Һаҡмар: Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылы\nКрепостной Йылайыр урыҫ ауылы иҫәпләнә, төпкөлдә, ҡалын урмандар араһында урынлашҡан. Яңыраҡ эш буйынса шул тарафтарға юл төштө. Иремдең туғандарына барып етеп, ҡапҡанан инеү менән ҡаршыға һары ғына урыҫ ҡыҙы, унан здрастье, тип бер егет килеп сыҡты. Күршеләре йомошҡа ингәндер, тип уйлайым. Баҡтиһәң, беҙ барған йорттоң ғаилә ағзалары икән. Абыҙгилдиндарҙың интернациональ ғаиләһе менән танышыу шулай башланды.\nҺүҙҙе хужабикәнән – Фәйрүзә Икрам ҡыҙынан башлайыҡ. Уның әсәһе Юлыҡ ауылы ҡыҙы. Атаһы Крепостной Йылайырҙа тыуған. Йәшләй генә өйләнешеп, ғаилә Крепостной Йылайырҙа төпләнә. 1954 йылда Фәйрүзә донъяға килә. Мәктәпте тамамлағас, Стәрлетамаҡ ҡалаһында бухгалтер һөнәренә уҡый. Шунан Баймаҡҡа килеп, ҡала Советына бухгалтер булып эшкә урынлаша. Бында ғүмерлек тормош иптәшен – Шәфҡәт Бәхтийәр улын осрата. Шәфҡәт – Ишмырҙа ауылы егете. Армияға тиклем тракторсы һөнәрен ала. Армиянан һуң Баймаҡта геологоразведкала эшләй. Башҡорт егете зәңгәр күҙле һылыу татар ҡыҙын бик оҡшатып, өйләнешергә тәҡдим яһай. 1977 йылда ғаилә ҡороп ебәрәләр. Шәфҡәт Фәйрүзәнең тәүге иренән булған ике баланы – Камил (ысын исеме Николай) һәм Гүзәлде – үҙ балаһындай ҡабул итә. Ғаиләгә йәм өҫтәп улдары Радик тыуа. Әммә уларға Баймаҡта оҙаҡ йәшәргә тура килмәй. Радик ауырығас, врачтар климатты үҙгәртергә ҡушалар. Шуға ла йәш ғаилә Фәйрүзәнең тыуған ауылы, урманлы Крепостной Йылайырға килеп төпләнә. Артабан Айҙар, Эдуард улдары тыуа.\nӨлкән улдары Камил мәктәпте тамамлап, Баймаҡта СПТУ-ла тракторсыға уҡый һәм Магнитогорск ҡалаһына эшкә китә. Шунда үҙенең яртыһын – урыҫ ҡыҙы Еленаны осратып, ошо ҡалала төпләнә. Ирина исемле ҡыҙ, Дима исемле ул үҫтерәләр.\nГүзәл – әсәһенең терәге, тыуған ауылында төпләнә. Ауылдашы Сергейға кейәүгә сығып, гөрләтеп донъя көтәләр. Өс балалары бар – Артур, Илгиз, Виктор.\nРадик водитель һөнәрен үҙләштерә. Ишбирҙе ауылынан башҡорт ҡыҙы Эльвираға өйләнә. Ғаиләһе менән бер аҙ ситтә йәшәп алғандан һуң, яңыраҡ тыуған ауылына ҡайтҡан. Өс бала – Альберт, Ильяс, Милена өйҙәренең биҙәге.\nАйҙар мәктәптән һуң Гай ҡалаһына китә. Шунда колледж тамамлап, сауҙа өлкәһендә эшләй. Гайҙа үҙ яҙмышын осратып, урыҫ ҡыҙы Таняға өйләнә. Павел менән Андрей исемле ике ул тәрбиәләйҙәр.\nКинйә малай Эдуард әле Баймаҡта йәшәй. Үҙенең ауылдашы – урыҫ ҡыҙы Олесяға өйләнә. Улдарына Роман тип исем ҡушҡандар.\nФәйрүзә менән Шәфҡәт Абыҙгилдиндар шундай ҙур ғаиләне бергә туплап, уларға терәк булып йәшәй. Балалары ла ата-әсәһен хөрмәт итеп, хәлдәренән килгәнсә ярҙам итеп торалар. Каникул, ял ваҡыттарында ейән-ейәнсәрҙәр менән өй тула.\nФәйрүзә апайҙан балаларығыҙҙың үҙ мосолманы менән яҙмышын бәйләмәүенә ҡаршы булманығыҙмы, тип һорайым.\n– Балаларҙың бәхетенә ҡаршы тороп булмай инде, – ти Фәйрүзә Икрам ҡыҙы. – Аллаға шөкөр, килендәрем дә, кейәүем дә беҙҙең байрамдарҙы хөрмәт итә. Аяттарҙы, үҙебеҙҙең мосолман байрамдарын милли аштар бешереп, бергә үткәрәбеҙ. Исемде ейәндәремә үҙем ҡуштым. Береһе лә ҡаршы булманы. Бына шулай килешеп йәшәйбеҙ.\nӨйҙә өс телдә һөйләшәләр – башҡортса, татарса, русса. Ейән-ейәнсәрҙәре өләсәй, йә нәнәй, йә бабушка тип өләсәләре тирәһендә өйөрөлә. Татыу ғаиләне күреп, бәхетенә һоҡланып, шундай ғаиләләр күберәк булһын ине ул, тигән теләктәр менән сыҡтыҡ был йорттан.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 12:01


Написал в 18 мая 2018, 16:18\nБыл аҙнала кемдәр бүләк хужалары булды, тиһегеҙме? Сибайҙағы интернат-гимназиянан башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Әлнисә Алдырханова менән Әбйәлил районы Теләш ауылынан Рина Бәшәровалар. Икеһенә лә сәй сервизы тапшырылды. Уларҙы ҡотлайбыҙ, гәзиттән айырылмауҙарын теләйбеҙ.\nУйын дауам итә. Бүләктәр ҙә көтә. Кемегеҙ отор икән?\n« Эшләйбеҙ бергәләшеп\nАрзаныраҡ хаҡҡа яҙылып ҡалайыҡ »


ҮЛЕМ ЯЗАҺЫ КӘРӘКМЕ? » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Сәйәсәт » ҮЛЕМ ЯЗАҺЫ КӘРӘКМЕ?\nҮЛЕМ ЯЗАҺЫ КӘРӘКМЕ?\nҺуңғы йылдарҙа Рәсәйҙә балаларҙы үлтереү осраҡтары йышая. Йыл башланыу менән Татарстанда һәм Иркутск өлкәһендә мәктәптә уҡыусы ҡыҙҙарҙың вәхшиҙәрсә үлтерелеүе шаҡ ҡатырғайны. Ошо факттарҙы күҙ уңында тотоп, РФ эске эштәр министры Владимир Колокольцев Рәсәйҙә үлем язаһын ҡабаттан индереү кәрәклеге хаҡында хәбәр итте. Үлем язаһы беҙҙең илдә 1996 йылдан ҡулланылмай. Педофилдар, эре коррупционерҙар, әллә нисәмә кешенең ғүмерен өҙгән хәрби енәйәтселәргә ҡарата үлем язаһын ҡулланырға кәрәк, тигән фекерҙе бик күп рәсәйҙәр яҡлай.\nОшо сетерекле мәсьәлә буйынса фекерҙәрен белергә теләп, бер нисә гәзит уҡыусыбыҙға мөрәжәғәт иттек.\nАйрат СӨНӘҒӘТУЛЛИН, хаҡлы ялда:\n− Мин үлем язаһын ҡайтарыуға ҡаршымын. Ни өсөн икәнлеген аңлатҡым килә − судьяларҙың да яңылышыуы бар бит. Бер ғәйепһеҙ кешенең төрмәлә ултырған саҡтары аҙмы ни? Етмәһә, беҙҙең хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәренең юғары кимәлдә эшләүенә ышанып та бөтмәйем. Улар арҡаһында бер ғәйепһеҙ кешенең башы ашалыуы бар.\nҒүмерҙе рәшәткә артында үткәреү ҙә − оло яза. Быны һәр кем аңлап тора. Шуға ла ҡурҡыныс енәйәтселәргә ҡаршы көрәште үлем язаһын индереп түгел, икенсерәк алып барырға кәрәктер.\nЛинар ВАХИТОВ, “Мосолман хоҡуҡтары өсөн” төбәк-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы етәксеһе:\n− Үлем язаһын индереүҙең беҙҙең йәмғиәткә бер генә лә файҙаһы булмаҫ, тип уйлайым. Беренсенән, ҡайһы енәйәт өсөн үлем язаһы булырға тейешлеген һәр кем үҙенсә күҙ алдына килтерәсәк, һәр кем үҙе күргән ҡайғыларҙан сығып эш итәсәк. Икенсенән, енәйәт ҡылған ваҡытта кеше үлем язаһы тураһында уйламай. Уйлар ине, өсөнсө сәбәп бар − енәйәтселәрҙе ябай халыҡтың күҙе алдында язаламайҙар. Шуға ла был бер кемгә лә фәһем дә, ғибрәт тә булып тора алмай.\nХоҙай Тәғәлә кешеләрҙе барлыҡҡа килтереү менән улар өсөн йәшәү нормаһын да аныҡ билдәләгән һәм был ҡағиҙәләр бер ваҡытта ла үҙгәрмәй. Кеше ошо нормаларҙы бишектән белеп, һеңдереп үҫә. Ә беҙҙең йәмғиәттә закондар үҙгәреп кенә тора һәм кеше шаша башлай. Исламда ҡаты енәйәт ҡылыусыны башҡа мосолмандар алдында ғибрәт итеп язалайҙар, был кешенең аңына һеңеп ҡала. Бик яҡшы профилактика, шулай бит? Был ваҡытта кеше үҙ ғүмеренең ҡиммәтен айырыуса аңлай.\nГүзәл ХАРРАСОВА, адвокат:\n− Рәсәйҙә үлем язаһын иртәрәк бөтөрҙөләр. Ығы-зығы, үҙгәрештәр заманында енәйәттәр өсөн язаны йомшартыу насар эҙемтәләргә килтерә. Шуға ла һуңғы йылдарҙа ғүмерҙә күрелмәгән хәлдәр – бәләкәс балаларҙы көсләү, үлтереү, урлау осраҡтары артыҡ йышайҙы. Әлбиттә, ҡасан да булһа был язаны яңынан алып ташларҙар һәм ул урынлы булыр. Әммә бөгөнгө йәмғиәткә үлем язаһын ҡабаттан тергеҙеү кәрәк. Бер ғәйепһеҙ кешеләрҙе үлтергән террорсылар, педофилдар, кешелеккә ҡаршы енәйәт ҡылыусылар, балаларҙы язалап үлтереүселәр өсөн шундай енәйәт язаһы талап ителәлер ул.\nАйгөл САРБАЕВА, декрет ялында:\n− Үлем язаһын ҡайтарыуға ҡаршы булыусыларҙы бер ҙә аңламайым. Үҙҙәренең балаһын көсләп, үлтереп китһәләр, нимә тип әйтер ине икән улар? Бер тапҡыр бәлиғ булмаған ҡыҙҙы көсләп төрмәлә ултырған һәм унан сығыу менән икенсе үҫмерҙе көсләп үлтергән ир тураһында телевизорҙан тапшырыу ҡарағайным. Ә бит был әҙәм аҡтығын үлем язаһына тарттырһалар, икенсе бала иҫән ҡалыр ине...\nҮлем язаһын ҡайтарыу мотлаҡ кәрәк, нишләп кемдер берәүҙең ғүмерен өҙә, ә беҙ енәйәтсене йәлләп бер булабыҙ һуң ул?\nСығыу ваҡыты 15-02-2013, 12:19 | Ҡаранылар: 1060\nҮҙ хоҡуҡтарыңды беләһеңме һәм яҡлай алаһыңмы?


Бөрйәндә «Урал батыр» эпосын башҡарыусыларҙың һәм йәш сәсәндәрҙең конкурсы уҙа\nУл ҡобайыр, эпостар башҡарыусылар мәктәбен тергеҙеү һәм үҫтереү, башҡорт халҡының тарихи һәм мәҙәни мираҫына ҡарата һаҡсыл мөнәсәбәт тәрбиәләү, башҡорт халыҡ ижадының иң яҡшы өлгөләрен һаҡлау һәм таратыу маҡсатында йыл һайын уҙғарылып килә. Мәғариф министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, конкурс 20-се...\nРәжәп Эрдоган Төркиә президенты итеп һайланды. Ул юғары вазифаға дәғүә итеүселәрҙе артта ҡалдырып еңеү яуоаны. Оппозиция вәкиле Мөхәррәм Инжде еңелеүен танып Рәжәп Эрдоганды президент булып һайланыуы менән ҡотланы. Бөйөк Британияла халыҡ урамдарға сыҡҡан. Улар брексит тураһындағы һуңғы ҡарарҙы...\nУрология мәсьәләләре Өфөлә хәл ителә\nБашҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында 6-сы Бөтә Рәсәй урологтар мәктәбе уҙғарылды. Белгестәр простата биҙе яман шеше менән яфаланған пациенттарға операциялар яһаны. Дүрт төрлө ысул менән эшләнелгән операцияларҙы сит илдән килеүсе белгестәр, студенттар интернет аша ла күҙәтә алды....\n1 июлдән Рәсәйҙә торлаҡ һатыуҙа яңы схема эшләй башлай\nГраждандар аҡсаһын туранан-тура төҙөүсегә түгел, ә банк аша бирә ала. Аҡсалар махсус иҫәпкә йүнәлтелә һәм төҙөлөш тамамланғансы ҡулланылмай. Девелоперҙар проект хаҡынан 85 процентҡа тиклем күләмдә кредит ала, шул уҡ ваҡытта өлөшләтә ҡатнашыу килешеүҙәре буйынса фатирҙар һата. Төҙөлөш...\nӨфө районы Алексеевка ауылындағы үҙәк урамда төҙөлгән яңы йорттарҙың береһендә фатирҙар хужаларына ғәмәлдә тапшырылған, ә йорт рәсми теркәү менән сафҡа инмәгән. Башҡортостан ерен йәшәү өсөн уңайлы тип күргән был ханым Алыҫ Көнсығыштан, Өфө районында фатир һатып алған. 2012 йылда нигеҙ...\nАрхитектура ҡомартҡыһы янды\nБөгөн Өфөлә тарихи бинала сыҡҡан янғын сәбәптәрен асыҡлау башланды. Кисә кисләй Карл Маркс урамындағы 3 ҡатлы йорт янып китте. Архитектура ҡомартҡыһы һаналған бина оҙаҡ йылдар ташландыҡ хәлдә торҙо. Хәҙер уның артабанғы яҙмышы нисек хәл ителере билдәһеҙ. Иҫке йорттоң тотош бер ҡатын ялмап алған...\nАуыл хужалығы эшсәндәре ҡояшлы һәр көндөң ҡәҙерен белеп етәрлек күләмдә ҡышҡылыҡҡа мал аҙығы әҙерләп ҡалырға тырыша. Ауырғазы районы республикала тәүгеләрҙән сенаж һалды. Баҫыуҙарҙа сәсеү эштәре тамамланып та өлгөрмәне мал аҙығы әҙерләү ҙә башланды. Көндәрҙең һыуыҡ һәм ямғырлы булыуы сәбәпле, быйыл...\nРәсәйҙә урман тергеҙеүгә бәйле закон проекты ҡабул ителде\nДума депутаттары Урман кодексына үҙгәрештәр индерҙе. Уға ярашлы, 1 гектар ҡырҡылған урманға 1 гектар майҙанда ағас ултыртылырға тейеш. Илдә йыл һайын 145 мең гектарҙа урман ҡырҡыла. Әммә хужалыҡтарға күпме майҙанда ағас ултыртыу буйынса айырым ҡағиҙәләр булманы. Киләсәктә ағас ҡырҡыусылар урманды...\nДим районында яңыртылған обелиск асылды\nБашҡаланың Дим районындағы иң оло мәктәптәрҙең береһендә Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уҡытыусылар һәм уҡыусылар иҫтәлегенә яңыртылған обелиск асылды. 113-сө мәктәп биләмәһендә яугирҙәр иҫтәлегенә һәйкәл ярты быуаттан ашыу элек ҡуйылған. Уның нигеҙенә мәктәп эҙәрмәндәре яу яланынан алып...\nРәсәйҙә бөгөн хәтер һәм ҡайғы көнө билдәләнә\n1941-се йылдың 22-се июне таңында фашистик Германия ғәскәрҙәре иҫкәртеүһеҙ Советтар Союзына баҫып инә. 4 йылға һуҙылған яуҙа рәсми мәғлүмәттәр буйынса 27 миллион кешенең ғүмере өҙөлөп, йөҙҙәрсә мең ауыл һәм ҡала ер менән тигеҙләнә. Башҡортостан ил азатлығы өсөн көрәшкә 700 меңгә яҡын ул һәм...


