғаиләһендә дөнъяға килә. Ғәбдрәшитовтарға балаларын иркәләп, наҙлап ултырырға тура килмәй. Октябрь революцияһынан һуңғы йылдар: емереклек, аслыҡ, яланғаслыҡ, коллективлаштырыу йылдары...Күпме михнәттәр, ауырлыҡтар иңнәренә төшкән халҡыма?! Өҫтәүенә Бөйөк Ватан һуғышы башланған...\nШаһийән ағайға ауылда аһ-зарлы һуғыш йылдарында белем алырға тура килә. Уҡытыусылар бөйөк педагог А.С. Макаренко алымдарына таянып уҡытҡан, тәрбиәләгән: хәрбилҙәрсә йөрөүҙе, кәүҙәне төҙ тотоуҙы талап итәләр ине, тип хәтерләй ул бер яҙмаһында. Пионер галсугы алып таға алмаһалар ҙа, күңелдәре төшөнкөлөккә бирелмәй уларҙың. Һәр эштә әүҙем булып, тырышып уҡыйҙар ҙа ...\nЕтенсе синыфты тәмамлағас, ике йыл тирәһе ат ҡараусы булып эшләп тә ала ул.\nТик уҡырға теләк көслөрәк була. 1948 йылды ете егет һөйләшеп, йыраҡ Урмияҙ урта мәктәбенә уҡырға китә...Ҡалын урманлы араны,ҡарлы- боҙло ямғырҙа ла, ыжғырып торган буранда ла үтеп, аслы- туҡлы Урмияз мәктәбен тәмамлайҙар. Юғары белемгә эйә булалар. Илебеҙҙең төрлө тарафтарында намыҫлы хеҙмәт итәләр: Изах Әғләмов, Иғтисам Ғилманшин – офицер – авиаторҙар, Булат Хөснийәров, Фәйзи Ибраһимов, Туҡтағол Саяпов – уҡытыусылар, Әмирйән Әхмәров ауыл хужалығы хеҙмәткәре һөнәрҙәрен үҙ итәләр...\nӘ Шаһийән ағай 1953 йылда Иркутскиҙа авиация-техник мәктәбенә уҡырға инә, 1956 йылда тәмамлап, СССР Оборона министрлығы йыраҡ авиацияһында техник булып хеҙмәт итә, унан Чернигов өлкәһе Прилуки ҡалаһында ТУ-22 бомбардировщиктарын хеҙмәтләндерә.\n1957 йылда Урмияз ауылы ҡыҙы Ғәлиә Ахунйән ҡыҙы Ахуноваға өйләнә.Уларҙың мөхәбәт емеше булып 1958 йылда улдары Олег донъяға килә.\nХрущев заманындағы ҡыҫҡартыуҙарҙан һуң, СССР Оборона министрлығының хәрби – төҙөлөш часына Калуга өлкәһе Козельск ҡалаһына күсерәләр. Ул баллистик ракеталарҙы эшләтеп ебәрә торған комплексты төҙөүҙә ҡатнаша.\nҒәлиә апай Бөрө пединститутының урыҫ филологияһы факультетын тамамлағас, балаларға урыҫ теленән белем бирә, 1976 йылда вафат була.\n1978 йылда хеҙмәтен тултыргандан һуң, 1988 йылға тиклем Козельск ҡалаһында трикотаж фабрикаһында тәьмин итеү өлкәһендә эшләй.\n1988 йылда Шағийән ағай Өфөгә күсенеп ҡайта һәм Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында именлек хеҙмәтендә эшләй .Тик күңел төбөндә ятҡан бер һорау тынғы бирмәй уға – ул да булһа тыуған яҡтың тарихын өйрәнеү.\nШағийән ағай шул йылдарҙа башкөллө эҙләнеү- тикшеренеү эштәренә сума. Ун йыл буйы архивтарҙа эҙләнеп, ул ауылыбыҙҙың тарихнамәһен, үҙенең һәм ауылдаштарының шәжәрәләрен энәһенән-ебенә тиклем тикшерә.1992 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе балыҡсы улусының башҡорт аҫабалары һәм припущенниктар тураһында мәғлүмәттәр туплап, Балыҡсы улусындағы башҡорт ауылдарының исемдәрен асыҡлап, төрлө йылдарҙағы ревизия һөҙөмтәләрен сағыштырып, исемдәрен асыҡлап татарса уҡытылған Асҡын башҡорттарының тора-бара татар булып яҙыла башлауҙарын архив материалдарында күрһәтеп, йыйған бар мәғлүмәттәрен “Урал ” башҡорт халыҡ үҙәгенә, тарихсы –ғалимдарға алып тапшыра.