Башҡортостан халҡы нәмәгә зарлана? Уларҙың хоҡуҡтары ниндәй өлкәлә күберәк боҙола? "БАШвестЪ" был һорауҙарҙы компетентлы кешеләргә исемләне. Кеше хоҡуҡтары көнө быға сәбәп булды. Был көндө донъя берләшмәһе йыл һайын 10 декабрҙә билдәләй.\nБеҙҙең беренсе әңгәмәсебеҙ - Башҡортостан Республикаһында Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил Фәтхелислам Тîºîìбәтов. Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил институты - ирекле инстанция, бында үҙҙәренең хоҡуҡтарын судта йәки башҡа яуаплы дәүләт органдарында яҡлап ҡала алмаған, йәки уларҙың ҡарарҙары менән риза булмаған граждандар мөрәжәғәт итә ала.\n- Докладта эш йомғаҡтары тураһында бөтә мәғлүмәттәр ҙә бирелә, уны илдә Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил әҙерләй, - ти омбудсмен. - Ағымдағы йыл өсөн һуңғы мәғлүмәттәр әлегә юҡ, әммә мин шуны әйтә алам: республикала объектив картина үткән йылдағы кеүек ҡала.\n2007 йылда хоҡуҡ һаҡлаусылар һәм көс структуралары эшенә ялыуҙар күп ине. Беренсе урын, өҫтәүенә, судтарға эләкте, аҙаҡ милиция, прокуратура, миграция хеҙмәте, суд приставтары хеҙмәте һәм РФ Яза үтәү федераль хеҙмәтенең БР буйынса Баш идаралығы килә. Был структураларға ялыуҙарҙың 56,7 проценты тура килә. Бында ике нәмәгә иғтибар итергә кәрәк. Беренсенән, бөтә ялыуҙар ҙа раҫлау тапмай, һәм икенсенән, был статистикаға ошо факт тәьҫир итә: Вәкилгә бөтә мөрәжәғәттәрҙең өстән бере, үткән йылда, миҫал өсөн, улар 39 процент булды - тикшереү ҡарамағындағы кешеләрҙең һәм хөкөм ителгәндәрҙең ялыуҙары тәшкил итә. Улар күпселек осраҡта тикшереү, суд органдары эшенә һәм пенитенциар система учреждениеларында тотоу шарттарына зарлана.\nМөрәжәғәттәрҙең 11,5 проценты торлаҡ хоҡуҡтарын боҙоуға ҡарай, социаль яҡлау һәм пенсия менән тәьмин итеү мәсьәләләренә ҡағылышлы мөрәжәғәттәр 5,4 процент тәшкил итә, 5,4 процент - милек хоҡуҡтарын һаҡлау.\n- Беҙгә йыш ҡына ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса мөрәжәғәт итәләр: миҫал өсөн, сифатһыҙ йәки яраҡһыҙ тауар һатып алалар һәм уны аҙаҡ ҡайтара алмайҙар, йәки тауар аҡсаһын ала алмайҙар, йәки быны нисек эшләргә белмәйҙәр, - ти беҙҙең икенсе әңгәмәсебеҙ, "Һеҙҙең хоҡуҡ өсөн" төбәк йәмәғәт ойошмаһы юрисы, гражданлыҡ хоҡуғы өлкәһендә белгес Олеся Калмыкова-Федорова.\nРәсәйҙә бихисап хоҡуҡ һаҡлау органдары эшләй, улар урындағы, шулай уҡ халыҡ-ара кимәлдә эш алып бара. Улар, ҡағиҙә булараҡ, ирекле хөкүмәт булмаған йәмәғәт берекмәләре, óëàð êåøå õîºóºòàðûí ÿºëàé, шулай уҡ тар йүнәлешкә эйә áóëà àëà - миҫал өсөн автомобилселәрҙең, ҡулға алынған кешеләрҙең йәки хәрбиҙәрҙең мәнфәғәттәрен яҡлай.