Ҡара һарыҡ (Хикәйә)\nБүре төн уртаһы ауышҡас килде. Оҙон, яҫы ҡураның бер яғы ишелеп төшһә лә, һарыҡтарҙы һаман шунда бикләйҙәр ине. Ун бишләп һарыҡты хужалыҡтың кәрәк-ярағына тотонорға айырым япҡайнылар. Бүре емерек ҡыйыҡ башына еңел генә һикереп менде лә, шул тиклем малды ҡомһоҙ ҡараштары менән ҡармап сыҡҡас, әлеге араны һикереп төштө. Нишләптер шул һарыҡтар араһында йөрөгән Сабит йән көсөнә ҡысҡырырға иткәйне, ауыҙынан... баҡырыу ғәләмәте генә сыҡты. Бәй, дүрт аяғында тора лаһа ул.Дауамы:\nБүре төн уртаһы ауышҡас килде. Оҙон, яҫы ҡураның бер яғы ишелеп төшһә лә, һарыҡтарҙы һаман шунда бикләйҙәр ине. Ун бишләп һарыҡты хужалыҡтың кәрәк-ярағына тотонорға айырым япҡайнылар. Бүре емерек ҡыйыҡ башына еңел генә һикереп менде лә, шул тиклем малды ҡомһоҙ ҡараштары менән ҡармап сыҡҡас, әлеге араны һикереп төштө. Нишләптер шул һарыҡтар араһында йөрөгән Сабит йән көсөнә ҡысҡырырға иткәйне, ауыҙынан... баҡырыу ғәләмәте генә сыҡты. Бәй, дүрт аяғында тора лаһа ул. Үҙе лә һарыҡҡа әйләнгән бит! Эйе шул, ҡап-ҡара бәрән! Тәне ҡуйы йөн менән ҡапланған, ҡулдары, аяҡтары урынында тарбанлап торған саталы тояҡтар. Был ниндәй гонаһ шомлоғо һуң? Шул саҡ уның ҡараштары бер яҡ ситкә һырышып ҡалтыранып торған һарыҡтарға яҡынлашҡан бүренеке менән осрашты. Күҙҙәренә ҡан һауған йыртҡыстың ҡарашында аяу ҙа, миһырбанлыҡ та юҡ. Бындай уҫал ҡарашты ҡайҙалыр күргәйне бит ул. Тик ҡайҙа? Һуң, ҡарауылсы Хисам нимәһен ҡарап ята, йәнә шул тауыҡ тиҙәге ҡушылған сәмәйен эсеп тәгәрәгәнме? Их, ҡуралағы бар һарыҡтар бер булып баҡырһа ла берәйһе ишетеп килер ине, бәлки. Юҡ шул, һәр кем бүренән ҡарашын йәшереп, күренмәҫкә, бәләкәйерәк булырға тырыша, бәлә тап уны аяп үтеренә өмөт итә. Бары һы бер юлы дошманға ташланып та ҡурҡытып булыр ине. Ана бит, Сабиттың янындағы мөһабәт тәкәнең мөгөҙҙәре ниндәй! Юҡ шул, уныһы ла, ҡараштарын иҙәнгә төбәп, ҡалтыраныуын белә. Бына бүре ситтә торған бәрәндең муйынына тештәрен батырҙы. Ҡан китте, был тынлыҡта йыртҡыстың тештәре шаҡылдауы, әлегә тере мәхлүкте өҙгөсләүе генә ишетелә. Артабан икенсе, өсөнсө ҡорбанға сират етте. Хужаға күпме әйттем, шул ҡыйыҡты ремонтлайыҡ, ишелеп төшә бит, тип, тыңламаны, көтөүсе башың менән аҡыл өйрәтмә, үҙем беләм шул булды һүҙе. Сабиттың тора-бара зиһене тамам тарҡалды, ҡурҡышынан, әжәл яҡынлығын то йоу ҙан ул аңын юғалтыр сиккә етте. Нисек тә күренмәҫкә, боҫорға ине, йөрәккенәһе шартларҙай булып тибә, хәҙер бүре ишетә бит! Бына эргәләге таҙа тәкә лә өнһөҙ-тынһыҙ ғына донъя менән хушлашты. Хатта бүрегә эләктерергә уңайлыраҡ булһын өсөн муйынын һуҙыбыраҡ торҙо түгелме һуң әле? Бүренең һаҫыҡ тыны килеп бәрелгәс, Сабит бар көсөнә һөрән һалды...\n— Тор, нишләп ятаң һаман һуҙылып, кеше ҡурҡытып ҡысҡыра ишшеү, Талха һыйырҙарын алып китте ләһә көтөүгә, – ҡатынының ризаһыҙ тауышына ҡапыл уянып киткән Сабит бер килке иҫен йыя алмай ятты. Уның һаман ҡуҙғалмауын шәйләп, Ғәмилә тамам ҡыҙҙы:\n— Йә, көтөүҙе ҡыуып кил дә тәкәне сал, аш һалырға кәрәк тәһә, аҙаҡ нисек өлгөрәйем?!\n— Тәкәне һуйырға? Нәмәгә һуяһың уны? – Сабит, ниһайәт, әле генә күргән ҡурҡыныс төшөнән арынып, тороп ултырҙы.\n— Атаң башына! Алтмыш йәш тула түгелме һуң һиңә, ҡартлас! Балалар ҡайтып кереүе бар, күршеләр инер, уларҙы нимәң менән һыйларға итәһең, аш һалырлыҡ та ит юҡ бит!\n— Тәкә йәл бит әле, – Сабит бошоноп китте, тороп ултырып, кейенә башланы.\n— Йәл булғас, бар присиҙәтелгә, һора берәй һарыҡ, колхозға көтөү көтөп ҡартайҙым, берәй бәрәс арттырығыҙ әле, тиң. Ана, йүнле кешенең юбилейына атын да, бураһын да йәлләмәйҙәр...\nҒәмиләнең һүҙен тыңлап та бөтмәйенсә Сабит урамға сыҡты. Сентябрь уртаһы булһа ла, иртәләрен һалҡынса хәҙер. Урамда торған калушты эләктергәйне, һыуыҡҡа аяҡтары зәңкеп ҡуйҙы. Ул көтөүгә ашҡынып, өзөлдәп торған һыйыры менән башмағын урам ҡапҡаһын асып сығарҙы ла арттарынан эйәрҙе. Алтмыш йәш тула, ә?! Тыуған көнө бөтөнләй хәтерҙән сыҡҡан даһа. Ҙур етәкселәрҙең, күренекле шәхестәрҙең, әртис-фәләндәрҙең юбилейҙарын телевизорҙан ҡарап, гәзиттән уҡып ултырған саҡта, минеке нисек үтер икән, тип уйланғылап ала торғайны. Ана бит, килде лә етте, ҡатыны көндәгесә иҫәүәндән һалдырып, әрләп уятты, көндәгесә малдары артынан һөйрәлеп көтөүгә бара, йәнә өйөнә ҡайтыр, ҡатынының ҡәнәғәтһеҙ ҡарашы аҫтында ваҡ-төйәк мәшәҡәттәр менән булыр, кискә Талха күршеһе, ҡатынының берәй әхирәте менән бергә аш ашап, ҡыҙмаса булғансы эсерҙәр ҙә иртәгә йәнә бер-береһенән һис ни менән айырылмаған күңелһеҙ көндәр дауам итер. Балалар әле генә күренмәҫ, улар һуңыраҡ, көҙгө һуғым һуйылғас, һағындыҡ, тип күмәкләп ҡайтып төшә торған. Хәйер, юбилей тип кенә ҡуҙғалмаһалар.\nАлда Еҙем күренде. Көҙ һулышы һиҙелә барыбер. Һалҡынайта, төньяҡтан иҫкән ел йылға өҫтөндә тулҡындар йүгертә. Һыйыры менән башмағы ҡомһоҙланып һыу һемергәнен, унан таштарға аяҡтарын ауырттырмаҫ өсөн яй ғына атлап аръяҡтағы көтөүлеккә йүнәлгәнен тамаша ҡылып торҙо Сабит. Күңелендә ошо малдарға ҡарата ниндәйҙер көнләшеү тойғоһо ла уянғандай булды. Иртә менән ошо йылғаға, унан көтөүлеккә ынтылалар, кисен ҡайтырға ашығалар, көн дә бутап бирелгән ҡатнаш аҙыҡ, туралған сөгөлдөр, ә һыйырҙы шуларға өҫтәп быҙауы һәм тулы елендәрҙән бушаныу теләге әйҙәйҙер. Ә Сабиттың ҡайҙалыр ашығып барыр эше лә, һағынып ҡайтыр ере лә юҡ. Йәшерәк саҡта асығып, ниәтләгән бар эштәрҙең осона сығырға кәрәк, тип уянһа, хәҙер, ниңә уяндым икән, был ғүмерҙең бер мәғәнәһе юҡ, тип оҙаҡ ҡына бошоноп ята. Колхоз эшенән туҡтағаны бирле үҙенә толҡа таба алмай. Пенсия йәшенә етеп, әҙәмсә ял ит ине, тип күпме хыяллана торғайны. Артылды ла ул алтмышҡа, тик тормоштоң бер йәме ҡалманы. Көн дә таң һарыһынан тороп, йәйен ҡояшта ҡарайып, ямғырҙа күшегеп көтөүҙә йөрөгәндә, оҙон ҡыш буйы малсылар йортонда меңәр баш һарыҡҡа арпа бешергән, ат менән тәрән көрт ярып, һалам, бесән эҫкерттәрен ташыған мәлдәрҙе һағынырмын тип кем уйлаған?\nКөтөүлектә уныҡынан башҡа йәнә өс-дүрт баш мал ғына күренә. Иртәсел күршеһе Талханыҡыларҙыр. Ҡатыны ғүмер буйы шуның менән сағыштырып ҡолаҡ итен сәйнәне. Талха көтөүен ҡыуған, баҡсаһын һөрҙөрөп ҡуйған, картуфын ҡаҙа башлаған, фәлән дә фәсмәтән... Бер-береһе менән ярышып ғүмерҙәре үтеп бара. Йәш саҡта Сабит “мах” бирмәй, күп эштәр ҙә күршеһен уҙғылай ине, хәҙер ыжламай. Талха ла әллә ҡайҙа китмәгән, унда ла шул бер һыйыр ҙа бер башмаҡ, ике-өс һарыҡ та унлап тауыҡ. Йорто ла Сабиттыҡы һымаҡ бәләкәй, баштағы шиферы ла уныҡы һымаҡ иҫкереп, йәшелләнеп бөткән. Көтөүсе күрше һенә өҫтәнерәк ҡарап, комбайнер әле мин, тип күкрәк ҡағыу менәнме ни, ул да шул уҡ колхозда эшләп ҡартайҙы, уның ише бер тинһеҙ хәйерсе.\nСабит үсәгәндәй мыҫҡыллы ғына йылмайҙы ла ҡараш тарын йылға ағышы үренә, шунан ауылға илткән оло юлға төбәне. Төбәне лә, ниндәйҙер үҙгәреш тойомлап, һиҫкәнеп ҡуйҙы. Бәй, колхоз исеме яҙылған таҡтаның бер яғы һалынып төшкәнсе. Кистән ҡаты ел уйнап алғайны шул. Сабит ашығып шул яҡҡа атланы. Бер аҙҙан аяғын ҙур ташҡа ныҡ итеп бәрҙе, әммә туҡталманы, үлтереп һыҙлаған баш бармағын эйелеп һыйпаштырҙы ла һылтыҡлап ары атланы. Бына ул ике хужалыҡ араһындағы сикте билдәләгән урын. Цементҡа ултыртылған ике йыуан торбаға өс-дүрт метр бейеклектә арҡырыға таҡта беркетелгәйне. Күҙҙәре алдамаған шул – уның бер яғы ергә һалыныңҡыраған, икенсе яғы ла ана төшәм, бына ҡубам, тип елгә һелкенә. Ахырҙа таҡтаның арғы, яҙыулы яғына сығып ҡараны. “Россия” колхозы” тигән алтаҡта яҙыуын башты ҡыйшайтып ҡына уҡып була хәҙер. Нишләргә һуң? Ҡартлас елкәһен тырнап алды. Ҡайтып баҫҡыс, ҡаҙаҡ, сүкеш, бәлки, бау килтереп таҡтаны торбаға нығытып ҡарарғамы? Улай тиһәң, торбаһы ла бәүелеп кенә тора, килеп төшөрһөң баҫҡыс, таҡта менән бергә шундай бейеклектән дөбөр-шатыр, тыуған көнөңә түгел, йыназаңа йыйылырҙар. Шулай ҙа ҡапыл ғына был урынды ташлап китә алманы Сабит, эҙләнеп йөрөй торғас, эргәләге ҡыуаҡлыҡтан ҙур ғына кипкән ағас табып, шуның менән этеп, таҡтаны урынына ҡуйырға маташты. Эшенең мәғәнәһеҙлеген уға тотонмаҫ элек аңлаһа ла, ахмалға төшкәс кенә туҡталды. Маңлайына бәреп сыҡҡан тирен һөртөп бер аҙ баҫып торғандан һуң сатанлай-сатанлай йортона йүнәлде. Бына бит, колхоз рәйесенә барырға сәбәп тә табылды. Бер юлы һарыҡ та һорар, алтмыш йәшенә етеп бер тапҡыр йомошҡа килгән кешене, моғайын, буш ҡул менән сығармаҫ.\nКолхоз рәйесенең машинаһы контора бинаһы алдында ултыра, тимәк, әлегә бер ҡайҙа ла китергә өлгөрмәгән. Ҡабул итеү бүлмәһендә секретарь ҡыҙ ҙа күренмәй, ә хужа – үҙ кабинетында, телефондан һөйләшәме, тауышы бик асыҡ ишетелә.\n— Бер һарыҡ өсөн бензин яндырып йөрөмәҫһең инде, икәүҙе килеп ал, беҙҙең дә йомош төшөр, – кем менәндер ихлас һөйләшә ине ул. – Шәхси предприятие ойоштороп йөрөгәнде беләһеңдер, һинең кеүек ағайҙарға барабыҙ инде күҙ терәп. Биш йыл буйы колхозды бушҡа тарттыммы ни, хаҡым бар. Кеше һүҙенән ҡурҡмайһыңмы, тиһеңме? Колхозниктарҙы әйтәһеңме, һуң, һарыҡ менән бер бит улар, ҡайҙа ҡыуһаң, шунда китә торған нимуй халыҡ. Телле-тешлеһенә әҙмәҙ өлөш сығараһың да бөттө-китте, үҙең белмәгән ни эш бар? Ана, сос егеттәр ниндәйен ҡеүәтле заводтарҙы, ул ғынамы, тотош илде ҡулға төшөрҙөләр. Береһенең дә выждан ғазабы кисергәнен күргән дә, ишеткән дә юҡ, киреһенсә, беҙгә йәшәргә өйрәтеп, телевизорҙан төшмәйҙәр. Халыҡ һүҙе сүп ул, брат… Яп ишекте, ишекте яп, тим, һиңә әйтмәйем, ярай, аҙаҡ һөйләшербеҙ.\nХужа телефон трубкаһын шарт иттереп урынына һалды ла асыулы ҡарашын ни инергә, ни сығырға белмәй асыҡ ишек янында тапаныусыға төбәне.\n– Һай, әттәгенәһе, һинән егәрле кеше юҡ, Сабит ағай, таң тишегенән килеп хәбәр тыңлап йөрөргә лә ялҡауың килмәй, – ярһыуын тышҡа сығармаҫҡа тырышҡан етәксе көсәнеп йылмайҙы. Сабит өндәшмәне. Ишеткәндәре һушын алғайны, зиһене таралғайны уның. Ҡулындағы фуражкаһын бөтәрләп, ни тип һүҙ башларға белмәй тик торҙо.\n– Йомошоң булһа, әйт, таба һорап килгән малай һымаҡ торма!\n– Россия емерелеп төшкән бит, Камал Хаевич, ерҙә аунап ята, күтәреп ҡуйырға кәрәк! Cабит башына килгәнде әйтеп һалды. Хужа иһә аптырап, ҡалын ҡаштарын йыйырҙы.\nСабит колхоз исеме яҙылған таҡтаның ҡубып төшөүе, яңғыҙы ҡуйырға маташыуы хаҡында ашыға-тотлоға һөйләй башлағайны, Камал Хәевич уны тиҙ туҡтатты.\n— Ул таҡтаны былай ҙа күптән алыштырып ҡуйырға кәрәк ине. Колхоз юҡ ул хәҙер, исеме лә бүтән, тора инде шунда күҙ көйөгө булып, юҡҡа маташҡанһың. Емерек Рәсәйҙе бер үҙең күтәрергә, ай-һай, көсөңдән килмәҫ ул.\nКамал Хәевич, шәп әйттем, тигәндәй, үҙ һүҙенә үҙе башын сайҡап ҡуйҙы ла ҡарашын стенала торған сәғәткә борҙо. Ваҡыт юҡ, ана бара юлың, тип кенә әйтмәй, уҡыған кеше бит, артыңа тибеп сығарһа ла башта ғәфү үтенер был ипле әҙәм. — Берәй бәрән кәрәк ине, – тине Сабит уңайһыҙланып ҡына. Унан ҡабаланып өҫтәп ҡуйҙы. – Алтмыш йәш тулғайны ла.\nХужа өндәшмәне. Урынына йәтешләп ултырҙы ла уйсан ҡиәфәт менән алдындағы ҡағыҙға текәлде. Сабит иһә өмөт тулы ҡарашын уға төбәп, тәү күргәндәй күҙҙән үткәрҙе. Йәше яңы утыҙҙың өҫтөнә баҫһа ла, ҡалын кәүҙәле, ҡарсыға ҡарашлы уларҙың хужаһы. Биш йыл ғына эшләй тип һис әйтмәҫһең, хәйләкәрлек тә, әрһеҙлек тә етерлек үҙендә. Бик урлаша, тип халыҡ яратмаған була ла, нишләйһең, урлашмаған түрә бармы ни хәҙер? Тотош колхоз бер ҡорһағына һыйҙы, тип әсенәләр. Өфөлә генә түгел, Мәскәүҙә лә фатиры бар, имеш. Колхоз мөлкәте лә уның исемендә, бурыстар ғына уныҡы түгел, тиҙәр. Кеше һүҙе инде, ысынды һөйләйҙәрме, буштымы, белмәҫһең. Ни ҡылһа ла, үҙ иркендә, бер һарыҡ бирһә, яраған. Ҡырҡ йыл һарыҡ көткән, моғайын, буш сығармаҫ. Эш хаҡын һуңғы ун-ун биш йылда бөтөнләй күрмәне бит. Ошоға тиклем ал-ял күрмәй эшләне ләһә, отпуск, ял тигәнде белмәне, һарыҡтан туҡтауына ике айлап ҡына үткән.\n– Һинең алда оят миңә, абзый. Сабит һиҫкәнеп китте.\n– Хәйерсе булып йәшәйбеҙ бит, оят, тим! – Хужа усын усҡа шап итеп һуғып алды. – Һиңә бер түгел, ун һарыҡ етәкләтеп сығарыр инем дә, форсат юҡ. Хужалыҡ тың, ауыҙын асһа, үпкәһе күренеп тора. Минең хәлде лә аңла. Бында бер үҙем бишкә ярылыр ҙай булып уборканы нисек бөтөрөргә белмәйем, комбайн ремонтларға — запчасть, уны алырға аҡса юҡ, понимаешь. Соляркаһы ла ике көнлөк кенә ҡалған. Ошондай мәлдә һарыҡтан шашлыҡ эшләп ял итеү хаҡында ғына уйлаған кешене аңлай ҙа алмайым, ғәфү ит, Сабит ағай!\n– Мин ҡырҡ йыл колхоз һарығын көттөм, алынмаған эш хаҡым да бар, – Сабиттың аяҡтары тотмай башланы. Бая ташҡа бәргән аяғының баш бармағы ла туҡтауһыҙ һыҙлай. Тик хужа тәҡдим итмәгәс, эргәләге ултырғысҡа терәлергә баҙнат итмәне.\n– Колхоз юҡ, тим, исеме лә икенсе хәҙер, – Камал Хәевич, тыныс булырға тырышып, һүҙен дауам итте. – Ун миллион һум бурыс барлығын беләһеңме? Шәп эшләһәк, шул тиклем бирәсәк булмаҫ ине. Һарыҡ аҫрауҙың колхозға өс тинлек файҙаһы булманы. Ите осһоҙ, йөнөн тапшыра алмай хитланаһың. Юғалды, тигән булып көтөүселәр һатып эсә, анау ташҡын йылында әллә күпме бәрәс юғалған, тиҙәр бит. Шаярҙығыҙ шул абзый, шаярҙығыҙ. Ярай, Сабит ағай, бүтән йомошоң булмаһа, тотҡарламайым, кереп йөрө шулай…\nКабинет хужаһы, һүҙ бөттө, тигәндәй әйләнмәле ултырғысы менән тәҙрә яғына борола биреп кемгәлер телефондан шылтыратырға кереште.\nӘ Сабиттың башына күҫәк менән тондорҙолармы ни! Ҡапыл йөрәге сәнсеп алды, ниндәйҙер ауыр йөк аҫтында ҡалғандай, тыны ҡыҫылды. “Лап” итеп яҡындағы ултырғысҡа ултырҙы, бер аҙҙан ғына һөйләшерлек хәл керҙе.\n– Мине бурға сығарып ҡуйҙың инде, Камал энекәш, ишетмәгәнде ишеттерҙең, – тине ул ауыр һулап, теге телефондан һөйләшеп бөткәс.\n– Причем бында һин? – хужа арттырып ебәргәнен аңланы, ахыры, яғымлы ҡыланырға тырышты. – Колхоз заманы үтте, тимәксе булам. – Шул колхозды бөтөрөргә ҡаныҡтығыҙ инде.\nКамал Хәевичтың төҫө боҙолоп, теле көрмәлде.\n– Ә һин нәмәгә шул тиклем колхозды яҡлайһың? Ҡырҡ йыл эшләнем, тиһең, сереп байыныңмы ни? Йыртыҡ ыштаныңдан башҡа нимәң бар?\n– Беҙ илде ашаттыҡ, үҙебеҙҙе уйламаныҡ, – Сабит та ярһыны, йәнә ниҙер әйтергә уҡталғайны, Камал Хәевичтың уҫал ҡарашы ҡапыл бөтә ҡыйыулығын юйҙы. Ҡайҙа күргәйне һуң әле был йән өшөткөс ҡарашты?\n– Ана шул-шул, ете ҡат тирең һыҙырылғансы эшләүҙән башҡа берәй хоҡуғың булдымы? Паспорт алыуыңа күпме генә ғүмер үтте? Крепостной крәҫтиән һинән яҡшыраҡ йәшәгән бит!\n– Бушҡа йәшәгәнһең, тимәксеһең инде, һарыҡты биш мең башҡа еткереү ҙә кәрәкмәгән эш булған, йүнләп ял да итмәй, балаларҙың үҫкәнен дә күрмәй ҡырҡ йыл буйы тиктомалға ғүмер уҙғарғанмын, бер бәрән алырға ла хоҡуғым юҡ! – Сабиттың күҙҙәренә йәш бәреп сыҡты. Ул артабан был кабинетта ҡала алмай ине. Хужаның ҡыҙып-ҡыҙып нимәлер һөйләүен дә ишетмәне, аяҡтарын көскә һөйрәтеп кабинеттан, стенаға тотона-тотона барып, тышҡы ишектән сығып, шундағы эскәмйәгә терәлде. Хәл алып байтаҡ ултыр - ғас, көс-хәл менән урынынан торҙо. Тыңлауһыҙ аяҡтары уны ниңәлер өйө яғына түгел, һарыҡ фермаһы яғына алып китте. Әле генә ишеткән зәһәр һүҙҙәр башынан китмәне. “Шаярҙығыҙ”, имеш.\nТашҡын йылдағы хәлдәр көтмәгәндә, яңы ғына булғандай, уның күҙ алдынан үтте.\nЙәйен дә Еҙем шулай ҡотороноп ташыр икән?! Аҙна-ун көн буйы ҡойма ямғырҙар туҡтаманы шул. Хатта һарыҡтар йөрөгән Күндерәк утрауына ла һыу сыға башланы. Утрау тиерлеге юҡ инде уның, тик ташҡын шәп яҙҙарҙа уны уратып аҡҡанға шулай тиҙәр. Һыу ниңәлер төндә күтәрелә бит. Күңеле ниҙер һиҙҙе Сабиттың, көтөүҙән арып ҡайтһа ла төн йөҙөндә әлеге шул мәхлүктәрҙе ҡарайым тип йәнә сығып китте.\n– Һарыҡ, тип сәсрәп кенә ятырһың әле, бер һиңә кәрәкме ни улар? – тип туҙынған ҡатынының һүҙҙәренә лә ҡолаҡ һалманы. Ярай әле ай яҡтыһы бар, ҡабаланып, фонарь ҙа алырға онотҡайны, кире боролоп торманы. Һарыҡтар бикләнгән Күндерәк утрауындағы ялан кәртәгә йүгерә-атлай барып еткәйне, иҫе китте. Кәртәгә һыу керә башлаған, һарыҡтар баҡырыша, ҡалҡыуыраҡ яҡта бер-береһенә һырышып торалар. Еҙем яғынан шаулап килгән тулҡындар улар ҙың араһына үтеп инә, биш йөҙләп һарыҡ күҙ алдында юҡҡа сыға хәҙер. Сабит йәһәт кенә ҡапҡаны асып, һарыҡтарҙы “оло ергә” ҡыуа башланы. Һарыҡтан да аңра мәхлүк юҡ, инде сығарҙым тигәндә, ҡото осҡан бер-ике иҫәре кире кәртә эсенә йомол һа, ҡалғандары ла уларҙың артынан борола. Мең бәлә менән кәртәнән сығарып, ҡапҡаны япҡайны, алға икенсе һынау баҫты: хәҙер нисек тә һыу баҫҡан йырҙа аша сығып, был үлемесле утрауҙан ҡотолоу фарыз. Һарыҡтарҙы күҙ алдында барлыҡҡа килеп шаулап аҡҡан йылғаға ҡыуып төшөрөү тамам хәлде алды. Ҡотороноп аҡҡан йылға уларҙы түбәнгә ағыҙа, йөҙөп сыҡҡандары береһен береһе тапап тигәндәй текә ярлауҙан менергә уҡтала. Бәрәстәр йәл, араларында аҙна-ун көнлөгө лә бар, был мәхшәрҙә һыуға батмаһа, тапалыу йә һөҙөлөу ҡурҡынысы һағалай. Көтөүҙе ферма янындағы ялан кәртәгә көс-хәлгә ҡыуып индереп бикләгәнсе, Сабит лысма һыу булып, ҡыл өҙөрлөк тә хәле ҡалмағайны.\nИртәгәһенә сәсрәп ауырыны ла китте. Тамағы шеште, туҡтауһыҙ йүткерә, берсә өшөй, берсә тәне янып бара. Дауаханаға алып барып һалғас, ике яҡлы пневмония, тинеләр. Айға яҡын дауаланғас ҡына йүнәлде. Шунда терелә алмаһа, яҡшыраҡ булыр ине икән. Батыр булып күҙен йомор ине, бөгөнгөләй бахыр хәлгә төшмәҫ ине бер ҙә.\n“Шаярҙығыҙ!” Хужа кабинетынан туҡмап сығарһа ла, был тиклем ҡыйын булмаҫ ине. Тән яраһы нимә, күгәреп, ҡанһырап йөрөй ҙә бөтә. Йән яраһы ғына уңалмай. Йөрәккә бысаҡ менән ҡаҙағандай булды бит, хайуан! Үҙе лә һиҙмәҫтән һуңғы һүҙҙе ҡысҡырып әйтте.\nҺарыҡ фермаһының ярым емерек кәртәһенә һөйәлеп ултырған Сабит, берәйһе тыңлап тормаймы тип ҡурҡынып, тирә-яғына ҡаранып ҡуйҙы. Юҡ. Тирә-яҡ һил, ауыл яғынан эттәр өргәне генә ишетелә. Ҡара әле, бөгөн төндә күргән ҡурҡыныс төштәге бүрелә тап ошо хужаның ҡарашы ине бит. Иҫең китерлек шул. “Шаярҙығыҙ”… Дауаханаға килгән зоотехник, алты бәрәс тулмай, тип торҙо, һиңә колхоз малын һаҡлап ҡалған өсөн орден бирергә кәрәк, тигән булды. Бирҙеләр… Тик уға түгел, колхоздың ул саҡтағы етәксеһенә. Зоотехникка — ял йортона путевка, Сабитҡа Почет грамотаһы эләкте. Бер нисә айҙан осраҡлы ғына идараға һуғылғайны, бухгалтер ҡатындарҙың йүгергеләп йөрөүенең шаһиты булды. “Үлгән һарыҡтар ға страховка аҡсаһы, һәйбәт премия”, тип һөйләнеүҙәрен яҙа-йоҙа ишетте. Алты бәрәслек кенә булмағандыр страховкалары, һарыҡтың яртыһы үлгән, тигән ҡағыҙ биргәндәрҙер әле. И-их, үтте ғүмер баш баҫып, һарыҡ кеүек күҙгә салынмаҫҡа, бер нәмә күрмәҫкә тырышып. Һарыҡтарҙы үлемдән ҡотҡарыу Сабиттың иң ҙур ғорурлығы, ауыр саҡта иҫләп йыуанғаны ине. Шул ғорурлыҡты ергә һалып тапаны был хужа ишараты. Был донъяға ниңә тыуған һуң ул, унан һуң нимә ҡала? Мәктәпте тамамлаған йылды фермаға эшкә барғайны, ғүмере һарыҡ араһында үтте лә ҡуйҙы. Дәртләнеп эшләгән йылдарҙы хәҙер һағынып һөйләргә генә ҡалды шул. Гел маҡталып эшләне ләһә Сабит. Һәр йөҙ һарыҡтан кем иң күп бәрәс алған? Кем дәүләткә иң күп һарыҡ йөнө тапшырған? Уларҙың фермаһы! Район семинарҙары шаулап үтә, гәзиттә фотолары сыға, байрам һайын Маҡтау ҡағыҙҙарына күмәләр. Шул һарыҡтар тип балаларынан да ситләшкән икән ул. Алтынсыламы, етенселәме уҡыған сағында малайы, походҡа барайыҡ әле Киндерле мәмерйәһенә, тип күпме инәлде. Һарыҡтарҙың йөнөн ҡырҡҡан саҡта ниндәй поход ул, тип ҡырт киҫте лә ҡуйҙы. Ҡыҙының урта мәктәпте тамамлаған саҡтағы кисәһенә лә барманы. Һарыҡтар күпләп бәрәсләй бит, юҡ-бар менән булышып йөрөймө, йәнәһе. Балалары ла ситләште, аталарына ҡырыҫланды. Әсәләре лә килешкән инде. Балалар берәй эш боҙһа йәки ниндәйҙер ҡылыҡтары оҡшамаһа: “Көтөүсенән көтөүсе тыуа инде”, тип кенә орошор булды. “Ауылдан кәзә лә алмағыҙ!” тип тә туҡтауһыҙ тылҡып торҙо. Хәҙер, ана, береһе бер ҡайтып күренмәй. Өй тулы Маҡтау ҡағыҙҙары булыу менәнме ни, күңелде йылытмай шул улар, балаларыңдың бер йылы ҡарашын той ине ул.\nСабит ярым емерек һарыҡ фермалары биналарына күҙҙәре талғансы ҡарап торҙо ла әкренләп ҡайтыу яғына атланы. Һарыҡтар һанын биш меңгә еткергән саҡтар бар ине, әле йөҙләп баш ҡалғанмы юҡмы? Үләт төшкәндәй, йыл һайын яртылаш кәмей бара бит, ниңә аптырарға?\nҠатыны юғалтҡандыр инде, колхоздан һарыҡ алып ҡайтам, тип китте лә батты, хәҙер ҡасан аш һалам да ҡасан бешә, тип өтәләнеп йөрөгән булалыр. Бирҙеләр, ти, һарыҡты, йә инде, ғәрлеге ни тора! Ғәмилә әйтмәһә, алтмышы тулғанын да хәтерләмәҫ ине. Башҡа иҫкә төшөрөүсе лә, ҡотлаусы ла юҡ бит. Ер йөҙөндә ете миллиард кеше йәшәү менәнме ни?! Яңғыҙлығын элек бер ҙә тоймаған икән. Эшкә әүрәп кенә йөрөгән, ахыры, көтөүҙән ҡалғайны, бар нәмәгә күңеле ҡайтты, эстә нәмәлер шартлап һынған төҫлө булды.\n…Һарыҡтары етмәй икән уға, кешеләргә ҡарағанда уларҙы нығыраҡ аңлай кеүек. Мал көтөүҙең дә рәте була, эшләгән кеше генә белә уны. Һарыҡ тарҙың да төрлөһө бар, уҫалы ла, йыуашы ла, битарафы ла. Ғәҙәттә, көтөүҙә өсәр-бишәрләп бәләкәй төркөмдәргә бүленеп йөрөйҙәр. Һәр төркөмдөң үҙ атаманы була. Үҙ төркөмөнән береһен дә уҙҙырмай, ярты метрға булһа ла алдараҡ йөрөй. Ҡалғандары иһә үҙ хәленә күнеп, атаман ҡайҙа, шул яҡҡа йүнәлә. Көтөүҙе кәрәкле яҡҡа бороп ебәрер өсөн шул атамандарҙы ҡыуыу ҙа етә. Әлбиттә, ҡайһы саҡта артығы менән үҙ аллы, тотош көтөүҙе үҙе артынан эйәртерлек, баш бирмәҫ атамандар пәйҙә була. Ғәҙәттә, ундайҙарҙың ғүмере ҡыҫҡа, йәһәтерәк иткә оҙаталар, кешеләргә күндәм, йыуаш мәхлүктәр кәрәк.\nСабит колхоз исеме яҙылған билдә янына нисек килеп еткәнен үҙе лә һиҙмәй ҡалды. Нишләптер аяҡтары үҙенән-үҙе ошо урынға әйҙәне. Ул оҙаҡ итеп ҡыйшайған яҙыуға текләп торҙо. Юҡ, таҡтаны нисек тә төҙәтеп ҡуйырға кәрәк, ул барыбер урынында торорға тейеш. Сабит көсәйә барған елдең һыҙғырыуын тыңлап, билдә алдында тапанды. Нисек кенә төҙәтергә? Баҫҡысһыҙ барыбер булмаҫ, моғайын. Ул, һаҡһыҙ ҡыланып, ауыртҡан аяғын йәнә торбаға бәрҙе. Һул ҡулы менән торбаға таянып, уңының бармаҡтары менән аяғын ыуа ғына башлағайны, ҡапыл иҫкән ел саҡ эләгеп торған “Россия” колхозы тип яҙылған таҡтаны йолҡоп алды. Таҡта осло яғы менән Сабиттың сикәһенә килтереп бәрҙе.\n…Мәрхүмде ерләгән көндөң иртәгәһенә үк ул вафат булған урында “К. Х. Хаповтың шәхси предприятиеһы” тигән яҙыу барлыҡҡа килде. Тормош дауам итте. Бер көндө Ғәмилә көтөүҙән ҡайтҡан һарыҡтарын күреп, йәһәт кенә ҡапҡа асырға сыҡты. Араларында таныш булмаған ят ҡара бәрән дә күренә. Ҡатын йәһәт кенә тирә-яҡҡа күҙ һалды. Кеше-фәлән күренмәҫ борон индереп ябырға кәрәк, ит артыҡ булмай ул. Уң аяғына бер аҙ сатанлай икән, төҙәлер әле. Ҡатын һарыҡтарҙы керетеп, ҡапҡаны шартлатып бикләп ҡуйҙы. Үҙен арттан кемдеңдер күҙәтеп тороуын тойоп, боролдо ла бер аҙ ҡурҡынып ҡарап торғандан һуң сәрелдәп ҡысҡырып ебәрҙе. Бәрән уға яңыраҡ үлгән ире Сабиттың күҙҙәре, уның ҡарашы менән баға ине…