\n1992 йылдың 24 декабендә “Йәшлек” гәзитендә сыҡҡан бер мәҡәләһендә һыҡрап, өҙгәләнеүе, ялбарыуы йөрәкте һыҙлата: “Миңә, Асҡын районы башҡортона, халҡымдың күҙ алдында юҡҡа сығыуын күреү бик ауыр. Төньяҡ–көнбайыш башҡорттарҙың, исмаһам, ҡалған өлөшөн булһа ла һаҡлап ҡалыу өсөн хөкүмәтебеҙ ашығыс саралар күрһә ине” тип үкһей, йәш бала шикелле. Республика матбуғат һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә лә үпкә белдерә. “Һеҙ беҙҙең яҡтарҙа һирәк булаһығыҙ, иғтибар итмәйһегеҙ. Ғалимдар ҙа күренмәй беҙҙең яҡтарҙа,” тип борсола ағайыбыҙ. Ғалимдарҙы, журналистарҙы, тарихсыларҙы алып килеп тә төшә ул. Шундай осрашыуҙарҙың береһе -1996 йылдың 20 мартында Асҡын районы башҡорттар ҡоролтайы башҡарма комитетының ултырышы булһа, ә 2–сеһе 1996 йылдың 27-29 ноябрендә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Нияз Мажитов етәкселегендә бер төркөм тарихсылар, яҙыусылар конферецияһы үтә.\nБыл тотош Асҡын халҡының күҙен аса... имеш–мимештәргә ҡоролған береһе- Һөйәнтүҙ фажиғәһенең тоҡомдары икәнебеҙҙе иҫбатлаһа, башҡорт халыҡының халыҡ йырҙарының береһе Тәфтиләүҙең беҙҙең яҡтар тарихынан сыкканын белеп, халҡым берсә тетрәнде, берсә халҡымдың батыр булыуы һоҡландырҙы.\nЯҡташыбыҙҙың эҙләнеүҙәре “Ватандаш”, “Ағиҙел” журналдары, “Башҡортостан” гәзите биттәрендә, Һөйәнтүҙ фажиғаһенең 260 йыллығығына арналған конференция брошюроһы йыйынтығына ингән. Барлыҡ башҡорт ауылдарының тарихын асыҡлау буйынса ғәйәт ҙур, баһалап бөтөргөһөҙ эш башҡарыусы һәм уникаль китаптар нәшер итеүсе арҙаҡлы ғалимыбыҙ Әнүәр Әсфәндиәров Шағийән ағай йыйған материалдарҙы Асҡын ауылдарының тарихына арналған 4 томға индергән.\n1997 йылдың октябрендә Ҡоролтай Башҡарма комитеты һәм Асҡын районы вәкилдәренән торған төркөм фажиға булған ауылдарҙы карап сығып, стела торасаҡ урынды билдәләй. Берһүҙһеҙ Солтанбәк ауылы һайлап алына. Стеланы тиҙерәк ҡуйырға саҡыра ағайбыҙ: берҙән әруахтарбыҙға ихтирам көсәйтһә, икенсенән киләсәк буынды татыу, дуҫ, бер ғаилә кеүек йәшәргә саҡырыр ине, тип стела ҡуйыуҙы тормошҡа ашырырға ашыҡтыра.... Тик ул 2002 йылдың октябрь айында бойомға аша.