\n- Аҙаҡ, - тип дауам итә Калмыкова-Федорова, - торлаҡ мәсьәëәләре буйынса төрлө һорауҙар килә. Улар араһында айырылышҡандан һуң милек бүлеү, һәм торлаҡ һатып алыу һәм уны алмаштырыу проблемалары бар. Өлөшләтә торлаҡ төҙөлөшөндә ҡатнашҡан граждандар йыш ҡына мөрәжәғәт итә. Клиенттар шулай уҡ ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәре эше менән ҡәнәғәт түгел. Улар ҡай саҡта протоколды дөрөҫ төҙөмәй, йә булмаһа үҙҙәренең вәкәләттәрен саманан тыш арттырып ебәрә. Страховка компанияларына ла шелтәләр бар - ҡағиҙә булараҡ, был компенсацияларҙы ваҡытында түләмәү.\nБеҙҙең тағы ла ике геройыбыҙ - Гөлназ Мөхәмәтйәнова һәм Ульяна Афанасьева - Башҡорт дәүләт педагогия университетының Тарих һәм хоҡуҡ белеме институтының өсөнсө курсында уҡый. Ҡыҙҙар, Мәғлүмәт-консультация бюроһында эшләп, ул ҡала хакимиәте ярҙамында Өфө китапханалары ҡарамағында эшләй, бер юлы практика үтә.\n- Беҙ уҡыуҙан буш ваҡытта көнөнә яҡынса икешәр сәғәт эшләйбеҙ, - ти ҡыҙҙар. - Көнөнә 5-6 кешене хеҙмәтләндерәбеҙ.\nКонсультация биреүселәр һүҙҙәренә ҡарағанда, мөрәжәғәттәрҙең күбеһе торлаҡ проблемаларына ҡағыла. Граждандар төрлө килешеүҙәр төҙөү, һатып алыу-һатыу, бүләк итеү кеүек мәсьәләләр менән ҡыҙыҡһына, торлаҡты хосусилаштырыуҙа ярҙам һорай. Күптәр Мәғлүмәт-консультация бюроһына килә һәм документ төҙөү өсөн өлгө ала. Бында йыш ҡына айырылған, ирҙәренән балаларына алимент ала алмаған ҡатын-ҡыҙҙарҙы күрергә була.\n- Әгәр һорау ауыр булмаһа, беҙ шунда уҡ яуап бирәбеҙ. Әгәр ул тәрән тикшереүҙе талап итә икән, ул ваҡыттà беҙ уны тәжрибәле юристарға йүнәлтәбеҙ, - ти студенттар.\nУларҙың һүҙҙәренә ҡарағанда, пенсия һәм пенсия алды йәшендәге граждандар әүҙемлек күрһәтә.\nБеҙҙең белешмә. Кеше хоҡуҡтары көнө 10 декабрҙә билдәләнә. Был көн осраҡлы һайланманы, сөнки 60 йыл элек (1948) Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһын ҡабул итте.


Тырыштарға – Йәшел ут » Архив газеты "Йәшлек"\nСветлана Рәшит ҡыҙының уҡыусыһы Ләйсән Байрамғолова төрлө конкурстарҙа йыш ҡатнаша. Былтыр ул Ағиҙел ҡалаһында үткән “Роза ветров” Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе булғайны. Ә быйыл районда уҙған “Ирәндек гәүһәрҙәре” республика йыр-моң бәйгеһендә 1-се урынды алды. Ә бына күптән түгел һәләтле ҡыҙға районыбыҙҙың ғына түгел, илебеҙҙең намыҫын яҡлау бурысы төштө. Ләйсән 29 апрель – 8 майҙа Чехияның Теплице, Прага ҡалаларында үткән “Цветущая Чехия – 2010” халыҡ-ара балалар һәм йәштәр фестиваль-конкурсында ҡатнашты. Ул сит илгә үҙенең остазы Светлана Үтәева менән барҙы.\nКонкурста туғыҙ илдән 67 кеше ҡатнашҡан. Ләйсән, мәртәбәле баһалама ағзаларын таң ҡалдырып, 1-се дәрәжә дипломға лайыҡ булған.\n“Беҙ поезд, автобус менән барҙыҡ. Һәр ил үҙенсәлекле. Чехия – иҫ киткес ил, матурлығы менән таң ҡалдырҙы. Унда рәсәйҙәрҙе хөрмәт итәләр, беҙгә айырым ҡараш булды. Өфөнө билдәле балет артисы Рудольф Нуриевтың тыуған ҡалаһы, тип беләләр. Ләйсән сығыш яһағас, баһалама ағзалары: “Perfect. Grand”, – тине («Совершенство. Великолепно”). Уның махсус музыкаль белеме булмауын, ябай мәктәптә уҡыуын белгәс, бик аптыранылар. Ҡыҙға Прага консерваторияһында уҡыу хоҡуғы бирелде, тик уға тәүҙә сәнғәт училищеһында белем алырға кәрәк”, – тине Светлана Рәшит ҡыҙы.