Халҡыбыҙҙың һыйлы табыны\n13 Февраль 2019, 19:51\nXIX быуат уртаһына тиклем башҡорттар малсылыҡ һәм һунарсылыҡ менән әүҙем шөғөлләнгән, шуға күрә халыҡ медицинаһында йорт һәм ҡырағай хайуандарҙың һөт продукттары, айырым ағзалары, туҡымалары, физиологик шыйыҡсалары киң ҡулланыла.\nҠымыҙ элек-электән ябығыу, хәлһеҙләнеү, аҙ ҡанлылыҡ, үпкә сирҙәре, боғаҡ (зоб) ваҡытында һәм тынысландырыу өсөн файҙаланыла. Дауа булараҡ, ҡымыҙҙы башҡорттар айырым эшләй – ул көс биргән һәм иҫерткес эсемлек кеүек һыу ҡушып түгел, тик һөттән генә бешелә. Яңы һауылған һөттө күн һауытҡа йәки ағас тәпәнгә ҡойоп, уға һөт һәм спирт әсеһе барлыҡҡа килһен өсөн ҡымыҙ әсеткеһе өҫтәгәндәр. Ҡымыҙ бешеү процесында бейә һөтөн даими рәүештә оҙайлы ваҡыт бешкәк менән болғап тороу ҙур әһәмиәткә эйә. Ике-өс сәғәттән ҡымыҙ әҙер булған.\nБөгөнгә ҡымыҙ ентекле өйрәнелгән – унда бик күп биологик әүҙем матдәләр, шул иҫәптән биостимуляторҙар, антибиотиктар, витаминдар (бигерәк тә С витамины) табылған. Ҡымыҙ менән дауалау – үпкә һәм бәүел-енес ағзалары туберкулезын, гастритты, нервылар системаһының айырым сирҙәрен, йыуан эсәктең һәм үт ҡыуығының дискинезияһын һ.б. дауалағанда билдәле һәм һөҙөмтәле ысул булараҡ ҡулланыла. Бер үк ваҡытта ул үҙенә дауалау сифаттарын да, диетик аҙыҡтың ҡиммәтле сифаттарын да туплаған.\nРеспублика биләмәһендә ололар өсөн федераль әһәмиәттәге биш – “Шафран”, “Глуховская”, “Йоматау”, Чехов һәм Аксаков исемендәге туберкулезға ҡаршы шифаханалар бар. Ҡоро һөттән ҡымыҙ эшләүҙең яңы, камиллаштырылған технологияһын индереү йыл әйләнәһенә был шифалы эсемлекте төрлө учреждениеларҙа, амбулатория шарттарында ололар һәм балалар өсөн дауалау-иҫкәртеү эсемлеге булараҡ ҡулланыу мөмкинлеген бирә.\nҺуңғы тиҫтә йылдарҙа ҡымыҙҙы кәзә һөтөнән дә эшләйҙәр, һәм был төрҙөң дә дауалау сифаттары юғары баһалана, сөнки ул составы буйынса әсә һөтөнә яҡын.\nҠорот борон-борондан һалҡын алдырғанда тирләү, организмдан ҡайһы бер гельминттарҙы сығарыу, эс китеүен туҡтатыу, аппетитты көсәйтеү, күңел уйнауын баҫыу өсөн, шулай уҡ йылан саҡҡанда һәм ҡатын-ҡыҙ бала тапҡанда ҡулланыла. Шулай уҡ йөрәк ауыртыуын баҫа һәм күкрәктәге ауыр тойғоно еңеләйтә. Ҡорот һыуы (эркет) өҫтөнә ултырған үңәҙ яраларҙы һәм эренле шештәрҙе дауалағанда файҙаланылған.\nҺары майҙы эс ҡатыуын йомшартҡан, гельминттарға ҡаршы сара булараҡ һәм һауа йыйылыуҙан эс ауыртҡанда ҡулланғандар. Сирле бер тында бер йәки ярты стакан иретелгән май эсергә тейеш булған. Әлбиттә, бындай күләмдә ҡулланыу ҡайһы бер осраҡтарҙа (мәҫәлән, киҫкен аппендицит), йомшартыу тәьҫире һөҙөмтәһендә сәләмәтлекте насарайтыуға ла килтергән.\nҺөт — һалҡын алдырғанда, үҙәк көйгәндә, аҙыҡ-түлек менән ағыуланғанда яҡшы сара. Яңы ғына һауылған аҡ үпкә туберкулезы һәм башҡа үпкә сирҙәрендә, аҙ ҡанлылыҡ ваҡытында, ябығырға кәрәккәндә һәм организмды дөйөм нығытыусы булараҡ ҡулланылған. Бала имеҙгән ҡатындарҙың һөтө менән күҙҙәр янғанда, конъюнктивит ваҡытында күҙҙе йыуып, сылатҡыстар эшләп дауалағандар.\nБашҡорттарҙа шулай уҡ йылҡы, һарыҡ, ҡаҙҙың иретелгән эс майы менән дауалау билдәле. Уларҙы һалҡын алдырғанда ыуыныу, еңеләйткән сара итеп файҙаланғандар. Шулай уҡ халыҡ медицинаһында бурһыҡ, айыу майы һәм ите (бигерәк тә туберкулездан дауаланғанда) ҡулланылған. Күгәрсен итен быума йүтәл (коклюш) ваҡытында ашатҡандар. Баш ауыртҡанда яңы ғына һуйылған тауыҡтың эс майын һалғандар.\nВаҡ хайуандарҙың тиреһе эмпирик хирургияла ҡулланылған. Конъюнктивиаль ҡап һәм күҙ мөгөҙсәһенә (роговица) нимәлер инеп, уны алып булмаған осраҡта йылан тиреһенән (йылан ҡауы) бәләкәй генә өлөш алына, ентекләп йыуыла һәм күҙ ҡабағы эсенә ҡуйыла. Күпмелер ваҡыттан һуң ҡау һәм сит әйбер сыға.\nКеше төкөрөгөн эренле конъюнктивит ваҡытында зарарһыҙландырған сара булараҡ ҡулланалар. Ҡолаҡ тишкәндә лә епте төкөрөкләгәндәр, сөнки унда бактерицид матдә – лизоцим бар.\nМедицинала боронғо дауалау ысулы булып һөлөк һалыу тора. Уны ҡулланыуҙың һөҙөмтәлелеген фәнни медицина күптән раҫлаған. Башҡорттарҙың халыҡ медицинаһында һөлөктө баш ауыртҡанда, әйләнгәндә, түлдән ҡалыу йәки гипертония сиренә бәйле баш шаулағанда (бигерәк тә оло йәштәгеләрҙә күҙәтелә), шулай уҡ бил ауыртҡанда, ҡул һәм аяҡ, теш һыҙлағанда һалғандар.\nБашҡорт халыҡ медицинаһында урман ҡырмыҫҡалары ла ҡулланылған. Ҡулдар йәки аяҡтар һулҡылдап һыҙлағанда кешене иләүгә ултыртып, 15-20 минут тотҡандар. Ҡырмыҫҡаларҙың үҙҙәрен ыуыныу өсөн файҙаланғандар. Һауыт төбөнә шәкәр һалып, уны ҡырмыҫҡа иләүенә ултырталар, һуңынан алып, бөжәктәр тулыһынса иреп бөткәнсе, йылы мейескә тығалар. Бындай дауа барлыҡ һулҡылдап һыҙлаған урындарға һөртөлгән. Шулай уҡ уны кеше иҫтән яҙғанда нашатырь спирты урынына ла файҙаланғандар.\nБашҡорт балы элек-электән үҙенең дауалау сифаттары менән данлана. Йүкә урмандарының, төрлө сәскәгә бай яландарҙың һәм далаларҙың күплеге башҡорт балына айырым үҙенсәлек бирә. Бөрйән районының ҡуйы урмандарында әлегә тиклем солоҡсолоҡ һаҡлана. Дауалауҙа башҡорт балын ҡулланыу хәҙер инде тәбиғигә әүерелеп, апитерапия ысулдары киңерәк тарала бара.\nБашҡорт халыҡ медицинаһында бал тирләткән сара булараҡ файҙаланыла — уның менән тәнде ыуалар, күкрәккә компресс эшләйҙәр. Һимереүҙән яфаланғанда иртән ас ҡарынға ярты стакан ҡайнатып һыуытылған һыуға бер балғалаҡ бал болғап эсергә һәм ике сәғәт дауамында ашамаҫҡа кәрәк. Кис шулай уҡ йоҡларҙан ике сәғәт алда ас ҡарынға бер ҡалаҡ шыйыҡ бал ашарға. Бындай дауа бер нисә көн дауам итә.\nБашҡорттарҙың халыҡ медицинаһында тәбиғәт-климат факторҙары менән дауалау ҙа күптән билдәле. Республика төрлө тәбиғи дауалау сығанаҡтарына бик бай. Уларҙың күпселеге (Асҡын, Асы минераль һыуҙары, Асылыкүл, Мулдаҡ күлдәре, Янғантау һ.б.) төбәк халҡына билдәле була һәм фәнни медицина килеп ингәнсе уларҙы дауалау маҡсатында файҙаланғандар.\nҮҫемлектәр, минераль матдәләр, хайуандар ҡулланылған көнкүреш физиотерапияһы (йыуындырыу, ванна, йылытыу, аппликациялар, төрөү һ.б.) процедуралары менән тын юлдарының, терәк-хәрәкәт һәм мускул аппараттарының, биҙгәк торошоноң һәм башҡа ағзаларҙың төрлө сирҙәрен дауалағандар. Бындай физиотерапияның һөҙөмтәлелек барометры булып тирләү торған (тир менән сир сыға). Дауалау процедуралары йөрәк күпме күтәрә, шунса дауам иткән. Йөрәк, үпкә сирлеләрҙең ҡайһы бер категорияһы өсөн бындай көсөргәнеш зыянлы ла булған.\nЭкзема, ҡысынма, пиодермия, бәшмәк ауырыуҙары ваҡытында тоҙло күлдәрҙә һыу инеү файҙалы тип һаналған. Уларҙағы ләм аппликация формаһында һөйәк-быуын аппараты, мускулдар ауырыуҙарын дауалауҙа ҡулланылған. Бигерәк тә Әбйәлил районының Мулдаҡ күле бик популяр булған. Әлеге ваҡытта күлдең батҡағы нигеҙендә “Яҡтыкүл” шифаханаһы эшләй, Магнитогорск ҡалаһының дауалау учреждениеларында терапия үткәрелә. “Красноусол” курортында батҡаҡ, минераль ванналар менән дауалайҙар.\nЯнғантауҙың быуын һөйәк, быуын, мускул ауырыуҙарынан файҙаланалар. Тау итәгендә соҡор ҡаҙып, кешене шунда баҫтырғандар, һәм ул тауҙан сыҡҡан йылы быу тәьҫирендә торған. Беҙҙең заманда Янғантауҙың дауалау сифаттары Г.Н. Тереғоловтың (1955) күп йыллыҡ күҙәтеүҙәре менән раҫланған. Бөгөн “Янғантау” шифаханаһы республиканан ситтә лә киң билдәле. Йылы ҡояшлы көндәрҙә, ғәҙәттә, майҙың икенсе яртыһында, июндә йылға һәм күл буйҙарында физиотерапия үҫемлектәр боҫламаһынан ғибәрәт була. Был осорҙа үҫемлектәрҙә дауалау сифаттары көслө. Боҫлама өсөн үләндәр, ағас, ҡыуаҡ япраҡтары ҡулланыла. Бигерәк тә уҫаҡ япрағы юғары баһалана, нығыраҡ һөҙөмтә алыу өсөн уға мәтрүшкә, кейәү үләне (чабрец), артыш ҡушалар. Ерҙә соҡор ҡаҙып, уның төбөндә усаҡ яғалар. Һуңынан соҡорҙо күмерҙән һәм көлдән таҙартып, йылынған ергә үҫемлектәрҙе һалып, сирлене шунда күмәләр. Боҫламаны шулай уҡ мунсала ла эшләйҙәр. Бының өсөн үҫемлектәрҙе ҡайнар һыу менән бешекләп, уны янғансы ҡапсыҡта тоталар.\nҮҫемлектәр нигеҙендә мискәләрҙә ванналар яһайҙар. Физиотерапияның киң таралған төрө булып ауырыуҙы ҡыҙған ҡомға күмеү тора. Бик һирәк осраҡтарҙа боҫламаны, ваннаны кипкән үләндәр ҡулланып, ҡышын да эшләгәндәр. Баш ауыртҡанда, теш һыҙлағанда, фурункул сыҡҡанда һ.б. физиотерапия ошо урынға ғына эшләнә. Ағас көлөн, ҡомдо, ҡыҙыл балсыҡты, тоҙҙо, көрпәне, орлоҡто йылытып, тығыҙ туҡыманан тегелгән тоҡҡа һалып, ауыртҡан урынға ҡуялар. Башҡорттарҙың халыҡ медицинаһында мәмерйә һауаһын, атап әйткәндә, Шүлгәнташ мәмерйәһен, файҙаланғандар. Тын ҡыҫылғанда, хроник тымау ваҡытында сирле көн һайын бер-ике сәғәт мәмерйәлә булған.\nХалыҡ медицинаһында эс төшкәндә, эс ҡатыу, метеоризм, йөрәк ҡағыу һәм ныҡ ҡурҡҡандан һуң йөрәк тапҡырында ауыртыуҙар булғанда, мускул, быуын ауыртҡанда һ.б. һылау (массаж) киң таралған. Быуын тайғанда, репозиция (һынған һөйәктәрҙе тура килтереп урынына ҡуйыу һәм беркетеү буйынса ярҙам), ҡатын-ҡыҙ кендек әбейе ярҙамында бала тапҡанда дауалау һылауы мотлаҡ компонент булып һаналған. Һылау менән бер үк ваҡытта йылытыу процедураһы йәки мал майы менән ыуыу (һабынлау) башҡарылған. Эс төшкәндә уны мунсала һыларға тырышҡандар. Эстең йылытылған һәм боҫланған өлөшө аҫтан өҫкә табан һыланған һәм бер нисә көнгә бәйләп ҡуйылған, бер нисә ай дауамында ауыр эш тыйылған. Шулай уҡ һылау ваҡытында өшкөрөү ҙә мотлаҡ атрибут булған. Бөгөнгө механик терапияның сығышы боронғо “кернә тартыу” кеүек дауалау ысулына барып тоташалыр, моғайын. Дауалаусы, башы ауыртҡан кешенең ауыртыу көслө булған урындағы сәсен теше менән тешләп, бер нисә тапҡыр тартҡан. Көслө баш ауыртыуы “тиренең һөйәктәргә йәбешеүе”нән барлыҡҡа килә, тип уйлағандар. Ә инде уны “азат иткәс”, баш ауыртыуы туҡтарға тейеш булған.\nРизыҡ әҙерләү өсөн башҡорттар, ғәҙәттә, шишмә һыуын ҡулланған. Улар ҡаты һыуҙағы тоҙҙар ашҡаҙандың лайлалы тышсаһына ултырып, төрлө ауырыуҙар тыуыуға сәбәп була, тип уйлаған. Шулай уҡ йылға һыуы ла файҙаланылған, әммә уны иртә таңдан алғандар. Ағын һыу үҙен-үҙе таҙарта, тигәндәр. Ҡышҡыһын ҡар иреткәндәр.\nХалыҡтың күпселеге баҡсасылыҡ менән шөғөлләнмәгән. Йәшелсәне рус һәм украин ауылдарынан һатып алғандар. Йәйгеһен ашарға яраҡлы ҡырағай үҫемлектәр — балтырған, йыуа, ҡымыҙлыҡ, ҡаҡы, ҡуҙғалаҡ һ.б. күпләп ҡулланыла. Улар, нигеҙҙә, сей килеш ашала. Урманда үҫкән ҡырағай еләктәр — ҡайын еләге, ҡыҙыл көртмәле, ҡурай еләге, ҡарағат, сейә, муйыл, көртмәле һ.б., яҙғыһын ҡайын һыуы ҡулланыла. Тәбиғәт байлыҡтарын ҡулланыу организмдың витаминдарға, ферменттарға, микроэлементтарға, башҡа биологик әүҙем матдәләргә ихтыяжын тулыландырырға ярҙам итә.\nКөҙгө-ҡышҡы осорҙағы гиповитаминоз торошонан ниндәйҙер кимәлдә ит-һөт ризыҡтары һәм консерваланған үҫемлек ризыҡтары һаҡлай. Бәлки, шуға күрәлер ҙә XIX быуаттың 70 – 80-се йылдарына тиклем төбәктең аҫаба халҡы араһында зәңге ауырыуы күҙәтелмәй.\nШулай уҡ башҡорттар ҡайнамаған һыуҙың организм өсөн кире йоғонтоһон белгән һәм һыуһын ҡандырыу өсөн сәй эсеүҙе хуп күргән. Уны әҙләп һәм йыш ҡулланғандар. 1899 йылда Д.П. Никольский бер ултырғанда 30 – 40 стакан сәй эскән осраҡтарҙы күҙәткән. Әлбиттә, бындай артыҡ мауығыу йөрәк-ҡан тамырҙары һәм нервылар системаһына артыҡ көсөргәнеш биргән, ҡан шыйыҡланған, сәләмәтлеккә зыян килгән. Һөт ризыҡтарынан ҡатыҡ, айран, ҡымыҙ эскәндәр, иҫерткес эсемлектәрҙән — һары бал (бал балы), буҙа, ҡымыҙ.\nБашҡорт аш-һыуының ассортименты ҙур булһа ла, көндәлек тормошта бер төрлөлөк күҙәтелгән. Байҙар көн һайын итле ризыҡ (бишбармаҡ, ҡуллама) ашаһа, күпселек халыҡ ҡатыҡ йәки ҡорот һалынған өйрә, ярма аштары, бутҡа, сәй менән мөрхәтһенгән. Ит аштарын һирәк күргәндәр, аслыҡ йылдарында төрлө ҡырағай үләнде ризыҡ итеп файҙаланғандар.\nИттән йылҡы, һарыҡ, йорт ҡошо итенә өҫтөнлөк бирелгән. Йылҡы итен ашаһаң, бигерәк тә майлыһын, кешелә һыуыҡҡа тотороҡлолоҡ барлыҡҡа килә тип иҫәпләгәндәр. Хәҙерге ғилми тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, йылҡы ите, башҡа иттәр менән сағыштырғанда, май-кислота составының баланста булыуы менән айырыла. Унда байытылмаған май кислоталары төркөмө (полиненасыщенные жирные кислоты) бар, шуға күрә йылҡы майы еңел үҙләштерелә, йылы һәм энергияны күберәк бүлеп сығара, тимәк, кеше бик өшөмәй.\nМалсылыҡ менән шөғөлләнеү башҡорттарҙа тиҙ боҙолоусан ризыҡтарҙы консервалауҙың билдәле формаларын тыуҙыра. Киң таралған ысул — ҡаҡлау. Ит киҫәктәренә еңелсә тоҙ һибеп, уны ҡоро, елләй торған урынға элгәндәр. Иретелмәгән эс майын да шулай консервалағандар. Ҡаҙы эшләү ҙә киң таралған. Эсәктәргә тоҙ һөртөлгән йылҡы майы һәм итен тултырып, шулай уҡ ҡаҡлағандар. Ундай ҡаҙы оҙаҡ һаҡлана.\nБашҡорттар бер ваҡытта ла ризыҡҡа талаҡ, лимфа биҙҙәрен ҡулланмаған. Был ағзалар, барьер функцияһын үтәп, организмға эләккән сирҙәрҙе, сит есемдәрҙе туплап тора. Шулай уҡ ҡош-ҡорттоң ҡаны, елеге, мейеһе ризыҡ итеп ҡулланылмаған. Ҡаны ағыҙылмаған хайуандың ите хәрәм иҫәпләнгән, Ислам йоғонтоһонда сусҡа итен ашау тыйылған.\nҺөттө ҡайнатып, бер нисә көн дауамында һаҡлағандар йәки ҡатыҡ, һөҙмә иткәндәр, ҡышҡыһын туңдырғандар. Аҡ майҙы тиҙ арала ҡулланырға булғанда бер аҙ тоҙлағандар, ә инде оҙаҡ һаҡлау өсөн һары май итеп иреткәндәр. Эремсектән әжекәй (ҡыҙыл эремсек) эшләп, уны киптереп, бер нисә ай һаҡларға мөмкин булған.\nҠорот шулай эшләнә: айыртылған һөттө ҡайнатып, ҙур ағас тәпәнгә йыйып, ҡатыҡ итеп әсетелә. Һуңынан ҡайнатылып, һыуы һарҡытыла, эремсек кеүек һығып алына һәм паста рәүешле масса килеп сыға (йәш ҡорот). Уны оҙағыраҡ һаҡлау өсөн бер аҙ тоҙлап, 7-10 сантиметр диаметрында шарҙар әүәләп, күләгәле урында киптерәләр, ҡайһы бер осраҡта ыҫлайҙар. Кипкән ҡоротто бик оҙаҡ һаҡларға була. Кәрәк ваҡытта уны бысаҡ менән ҡырып, ҡайнар һыуға болғап ҡулланалар. Аҡ май ҡушып ебәргәндә, ул майлы һурпа тәмен бирә. Хатта ике йыл һаҡланған ҡоротта ла С витамины бар. Айырым махсус һауыт талап ителмәгән оҙаҡ һаҡлау мөмкинлеге, ризыҡ булараҡ тулы ҡиммәтлелеге, дауалау сифаттары ҡоротто оҙайлы сәфәр һәм экспедициялар ваҡытында алыштырғыһыҙ итә.\nБашҡорттар ҡырағай үҫемлектәрҙе консервалап һаҡлаған. Ер еләгенән, ҡарағаттан, баландан, ҡайын еләгенән ҡаҡ ҡойғандар. Бының өсөн еләктәрҙе бутҡа кеүек итеп төйөп, май һөртөлгән таҡтаға йәйгәндәр. Кипкәндән һуң ҡаҡты торба рәүешендә төргәндәр. Ул оҙаҡ һаҡлана, витаминдарға бай. Ҡайһы бер еләктәрҙе (ҡыҙыл көртмәле, сейә, көртмәле, бөрлөгән һ.б.) һары майға болғап һаҡлағандар. Муйылды, сейәне һ.б. еләктәрҙе киптергәндәр.