\nҠайнар йорәкле илһөйәр ағайыбыҙҙың тырышлыҡтары бушҡа китмәне. Ул ауылдаштарының киң, таза, һикәлтәһеҙ һәм батҡаһыҙ юлдарҙан йөрөүендә, Һөйәнтүҙ фажиғаһе ҡорбандарына стела ҡуйылғанды ла, ауылдаштарының шәжәрә барлағанын да, яҡты, ике ҡатлы мәктәптә уҡыусыларҙың башҡорт телендә саф һөйләшеүен дә күрә алманы... Тик тормош, ҡатмарлы ла, аяуһыҙ ҙа Шәғийән ағайыбыҙҙың йөрәге 1998 йылдың 2 августында ҡаты ауырыуҙан һуң тибеүҙән туҡтаны. Күптәребеҙ Шәғийән ағай Миңлеғәлиевты тыуған яҡты өйрәнеүсе булараҡ белһә, икенселәребеҙ хәрби кеше итеп таныны. Тик шулай ҙа, беҙ уны халҡы өсөн янып, милләтенең киләсәген ҡайғыртыусы, телен быуындан–быуынға еткерергә өндәүсе, тарихын ҡурсалаусы тип иҫкә алырға, Шағийән ағай Миңлеғ әлиев кеүек яҡташтарыбыҙ менән ғорурланырға, ғорурланырға һәм ғорурланырға тейешбеҙ.\nБеҙ, уҡытыусылар ата-әсәләр менән берлектә бөтөн көсөбөҙҙө һалып был йүнәлештә эшләрбеҙ тип ныҡлы әйтә алам.\nСөнки беҙ мәктәп уҡыусылары менән бик күп эштәр башҡарабыҙ:\n1.Атай–әсәйҙәребеҙ мнән бергәләп шәжәрәләребеҙҙе төҙөйбөҙ: Шәрәфетдинов Мәғсәт ағай менән берлектә ейәндәре Шәрәфетдинова Эльвина һәм Ғәйзуллина Айгөл, Исламов Ғәзинур ағай менән улы Тамерлан, Хәсәнов Нурулла ағай менән ейәсәре Наҙгөл, башҡорт теле укытыусыһы Фаҡҡарова Розалия Марат ҡыҙы менән Ғиләжев Айгиз, Муллаянова Әлфиәнең шәжәрәләрен атаһам. Һеҙ бөгөн Суфиянов Валинур ағай нәҫел шәжәрәһен төҙөргә ейәне Денисламға тапшырғанын күрҙегеҙ. Мәктәп директоры Фәррәхова Алһыу Фәзнәүи ҡыҙы ҡыҙы Зарема менән ике яҡтың нәсел-нәсәбенең ептәрен барланы.\nЯңы ғына мәктәбебеҙ үҙенең 100 йыллыҡ юбилейын үткәрҙе. Мәктәбебеҙҙән сыҡҡан матур ҙа, батыр ҙа, эшһөйәр – ҡыҙҙарын, улдарын саҡырҙы, мәрхүмдәрҙе иҫкә алды. Ябай ғына бер бәләкәй ауылдың күпме кешеһе тыуған ауылыма, илемә хеҙмәте менән дан тота. Бөгөнгө Шаһийән ағай Миңлеғалиевка таҡтаташ асыу тантанаһыла ошоно иҫбатлай.\nУҡыусыларыбыҙ республика күләмендә үткәрелгән конкурстарҙа призлы урындар яулай. Зәйнуллина Эмилия Зәки Вәлиди исемен йөрөткән милли китапхана ойошторған “Шәжәрәләр” конкурсының еңеүсеһе, Хафизйәнов Фәнүс “Ватаным” конкурсының “Яҡташтар” наминацияһының еңеүсеһе.\nБыныһыын әйтмәй күңел булмаҫ. Халыҡ–ара конкурста, Рәсәйҙең фәнни академияһы үткәргән конкурста беренсе урынды яуланыҡ. Ул Зәйнуллина Эмилия Артур ҡыҙы Күкертле ”Еҫле шишмә” фәнни эҙленеү эше менән етәксеһе мин Фәһиманова булам. Ҡазаныштар күп һанап бөтөрөп булмасҫ.\nБөгөн ғорурланып әйтә алам: Шаһийән ағай Миңлеғәлиев башлаған эштәрҙе дауам итеүселәр бар, буласаҡ. Солтанбәк ауыл халҡы балалары гел алда һәм алға барырҙар тим. Бөгөн беҙ яҡташыбыҙҙың изге эшен хуплап иҫтәлекле мәл кисерҙек – таҡтаташ астыҡ. Киләсәктә беҙҙең мәктәпкә уның исемен биреүҙе тәҡдим итәм.\nБөгөнгө уҡыусылар , киләсәк быуын ауылыбыҙҙың арҙаҡлы шәхесен белергә тейеш. Уның исеме, эшләгән эштәре балыҡсы башҡорттарының рух ҡоралы булырға тейеш.\nФәһәмәнова Фәйрүзә Мәхийән ҡыҙы,\nАсҡын районы Солтанбәк ауылы.