\nТиҙҙән Ләйсән төрлө илдәрҙән йыйылған тиҫтерҙәре менән “Берлин – Варшава – Париж – Прага” халыҡ-ара фестиваль-турында ҡатнашасаҡ. Эйе, сәнғәттең милләте, теле булмай. Һәләтең булһа, уны дөрөҫ күрһәтә белһәң – мотлаҡ танылыу табасаҡһың.\nЛәйсән конкурс хаҡында һөйләп: “Рус һәм инглиз телендә ике йыр башҡарҙым. Уҡытыусыларҙың, дуҫтарымдың, Светлана Рәшит ҡыҙының оло өмөт бағлауы миңә көс бирҙе. Еңәсәгемә ныҡ ышанғайным”, – тине.\nСветлана Рәшит ҡыҙы: “Беҙгә ярҙам ҡулы һуҙғандары өсөн Баймаҡ районы муниципаль район хакимиәте башлығы Р. Сәйетов, Баймаҡ ҡала биләмәһе башлығы Х. Сөләймәнов, мәғариф бүлеге начальнигы А. Вәлиев, ҡаланың 2-се мәктәбе директоры В. Ивановтарға ихлас күңелдән рәхмәтемде белдерәм”, – тине.\nЛәйсән быйыл 11-се синыфты тамамланы. Йырларға яратҡан ҡыҙ киләсәктә, моғайын, ҙур сәхнә «йондоҙо» булырға хыялланалыр, тигән уйымды ул инҡар итте. Ҡыҙ Башҡорт дәүләт медицина университетына йәки Өфө дәүләт нефть техник университетына уҡырға инергә ниәтләй.\nСветлана Рәшит ҡыҙының уҡыусылары һәр ваҡыт яҡшы һөҙөмтәгә өлгәшә. “Бер ниндәй ҙә сер юҡ. Бары тик ялҡауланмаҫҡа, тырышып эшләргә генә кәрәк”, – ти педагог. Ул былтыр РФ Президентының 100 мең һумлыҡ грантына лайыҡ булғайны. Халыҡ-ара конкурста еңеүе менән ул бүләкте тулыһынса аҡланы. Энергияһы ташып торған уҡытыусыға – уңыштар, ә инде Ләйсәнгә тағы ла юғарыраҡ үрҙәр юлдаш булһын!\nавторы: Нур | 26 июня 2010 | | Фекерҙәр (0)\nХеҙмәте ҙурҙың – хөрмәте ҙу ...\nШөғөлөң бит һинең мәң ...


Башҡортостандың ауыл хужалығы предприятиелары 6,3 млрд субсидия һорай\nРәсәй ауыл хужалығы министрлығы Башҡортостандан ҡыҫҡа ваҡытҡа ташламалы субсидия һораған 245 ғариза ҡабул иткән, ғаризаларҙың дөйөм суммаһы 6,3 млрд.\nӘбйәлил районы үҙәге Асҡарҙа фонтанлы парк барлыҡҡа киләсәк, ә Борайҙа урындағы скверҙы төҙөкләндереү мөмкинлектәре ҡарала\n«Уңайлы ҡала мөхите» программаһында быйыл республиканың күпселек район-ҡалалары ҡатнаша. Төбәктәрҙә ихаталар, урамдар һәм йәмәғәт урындарын төҙөкләндереүгә йүнәлтелгән маҡсатлы эшкә федераль, республика һәм муниципаль бюджет иҫәбенә финанслана. Программала ҡатнашырға теләүселәр проекттарын тауыш биреүгә сығарыла. Рейтинг һөҙөмтәләренән сығып аҡса бүленәсәк. Бөгөн «Уңайлы ҡала мөхите» программаһын ғәмәләгә ашырыуға әҙерлек барышы республика хөкүмәтендә үткән ведомство-ара кәңәшмәлә ҡаралды. Ултырыш хөкүмәт премьер-министры урынбаҫары Николай Хорошилов рәйеслегендә үтте.\nБашҡортостанда бурыслыларҙың күсемһеҙ милеген һатыу ойоштороласаҡ\nРеспубликаның суд приставтары хеҙмәте хәбәр итеүенсә, 6 март арест һалынған фатирҙар һатыласаҡ.\nБашҡортостандың юстиция хәлдәре буйынса дәүләт комитетының ултырышында үткән йылға һығымта яһанылар\n2017 йылда, комиссия ағзалары тарафынан административ тәртип боҙоу буйынса 54 230 ғариза ҡаралған.