Йәшлек гүзәле » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Конкурстар » Йәшлек гүзәле\nЭльмира ШӘЙЕХОВА, 19 йәш.\nКонкурстар / Йәшлек гүзәле // 13-09-2018, 06:30\nДүртөйлөлә тыуып үҫкән ҡыҙ әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетында, 2-се курста белем ала. Еңел атлетика менән шөғөлләнә, инглиз телен өйрәнә. Республика һәм халыҡ-ара матурлыҡ конкурстарында ҡатнашҡан.\n– Киләсәктә матур ғаилә ҡороп, балалар үҫтерергә хыялланам. Ҡатын-ҡыҙ нисек кенә уңышлы булмаһын, уны эштән ҡайтыуын көтөп торған яҡын кешеләре булырға тейеш, – ти Эльмира.\nКонкурстар / Йәшлек гүзәле // 12-09-2018, 06:30\nИшембай ҡалаһында тыуып үҫкән Айза КИНЙӘКӘЕВАҒА 20 йәш.\nЕңел атлетика буйынса республика чемпионаты призеры. Урал дәүләт физик культура университеты студенты. Ҡытайҙа үткән Мода аҙналығы ҡатнашыусыһы, бик күп матурлыҡ бәйгеһендә уңышлы сығыш яһаған башҡорт ҡыҙы....\nӨфө ҡыҙы Рената НӘҘЕРШИНА, 17 йәш.\nКонкурстар / Йәшлек гүзәле // 5-09-2018, 16:52\nБала саҡтан яратҡан ике шөғөлө бар: музыка һәм бокс. Нариман Сабитов исемендәге музыка мәктәбенең фортепиано класын тамамлаған, “Smart-Boxing club” ойошмаһындағы бокс секцияһына йөрөй. Өфө ҡалаһының 106-сы “Берҙәмлек” лицейында белем ала.\nКиләсәктә донъя буйлап сәйәхәт итергә хыяллана.\nКонкурстар / Йәшлек гүзәле // 3-08-2018, 11:04\nТамырҙары менән Әлшәйҙән. Әле Өфө районының Шмидтов ауылында йәшәй, баш ҡалала күп функциялы үҙәктә эшләй. Бер юлы Башҡорт дәүләт аграр университетында ситтән тороп уҡырға ла өлгөрә.\nЯратҡан шөғөлө – машина йөрөтөү. 18 йәштән руль артындамын, ти үҙе тураһында.\nХыялы – матур ғаилә ҡороу, сит илдәрҙе күреү....\nКонкурстар / Йәшлек гүзәле // 23-07-2018, 10:52\nӨфөлә тыуып үҫкән. Бала саҡтан уҡ бейеү һәм матурлыҡты үҙ иткән: Айҙар Ғәлимов студияһында шөғөлләнгән, аҙаҡ Линара Таһированың “Һылыуҡай”ына йөрөгән.\nСочиҙа үткән “Рәсәйҙең гәлсәр коронаһы – 2013”, “Ебәк юл” халыҡ-ара матурлыҡ һәм мода фестивалендә (Әзербайжан) Башҡортостан данын яҡлаған. Өфөлә үткән “Урал моңо”, “Берҙәмлек” халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивалендә, ШОС һәм БРИКС саммитында ҡатнашҡан, “Салауат Юлаев” хоккей командаһы матчтарында эшләгән....\nКонкурстар / Йәшлек гүзәле // 16-07-2018, 11:52\n"Тамыр" балалар һәм үҫмерҙәр каналында концерттар, шоу һәм телепроекттар режиссеры булып эшләй.\nБер юлы Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында аспирантурала уҡый.\nХыялы – сәйәхәт итеп, донъялағы бөтә илдәрҙе күреү.