Күргәҙмә яңы хис-тойғоға сорнаны\n22 Ноябрь 2018, 17:07\nВоскресенский картиналар галереяһында республиканың атҡаҙанған рәссамы, Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, төрлө дәрәжәләге халыҡ-ара күргәҙмәләр лауреаты Вәкил Шәйхетдиновтың күргәҙмәһе эшләй.\nВәкил Ғилем улы тыумышы менән Бүздәк районынан, ябай крәҫтиән ғаиләһендә тыуып үҫкән. Олатаһының диндар булыуы, тарихты белеүе, Урал тауҙарының илаһи серлелеге егет күңелендә ябай ғына күренештән дә матурлыҡ табыуға этәргес бирә.\n“Бала саҡта ҡышҡыһын саңғыла, йәй велосипедта тәбиғәткә сығам да, ҡайтыу менән ошо күренеште ҡағыҙға төшөрәм. Был матурлыҡты буяуҙар гаммаһы аша тапшырыу күңелемдә һиллек өҫтәй. Әммә мәктәпте тамамлағас, был шөғөлдө артабан үҫтереү ниәте менән махсус белем алыу теләге булманы.\nЕлена БАРАНОВА, Воскресенский картиналар галереяһы мөдире.\nМатериалдың тулы вариантын гәзиттең 92-се һанында уҡығыҙ.


Бөгөн Башҡортостандың көрәш федерацияһы отчет-һайлау ултырыш үтте\nУнда башҡарылған эштәргә йомғаҡ яһау менән бер рәттән киләсәккә бурыстар билдәләнде.\nУлтырышта ойошманың президенты ла һайланды. Берҙәм тауыш менән был вазифаға бөтә Республикаға билдәле көрәшсе, күп тапҡыр Башҡортостандың абсолют чемпионы исемен яулаусы Вәкил Ильясов тәғәйенләнде. Уңыштарға килгәндә яҡташтарыбыҙ билбау һәм милли көрәш буйынса халыҡ-ара, ил кимәлендәге чемпионаттарҙа еңеүҙәре менән һөйөндөрә. Күптән түгел Ҡазанда үткән донъя чемпионатында ла ике Башҡортостан көрәшсеһе Наил Мөхәмәтйәнов менән Дим Хәйруллин донъя чемпионы исеменә лайыҡ булған. Билбау көрәшендә Рөстәм Арыҫланов үҙ ауырлыҡ үлсәмендә икенсе урын яулаған. Көрәш федерацияһы алдында киләсәктә лә Республика данын лайыҡлы яҡлау, йәш көстәр үҫтереү бурысы тора


Сүп-сар батшалығына ҡаршы көрәш\nКиләһе йылдан башлап Рәсәй төбәктәре ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары әйләнешенә ҡағылышлы яңы вәкәләттәр аласаҡ. Был йәһәттән Башҡортостанда сүп-сар эшкәртеү заводтары һәм полигондар төҙөү күҙаллана. Комплекстарҙың береһе Иглин районында урынлашасаҡ. Ул 2017 йылда төҙөлөргә тейеш. Тик урындағы халыҡ ҡына быға ҡырҡа ҡаршы сыҡҡан.\nЗәлиә Зәйнәғәбдинова балаларының сәләмәтлеге өсөн борсола. Ғаилә йәшәгән Келәш ауылы янында ике йөҙ метрлыҡ сүплек барлыҡҡа килгән. Нимә генә юҡ бында. Пластик һауыттарҙан башлап йорт йыһаздарына тиклем - барыһын да ырғыталар. Иглиндан ҡайтҡанда һәр ваҡыт сүп-сар аша үтергә тура килә,- ти йәш әсә.\nБындағы сүплек, ысынлап та, ай үҫәһен, көн үҫә тигән ҡағиҙәнән бер ҙә тайпылмай. Йөк машиналары, тракторҙар алмашлап тигәндәй йылдар буйы һаҡланасаҡ сүп-сарҙы ташый. Шулай ҙа был тик бер генә осраҡ. Ә бит Иглин районында рөхсәт ителмәгән урындарҙа ҡырҡҡа яҡын сүплек ятҡылығы урынлашҡан, республика буйынса был һан ике мең ярымға барып баҫа. Мәсьәләне хәл итеү өсөн республиканың һигеҙ зонаһында сүпте сорттарға бүлеүсе комплекс, көнкүреш ҡалдыҡтарын эшкәртеүсе завод һәм полигондар төҙөү күҙаллана.