\nАуыл хужалығында район-ара хеҙмәттәшлек миҫалы\nЙылайыр менән Ейәнсура райондарында һарыҡсылыҡты үҫтереү буйынса уртаҡ проектҡа нигеҙ һалынды. Йылайырҙар күршеләренә һарыҡ тәкәләрен үҫтереп бирергә килешкән. Ейәнсураның «Маяҡ» хужалығынан алынған бәрәстәр әле ҡышты юғалтыуһыҙ сығып килә. Килешеү уңышлы үтәлһә, ике яҡ та табыш аласаҡ. Тимәк, хеҙмәттәшлек дауам итәсәк.\nБылтыр республикала финанс тотороҡлоҡ һәм иҡтисади үҫеш тәьмин ителеп, социаль йөкләмәләр тулыһынса үтәлгән\nБыл турала Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов Финанс министрлығының киңәйтелгән коллегия ултырышында белдерҙе. Кәңәшмә барышында министрлыҡтың 2017 йылдағы эшенә йомғаҡ яһалды һәм алдағы осорға мөһим бурыстар билдәләнде.\nЯл көндәренә электричкаларҙың йөрөү ваҡыты үҙгәрәсәк\nБашҡортостандың Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты үҙ сайтында ял көндәренә электричкаларҙың йөрөү ваҡыты үҙгәреүе тураһында иғлан бирҙе.\nБөгөн Башҡортостан Башлығы «Альфа-Групп» Консорциумының Күҙәтеү советы ағзаһы, «Альфа-Банк» компанияһы директорҙар советы рәйесенең беренсе урынбаҫары Олег Сысуев менән осрашты\nӘңгәмә барышында берлектәге проекттарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлектәре, шулай уҡ инфраструктура, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, бюджет өлкәһе һәм күмәртәләп һатыу өлкәләрендә ихтимал хеҙмәттәшлек йүнәлештәре ҡаралды.\nБашҡортостан ойошмалары үҙ эшселәренә 482 миллион һум бурыслы\nҺуңғы мәғлүмәттәр буйынса, Башҡортостандың 148 ойошмаһы 10 500 эшсеһенә 482 млн һум эш хаҡын түләп еткермәгән.\nБашҡортостанда инфляция күпме\nРәсәй банкы үткәргән сәйәсәт һөҙөмтәһендә инфляция тарихи түбәнлеккә етте. Дөйөм ил буйлап 2,5%, Башҡортостанда – 1,6%.\nБашҡортостандың Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы дивиденттар буйынса ҡарар сығарҙы\nБашҡортостандың Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы 2018 йылда “Башспирт” һәм Өфө аэропортынан дивидендтар алмаясағын белдерҙе.\nӨфө хакимиәте республика бюджетына 1 миллиард һум бурыслы\nӨфө хакимиәте Башҡортостан ҡаҙнаһына халыҡты авария хәлендәге иҫке торлаҡтан күсереү программаһына алған бер миллиард һумды кире ҡайтарырға тейеш. Был хаҡта республика Башлығы Рөстәм Хәмитов Сочила уҙған форумда хәбәр итте.\nСанаңды йәй, арбаңды ҡыш әҙерлә\n«Башсельхозтехника» предприятиеһының Шишмә филиалында яҙғы баҫыу эштәренә әҙерлек бара, цехтарҙа ауыл хужалығы техникаһына яңы һулыш бирә. Оҫталар бында республиканың төрлө төбәктәренән килгән трактор-комбайндарҙы ремонтлай.\nОшо көндәрҙә Баймаҡ районында ауыл хужалығы кооперативтары ойоштороу буйынса халыҡ йыйындары үтте\nОсрашыуҙарҙа Ауыл хужалығы министрлығының консультация үҙәге белгестәре лә ҡатнашты. Әлегә республикалағы 800-ҙән ашыу ауыл биләмәһенең 100-гә яҡыны ауыл хужалығы кооперативтарын төҙөү тәҡдиме менән сыҡҡан. Шул иҫәптән алты биләмә Баймаҡ районынан.