Сүрә — Башҡорт Википедияһы\nСүрә (ғәр. سورة) — Ҡөрьәндең бер бүлеге. Ҡөрьән барлығы 114 сүрәнән тора. Туғыҙынсы — Әт-Тәүбә — сүрәһенән башҡа барлыҡ сүрәләр ҙә мосолмандар ҡулланған термин Бисмиллаһ менән башлана: «Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!» (ғәр. بِسۡمِ ٱللهِ ٱلرَّحۡمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ — Мәрхәмәтле һәм Рәхимле Аллаһ Исеме менән).\nӘл-Фатиха сүрәһе, Ҡөрьәндең тулыһынса иңгән беренсе сүрәһе\n1 Сүрәләрҙә аяттар һаны һәм графигы\n3 Хронологик тәртибе\n3.1 Мәккә сүрәләре\n3.2 Мәҙинә сүрәләре\nСүрәләрҙә аяттар һаны һәм графигыҮҙгәртергә\nҠөрьәндә сүрәнең үҙ аллы мәғәнәгә эйә булған иң бәләкәй ритмик өлөшө — аят (ғәр. آية — билдә, мөғжизә)— кәрәмәт мәғәнәһендә. Сүрәләрҙә аяттар һаны 3-тән (Әл-Ғаср, Әл-Кәүҫәр, ән-Наср) 286-ға тиклем етә (Әл-Бәҡара сүрәһе). Әл-Бәҡара сүрәһенән башлап сүрәләр яҡынса аяттар кәмей барыу тәртибендә бирелә .\nСүрәләрҙә аяттар һаны графигы\nСовет төркиәтсеһе Ғабдулхай Хурам улы Әхәтов «сүрә» һүҙе бер генә түгел, ә полифоник мәғәнә бирә тигән һығымтаға килә, йәғни «сүрә» — Ҡөрьәндең бүлеге, ул текстарҙы бүлеү менән генә сикләнмәй, ә күберәк дәрәжәлә «архитектура» барлыҡҡа килтерә, динлеләр аяттарҙы уҡығанда үҙенә башҡа эске рухи энергия алыуына булышлыҡ итә.\nСүрәләр иңгән еренә бәйле мәккә һәм мәҙинә сүрәләре тип бүленә.\nМәккә сүрәләре — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәккәлә йәшәгән осоронда иңгән сүрәләр. Был ҡалала 610 йылдан 622 йылға тиклем барлығы 86 сүрә иңгән: 96, 68, 73, 74, 1, 111, 81, 87, 92, 89, 93, 94, 103, 100, 108, 102, 107, 109, 105, 113, 114, 112, 53, 80, 97, 91, 85, 95, 106, 101, 75, 104, 77, 50, 90, 86, 54, 38, 7, 72, 36, 25, 35, 19, 20, 56, 26, 27, 28, 17, 10, 11, 12, 15, 6, 37, 31, 34, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 16, 71, 14, 21, 23, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, 30, 29, 83\nМәҙинә сүрәләре — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәҙинәгә һижрәт ҡылғас иңгән Ҡөрьән сүрәләре (622—632 йылдар). Был осорҙағы сүрәләрҙә дини, гражданлыҡ һәм енәйәт эштәре буйынса бик күп күрһәтмәләр бар. Барлығы шундай 28 сүрә: 2, 8, 3, 33, 60, 4, 99, 57, 47, 13, 55, 76, 65, 98, 59, 24, 22, 63, 58, 49, 66, 64, 61, 62, 48, 5, 9, 110.\n1. Фатиха (Китапты асыу) — Әл-Фатиха сүрәһе 7 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡөрьәнде башлаусы, Ҡөрьән эсенә алып кереүсе, китапты Асыусы, Ҡөрьән уҡый башларға рөхсәт биреүсе һүҙ — Фәтиха. Әсә телебеҙгә ул һүҙ: атайың-әсәйең фатихаһын алмайынса эш ҡылма, фатихаһыҙ башлаған эш уңышлы булмаҫ, йәки, — бер фатиха, тигән кеүек тәғбирҙәрҙә йыш ҡулланыла. Фатиха сүрәһенән башҡа Ҡөрьән асылмаҫ, намаҙ ҙа уҡылмаҫ.\n2. Бәҡара (Һыйыр) — Әл-Бәҡара сүрәһе 286 аяттан тора. Мәҙинә ҡалаһында иңгән. «Бәҡара» — һыйыр тигән һүҙ.\n3. Ғимран (Ғимран ғаиләһе) — Әлү Ғимран сүрәһе 200 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрә ҡалаһында иңгән. Был сүрәлә Мәрйәмдең атаһы Ғимран тураһында һөйләнелә. Исеме шунан килә.\n4. Ниса (Ҡатындар) — Ән-Ниса сүрәһе (Ҡатындар) 176 аяттан тора. Һижрәттән һуң Мәҙинәлә иңгән. Был сүрәлә ҡатындар тураһында, йәмғиәт эсендә уларҙын хаҡтары, хоҡуҡтары, ижтимағи майҙандағы тотҡан урындары тураһында һөйләнелгәнгә күрә, «Ән-Нисә», йәғ¬ни «Ҡатындар» тип аталған.\n5. Мәәидә (Табын) — Әл-Мәида сүрәһе 120 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә уахиҙең һуңынан ирешкән заманда индерелде. «Мәәидә» — та¬бын, дәстархан тигән һүҙҙер. 112 һәм 114 нсе аяттарҙа хәҙрәти Ғайса заманында, күктән көтөлә торған ниғмәт, ашъяулыҡ, дәстархан тураһында һөйләнелә, исеме шунан килә.\n6. Әнғәм (Мал-тыуар) —Әл-Әнғәм сүрәһе 165 аяттан тора. Шунда дөйә, һыйыр, һарыҡ, кәзә кеүек дүрт аяҡлы хайуандар тураһында һөйләнгәнгә күрә, «Әнғәм» — Мал-тыуар исеме бирелгән.\n7. Әғрәф (Кәртәләр) — Әл-Әғрәф сүрәһе 206 аяттан тора. Мәккә-и Мөкәррәмәлә иңгән. Ҡайһы берәүҙәр: 163-сө аяттан 171-се аятҡа тиклемгеһе Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән тип һанай. 46 һәм 48-се аяттарҙа Әғрәфтә, йәғни йәннәт менән йәһәннәм араһындағы ҡалҡыу бер ерҙәге халыҡтар тураһында һөйләнелә, шул сәбәпле был сүрә «Әғрәф» тип аталған. Төрлө тәфсирселәр Әғрәф һүҙен төрлөсә шәрехләй. Ш. Ғосманиҙа ул — «пәрҙә» тип әйтелгән. Ғәрәпсә-урыҫса һүҙлектә был һүҙ «сафландырыу, пакландырыу» тип тәржемә ителгән.\n8. Әнфәл (Табыш малы) — Әл-Әнфәл сүрәһе 75 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән. Әнфәл — һуғышта ҡулға төшөрөлгән байлыҡ, ғәнимәт тигән һүҙ.\n9. Тәүбә (Тәүбә) — Әт-Тәүбә сүрәһе 129 аяттан тора. Был — бисмиллаһыҙ башла¬на торған сүрә. Ҡайһы берәүҙәр: был Ғәнимәт-Әнфәл сүрәһенең дауамы; айырым, үҙаллы сүрә түгел, тип бәхәсләшәләр. Шуға курә, уның башында бисмилла уҡылмай, тип әйтәләр.\n10. Юнус (Юныс) — Юнус сүрәһе 109 аяттан тора. Юныс ҡәүеме тураһында һөйләнелгәнлектән, сүрәгә ошо исем бирелгән. Мәккә халҡы үҙ араһынан Пәйғәмбәр сығасағына ышанмаған булған.\n11. Һуд (Һуд) — Һуд сүрәһе 123 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән тип фаразлана.\n12. Йосыф (Йософ) — Йософ сүрәһе 111 аяттан тора. Мәккә-и Мөкәррәмәлә иңгән. Сүрәнең башынан ахырына ҡәҙәр Йософ Пәйғәмбәре¬беҙ тураһында һөйләнелгәнгә күрә, ошо исемде алған.\n13. Рағд (Күкрәү) — Рағд сүрәһе 43 аяттан тора. Мәккәлә һәм бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән тип яҙыусылар бар.\n14. Ибраһим (Ибраһим) — Ибраһим сүрәһе 52 аяттан тора. Бер өлөшө Мәҙинәлә, бер өлөшө Мәккәлә иңгән. Ибраһим Пәйғәмбәрҙең доғаларын үҙ эсенә алғанға күрә, сүрә шулай аталған.\n15. Хижр (Хижр иле) — Хижр сүрәһе 99 аяттан тора. 80-84-се аяттарҙа Хижр исемле ер тураһында һөйләнелә. Сүрәнең исеме шунан килә.\n16. Нәхл (Бал ҡорто) — Нәхл — Бал ҡорто сүрәһе 128 аяттан тора. 68-се аяттә бал ҡорто тураһында яҙылғанға күрә, «Нәхл» исемен йөрөтә.\n17. Исра (Төнгө йөрөү, Яҡуп улдары) — Исра сүрәһе 111 аяттан тора. «Исра» һүҙе «төндә йөрөү» мәғәнәһен үҙ эсенә ала.\n18. Кәһф (Мәмерйә) — Кәһф сүрәһе 110 аяттан тора. Кәһф, йәғни, Мәмерйә сүрәһе Мәккәлә иңгән. Сүрәлә «Әсхәб-әл Кәһф — Мәмерйәләге кешеләр» тураһында һөйләнелә, сүрәнең исеме лә шунан килә.\n19. Мәрйәм (Мәрйәм) — Мәрйәм сүрәһе 98 аяттан тора. Был сүрәлә хәҙрәти Мәрйәмдең Ғайса Пәйғәмбәребеҙҙе донъяға килтереүе тураһында һөйләнелә, шуға күрә исеме лә «Мәрйәм сүрәһе» тип атала.\n20. Та-һа (Та-һа) — Та-һа сүрәһе 135 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Сүрәнең исеме баштағы ике хәрефтән килә: «Т», «Һ» әйтелешләрендә «Та, Һа» була. Был ике хәрефтең, ике ауаздың нимә аңлатҡаны тураһында тәфсирселәр араһында бәхәстәр күп. 1. Был һүҙ Рәсүл әкрәм саллаллаһу (ғәләйһиссәлләмдең) мөбәрәк исеме. 2. Ант һүҙе. 3. Һәй, кеше, тип әҙәм балаһына мөрәжәғәт итеү һ. б.\n21. Әнбийә (Пәйғәмбәрҙәр) — Әнбийә сүрәһе 112 аяттан тора. Мәккә ҡалаһында иңгән. Пәйғәмбәрҙәр тураһында хәбәрҙәр бирелгәнгә күрә, «Әнбийә», йәғни Пәйғәмбәрҙәр сүрәһе исемендә йөрөй.\n22. Хаж (Хаж) — Хаж сүрәһе 78 аяттан тора. Мәҙинәлә, Мәккәлә иңгән.\n23. Мөьминүн (Мөьминдәр) — Мөьминдәр сүрәһе 118 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.\n24. Нур (Нур) — Нур сүрәһе 64 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүүәрәлә иңгән. 35 нсе аятта күктәрҙе, Ер йөҙөн яҡтыртыусы Аллаһтың нуры тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәнең исеме лә «Нур» тип атала.\n25. Фурҡан (Яҡшыны ямандан айырыусы китап) — Фурҡан сүрәһе 77 аяттан тора. Был сүрә Мәккәлә иңгән. Исеме «Фурҡан» һүҙенән килә, йәғни дөрөҫлөктө ялғандан айыра торған Китап — ул Ҡөрьән-и Кәримдер.\n26. Шүғәра (Шағирҙар) — Шүғәра сүрәһе 227 аяттан тора. Бер өлөшө Мәккәлә, икенсе бер өлөшө Мәҙинәлә иңгән. 224-се аятта шағирҙар тураһында, йәғни мөшриктәр әйткәнсә, Ҡөрьән-и Кәримдең ниндәйҙер бер шағир йәки шағирҙар тарафынан түгел, бәлки лә Аллаһ тарафынан хасил ителгәнлеге тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәгә шул исем бирелгән. Бәҡара сүрәһенән ҡала ,Ҡөръ¬әндең иң оҙон сүрәһе.\n27. Нәмл (Ҡырмыҫҡа) — Нәмл сүрәһе 93 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Нәмл» — ҡырмыҫҡа тигән һүҙ. 18-се аятта ҡырмыҫҡалар тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәгә ошо исем бирелгән.\n28. Ҡасас (Ҡиссалар) — Ҡасас сүрәһе 88 аяттан тора. Мәккәлә иңгән, бер нисәһе Мәҙинәлә иңгән. «Ҡасас» — ҡисса, хикәйә, ваҡиға һүҙҙәренең күплеген аңлата.\n29. Ғәнкәбүт (Үрмәксе) — Ғәнкәбут сүрәһе 69 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәнкә¬бут» — үрмәксе тигән һүҙ. 41-се аятта кафырҙарҙың мәкерле эштәре үрмәксе ояһына оҡшатыла; сүрәнең исеме шунан килә.\n30. Рум (Рум) — Рум сүрәһе 60 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Иран ғәскәрҙәре менән һуғышта еңелгән Рум ғәскәрҙәре тураһында һөйләнелгәнгә күрә, ошо исемде алған.\n31. Лоҡман (Лоҡман) — Лоҡман сүрәһе 34 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.\n32. Сәждә (Сәждә) — Сәждә сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.\n33. Әхзәб (Төркөмдәр) — Әхзәб сүрәһе 73 аяттан тора. Мәҙинә-и Мөнәүәрәлә иңгән. «Әхзәб» һүҙе: төркөм, ғәскәр, фирҡә, өйөр кеүек мәғәнә¬ләрҙе үҙ эсенә ала.\n34. Сәбә (сәбә иле) — Сәбә сүрәһе 54 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Сәбә» — бер төбәктең һәм шунда йәшәүсе бер ҡәбиләнең исеме.\n35. Фәтыир (Яралтыусы) — Фатыир сүрәһе 45 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Фәтыир» — юҡтан бар итеүсе, яралтыусы, булдырыусы мәғәнәһендә килә. Күп кенә тәфсирҙәрҙә был сүрә «Фәрештәләр» исеме менән дә йөрөй.\n36. Йәсин (Йәсин) — Йәсин сүрәһе 83 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Исеме ха¬ҡында фараздар әҙ түгел. «Йә сиин» — йә инсан, тип тә аңлаталар. Имештер, «Йәсин» — ул Мөхәммәт Пәйғәмбәр исемдә¬ренең береһе. Йәсин сүрәһе ул — Ҡөрьәндең йөрәге тип әйтәләр. Йәсин — иң мәшһүр сүрәләрҙең береһе.\n37. Саффәт (Сафтар) — Саффәт сүрәһе 182 аяттан тора. Сүрәнең беренсе аятында сафҡа теҙелгән фәрештәләр тураһында һөйләнелә. Исеме шунан килә. «Саффат» — бер сафтағылар тигән һүҙ. Мәккәлә иңгән.\n38. Сад (Дауыт) — Сад сүрәһе 88 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Сүрәнең беренсе хәрефе «Сад». Исеме шунан килә. Ләкин уны «Дауыт сүрәһе» тип тә йөрөтәләр.\n39. Зүмәр (халыҡ өйөрө) — Зүмәр сүрәһе 75 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. 71-73-се аяттарҙа кафырҙар менән мөьминдәр ойошторған халыҡ төркөмдәренән сүрәнең исеме килә. «Зүмәр» — төркөм, өйөр, йәмғиәт мәғәнәләрен эсенә алған һүҙ.\n40. Мөьмин (Мөьмин) — Мөьмин сүрәһе 85 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. 56, 57-се аяттары Мәҙинәлә иңгән.\n41. Фуссиләт (Аңлатылды) — Фуссиләт сүрәһе 54 аяттан тора. «Фуссиләт» — аңла¬тылды мәғәнәһендәге һүҙ. Мәккәлә иңгән.\n42. Шура (Кәңәш) — Шура сүрәһе 53 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. 23—26-сы аяттары ғына Мәҙинәлә иңгән. «Шура» — кәңәш йәки бер ойош¬маға тупланған берлек мғәнәһендә.\n43. Зүхруф (Алтын хазина) — Зүхруф сүрәһе 89 аяттан тора. «Зухруф» — алтын, аҫылташтар мәғәнәһендәге һүҙ. Тура мәғәнәһендәге алтындар, зиннәт түгел, күңелдәге зиннәт, рухи биҙәктәр тураһында һөйләнелгәнгә күрә, сүрәнең исеме шулай алынған.\n44. Дүхан (Төтөн) — Дүхан сүрәһе 59 аяттан тора. «Дүхан» — төтөн, томан мәғәнәләрендәге һүҙ. Унынсы аяттағы дүхан кәлимәһенән алынған исем.\n45. Жәҫиә (Теҙләнеү) — Жәҫиә сүрәһе 37 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡиәмәт көнөндә теҙләнеп тороусы гөнаһлылар тураһында һөйләнелгәнгә күрә, исеме «Жәҫиә», йәғни «теҙләнеп тороу» шунан килә.\n46. Әхҡаф (Ҡом тауы) — Әхҡаф сүрәһе 35 аяттан тора. Ғәд ҡәүеме йәшәй торған сүлдәге ҡом бархандары ғәрәпсә «Әхҡаф» тип атала. Сүрәнең исеме шунан килә. Мәккәлә иңгән.\n47. Мөхәммәт (Мөхәммәт) — Мөхәммәт сүрәһе 38 аяттан тора. Был сүрә Пәйғәмбәребеҙ хәҙрәти Мөхәммәт исемен йөрөтә. Мәҙинәлә иңгән.\n48. Фәтх (Еңеү) — Фәтх сүрәһе 29 аяттан тора. «Фәтех» — еңеү тигән һүҙ. Мәҙинәлә иңгән.\n49. Хүджүрат (Бүлмәләр) — Хүджүрат сүрәһе 18 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. Исеме дүртенсе аяттағы «Хүджүрат» — бүлмәләр һүҙенән килә.\n50. Ҡаф (Ҡаф) — Ҡаф сүрәһе 45 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Ҡаф» хәрефе менән башланғанға күрә, исеме лә Ҡаф тип йөрөтөлә.\n51. Ҙәрийәт (Таратыусылар) — Ҙәрийәт сүрәһе 60 аяттан тора. «Ҙәрийәт» һүҙе елде аңлата. Ләкин тәржемәселәр һәм тәфсирселәрҙең күбеһе уның таратыусы тигән мәғәнәһен ала.\n52. Тур (Тау) — Тур сүрәһе 49 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тур» — Аллаһ Тәғәләнең хәҙрәти Муса менән һөйләшкән тауҙың исеме.\n53. Нәджм (Йондоҙ) — Нәджмсүрәһе 62 аяттан тора, Мәккәлә иңгән. «Нәджм» — йондоҙ тигән һүҙ. Беренсе аяттағы «нәджм» һүҙе тәржемәләрҙә һәм тәфсирҙәрҙә күбеһенсә «атылған йондоҙ», «байыған йондоҙ», «һүнгән йондоҙ» тип бирелә, әммә Хәмди Йазыр китабында Ҡөрьән нуры тураһында бәйән ителә.\n54. Ҡамәр (Ай) — Ҡамәр сүрәһе 55 аяттан тора. «Ҡамәр» — Ай тигән һүҙ. Айҙың ярылыуы тураһында һөйләгәнгә күрә, сүрәнең исеме шунан килә. Мәккәлә иңгән.\n55. Рахмән (Рахмән) — Рахмән сүрәһе 78 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.\n56. Үәҡиғә(Ваҡиға) — Үәҡиғә сүрәһе 96 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.\n57. Хәдид (Тимер) — Хәдид сүрәһе 29 аяттан тора. «Хәдид» — тимер тигән һүҙ. Мәҙинәлә иңгән.\n58. Мүжәдәлә (Бәхәс) — Мүжәдәлә сүрәһе 22 аяттан тора. «Мүжәдәлә» — бәхәс, һүҙ көрәштереү.\n59. Хәшер (Ҡыуып сығарыу) — Хәшер сүрәһе 24 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Хәшер» — ҡыуып сығарыу, бер урынға туплау, йыйнау мәғәнәләрен¬дәге һүҙ. 2—7 нсе аяттарҙа йәһүд ҡәбилаһе Надир тоҡомон ҡыуыпп сығарыу тураһында һөйләнә. Һүҙҙең беренсе мәғәнәһендәге исемде алған сүрә.\n60. Мүмтәхәнә (Ҡатын-ҡыҙҙы Һынау) — Мүмтәхәнә сүрәһе 13 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Мүмтәхәнә» — һыналыуға дусар ҡатын тигән һүҙ.\n61. Саф (Рәт) — Саф сүрәһе 14 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. Аллаһ юлындағы изге һуғыш — йыһатта һуғышуысыларҙыц ғәскәр сафы тураһындағы сүрә.\n62. Джүмүғә(Йома) — Джүмүғә сүрәһе 11 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән.\n63. Мүнәфиҡүн (Ике йөҙлөләр) — Мүнәфиҡүн сүрәһе 11 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән.\n64. Тәғабүн (Алданыу) — Тәғабүн сүрәһе 18 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Тәғабүн» — алданыу тигән һүҙ.\n65. Таләҡ (Ҡатын айырыу) — Таләҡ сүрәһе 12 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән.\n66. Тәхрим (Харам) — Тәхрим сүрәһе 12 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Тәхрим» — тыйыу, рөхсәт итмәү, харам ҡылыу мәғәнәләрендәге һүҙ.\n67. Мүлк (Хәкимиәт) — Мүлк сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мүлк», «мәлик» — батша тигән һүҙ.\n68. Ҡәләм (Ҡәләм) — Ҡәләм сүрәһе 52 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Нун сүрәһе тип тә йөрөтәләр.\n69. Хәҡҡаһ (Ҡотолғоһоҙлоҡ) — Хәҡҡаһ сүрәһе 52 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡиәмәт көнөнә «Хәҡҡаһ» тип тә әйтәләр. Йәғни, Ҡиәмәт хәҡиҡәт булараҡ, хаҡ — ысынбарлыҡ булараҡ, ҡотолғоһоҙ киләсәк. Хаҡлыҡтың, дөрөҫлөктөң тантана итә торған ҡотолғоһоҙ көнө — Ҡиәмәт буласаҡ.\n70. Мәғәридж (Баҫҡыс буйлап) — Мәғәридж сүрәһе 44 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мәғәридж» — баҫҡыстар буйлап өҫкә менеү, дәрәжәгә күтәрелеү мәғәнәләрен эсенә ала.\n71. Нүх (Нух) — Нүх сүрәһе 28 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Сүрә хәҙрәти Нух Пәйғәмбәребеҙ исемен йөрөтә.\n72. Джинн (Ен) — Ен сүрәһе 28 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡайһы бер ендәрҙең дә Ҡөрьән тыңлағандан һуң, иман килтереп, мосолман булғандары тураһындағы сүрә.\n73. Мүзәммил (Ябынған) — Мүзәммил сүрәһе 20 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡайһы бер аяттары Мәҙинәлә иңгән. «Мүзәммил» — ҡапланған, бөркәүес ябынған, баштан аяҡ төрөнгән тигән мәғәнәләге һүҙ.\n74. Мүдәҫҫир (Бөркәнгән) — Мүдәҫҫир сүрәһе 56 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. "Мүдәҫҫир "— ҡаплаулы, уранған, бөркәнгән, тигән мәғәнәләрҙәге һүҙ.\n75. Ҡиәмәһ (Ҡиәмәт) — Ҡиәмәһ сүрәһе 40 аяттан тора. Мәккәлә иңгән.\n76. Инсан (Кеше) — Инсан сүрәһе 31 аяттан тора. Мәккәлә, Мәҙинәлә иңгән.\n77. Мурсәләт (Йомош менән ебәрелгән) — Мурсәләт сүрәһе 50 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мүрсәләт» — ебәрелгәндәр, күндерелгәндәр.\n78. Нәбә (Хәбәр) — Нәбә сүрәһе 40 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Нәбә» — хәбәр тигән һүҙ.\n79. Нәзиғәт (Йолҡоп алыу) — Нәзиғәт сүрәһе 46 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Нәзиғәт» — һурып, йолҡоп сығарыусылар, тигән һүҙ.\n80. Ғәбәсә (Һытыҡ йөҙ) — Ғәбәсә сүрәһе 42 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәбәсә» — һытыҡ сырайлы, тигән һүҙ.\n81. Тәкүир (Төрөп ҡуйыу) — Тәкүир сүрәһе 29 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тәкүир» — сорналыу, уралыу, бөрөшөү, бөтәрләнеү.\n82. Инфитар (Ярылыу) — Инфитар сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Инфитар» — ярылыу, емерелеү мәғәнәһендәге һүҙ.\n83. Мутаффифин (Кәметеп үлсәү) — Мутаффифин сүрәһе 36 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мутаффифин» — һатыу, сауҙа эштәрендә алдаусылар, кәметеп үлсәүселәр тигән мәғәнәләге һүҙ.\n84. Иншиҡаҡ (Йыртылыу) — Иншиҡаҡ сүрәһе 25 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Иншиҡаҡ» — йыртылыу.\n85. Бурудж (Йондоҙҙар) — Буруж сүрәһе 22 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Буруж» — ҡаланса, манара.\n86. Тарих (Таң йондоҙо) — Тардиҡ сүрәһе 17 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тариҡ» — һуңға ҡалып, кис менән ишек ҡағыусы мәғәнәһендәге һүҙ. Ләкин сүрәләге был һүҙ яҡты йондоз, кисен Күктә балҡый торған Сул¬пан йондоҙо кеүек тигән мәғәнәлә ҡулланылған.\n87. Әғлә (Бөйөк) — Әғлә сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Әғлә» — бөйөк тигән һүҙ.\n88. Ғәшийәһ (Бөйөк ваҡиға) — Ғәшийәһ сүрәһе 26 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәшийә» — ҡаплаусы, томалап алыусы дәһшәт, йәғни Ҡиәмәт-Мәхшәр мәғәнәләрен үҙ эсенә алған һүҙ.\n89. Фәджр (Таң) — Фәджр сүрәһе 30 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Фәжер» — таң тигән һүҙ.\n90. Бәләд (Ҡала, Ил) — Бәләд сүрәһе 20 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Бәләд» — ҡала.\n91. Шәмс (Ҡояш) — Шәмс сүрәһе 15 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Шәмс» — Ҡояш тигән һүҙ.\n92. Ләйл (Төн) — Ләйл сүрәһе 21 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ләйл» — төн тигән һүҙ.\n93. Духә (Иртәнге шәфәҡ) — Духә сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Духә» — көндөң төшкә саҡлы булған иртәнге ваҡыты мәғәнәһендәге һүҙ.\n94. Әш-Шәрх (Асылыу) — Әш-Шәрх сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Әш-Шәрх»—асылыу, киңәйеү, күңеле асылып китеү, һөйөнөү мәғәнәләрендә килә.\n95. Тин (Инжир) — Тин сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Тин» — инжир емеше һәм изге тауҙың исеме.\n96. Ғәләҡ (Яралғы тамсыһы) — Ғәләҡ сүрәһе 19 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәләҡ» — кешенең барлыҡҡа килеүенең нигеҙендә ир кеше менән ҡатын-ҡыҙҙың орлоҡтарынан ҡатнашҡан бер тамсы шыйыҡлыҡ ята. Был һүҙ шул орлоҡ, уылдыҡ, шәһүәт, мәни мәғәнәләрендә килә. Мөхәммәткә иң беренсе уахи ителгән сүрә ошо булыр.\n97. Ҡадр (Ҡәҙер кисе) — Ҡадр сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡәҙер кисәһендә Ҡөрьән Кәрим иңгән, был кисәлә фәрештәләр ергә төшә.\n98. Бәйинәһ (Асыҡ аңлатыу) — Бәйинәһ сүрәһе 8 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Бәйинәһ» — асыҡ дәлил, иҫбатлау, аңлатыу мәғәнәләрендәге һүҙ.\n99. Зилзәләһ (Ер тетрәү) — Зилзәләһ сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Зилзилә» — ер тетрәү.\n100. Ғәдийәт (Яу уҙышы) — Ғәдийәт сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғәдийәт» —уҙышыусы аттар тигән һүҙ.\n101. Ҡариғәһ (Ҡурҡыныс хөкөм) — Ҡариғәһ сүрәһе 11 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ҡариғәһ» һүҙен төрлө мәғәнәләрҙә ҡулланыусылар бар. Ул — ҡапҡа ҡағыусы, Ҡиәмәт көнө, афәт килеү мәғәнәләрендә лә йөрөй. И. Крачковский иһә: яралаусы, язалаусы, тар-мар итеүсе кеүек мәғәнәһен алған. Был осраҡта Ҡариғә — Ҡиәмәт, йәғни яза биреү сифатында йөрөй. Аяттарҙы уҡып, уның теүәлерәк мәғәнәһен табырһығыҙ.\n102. Тәкәҫүр (Байығыуҙа ярышыу) — Тәкәҫүр сүрәһе 8 аяттан тора. Мәккәлә һәм Мәҙинәлә иңгән тип һанаусылар ҙа бар. «Тәкәҫүр»— байлыҡ йыйыуҙа яры¬шыу, малым күп, тип артыҡ ғорурланыу мәғәнәһендәге һүҙ.\n103. Ғаср (Киске уаҡыт) — Ғаср сүрәһе 3 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Ғаср» — йөҙ йыллыҡ,быуат, ғөмүмән, замана, ваҡыт, осор, дәүер мәғәнәләрен үҙ эсенә ала.\n104. Һүмәзәһ (Ғәйбәтсе) — Һүмәзәһ сүрәһе 9 аяттан тора. Мәккәлә иңгән, «һүмәзәһ» — ғәйбәт, нахаҡ һүҙ, кеше артынан һөйләнгән хурлау һүҙе, кеше араһында яман һүҙ йөрөтөү.\n105. Фил (Фил) — Фил сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Кәғбәне емерер өсөн күтәрелгән Әбрәхә ғәскәрендә һуғыш филдәре лә була. Филле ғәскәр ташлы ямғырҙан һәләк була.\n106. Ҡурайш (Ҡөрәйеш) — Ҡурайш сүрәһе 4 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Ҡәғбә тарафында йәшәгән күп һанлы ҡәүем — Ҡөрәйеш ҡәбилаһе ине.\n107. Мәғүн (Хәйер-саҙаҡа) — Мәғүн сүрәһе 7 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Мәғүн» — саҙаҡа-хәйер, зәкәт биреү. Берәй әйберҙе йәки малды бурысҡа, ваҡытлыса ҡулланып тороу өсөн биреп тороу.\n108. Кәүҫар (Байлыҡ) — Кәүҫар сүрәһе 3 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Кәүҫәр» — төкәнмәҫ байлыҡ тигән һүҙ. Йәннәттәге мәңгелек шишмәнең исеме лә — Кәүҫәр.\n109. Кәфирүн (Кафырҙар) — Кәфирүн сүрәһе 6 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. «Кәфирүн» — кафырҙар.\n110. Наср (Ярҙам) — Наср сүрәһе 3 аяттан тора. Мәҙинәлә иңгән. «Наср» — ярҙам.\n111. Мәсәд (Хөрмә ағасы сүсе) — Мәсәд сүрәһе 5 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. Был сүрәнең башҡа исемдәре лә бар: Тәббәт, Ләһәб.\n112. Ихлас (Ихласлыҡ) — Ихлас сүрәһе 4 аяттан тора. Мәккә менән Мәҙинәлә иңгән һанала. «Ихлас» һүҙе «берҙәмлек» йәки «пакланыу» тип тә тәржемә ителә.\n113. Фәләҡ (Таң атыу) — Фәләҡ сүрәһе 5 аяттан тора. «Фәләҡ» — таң атыу тигән һүҙ.\n114. Нәс (Кешеләр) — Нәс сүрәһе 6 аяттан тора. «Нәс» — инсандар, кешеләр тигән һүҙ.\n↑ Welch, Paret, Pearson, 1986, цитата: After the Fātiḥa , the sūras are arranged roughly in order of descending length, beginning with “The Cow” (II)...\n↑ Лингвистическое исследование Корана []\nҠөрьән Академияһы(недоступная ссылка)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Сүрә&oldid=1081069 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 4 октябрь 2021 в 07:56\nБыл бит һуңғы тапҡыр 07:56 4 октябрь 2021 үҙгәртелгән.


Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Һынамыштар. Әҙәби уҡыу. Тормош һабаҡтары.\nҠояш ҡолаҡланһа(эргәһендә дүңгәләк булһа), көн һалҡыная.\nИке ҡатлы тәҙрәләр парланһа, һалҡын булыр.\nБеренсе февраль төнөндә йондоҙҙар күренһә – яҙ һуңға ҡалып килер.\nИкенсе февралдә көн йылы булһа – яҙ иртә килер һәм йылы булыр.\nИкеһендә иртә менән ҡар яуһа – ашлыҡтың иртә сәскәне уңыр, кис менән ҡар яуһа – һуң сәмкәне уңыр.\nУн бишенсе февралдә көн йылы булһа – яҙ һәйбәт килер.\nФевралдә һыуыҡ; “Һыйыр мөгөҙөн һындырыр инем дә көнөм генә ҡыҫҡа», - тип әйтер, имеш.\nҠаз суҡышын шыҡылдатһа – һыуыҡҡа.\nЙондоҙҙар йыш күренһә, аяҙ булыр.\nБеренсе ғинуар көн йылы булһа, арыш уңыр.\nАй ҡараңғы булһа, һауа еүеш булыр,әгәр асыҡ булып торһа, көн ҡоро килер.\nҠояш тирәһендә нурҙар юғары сағылһа – буран булыр, түбән сағылһа – һалҡын бюулыр.\nМай айы һалҡын булһа, игенгә туҡлыҡ булыр.\nМай ямғырҙар күп булһа, арыш уңыр.\nМай айында урмандарҙа зәңгәр сәскә күп булһа,ашлыҡты ҡырау һуҡмаҫ, ҡарабойҙай уңыр.\nҺыу ташыуы ҡеүәтле булһа, ашлыҡ уңыр.\nБеренсе күк күкрәһә көндәр йылыныуға килтерер.\nБеренсе мартта көн елле булһа, йәй ҙә елле булыр. Әгәр көн ҡояшлы, елһеҙ икән, яҙ һәм йәй яҡшы булыр, иген уңыр.\nМарттың 1-ндә аяҙ булһа, яҙ буйы аяҙ була.\nӘгәр беренсе мартта йылы булып, тамсылар тамып торһа, ҡар тиҙ ирер, йәй ҙә яҡшы килер.\nБеренсе мартҡа тиклем ҡара ҡарға күренһә, ҡар тиҙ китер.\nМарт башында турғай эсерлек һыу булһа, йыл яҡшы килер.\nЕгерме бишенсе мартта ямғыр яуһа, арыш уңыр.\nМартта ҡар яуһа, баҡса емештәре уңыр.\nАпрель артыҡ йылы булһа, май һалҡын, елле-ямғырлы булыр.\nАпрель етһә, яҙ етер, иреп ағып ҡар китер.\nАпрельдың алтыһында аяҙ булһа, йәй ҡоро килер, болотло булһа ашлыҡ уңыр.\nАпрель яртыһында торна ҡысҡырһа, йыл яҡшы килер.\nҠара ҡарға килгәс, бер айҙан ҡар китер.\nҠара ҡарға ояға ултырһа, өс аҙнанан сәсеүгә сығырға кәрәк.\nӘгәр аҡҡош яҙ көнө иртә күренһә, һалҡын булыр.\nТауыҡтар яҙ көнө әтәс кеүек ҡысҡырһа, йыл ауыр булыр.\nҠайын япрағы иң остан куберәк асылһа, ашлыҡты иртә сәсергә, уртанан куберәк асылһа, һуңыраҡ сәсергә кәрәк.\nЯҙ көнө алабуға балығы куберәк тотолһа, бойҙай, арыш, арпа уңыр.\nИюлдең өсөндә төшкөлөктән ел иҫһә – һабан ашлығы уңа.\nИртә таңда ысыҡ мул төшһә – көн эҫе булыр.\nЫсыҡ тиҙ кипһә, балыҡтар һыу өҫтөндә уйнаһа – ямғырға.\nҠурай еләге менән ҡайын еләге күп булһа, киләһе йылда арыш уңыр.\nСәскәләр хуш еҫ бөркһә, эҫе булыр.\nИюндең егерме һигеҙендә яуған ямғыр ете аҙнаға һуҙылыр.\nКүктәге йондоҙҙар күп атылһа, ел булыр.\nЯмғыр яуырға булһа, томан күтәрелер.\nЙәйғорҙоң ике яҡ башы ла һыуға төшһә – ямғыр яуыр, тауҙа булһа – аяҙ булыр.\nҠояш батҡанда болоттар уның артынан эйәреп барһа, ҡеүәтле ел булыр.\nӘгәр болоттар таҫма-таҫма булып ағылһа – ямғыр көт.\nИртән үлән ҡоро булһа – төнөн ямғыр яуыр.\nҮрмәксе ау үрергә тотонһа ү көндәр аяҙға булыр.\nИюль айында яңы ай салҡан тыуһа, был йыл болотло булыр, ямғыр мул булыр, һәр кемгә рәхәтлек килер.\nИюль – йәйҙең иң кәттә айы, тән үә йөрәк майы.\nИртән ҡояшты томан ҡаплаһа, көн аяҙ була.\nЙәй елле килһә, тары уңыр, томанлы булһа, һоло уңыр.\nЭре ямғыр тиҙ туҡтай.\nЙәй томанлы булһа, емеш уңыр.\nҠуҙғалаҡ күп булһа, киләһе ҡыш йылы була.\nИюль айында ай тотолһа, был йылда балыҡ үә һәр төрлө ҡоштар аҙлыр, әммә ашлыҡ щәп уңыр. Көн эҫе торор.\nКөнсығыштан ел сыҡһа – ямғырға.\nҠарлуғас түбән осһа – ямғыр булыр, бейектә осһа – аяҙытыр.\nБесәй тырнашһа, ел сығыр.\nКөн матур, һауа торошо яҡшы булыралдынан һарыҡтар һикерешеп сабыр.\nЭт ҡомда аунаһа, көндәр яуынға тартыр.\nӨйлә мәлендә әтәс ҡысҡырһа, һауа торошо алмашыныр.\nБал ҡорттары умартанан бик иртә осоп сыҡһа, көн аяҙ булыр.\nИртән бал ҡорттары умартанан сыҡмайынса шаулашһа, төш ваҡытында ямғыр ҡойор.\nИтртән йәки көндөҙ бал ҡорттары ҙур төркөм булып умартаға ашығып ҡайтһа һәм унан бөтөнләй тиерлек осоп сыҡмаһа, тиҙҙән ел күтәрелеп, ямғыр ҡойор.\nЙәшен йәшнәп болот килгәндә бал ҡорттары умартаға инеп йәшеренмәһә, ямғыр булмай, ул ситләтеп үтә.\nКисен бал ҡорттары осоуҙан иртә туҡтаһа, алдағы көндәрҙә яҡшы һауа торошо һаҡланыр.\nТиреҫ ҡуңыҙҙары көн аяҙ булғанда ғына оса. Ямғырлы, елле, һалҡын көндө көтөгөҙ.\nСебен-серәкәйҙәр өймәк-өймәк осһа, көн аяҙ, ә бит- ҡулға ҡағылып осһа, ямғырлы булыр.\nСиңерткәләр кис ныҡ сырылдаһа, һауа яҡшырыр.\nБал ҡорттары умарталыҡ тирәләй сәбәләнеп осһа, ямғыр көтөгөҙ.\nБалыҡтар ямғыр алдынан уйнаусан.\nҺауала нәжәғәй уйнаһа, иген уңыр.\nҠояш ҡыҙарып байыһа, елләп ямғыр яуыр.\nБолондағы кипкән бесән дымланһа, ямғыр булыр.\nБеренсе октябрҙә ел көн буйына төньяҡтан булһа, ҡыш һалҡын килер. Әммә ел көньяҡтан булһа, ҡыш йылы булыр һәм киләһе йылда ашлыҡ уңыр. Әгәр был көндө ел көнбайыштан булһа, киләһе йыл ашлыҡ уртаса булыр.\nБеренсе октябргә тиклем ҡырау төшһә, көҙ оҙон булыр\nКөҙөн ҡоштар түбән осһа – ҡыш һалҡын, бейек осһа, йылы килер.\nҠыр ҡаҙҙары йылы яҡҡа киткәндә түбән осһа, тиҙҙән ҡар яуыр.\nКөҙ көнө ҡуяндар бер эҙҙән йөрөһә, ҡышын ҡар күп булыр.\nЕгерме өсөнсө октябрҙә ураҡ ай остары менән төньяҡҡа ҡараһа – ҡыш тиҙ килер, ҡар ҡоро ергә ятыр, көньяҡҡа ҡараһа – ҡыш ҡабаланмаҫ, көндәр йонсоу, бысраҡ булыр. Дүртенсе ноябргә тиклем ҡар күренмәҫ.\nҠыр ҡаҙҙары иртә китһә, ҡыш иртә килер.\nҠарлуғас йылы яҡҡа иртә китһә, ҡыш оҙаҡ һәм һыуыҡ булыр.\nБеренсе ноябрҙә ямғыр өҫтөнә ҡар яуһа, йәй һалҡын килер, бесән бик уңыр.\nТуғыҙынсы ноябрҙә бәҫ ҡунһа, алдағы кәндәр – һыуыҡ, томан булһа, йылы торор.\nЙорт ҡоштары баштарын ҡанаттары аҫтына йәшерһә, көн һалҡынайыр.\nҠаҙҙар, өйрәктәр ҡарҙа ҡойонһалар, көн йылынасаҡ һәм буран булыуы ихтимал.\nҠырмыҫҡалар бейек иләү яһаһа – һалҡын ҡышҡа.\nКөҙ аҙағында түңәрәк-түңәрәк ваҡ ҡына боҙ яуһа, ҡыш һыуыҡ булыр.\nБеренсе ҡар көндөҙ яуһа – ҡыш һыуыҡ булыр, төндә яуһа йылы килер.\nӘгәр беренсе ҡар ваҡ бөртөклө яуһа, яҙын ҡар тиҙ иремәҫ, йәй яғырлы булыр, ашлыҡ-бесән яҡшы уңыр.\nСентябрҙә күк күкрәһә, көҙ оҙаҡ һәм йылы булыр.\nСентябрҙә ҡар күренһә, көҙ оҙаҡ һәм йоносоу килер.\nБоҙ ҡытырша булып туңһа, иген уңыр.\nБеренсе октябрҙә ел көньяҡтан булһа, ҡыш йылы булыр һәм киләһе йылға ашлыҡ уңыр.\nБеренсе октябрҙә ҡар күренһә, ҡырҡ көндән һуң ҡар ятыр.\nҠоштар китеүе һуңлаһа, йылы көҙ, цомшаҡ ҡыш көтөлә.\nКөҙөн япраҡтар ҡойолоу тиҙ үтә икән, ҡыш ҡаты була.\nМиләш, имән сәтләүеге уңһа,ҡыш һалҡын килә.\nБал ҡорттары кейәне асыҡ ҡалдырһа, ҡыш йылы була.\nТурғай түбәндән осһа, көҙ ҡыҫҡа булыр. Беренсе октябрҙә\nТаң атҡанда болотло булып, ҡояш сыҡҡанда аяҙатһа, ул көндө ямғыр яумаҫ.\nБорсаҡ бик уңһа, яңынан өс йыл уңмаҫ.\nСентябрь аяҙ булһа, ҡыш һалҡын килер\nСентябрҙең егерме һигеҙендә ҡыр ҡаҙҙары көньяҡҡа осһа, иҫкесә 1 октябрҙә ҡар ятыр.\nНомер материала: ДБ-317393