\nЯңы комплекс проектын Богдановка ауылы халҡы бер ҙә хупламай. Киләсәктә Өфө ҡалаһы янындағы туғыҙ райондың сүп-сары ауылдан йыраҡта түгел биләмәлә эшкәртелеүе ихтимал. Завод һәм полигон сәләмәтлеккә, экологияға ҙур зыян килтерәсәк, ти ризаһыҙлыҡ белдереүселәр. Полигон төҙөлһә, тирә-яҡ мөхит бысраныр, ергә хаҡтар төшөр тигән ҡарашта улар.\nУрындағы халыҡты аңларға була, шулай ҙа йылдар буйы ер өҫтөндә йәйелеп ятҡан сүплектәр менән дә көрәш юлдарын барларға кәрәк. Ни тиһәң дә, сүп-сар эшкәртеү - табыш сығанағы ла. Әлегә был тармаҡ республикала үҫеш алмаған. Бының өсөн инвесторҙар кәрәк. Яңы комплекс муниципаль-ара бәйләнештәрҙе лә нығытасаҡ.\nӘнәс Вәлиуллин, Иглин районы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге хеҙмәткәре: «Ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын эшкәртеү мәсьәләһе Иглин районында киҫкен тора. Төбәктә лицензиялы полигондар юҡ. Район хакимиәте Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы менән был йүнәлештә эштәрҙе яйға һалыу буйынса һөйләшеүҙәр алып бара».\nРөхсәт ителмәгән урындарҙа ятҡан сүп-сар экологияға кире йоғонто яһай. Иглин районында яңы комплекс Өфө зонаһындағы сүплектәр юҡҡа сығарыр тип көтөлә. Көнкүреш ҡалдыҡтарын эшкәртеүсе завод менән полигон юғары экологик стандарттар буйынса төҙөләсәк, ти белгестәр.\nӨфө зонаһында был проект ике йылдан һуң эшләй башларға тейеш. Тимәк, киләсәктә республика сүп-сарҙан да килем аласаҡ.\nҠаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигонын төҙөү буйынса әлегә Иглин районында ҡыҙыу бәхәстәр бара. Шулай ҙа уртаҡ килешеүгә килерҙәр, бәлки. Сөнки берҙәм көс менән генә тирә-яҡ мөхиттә таҙалыҡ һәм тәртип урынлаштырырға мөмкин. Мәҙәниәтле булырға өндәгән социаль рекламалар ҙа был һүҙҙәрҙе дәлилләй.


Ҡышҡы ваҡыт булмаясаҡ?! » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Рубрикалар » Ҡышҡы ваҡыт булмаясаҡ?!\nҠышҡы ваҡыт булмаясаҡ?!\nРәсәй Президенты Дмитрий Медведев нәҡ шулай тип белдерҙе. Марттың һуңғы йәкшәмбеһендә йәйге ваҡытҡа күсәбеҙ ҙә, артабан сәғәт телдәрен «борсомаясаҡбыҙ». Яҡшымы был, насармы? Әле эксперттар бәхәсләшеүен дауам итә. Һуңғы 30 йылда, әлбиттә, сәғәттең йылына ике тапҡыр күсерелеүенә өйрәнелеп тә киткәйне. Белгестәр фекеренсә, Рәсәйҙә йәйге ваҡытты ҡалдырыу тәүлеккә 7–17 процент яҡтылыҡ өҫтәйәсәк, имеш. Ул төштән һуңға тура килә икән.\nСеченов исемендәге Мәскәү дәүләт медицина академияһы профессоры Семен Рапопорт әйтеүенсә, яҙлы-көҙлө сәғәт күсереү кешенең биологик ритмына насар тәьҫир итә. Бер үк ваҡытта йәшәү тәбиғәт торошо менән кешенекен тап килтерә. Ғөмүмән алғанда, ваҡытты күсереү сәләмәтлекте ҡайғыртыу йәһәтенән түгел, ә иҡтисади яҡтан сығып эшләнгән, тик был өмөт аҡланмаған. Ә бөгөн кеше һаулығы ҡиммәтерәк.