\nБашҡортостан статистары 2017 йыл буйынса төрлө иҡтисад өлкәһендә уртаса эш хаҡын иғлан итте\nИң күп эш хаҡы алыусылар исемлеген нефть эшкәртеүселәр аса. Улар айына уртаса 74 557 һум ала. Икенсе урында файҙалы ҡаҙылма сығарыусылар, был өлкәлә эш хаҡы 50 281 һумдан аша. Өсөнсөлә финанс һәм страховкалау өлкәһендә эшләүселәр урынлашҡан. Был тармаҡта эш хаҡы 44 883 һум менән баһалана.\nВолга буйы федераль округында иң арзан бензин Өфөлә\nРәсәй статистика хеҙмәте белгестәре 2018 йылда февралдең тәүге яртыһына нефть баҙарында хаҡтарҙы анализлап рейтинг төҙөгән. Иң осһоҙ бензин исемлегендә Өфө беренсе урында, унан һуң Пенза һәм Ульяновск. Баш ҡала халҡы бер литр яғыулыҡ өсөн уртаса 38,49 һум түләй. Яҡын арала АИ...\nАҙна яңылыҡтары. Башҡортостан етәкселеге Сочи ҡалаһында үткән инвестиция форумында ҡатнашты\nҺәм әйтергә кәрәк, был дүрт көн үтә лә һөҙөмтәле үткән. Һәр хәлдә, төҙөлгән килешеүҙәр һаны ошо турала һөйләй. Республика хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөнө. Уларҙың дөйөм күләме 69 миллиард һум менән баһалана. Бындай инвестициялар менән бик һирәк төбәктәр генә маҡтана ала.\nАҙна яңылыҡтары. Сочи ҡалаһында Ҡытай инвесторҙары менән Благовещен районында тракторҙар етештереү заводы төҙөү тураһында килешелде\nУның хаҡы 6 миллиард һумдан ашыу. Завод асылыу менән меңдән ашыу кешегә эш урыны барлыҡҡа киләсәк. Әткәндәй, тракторҙар Башҡортостанда былтыр көҙ үк сығарыла башланы. Дөрөҫ, тәжрибә рәүешендә һәм Шишмә районында. Беҙҙең ҡулдар ҡытай техникаһын йыйырға өйрәнһә, трактор йыйыу тулы циклға күсә.\nАҙна яңылыҡтары. Яҡын арала ғәмәлгә ашырыласаҡ тағы бер инвестиция проекты «Башҡорт ит» компанияһы менән төҙөлдө\nПредприятие республикала малсылыҡты үҫтереүгә 60 миллиард һум аҡса тотонасаҡ. Уның 6 миллиарды яҡын арала уҡ үҙләштерелә.\nАҙна яңылыҡтары. Ейәнсура районы ауылдарында йөҙләгән ғаиләне зар илатып, ҡом түләүле ҡалдырып киткәндәр\nНиндәйҙер баҫҡынсылар ҙа түгел, ә электриктар. Хәйер, төҙөлгән килешеүҙәрендә ниндәй компания икәнлеге яҙылмағас баҫҡынсылар тип атарға ла мөмкиндер. Улар ток иҫәпләү ҡоролмаһы урамда торорға тейеш тип яңыһын урынлаштырыу өсөн ун меңгә тиклем аҡса алған. Ләкин бәлә яңғыҙ йөрөмәй. Уларҙың артынын рәсми ойошма вәкилдәре йөрөп законһыҙ рәүештә счетчиктар урынлаштырғанһығыҙ тип шул уҡ ун мең тирәһе штраф һалып йөрөгәндәр. Ябай ауыл кешеһе өсөн инде был күләм саманан тыш ҙур. Был аҡсаларға бәғзеләр өс ай туҡланып йәшәй.


Өфөлә йәшәүсе ике пенсионерҙың тәбиғәттәге ялы фажиғәле тамамланған\nУлар ялға Силәбе өлкәһе тауҙарына юлланған булған. Шәмбенән йәкшәмбегә ҡарай төндә ирҙәрҙең береһе үҙен насар тоя башлай. Иптәше ҡотҡарыусыларға шылтырата, әммә ҡайҙалыҡтарын аңлата алмай. 67 йәшлек хаҡлы ялдағы уҙаман дуҫының ҡулында һәләк була. Ул йөрәк ауырыуынан яфаланған. Бер тәүлек тигәндә генә икенсе ир Аджигардак тау саңғыһы комплексы юлына килеп сыға.