Сегодня, 9 декабря, городской округ город Нефтекамск принимает эстафету республиканского флешмоба, посвященного празднованию Дня башкирского языка и 190-летнему юбилею поэта-просветителя Мифтахетдина Акмуллы. Во всех своих произведениях выдающийся мыслитель башкирского народа Мифтахетдин Акмулла пропагандировал просвещение и нравственное воспитание, моральные нормы и почитание веры, добра, мудрости. Все эти заповеди актуальны во все времена\nТуған тел-ул халыҡтың тере күңеле,һөйләп торған шатлығы,ҡайғыһы,һүҙ хәтере,бөтмәҫ-төкәнмәҫ рух байлығы. Тел-ул халыҡтың тормош тәжрибәһен,аҡылын,хыялын үҙенә йыйған алтын ҡаҙна. Алтын аҡыл, ынйы һүҙҙәр хазинаһы, уға тиң баһа юҡ.\nБашҡортостан Республикаһы Башлығы Указына ярашлы 14 декабрь - Башҡорт теле көнө. Быйылғы йылда М.Аҡмулланың тыуыуына 190 йыл булыуға бағышлана. Ошо айҡанлы Нефтекама ҡалаһы башҡорт гимназияһында ла башҡорт телен һаҡлауға бағышланған акциялар үткәреләсәк.\nБөтә саралар ҙа бер әхлаҡи ҡиммәттәрҙе, М.Аҡмулланың “Нәсихәттәр”енә дан йырлауға бағышлана. Бөгөн, 7 декабрҙә марафонға старт бирелә. Артабан ете көн дауамында ете төшөнсәнең асылы, мәғәнәһе яҡтыртыла барасаҡ һәм Башҡорт теле көнөнә тиклем дауам итәсәк. Һәр көн бер төшөнсәгә бағышланасаҡ ( 7 декабрҙә –«Башҡорт теле – иманлы тел», 8 декабрҙә – «Башҡорт теле – күңелем көҙгөһө», 9 декабрҙә – «Башҡорт теле – аҡыл теле», 10 декабрҙә – «Башҡорт теле – шөкөр тел», 11 декабрҙә – «Башҡорт теле – әҙәпле тел», 12 декабрҙә «Башҡорт теле – сабырлыҡ теле», 13 декабрҙә – «Башҡорт теле – ихлас тел»).\nБАШҠОРТ ТЕЛЕ - ИМАНЛЫ ТЕЛ\nНефтекама ҡалаһы башҡорт гимназияһында ла Башҡорт теле көнөн асыу тантанаһы үтте. Был сараға филармония артистары ҡунаҡҡа саҡырылды. Бөгөн 7 көнлөк марафонға старт бирелде.\nБАШҠОРТ ТЕЛЕ - КҮҢЕЛЕМ КӨҘГӨҺӨ\nБашҡорт теле марафонының икенсе көнө "Башҡорт теле - күңелем көҙгөһө" девизы аҫтында үтте. Нефтекама ҡалаһының башҡорт гимназияһы уҡыусылары мәшһүр шағирыбыҙ Мифтахетдин Аҡмулланың шиғырҙарын төрлө телдәрҙә һөйләне.\nНефтекама ҡалаһы башҡорт гимназияһы


Ураҙҙар сәкән һуға » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Спорт һәм туризм » Ураҙҙар сәкән һуға\nУраҙҙар сәкән һуға 28.02.2018 // Спорт һәм туризм\nУраҙ ауыл биләмәһе, “Урындағы башланғыстарҙы яҡлау” программаһында дүрт йыл дауамында ҡатнашып, биш проектты тормошҡа ашырҙы. Быға тиклем биләмә үҙәгенең яңы биҫтәһендә — юл, ә Ҡотой ауылында шишмә төҙөкләндерелә, Ураҙ табип амбулаторияһы өлөшләтә ремонтлана һәм ауыл урамдарына энергия һаҡлағыс яҡтыртҡыстар ҡуйыла. Ошо көндәрҙә ураҙҙар тағы бер ҡыуаныс кисерҙе – программа нигеҙендә хоккей майҙансығы сафҡа индерелде.\n— Программа тормошҡа ашырыла башлаған тәүге йылдарҙа халыҡ уның һөҙөмтәһенә бигүк ышанып та бөтмәне. Ойоштороу төркөмө туплау, аҡса йыйыу кеүек эштәрҙе лә башҡарыуы ҡатмарлыҡтар тыуҙыра ине. Хәҙер хәл бөтөнләй икенсе: ауылдаштар һәр башланғысты күтәреп алырға әҙер генә тора, йыйылыштарға ла әүҙем йөрөй. Былтыр халыҡ күпселек тауыш менән ауылда хоккей майҙансығы төҙөү идеяһын хуплап сыҡты, — ти Ураҙ ауыл хакимиәте башлығы Салауат Лоҡманов.\nОбъектты төҙөүгә 1 миллион 400 мең һумдан ашыу аҡса сарыф ителә, шуның 950 мең һумы республика бюджетынан бүленә. Сығымдарҙың бер өлөшөн ауыл хакимиәте күтәрһә, 150 һум аҡсаны программа шарттарына ярашлы халыҡ үҙе йыя. Райондың иң ҙур предприятиеһы – Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты ла бағыусылыҡ ярҙамы күрһәтә. Майҙансыҡ өсөн урын әҙерләү эштәрен “Учалытранстехсервис” йәмғиәте үҙ өҫтөнә ала.\nТендерҙа еңеп, подрядсы хоҡуғына эйә булған Татарстандың “МеталлМонтажСтрой” йәмғиәте бурысына яуаплы ҡарап, уйын майҙансығын ваҡытында һәм сифатлы итеп урынлаштыра. Борттары стеклопластик материалдан эшләнгән, оҙонлоғо — 56, киңлеге 28 метр тәшкил иткән хоккей ҡабы бөтә талаптарға яуап бирә, унда ике ишек ҡуйылған, тамашасыларҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итеү маҡсатында боҙҙо уратып сетка һуҙылған. Киләсәктә майҙансыҡ тирәләй яҡтыртҡыстар ҙа ҡуйыласаҡ. Һыу һибеү өсөн махсус рәүештә ҡоҙоҡ ҡаҙҙыртҡандар. Яҡындағы иҫке бинаны спортсыларға кейенеп-сисенеү өсөн яраҡлаштырырға йыйыналар.\n— Ауылыбыҙ элек-электән көслө спортсылары менән билдәле. Совет осоронда хоккейсыларыбыҙҙың даны тирә-яҡҡа ла таралғайны. Ошо традицияларҙы тергеҙеү – беҙҙең төп бурысыбыҙ, — ти хакимиәт башлығы.\nУраҙ лицейының физкультура уҡытыусыһы, ойоштороу төркөмө етәксеһе Морат Хәмитов та ҡыуанысын йәшермәй.\n— Был көндө түҙемһеҙлек менән көттөк. Ауылда конькиҙа йөрөүселәр, хоккей уйнаусылар байтаҡ. Быға тиклем балалар Яйыҡ йылғаһына төшөп сәкән һуға ине, каникулда “Таусы” боҙ һарайына барыусылар ҙа булды. Хәҙер үҙебеҙҙең махсус майҙансығыбыҙ бар. Физкультура дәрестәрен дә бында уҙғарырға мөмкин буласаҡ, — ти ул.\nГөлшат менән Фәнил Әхтәмовтар майҙансыҡта ғаилә менән ял итергә йөрөйәсәк. Улар өс ул үҫтерә. Оло улдары Данил дүртенсе кластан хоккей менән мауыға, “Салауат Юлаев” командаһының көйәрмәне, уның һәр уйынын ҡарап бара. Уртансы улдары Юнир ҙә ағаһынан ҡалышмай, конькиҙа ныҡлы баҫып тора, иң кеселәре Рәүил, үҫеп алғас, ағалары кеүек сәкән һуғыуҙы түҙемһеҙләнеп көтә. Атанан күргән – уҡ юнған, тиҙәр, Фәнил үҙе заманында оҫта хоккейсы булған.\n— Бигерәк тә йәш быуын өсөн ҡыуанам. Спорт менән шөғөлләнгән балаларҙың, беренсенән, һаулығы ныҡ булһа, икенсенән, насар ғәҙәттәр менән булышырға ваҡыттары ла ҡалмаясаҡ, — ти һөнәре буйынса уҡытыусы Гөлшат Урал ҡыҙы. Әйткәндәй, ул да күптән түгел конькиға баҫҡан.\nХоккей майҙансығын асыу тантанаһына ураҙҙарҙың шатлығын уртаҡлашырға байтаҡ ҡунаҡтар ҙа килгәйне. Район хакимиәте башлығы урынбаҫары Арыҫлан Шәһәретдинов, район советы секретары Зариф Ғарипов район хакимиәте, депутаттар исеменән ҡотлап, изге теләктәрен юлланы. Учалы ҡалаһының “Йәшмә” кинопаркы директоры Жәлил Солтанов буласаҡ хоккейсыларға 30 пар коньки тапшырҙы. Эшҡыуар, элек хоккей буйынса тренер булып эшләгән Радик Әхмәҙиев, ураҙҙарҙы тәбрикләп, ике хоккей ҡапҡаһы, сәкәндәр, шайбалар һәм спорт майкалары бүләк итте.\n...Тантанала йыр-моң яңғырап торҙо. Лицей уҡыусылары һәм уҡытыусылары күркәм тамаша әҙерләгәйне. Берҙәмлектең һөҙөмтәһен күреп, уның татлы емешен татыған ураҙҙар ихлас күңел асты.\nБашҡортостан шашкасылары һынатманы 24.09.2018 // Спорт һәм туризм\nТөркиәнең Измир ҡалаһында үткән Халыҡ-ара шашка буйынса Донъя Кубогында Башҡортостан намыҫын...\nБеҙҙе онотмағандар әле! 21.09.2018 // Спорт һәм туризм\nҠырғыҙҙар һәр фекер алышыуҙа башҡорттарҙың аҡылына таянды. Донъяның 74 иленән 1900 спортсы ҡатнашты...\nБайрас туғандарын ҡыуандырҙы 20.09.2018 // Спорт һәм туризм\nКисә Йәштәр хоккей лигаһында бығаса еңелеү белмәгән Өфөнөң “Толпар”ы үҙ боҙонда отолдо. Ҡунаҡҡа...\n“Себер” йәл, әммә... 19.09.2018 // Спорт һәм туризм\n“Салауат Юлаев” хоккей командаһы үҙ боҙонда сираттағы матчын уҙғарҙы. Был юлы ҡунаҡҡа...\nҺәр кемгә аралашыу мөһим 18.09.2018 // Спорт һәм туризм\nТуймазы районының Серафимовка ауылындағы аҡыл йәһәтенән кәмселектәре булған балалар өсөн...\nЯлда йөрәккә ял булманы 17.09.2018 // Спорт һәм туризм\nКөйәрмәндәр уҙған ял көндәрен көтөп алды. Шулай булмай, “Салауат Юлаев” йомала – Татарстандың “Аҡ...\nУчалыла - һаулыҡ көнө 17.09.2018 // Спорт һәм туризм\n15 сентябрь Учалыла Һаулыҡ көнө тип иғлан ителде, уның сиктәрендә “Милләттәр кросы-2018” уҙғарылды....\nКүл тирәләй йүгереп... 17.09.2018 // Спорт һәм туризм\nШәмбе көндө Рәсәй юлдарынан йүгеректәр төркөмө ағылды. Улар “Милләттәр кросы”нда ҡатнашыусылар ине....\n“Ҡурай” күрһәтә: башҡортса хоккей! 14.09.2018 // Спорт һәм туризм\n“Салауат Юлаев” уйындары телевидениенан милли телдә тапшырыла Быйыл 2 сентябрҙә башҡорт...\nОктябрьскиҙар һынатмай 13.09.2018 // Спорт һәм туризм\nОктябрьский ҡалаһында спортты үҫтереүгә һәм сәләмәт тормошто пропагандалауға ҙур иғтибар бирелә....\n“Торпедо” Өфөлә туҡтаны... 13.09.2018 // Спорт һәм туризм\nЮлаевсыларҙың көйәрмәнде уттан алып һыуға һалмайынса күңелдәре булмай. Был юлы ла Түбәнге...\n“Ун йыл элек беҙҙе бер кем дә белмәй ине” 12.09.2018 // Спорт һәм туризм\nБаш ҡаланың “Өфө” футбол клубы уңыштары сит илдә төбәгебеҙҙе ныҡлап танытыуға килтерә. Уларҙың киң...


Материалы за Июль 2012 года » Страница 44 » Башҡортостан гәзите\nҺиндостан менән хеҙмәттәшлек киңәйә\nСәйәсәт // 3-07-2012, 01:40\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Һиндостандың Hindustan Aeronautics Limited (HAL) авиатөҙөлөш компанияһы вәкилдәре менән осрашты.\nУнда “Оборонпром” корпорацияһы генераль директорының Һиндостан менән хеҙмәттәшлек буйынса урынбаҫары Игорь Чечиков, Берләштерелгән двигателдәр эшләү корпорацияһының идарасы директоры Дмитрий Колодяжный, “Рособоронэкспорт” йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары Александр Михеев, Өфө моторҙар эшләү берекмәһенең идарасы директоры Александр Артюхов һәм башҡа рәсми кешеләр ҡатнашты.\nРухыбыҙға һынау булды\nЙәмғиәт // 3-07-2012, 01:27\nЗәйнәб Биишева исемендәге “Китап” нәшриәтендә Марат Хафизов менән Юлай Әбсәләмов авторлығында “Милли рухиәт үҙәге” тигән яңы китап донъя күрҙе. Ул милли рухиәтебеҙ тарихында әһәмиәтле урын тотҡан Ф. Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһын астырыуҙың хәсрәтле һәм данлы юлы хаҡында. Үҙем шул көсөргәнешле хәрәкәттә бер ни тиклем туранан-тура ҡатнашҡас, китапты бик тулҡынланып уҡыным һәм уны замандаштарыбыҙ, килер быуындарыбыҙ иғтибарына еткереүҙе кәрәк тип һанайым.\nБилдәле булыуынса, 1937 йылғы ҡаты баҫлығыуҙан һуң, “милләт”, “милли тел” тигән төшөнсәләр хәүефле тубаға әүерелеп, баш ҡалабыҙ урамдарында ғына түгел, хатта үҙ-ара башҡортса һөйләшергә баҙнатһыҙҙар күбәйҙе.\nЙәмғиәт // 3-07-2012, 01:21\nҠулына диплом алған Рәлисте район гәзитендә ҡуш ҡуллап ҡаршы алдылар.\n— Как раз бер кеше кәрәк ине, — тип уны ауыл хужалығы бүлегенә ултыртып ҡуйҙылар.\nБер нисә көндән районда яҙғы баҫыу эшен йомғаҡлау йыйылышы булды. Унда Рәлисте ебәрҙеләр.\n— Иғтибар менән тыңлап ултыр, арыу ғына мәҡәлә яҙырһың, — тип мөхәррир ҡолағына киртеп ҡуйҙы.\nСығыш яһаусының һәр һүҙен блокнотына элеп ултырҙы егет. Айырыуса “Быйыл баҫыу эштәре былтырғыға ҡарағанда бер аҙнаға алдан тамамланды” тигән һүҙҙәрҙе Рәлис кәртәләп үк ҡуйҙы.\nКом: 0 // Уҡынылар: 549 тапҡыр // Тотош уҡырға\nКитапхана ябылһа, ауыл һүнәсәк\nМәҙәниәт һәм әҙәбиәт // 3-07-2012, 01:20\nБөйөк философ Герцендың китапхананы запас магазинға тиңләүе, улай ғына ла түгел, унда аҡыллылар һалып ҡалдырған фекерҙе бүтәндәр үҫтерә тигән һүҙҙәре менән килешмәгәндәр һирәктер. Ысынлап та, әҙәм балаһы китапханаға зауығын ҡәнәғәтләндереү өсөн йөрөй, китап уҡып, фекер йөрөтөргә өйрәнә, уйлана. Ғөмүмән, китапхана менән бәйләнештә булыу һәр яҡлап та үҫешкә этәргес бирә.\nӨфөлә ауыл китапханаларының эшен йәнләндереү, тәжрибә уртаҡлашыу маҡсатында тәүге тапҡыр ойошторолған “Рәсәйҙә урындағы берләшмәләрҙең тотороҡло үҫеш үҙәктәре булараҡ модель китапханалары” тигән төбәк-ара конференцияла Волга буйы федераль округына ҡараған төбәктәрҙән вәкилдәр ҡатнашты.\nКом: 0 // Уҡынылар: 1044 тапҡыр // Тотош уҡырға