\nБашҡасараҡ фекергә ҡолаҡ һалайыҡ: «Социализм осоронда энергоресурстарҙы экономиялау илгә файҙалы булған. Бөгөн иһә бынан бер ниндәй ойошма ла һөҙөмтә алмай. Генерация һөҙөмтәле эшләһә лә, эшләмәһә лә, ҡулланыусы барыһы өсөн дә үҙе түләй. Шулай булғас, энергетик режимды оптималләштереү берәүгә лә кәрәкмәй». Был – Дәүләт идара итеү университеты етәкселәренең береһе Виктор Воронцовтың һүҙҙәре.\nШулай ҙа уңайлы булырмы икән йәйге ваҡытта ҡалыу? Әйткәндәй, 1917 йылдың июлендә Ваҡытлы хөкүмәт, көнбайыш илдәренән күреп, сәғәтте 60 минутҡа алға ебәрә. Ошо уҡ йылдың декабрендә кире күсерелә. Был практика 1930 йылға тиклем дауам итә. Артабан Совнарком йәйге ваҡытта ҡалыу тураһында декрет ҡабул итә. 1981 йылда сәғәтте алға күсереү яңынан индерелә, СССР-ҙа йәйге ваҡыт бүлкәт ваҡытынан ике сәғәткә айырыла, ҡышҡыһы – бер сәғәткә. 1991 – 92, 1997 йылдарҙа ла сәғәтте «тыныслыҡта» ҡалдырмайҙар, күсереү-күсермәү мәсьәләһе күтәрелә килә. 2003 йылдан ул хатта сәйәси әһәмиәткә эйә була башлай. Хәҙер нөктә ҡуйылырмы?\nАйрат ТАБУЛДИН, табип:\n– Уйлап ҡараһаң, кеше былай ҙа төрлө миҙгелгә үҙенән-үҙе яраҡлаша ала – йәйен иртәрәк тора, ҡышын һуңыраҡ, тигәндәй. Әлбиттә, ҡапыл ғына сәғәт күсереүҙе һәр кем төрлөсә кисерә. Шуға, бәлки, әкренләп кенә яңы ваҡытҡа күсергә кәрәк булғандыр, ярты сәғәтләпме шунда. Хәҙер, Президент хәл иткәс, кире үҙгәртеп булмай инде. Күҙ күрер, йәйге ваҡытта бер аҙ йәшәп ҡарайыҡ.\nРадик КУЦЕНКО, хаҡлы ялда:\n– Совет власы ваҡытында, әлеге сәғәт күсереү индерелгән ваҡытта ла, етәкселәр беҙҙе, халыҡҡа шулай уңайлы буласаҡ, тип ышандырҙы. Хәҙер ҙә шулай тиҙәр. Һәр үҙгәреште Хөкүмәт, халыҡ өсөн, тип аңлата ла, йыш ҡына киреһе килеп сыға. Минең өсөн сәғәт күсте ни ҙә, күсмәне ни... Тик тормош матур булһын. Бөгөнгө кеүек, хаҡтар сәғәт һайын үҫмәһен.\nРәлиә САБИРОВА, һатыусы:\n– Сәғәт күсереүҙе кеше үҙе уйлап тапҡан бит: тәбиғәт ҡушмаған. Мәҫәлән, борон заманда әлеге кеүек текелдәп торған сәғәт булмаған. Ваҡытты ҡояшҡа, күләгәгә ҡарап билдәләгәндәр. Берәү ҙә, бер сәғәт алға, бер сәғәт артҡа күсәйек, тимәгән. Президент тик шул кеше уйлап сығарған буталсыҡты бөтөрөргә генә тәҡдим итте. Тик ҡайһыһы уңайлыраҡ булырға тейештер – йәйге ваҡытмы, ҡышҡымы, әлегә билдәһеҙ.\nСәлим ВӘЛИТОВ, эшсе:\n– Энергия өсөн әҙерәк түләй башлаясаҡбыҙ бит, шуныһы һәйбәт инде. Бәлки, был, һәр ваҡыттағыса, ҡоро вәғәҙә генәлер. Йәйге осорҙа көн оҙонораҡ, шул ваҡытта ҡалыу файҙа килтерер, тип уйлайым. Бик ыңғай һөйләйҙәр.