Башҡорт телендә һауыт-һаба атамалары (Ноғман Мусин әҫәрҙәре миҫалында)\nТормош-көнкүреш лексикаһы башҡорт теленең һүҙлек составында билдәле бер урын биләй, ул — телдең айырып алғыһыҙ өлөшө. Көндәлек тормоштағы әйберҙәрҙе ҡулланмайынса йәшәп булмаған кеүек, халыҡтың көнкүрешенә бәйле лексиканы ҡулланмайынса һөйләшеү, аралашыу мөмкин түгел. Был төркөмгә ҡараған һүҙҙәрҙе ҡулланыу кешенең һөнәренә, йәшәгән урынына һәм социаль сикләүҙәргә буйһонмай. Ҡайһы ваҡыт был ҡатлам лексикаға ҡараған лексемалар көнкүреш тормоштан бөтөнләй алыҫ өлкәләрҙә лә ҡулланыла. Шуның өсөн тормош-көнкүреш лексикаһының сиктәрен билдәләүсе конкрет критерийҙарҙы асыҡлау лексикологияла мөһим мәсьәләләрҙең береһе һанала.\nХалыҡ көнкүреше, йәшәйеше менән бәйле атамаларҙы өйрәнеү мәсьәләһе милли мәҙәниәттең тергеҙелеүе, үҫеүе, башҡорт теленә иғтибарҙың артыуы менән бәйле. Тормош-көнкүреш лексикаһын тикшереү,айырыуса һауыт-һаба атамаларын өйрәнеү — тел тарихын өйрәнеүселәр өсөн дә, халыҡ тарихын һәм этнографияһын өйрәнеүселәр өсөн дә берҙәй әһәмиәтле, сөнки лексиканың был ҡатламында халыҡтың үткәне тураһында бай, баһалап бөткөһөҙ мәғлүмәт һаҡлана.\nҺауыт-һаба атамаларының лексик-семантик классификацияһы\nТормош-көнкүреш лексикаһында мәғәнәүи бәйләнештәрҙе асыҡлау өсөн һүҙҙәрҙе лексик-семантик төркөмдәргә бүлеп тикшереү мотлаҡ.\nҺүҙҙәрҙе төрлө семантик төркөмдәргә ҡәтғи бүлеп булмай, шуға күрә ҡайһы бер атамалар ике йә өс төркөмгә ҡарарға мөмкин. Был предметтың бер нисә функция үтәүе, һүҙҙең төрлө варианттары булыуы, күп мәғәнәлелеге менән бәйле. Шуға күрә лексик-семантик төркөмдөң сиген тулыһынса билдәләп булмай, ул үҙгәреүсән.\nҺәр лексик-семантик төркөм үҙ сиратында төркөмсәләргә, микротөркөмдәргә бүленә. Тикшереләсәк төркөмдө классификациялағанда беҙ предметтарҙың үтәгән функцияларына, шулай уҡ ниндәй материалдан эшләнеүенә нигеҙләндек. Дөрөҫ, хәҙер ағас һауыт-һабаның, көнкүреш әйберҙәренең күбеһе ҡулланыуҙан сыҡҡан, яңы төрҙәре менән алмаштырылған, әммә предмет атамаларын материалы буйынса айырым төркөмсәләргә бүлмәһәк, халыҡ тарихына, этнографияһына ҡағылышлы лексик берәмектәр төшөп ҡалыр ине.\nШулай итеп, һауыт-һаба атамалары эшләнгән материалдары, үтәгән функциялары буйынса лексик-семантик төркөмдәргә классификацияланды. Ошо билдәләр буйынса түбәндәге төркөмсәләргә бүлеп ҡарарға мөмкин:\n1. Һауыттарҙың дөйөм атамалары;\n2. Аҙыҡ-түлекте һалыу, һаҡлау өсөн ҡулланылған һауыт атамалары;\n3. Аш-һыу әҙерләү өсөн ҡулланылған һауыт атамалары;\n4. Ашау-эсеү процесында кәрәк булған һауыт-һаба атамалары;\n5. Аш-һыу әҙерләгәндә, ашап-эскәндә файҙаланылған кәрәк-яраҡ атамалары.