Милиция әкренләп полицияға әйләнә\n1 мартта «Полиция тураһында закон» көсөнә инде. Документ бөгөнгө көндән киҫкен үҙгәрештәр күҙалламай. Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре 2012 йылдың 1 мартына тиклем милиционерҙар булып ҡаласаҡ. Шул ваҡытта ғына улар яңы «полиция» формаһын кейәсәк. Уны раҫларға һәм тегергә лә кәрәк әле.\nХоҡуҡ һаҡлаусылар эш хаҡының артыуын да әле генә күрә алмаҫ, моғайын. Ул 2012 йылдың 1 ғинуарынан көтөлә ине. Ысынбарлыҡта эш хаҡын арттырыуҙы бер нисә йылға кисектереп тороуҙары ихтимал, сөнки үҙгәртеп ҡороуҙарға аҡса күп китәсәк.\nКиләһе Яңы йылға тиклем аттестациялар һәм штат иҫәбен ҡыҫҡартыу үткәреләсәк. Ведомство структураһы быйыл уҡ үҙгәрергә тейеш.\n— Беҙ федераль министрлыҡтың приказдарын көтәбеҙ, — тип хәбәр итте БР буйынса Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәте етәксеһе Максим Родионов. — Милиционерҙар бөгөнгө көндән башлап исеме, фамилияһы, вазифаһы күрһәтелгән бейдждар тағып йөрөргә тейеш. Ә ҡулға алынғандарға телефондан һөйләшеүгә мөмкинлек бирелә.\nТеги:олиция тураһында закон


Луганск ҡалаһында йөрөп ҡайтҡан\n26 Апрель , 20:05\nЙылайыр район үҙәк дауаханаһының баш табибы, табип анестезиолог-реаниматолог, педиатр Илдар Хәмитов Луганск ҡалаһында йөрөп ҡайтҡан. Бөгөн “Торатау” конгресс-холы алдында үтәсәк “ZаРоссию” музыкаль-патриотик концертында ҡатнашыр өсөн республиканың төрлө ҡала һәм райондарынан кешеләр килде. Улар араһында ирекмән-табип, Йылайыр район үҙәк дауаханаһының баш табибы, табип анестезиолог-реаниматолог, педиатр Илдар Хәмитов та бар. Юлда сағында ул был сараға ҡарата үҙ тәьҫораттары менән уртаҡлашты.\n– Яңыраҡ ҡына Луганск ҡалаһында йөрөп ҡайттым. Өс аҙналыҡ эш командировкаһы барышында был төбәктәрҙәгә хәлде үҙ күҙҙәребеҙ менән күреп тетрәндек. Бындағы табиптар көн тимәй, төн тимәй, эшләйҙәр, кешеләргә ярҙам итә. Уларҙың, ысын мәғәнәһендә, ялы ла, үҙҙәре өсөн ваҡыты ла юҡ һәм бының өсөн өҫтәмә аҡса ла түләнмәй. Урындағы табиптарҙың үҙ эшенә шул тиклем тоғро булыуҙарына, фиҙакәрлегенә һоҡландыҡ, иҫебеҙ китте. Ҡулыбыҙҙан килгәнсә ярҙам иттек, эштәрен еңелләштерергә тырыштыҡ һәм әгәр тағы ла ул яҡтарға командировкаға ебәрһәләр, ихлас барып, ярҙам итергә әҙермен, - ти ул.\nӘйткәндәй, Илдар Арыҫлан улы белдереүенсә, бында Башҡортостан табиптарын яҡшы беләләр, уларҙы хөрмәт итәләр, профессионалдар тип баһалайҙар.\n- Әлеге митинг-концертҡа килгәндә, унда беҙ ғорурлыҡ тойғоһо менән ҡатнашабыҙ. Луганскта эшләгән саҡта, ундағы табиптар менән дуҫлаштыҡ, дөйөм чаттарыбыҙ бар. Үҙебеҙҙә уларға теләктәшлек йөҙөнән үткәрелгән һәр сараны ебәреп, күрһәтеп барабыҙ. Бөтә Рәсәй халҡының улар өсөн булыуын тойоу уларға көс һәм дәрт бирә. Беҙ ошо саралар аша берҙәмлекте күрһәтәбеҙ, һеҙ яңғыҙ түгел тибеҙ, - тине ул.\nФото: геройҙың шәхси архивынан.


Эх, өҙә баҫыуҙары! | Всемирный курултай башкир\nЙыл буйына дауам иткән телевизион конкурста ике меңдән ашыу бейеүсе ҡатнашып, шуларҙың өс йөҙө финал концертына йыйылды.\nЙәйҙең эҫе ҡояшы ла, ҡапыл ҡойған ямғырҙар ҙа байрам кәйефен боҙманы. Бәйгеселәр бейеү мөхите һәм халыҡсан берҙәмлек менән рухланып, матур майҙанда йыйылған өфөләрҙе, ҡунаҡтарҙы сағыу сығыштары менән һоҡландырҙы.\nБалаларҙың йөҙҙәрендә шатлыҡ нуры уйнай. Бейеү ансамблдәренең етәкселәре, ата-әсәләр менән бергә тамашасылар йәш таланттар өсөн янып-көйә, һәр сығышты дәррәү алҡыштар менән ҡеүәтләй. “Байыҡ” конкурсының Рәсәйҙә иғлан ителгән “Бала саҡтың ун йыллығы” уңайынан үткәрелеүе лә сараға ҙур мәртәбә өҫтәй.\nКонкурстың продюсеры Рита Өмөтбаева фекерҙәре менән уртаҡлашты: “Балалар – күҙҙәренән сафлыҡ бөркөлгән, халыҡтың яҡтылығын, киләсәген, йөҙөн күрһәткән һоҡланғыс кешеләр. Уларҙың һәр береһе сәхнәгә халҡыбыҙҙың йөҙөн, миллилекте алып сыға, ышаныслы һәм ныҡлы баҫып, һоҡландырырлыҡ бейеүҙәре менән рухи байлығыбыҙҙы раҫлай. “Байыҡ” – ул халыҡ бейеүҙәре бәйгеһе, уларҙа рухиәтебеҙҙең көс-ҡеүәте тупланған. Бөгөнгө конкурс – ошоларҙың бер матур миҫалы”.\nСара алдынан йәш бейеүселәр өсөн оҫталыҡ дәрестәре, баш ҡала буйлап сәйәхәттәр ойошторолдо. Матур байрам иһә эстрада йондоҙҙарының моңло йырҙары менән үрелеп барҙы.\nНиһайәт, балаларҙың һәм ансамбль етәкселәренең тырышлығы, арыу-талыу белмәй етди әҙерлеге менән йыл дауамында барған мәртәбәле сараға йомғаҡ яһалды. Тәжрибәле баһалама ағзалары тарафынан шат йөҙлө ҡыҙҙар һәм малайҙар “соло”, “бәләкәй ансамбль”, “ансамбль” номинацияларында баһаланды, махсус бүләктәр тапшырылды.\nТөрлө йәштәге яңғыҙ башҡарыусы ҡыҙҙар һәм егеттәр араһында иң-иңдәр тип Ишембай ҡалаһынан Камил Мөхәмәтйәнов, Баймаҡ районынан Айгөл Кинйәбулатова һәм Учалы районынан Азамат Тажетдинов табылды. “Бәләкәй ансамблдәр” номинацияһында Әбйәлил районынан Айгизә Вәлиева, Гөлнур Вәлиева, Гөлзиә Килдейәрова, Илгизә Килдейәровалар һәм “Алтынай” өлгөлө бейеү ансамблдәре, Өфө ҡалаһының “Guzel dance” бейеү студияһы, ҙур ансамблдәр араһында Ғафури районының “Төлкәҫ”, Күгәрсен районының “Гөрләүек” өлгөлө, Өфө ҡалаһының “Дарман” халыҡ бейеүҙәре ансамблдәре гран-при яуланы.\n« Һеҙҙә кейеҙ баҫалармы? Беҙҙә кейеҙ баҫалар!\nОло юлға сығыр алдынан »


РАЙОН МӘҘӘНИӘТ ЙОРТО ЮБИЛЕЙЫН БИЛДӘЛӘЙ\n11 Декабрь 2019, 09:00\nШул көндәрҙә район мәҙәниәт йорто 40 йыллыҡ мәртәбәле юбилейын билдәләй. Шул йәһәттән 13 декабрҙә мәҙәниәт йорто район халҡын юбилей кисәһенә саҡыра. Сараға Өфөнән ҡунаҡтар саҡырылған, бай концерт программаһы әҙерләнгән. Билдәле йырсылар Ғәлиә Солтанова, Рәсимә Ғәйфуллина, Зәлиә Зинәтуллина, Наҙгөл Отузова һәм башҡалар сығыш яһаясаҡ. Сара 18.00 сәғәттә башлана. Инеү түләүһеҙ.


Рөстәм Хәмитов: «Тармаҡ фәнен тергеҙмәй тороп, артабанғы үҫеш мөмкин түгел» // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов: «Тармаҡ фәнен тергеҙмәй тороп, артабанғы үҫеш мөмкин түгел»\n10:36, 21 августа 2013 Сәйәсәт\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов иҫәпләүенсә, төбәктә тармаҡ фәнен тергеҙеү зарур. Һүҙ, тәү сиратта, заводтарҙа, предприятиеларҙа ғилми-тикшеренеү үҙәктәрен булдырыу практикаһына әйләнеп ҡайтыу тураһында бара. Был хаҡта республика башлығының Күмертау ҡалаһы активы менән осрашыуында әйтелде.\n— Һуңғы 20 йыл эсендә илдә булған барлыҡ үҙгәрештәр арҡаһында күп ыңғай тәжрибәне, шул иҫәптән тармаҡ фәнен юғалттыҡ, — тине Рөстәм Хәмитов. – Тармаҡ фәнен тергеҙмәй, заводтарҙа ғилми-тикшеренеү лабораторияларын булдырмай тороп, артабанғы үҫеш мөмкин түгел, тип иҫәпләйем. Донъя кимәлендәге ыңғай тәжрибә беҙгә яҡшы таныш. Күрәһең, ғилми үҙәктәр булдырыу – перспективалы йүнәлеш. Предприятиеларҙа, шул иҫәптән Күмертау авиация предприятиеһында тикшеренеү үҙәктәрен тергеҙергә әҙермен. Бәлки, республика бюджетынан тикшеренеү эшмәкәрлегенә средстволар бүлеү тураһында уйларға кәрәктер.\nПрезидент предприятие етәкселәренә был йүнәлештә әүҙем эшләргә тәҡдим итте.\n— Тикшеренеү йүнәлешенә аҡса бүлә башлаһағыҙ, эштәрегеҙ күпкә яҡшыраҡ барыр. Бындай маҡсаттарға аҡса йәлләргә ярамай, — тине республика етәксеһе.\nТеги: бр президенты,тармаҡ фәне


Башҡортостанда Ватан Геройҙары көнө уңайынан саралар уҙғарыла // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда Ватан Геройҙары көнө уңайынан саралар уҙғарыла\n17:48, 8 декабря 2015 Йәмғиәт\nБашҡортостанда Ватан Геройҙары көнө уңайынан саралар уҙғарыла Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2015 йыл, 8 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.\nБашҡортостанда Ватан Геройҙары көнөнә арналған байрам саралары уҙғарыла. 9 декабрҙә Туймазы районы хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм буйынса бүлеге ошо иҫтәлекле датаға бағышланған «Һәр ваҡыт иҫтә тоторға!» социаль акцияһын ойоштора. Туймазы ҡалаһында һәм ҡасабаларҙа студенттар һәм уҡыусылар районда тыуып үҫкән Советтар Союзы Геройҙары, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар тураһында мәғлүмәттәр яҙылған листовкалар, өс мөйөшлө хаттар таратасаҡ.\nУҡыу йорттарында Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, хеҙмәт, хәрби хәрәкәттәр һәм хәрби хеҙмәт ветерандары ҡатнашлығында балалар һәм йәштәр акциялары уҙғарыла. Мәҙәниәт учреждениелары тематик кисәләр һәм концерттар үткәрәсәк.\nРайондың бөтә ауыл биләмәләрендә лә тантаналы саралар ойошторола. Был көндә һәләк булған яугирҙәрҙең һәйкәлдәренә сәскәләр һалынасаҡ, тип хәбәр иттеләр муниципалитет хакимиәтендә.\nТеги: хәтер,ватан геройҙары көнө


Эштә лә, ялда ла кеше ғүмере һәм хәүефһеҙлеге һағында\n10-сы ноябрҙә Рәсәй Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө билдәләнә. Ошо уңайҙан бөгөн баш ҡалала тантаналы йыйылыш үтте. Хеҙмәт алдынғыларына Республика Президенты Рөстәм Хәмитов дәүләт наградалары тапшырҙы. Енәйәттәрҙең 80 проценты эскән килеш башҡарыла, шуға күрә эскелеккә ҡаршы көрәш алып барыу, экстремизм, иҡтисади енәйәттәрҙе кисектереү мөһим тип билдәләне Президент. Шул уҡ ваҡытта быйыл 9 ай эсендә юлда 522 кешенең ғүмере өҙөлгән. Был күрһәткестәрҙе кәметеү шарт.\n8 айлыҡ сабый Сергей Куклин ҡулдарында үҙен тыныс тоя. Өлкән лейтенант ғаиләнең иң ҡәҙерле ҡунағы. Юл-патруль хеҙмәте инспекторы 2011-се йылда яҙғы ташҡын ваҡытында бәләгә тарыған Бикмөхәмәтовтарҙы бәләнән ҡотҡарған. Ғаилә ярҙарынан сыҡҡан Һикеяҙ йылғаһын машинала үтергә була, әммә автомобилде көслө ағым алып китә һәм электр бағанаһына терәй. 8 айлыҡ бала менән ғаилә һыу ҡамауында ҡала. Бәхеткә, уларҙы юл-патруль хеҙмәте инспекторы Сергей Куклин күреп ҡала. Үҙ ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып полиция хеҙмәткәре уларҙы бер-бер артлы ҡотҡара.\nҺыу уртаһында ҡалған ғаиләне үтеп барыусы машиналар туҡтамай, бары тик фотоға төшөрөп уҙыуы аптыратҡан. Өлкән лейтенант ярҙамға килмәгәндә, бәлә фажиғәгә әйләнеүе ихтимал ине тип иҫләй улар.\nНиндәй һөнәр эйәһе булмаһын, почтальонмы ул, полиция хеҙмәткәреме, әллә фән өлкәһе белгесеме, һәр кешенең күңелендә ҡыйыулыҡ менән батырлыҡҡа урын бар. Эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре көнө уңайынан бүләкләү тантанаһына кеше ғүмерен ҡотҡарыусылар, фиҙаҡәр хеҙмәте менән башҡаларға өлгө булып тороусылар саҡырылды. Бүләкләү тантанаһында ике тиҫтәнән ашыу кешегә дәүләт наградалары тапшырылды.\nОтпускта булыуына ҡарамай кеше ғүмерен ҡотҡарғаны өсөн өлкән лейтенант «Үлемдән ҡотҡарғаны өсөн» миҙалы менән бүләкләнде. Ошондай хеҙмәткәрҙәр полиция хеҙмәтенең абруйын күтәрә, тип билдәләне Президент. Статистика күрһәткестәренә ярашлы, һуңғы йылда төбәктә енәйәт кимәле күрһәткестәре түбәнәйгән. Кешеләрҙең хоҡуҡ һаҡлау органдарына ышанысы артҡан. Шуға ҡарамаҫтан хәл итәһе мәсьәләләр әлегә байтаҡ.\nТантана һуңында тармаҡ алдынғылары ла тәбрикләнде. Хәрби бурысын үтәгәндә һәләк булыусыларҙы байрамға килеүселәр бер минут тынлыҡ менән иҫкә алды. Ә өлкән лейтенант Сергей Куклин ғаиләһенә ашыҡты. Сөнки уны өйҙә түҙемһеҙлек менән яҡындары, үҙе ҡотҡарған сабый йәшендәге балаһы көтә.


Lightning селтәре конкурент булыуы менән яңы протокол фантом - Яңылыҡтар Блокчейн\nLightning селтәре конкурент булыуы менән яңы протокол фантом\nЗоар нигеҙ һала һәм протокол протокол Фантом Джонатан Авив Sompolinski йырлай һәм яңы һүрәтләү. документ был аҙнала баҫылып. Интернет вәғәҙә ышаныслы раҫлай протокол фантом “теләһә ҡайһы селтәрендә үткәреү һәләте.”, шул иҫәптән смарт-контракт. Шул уҡ команда менән эшләгән яңы ҡарар нигеҙләнгән булыуы, Призрак, ҙур масштаблы күсенеүҙәре һәм уларҙы ҡулланыуҙың традицион структураһы блогы биткойный “граф блогына ебәрә ациклический” (blockDAG). Тикшеренеүсе булараҡ һүрәтләнә технологиялар “Сатоши сылбыры дөйөмләштереү, эре блок системаһы өсөн яҡшы йәки тиҙ тура килә.”\nАйырмалы рәүештә оффлайн-хәл, селтәр йәшен кеүек, селтәр операцияларын үткәреү өҫтөндә төҙөлөш башланды, Фантом клиенттарға тәҡдим ҡарары, бөтә булған мәғлүмәт ҡалдырыу мөмкинлеге бирелә blockroom транзакциялау.\nАвторҙың фекере буйынса, Фантом айырып торған төп үҙенсәлеге булып, нимәләр эшләргә мөмкин заказ һыҙыҡлы блогы, тип йырлай рөхсәт итмәй.. Бының өсөн, уны ҡулланыу “һаран алгоритм” blockDAG айырып н платформалар һәм блоктар, тыуҙырыу “намыҫлы” баш үҙәгендә “хеҙмәттәшлек түгел” узел, ул протокол тау тайпылмай. Яҙып эшләү, был мөмкинлек бөтә айырма “ғәҙел үҙәге” консенсус ирешеү өсөн. Ниндәй бурыстарҙы хәл итеү мөмкинлеген биргән иҫәп-хисап заказ һыҙыҡлы шк н фантом, шул иҫәптән смарт-контракт.\nЗохар Sompolinski һәм таныны, тип заказ өсөн һыҙыҡлы, Фантом тиҙлек иғәнә килешеүҙе раҫлау, протокол юғары булыуы призрак булды.. Әммә был проблема киләсәктә хәл тикшерергә ниәтләй..\nКиләһе Пост:Канада’s беренсе реаль ваҡыт режимында Блокчейн, көйләү органдары раҫлауынса


Ҡариҙел районының Александровка ауылында ике кешенең ғүмере өҙөлгән\nТағы ла бер кешегә медицина ярҙамы талап ителгән.\nҠайһы бер мәғлүмәттәр буйынса улар туңмай торған шыйыҡсанан ағыуланған. 53 йәшлек ирҙең һәм уның менән бергә йәшәгән 45 йәшлек ҡатындың кәүҙәләре ауылдағы йорттарҙың береһендә табылған. Бынан тыш, эргәләге ташландыҡ бинала уларҙың иҫен юғалтҡан шешәләше ятҡан. Ул Өфөнән пилорамала эшләү өсөн килгән булған. Әле мәрхүмдәрҙең кәүҙәләре экспертизаға оҙатылған.\nБаймаҡ районың Күлтабан ауылында ла спирттан оло йәштәге ир менән ҡатын ағыуланып һәләк булған. Улар кисә 45 йәшлек улдары менән шешәне бушатҡас йоҡларға ята. Әммә бөгөн иртән пенсионерҙарҙың вафат булыуы асыҡлана. Тәфтиш комитетынан хәбәр итеүҙәренсә, спиртлы эсемлекте улар ауылда йәшәгән кешенән һатып ала. Осраҡ буйынса тикшереү башланған.