\nТаһир Низамов, банк хеҙмәткәре:\n– Әгәр хәтерем яңылышмаһа, тәүҙә беҙ гел «ҡышҡы ваҡыт» менән йәшәгәнбеҙ. Сәғәт бүлкәте буйынса шулай тура килә. Бәлки, быйыл мартта уҡ ошо ваҡыт менән ҡалырға кәрәктер? Донъялағы 200-гә яҡын дәүләттең 70-ендә сәғәт күсерәләр. Ул, ысынлап та, кәрәк эшме икән? Миңә ҡалһа, былай ҙа насар түгел. Кеше тәбиғәткә яраҡлашырға тейеш. Бынан тыш, хәҙер киләһе көҙҙә сәғәт күсермәһәк, компьютерҙарҙы алдан уҡ көйләргә, ниндәйҙер килешеүҙәр төҙөргә тейеш булабыҙ, сөнки «машиналар» автоматик рәүештә ваҡытты күсерә. Ярай, йәшәп ҡарайыҡ.\nСығыу ваҡыты 12-02-2011, 11:40 | Ҡаранылар: 1569\nБай әфәндегә нимәбеҙ оҡшамай?\nАлға-артҡа күсә сәғәт телдәре\n2045 йыл. Ер – гигант компьютер


Аҙна яңылыҡтары. Былтыр республикала 24 мең яңы бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ предприятиелары барлыҡҡа килгән\nВәт, хәҙер йәшәй башлаясаҡбыҙ, вәт, байырбыҙ инде хәҙер, иҡтисад сүпрәлә үҫәсәк тиерһегеҙ. Ашыҡмай тороғоҙ...19 мең эшҡыуар үҙ эшен туҡтатҡан. Хәйер, иҡтисади көрсөк көслө йылдарҙа ябылыусы предприятиелар яңы теркәлгәндәргә ҡарағанда күберәк тә булды. Республикала әле 136 мең урта һәм бәләкәй эшҡыуарлыҡ предприятиелары иҫәпләнә. Тимәк, мең кешегә 30 эшҡыуар тура килә. Был һан бик аҙ, ти белгестәр. Йүнселдәрҙе арттырыу, тармаҡты үҫтереү мәсьәләләре эшҡыуарлыҡ аҙналығы сиктәрендә уҙғарылған сараларҙа өйрәнелде.\nӘле тотош Рәсәйҙә халыҡтың үҙ мәшғүллеген тәьмин итеү, йүнселлеккә ылыҡтырыу сәйәсәте алып барыла. 2020 йылға тиклем ил халҡының 60-70 процентын шәхси эшҡыуарлыҡҡа йәлеп итеү маҡсаты ҡуйылған. Беҙгә был бурыстарҙы үтәү ауырға тура килер инде. Әлбиттә, бер кем дә иҫбатламаған, әммә, башҡорттарҙа йүнселлек һыҙаттары юҡ тип баралар. Шул уҡ туғандаш татар халҡы менән сағыштырғанда ла... Башҡорт бит йәнлеккә, ҡаҙылма байлыҡтарға, урманға, емеш-еләккә бай ергә төпләнеп шуның менән ҡәнәғәт булып тик йәшәгән. Береһенә лә баш эймәгән, бил бөкмәгән, ялланмаған. Шуға йүнселлек һыҙаттары ла юҡтыр инде. Шулай ҙа баҙар шарттары үҙенекен итә. Башҡорттар күпләп төпләнгән Өфө эргәһендәге Шамонин ауылын да хәҙер эшҡыуарлыҡ ауылы тип тә йөрөтәләр икән. Унда береһенән-береһе күреп ниндәй ҙә булһа кәсеп үҙләштереп, үҙ эшен ойоштора башлаған. Тимәк, әсетке һалынған.\nӘ күңелгә ятышлы шөғөлдө тормош рәүешенә лә, килем сығанағына ла әйләндерергә мөмкин. Теләк кенә булһын. Шамонин оҫтаһы булып танылған Ләйсән Ҡәҙерғәлина ла һөнәре буйынса ашнаҡсы ла, кондитер ҙа түгел, педагог-дизайнер. Ә торт-капкейкалар бешереүгә осраҡлы тотона. Өсөнсө ҡыҙы менән декрет ялында ултырғанда бала саҡтан бешерергә яратыуы ла, биҙәү һәләте лә ярап ҡала. Тәүҙә күрше-тирә, дуҫтары, таныштары заказ бирә. Ә фотоларҙы интернет селтәренә ҡуйғас һорау тағы күбәйә. Хәҙер Шамонинда Ләйсәнде белмәгән кеше юҡ, байрам ваҡыттарында уға тәүлек әйләнәһенә плитә төбөндә тоторға тура килә, йәш әсә оҫталыҡ дәрестәре лә үткәрә. Был кәсеп ғаиләгә табыш та килтерә башлай. Әле Ләйсән Өфөлә ҡуртымға бүлмә алып эшҡыуарлыҡа тәүге аҙымын яһай.