\n1. Һауыттарҙың дөйөм атамалары\nАш-һыу өсөн ҡулланылған һауыттар хәҙерге башҡорт телендә бер төрлө генә атап йөрөтөлмәй, синонимдары, диалект варианттары күп. Табаҡ һауыт, ҡашаяҡ, ҡашығаяҡ, һайман һымаҡ лексемалар һауыт-һаба терминының синонимдары, һөйләштәрҙә уның аяҡ (күбәләк һөйләше), басуда (күбәләк), мынаят, монаят (урта Урал), мыйат (арғаяш, салйот, күбәләк), усаҡ (арғаяш) кеүек варианттары ла ҡулланыла.\nҺауыт-һаба тигән парлы һүҙ төрки телдәрҙә таралған, мәҫәлән, ҡум. савут-саба, тат. савыт-сапа, сыу. сават-сапа һ.б. Миҫалдар: Өй эсендә һауыт-һаба шылтырамай тормаҫ (мәҡәл). Донъя булғас, ҡашығаяҡ шалтырамай тормай (мәҡәл). Ишек эргәһендәге имән шкафтың быяла ишеге артында һәр төрлө һауыт-һаба күренә (“Мәңгелек урман”). Ашап бөткәс, өҫтәлен йыйыштырҙы, һауыт-һабаһын йыуҙы (“Мәңгелек урман”). Иҙән уртаһындағы тирә-яғына ултырғыстар ҡуйылған өҫтәлгә һауыт-һаба, ашамлыҡтар теҙелгән (“Мәңгелек урман”). Һауыт-һаба тулы сервант, йомшаҡ диван да, стеналағы келәмдәр... йәшел абажурлы люстра аша яҡтыла нисектер серле, икенсе донъялағы һымаҡ күренә (“Тревога алдынан”). Стена буйында һауыт-һаба ҡуйыу өсөн кәштәләр, ишек эргәһендә кескәй һике (“Таң менән сыҡ юлдарға”).\nТабаҡ-һауыт, ҡашыҡ-аяҡ һымаҡ парлы исемдәр күп кенә ҡәрҙәш телдәрҙә лә бар. Сағыштырығыҙ: әзерб. габ-гажаг, алт. айак-казан, ҡаҙ. ыдыс-аякь, үзб. идишь-оәкъ, сыуаш кашак-чашак һәм боронғо төрки һүҙлектә идиш-айакь. Был терминдар бөтәһе лә һауыт-һаба мәғәнәһендә ҡулланыла. Миҫалдар: Ул, түрбашта ҡашыҡаяҡ йыйыштырып йөрөгән Миңлегөлдө танымаған һымаҡ, ишек төбөндә һүҙһеҙ баҫып торҙо (“Мәңгелек урман”). Ә Сажидә күберәк аш-һыу яғын ҡарай: бешерә, табын әҙерләй, ашап бөткәс, ҡашыҡаяғын йыуа. Унда ваҡ-төйәк ҡашыҡаяҡтар тултырылған (“Мәңгелек урман”). Унан ҡатыны ҡашыҡаяҡ йыйыштырған арала, Петр... кәртә-ҡура тирәһен ҡарай, утын ҡырҡа (“Мәңгелек урман”). Зифа көрһөнә, тора ла ҡашыҡаяҡтарын йыйыштыра башлай (“Таң менән сыҡ юлдарға”).\nЭсенә нимәлер ҡойоп, һалып була торған нәмә һауыт тип атала. Был һүҙ күп төрки телдәргә хас, мәҫәлән, ҡум. савут, нуғ. савыт, тат. савыг, сыу. сават һ.б. В.Г.Егоров фекеренсә, һауыт термины фарсы телендәге «корзина», «короб» мәғәнәһендәге сэбэд һүҙенә барып тоташа. Миҫалдар: Һәр һауытҡа бер ҡапҡас бар (мәҡәл). Мине лә онотма, бер-ике һауыт өйгә ебәрт (“Мәңгелек урман”). Төлкөсураға ла бер һауыт таптылар (“Мәңгелек урман”). Тоҡсай эсендә көйө ниндәйҙер һауытты асып, икмәгенә йоҡа ғына ҡаймаҡ һөрттө (“Ауылым юлы”). Шул арала ваҡ-төйәк һауытты сайҡатып ҡуйған Фәриҙә уның янына килде (“Тревога алдынан”). Ашарға ултырғас, ул кәнфит һалынған һауытты минең алғараҡ этте (“Хыялый ҡыҙ хикәйәте”). Ә һауытын Һиндостанға барғанда бүләк итеп биргәйнеләр (“Хыялый ҡыҙ хикәйәте”).