\nАуыл булғас, өй янындағы ихатаһы ла, баҡсаһы ла бар. Ә бына еләк-емеште, йәшелсәне ултыртыу өсөн ерҙе һөрөргә кәрәк. Тәүге йылдарҙа халыҡ тракторҙы ситтән эҙләһә, хәҙер Шамонинда йәшәүселәргә алыҫ йөрөргә кәрәкмәй. Трактор ауылда бар. Әлбиттә, Шамилдың төп эшенән бушауын бер аҙ көтөргә кәрәк, уның ҡарауы ерҙе һә тигәнсе эшкәртеп тә бирә. Кешегә лә файҙа, трактор хужаһына ла килем. Күп балалы ғаилә өсөн аҡса артыҡ түгел.\nЛениза Йәғәфәрова ла эшҡыуарлыҡ нигеҙҙәрен үҙләштерә, Шамонинға күскәндән алып. Быйыл ул өс мең үҫенте ултыртып һатыуға сығарған. Яҙ был тауарға ихтыяж ҙур. Һәр бер кешенең баҡсаһы бар, ә бына үҫенте тәрбиәләргә ваҡыт етеңкерәмәй, күптәр көнө буйы эштә. Ә Лениза декрет ялында, йәш әсәгә был кәсеп оҡшай ҙа, ваҡыт та тиҙерәк үтә, кеҫәгә аҡса ла инә. Киләсәктә теплица майҙанын тағы киәйтергә, был шөғөл менән ныҡлап шөғөлләнергә уй бар, ти хужабикә.\nШамонин ауылында суши эшләп, манты, билмән, пица бешереп һатыусылар ҙа, һалма, туҡмас ҡырҡыусылар ҙа бар. Үҙҙәренең адвокаты, парикмахеры, косметологы, репетиторы. Ә төҙөлөш эштәре менән шөғөлләнеүселәрҙең иҫәбе-һаны юҡ, берәү газ, электр, канализация үткәрә, икенсеһе тимерҙән ҡойма, өсөнсөһе ағас әйберҙәр тәҡдим итә. Тауыҡ ите йәки йомортҡаға өйҙән ултырып ҡына заказ бирергә мөмкин, хатта бәшмәк үҫтереп һатыусылар ҙа бар. Бында йылдар буйы астан үлерлек түгел, ти Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Венер Камалов.\nЗаман теле менән әйткәндә, бында эшҡыуарҙар йорт аша. Әлбиттә, бер ауыл эсендә. Шул уҡ ваҡытта сюжетҡа геройҙар табыу еңел булманы. Сөнки беҙҙең халыҡ баҙар шарттарына һаман яраҡлашып бөтә алмай, аҡса эшләүҙән оялыу тойғоһо йәшәй. Берәү ер эшкәртеп аҡса эшләүе хаҡында интервью бирергә теләмәүен фән кешеһе булыуы менән аңлатһа, икенсеһе бөтә Башҡортостанға рисуай итергә уйлайһығыҙ тип белдерҙе. Күрәһең, беҙҙең менталитет шулай, етеш йәшәргә ынтылыу мәсхәрә, хурлыҡ һанала. 30 йылға яҡын үҙ бизнесын алып барған Дамир Аллаяров әйтеүенсә, тәрбиәне мәктәп партаһынан уҡ башларға кәрәк, юғиһә, һөҙөмтә булмаясаҡ.\nҮҙ эшеңде асыу йәки төп эшенән тыш яратҡан шөғөлө ярҙамында аҡса эшләүе бик ыңғай күренеш. Сөнки беҙ бөгөн баҙар шарттарында йәшәйбеҙ. Сит илдәрҙе алып ҡараһаң, күп ауылдар ошондай уҡ тормош алып бара, һәр өйҙә эшҡыуар, улар бер-береһенең продукцияһын алып көн итә. Тәжрибәле йүнселдәр фекеренсә, бизнес ул икенсе көндә үк сереп байыу, аҡса эшләү сығанағы түгел, тәү сиратта эске азатлыҡ, үҙ-үҙеңә хужа булыу тойғоһон бирергә тейеш. Икенсенән, эшҡыуарҙары күберәк булған милләт көслө лә, ныҡ та була. Ә Шамонин ауылы миҫалынан күренеүенсә, беҙҙә әле ошо ҡатлам аяҡҡа баҫыу осоро ғына кисерә.