\n2. Аҙыҡ-түлекте һалып ҡуйыу,\nһаҡлау өсөн ҡулланылған һауыт атамалары\nБыл төркөмсәгә ҡараған лексик берәмектәр, предмет эшләнгән материалдарға нигеҙләнеп, өс бәләкәйерәк төркөмсәгә бүлеп тикшерелә:\n1) тиренән яһалған һауыт;\n2) ағастан эшләнгән һауыт;\n3) башҡа төр материалдарҙан яһалған һауыт атамалары.\nТире һауыт атамалары\nБашҡорттар, башҡа күп халыҡтар кеүек, һауыт-һабаны элек үҙҙәре етештергән. Ниндәй генә ерҙә йәшәүенә ҡарамаҫтан, бигерәк тә ҡымыҙ, айран яһау, һаҡлау өсөн ҡулланылғандарын эшкәртелгән тиренән теккәндәр. Бындай һауыт-һаба сифаты яғынан айырылған, оҙаҡ хеҙмәт иткән, уларҙа ашамлыҡ-эсемлектәрҙе лә оҙаҡ ваҡытҡа һаҡлап ҡуйып булған.\nТире һауыттар хаҡында ҡайһы бер мәғлүмәттәр С.И.Руденко, И.И.Лепехин, П.П.Паллас яҙмаларында бирелә. С.Н.Шитова хеҙмәттәрендә был төр һауыттар тураһында тулыраҡ материалдар килтерелгән, уларҙың райондар буйынса таралышы тикшерелгән, карта-схема бирелгән, XIX быуат аҙағындағы — XX быуат башындағы тире һауыттарҙың төрҙәре күрһәтелгән. Был хеҙмәттә материалдар этнографик характерҙа ғына түгел, ә һүҙҙәрҙең диалект варианттары ла бер ни тиклем тикшерелә.\nБашҡорттар элек тире һауыт тегер өсөн төрлө йорт хайуандары: ат, һыйыр, үгеҙ, һарыҡ, быҙау, кәзә тиреләрен, ә Башҡортостандың көньяҡ өлөшөндә хатта дөйә тиреһен дә ҡулланғандар. Шулар араһында йылҡы тиреһенә өҫтөнлөк бирелгән, һауыт яһау өсөн тиренең бөтә өлөшө лә файҙаланылған: баш тиреһе, муйын, аяҡ тиреләре; ә кәүҙә өлөшөнөң тиреһе ҙур һауыттар тегеү өсөн уңайлы булған. Һауыттар, тире малдың ҡайһы өлөшөнән алынған булған, шул формала тегелгән.\nҠымыҙ эшләү һәм һаҡлау өсөн мал тиреһенең кәүҙә өлөшөнән ҙур итеп тегелгән һауыт һаба тип атала, уға 6—12 күнәк бейә һөтө һыйған, һабалағы ҡымыҙ менән йөҙ кешене туйҙырып булған. XIX быуат аҙағына һаба ҡулланыуҙан сыға башлай. Шуныһы мөһим: күпләп йылҡы тотоусы башҡа төрки һәм монгол халыҡтары кеүек, башҡорт халҡында ла ат изге йән тип иҫәпләнгән, һәм һабаны тик ат тиреһенән генә теккәндәр. Һаба үҙе лә ырыу, түбә, араны берләштереүсе, тыуған ергә, ырыуға тоғролоҡ символы булып хеҙмәт иткән, изгелек мәғәнәһен сағылдырған. Һаба термины йылҡысылыҡ менән шөғөлләнеүсе ҡайһы бер төрки халыҡтар теленә лә хас, мәҫәлән, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, тува һ.б телдәрҙә бар.\nТурһыҡ — нигеҙҙә ҡымыҙ алып йөрөү өсөн хеҙмәт иткән һауыт. Уны эйәргә бәйләгәндәр, юлға сыҡҡан һәр башҡорт үҙе менән ҡымыҙ тултырылған турһыҡ алған, һыйҙырышы яғынан һабанан бәләкәй: уға, ғәҙәттә, 2—3 биҙрә ҡымыҙ һыйған. Уны ла йылҡы тиреһенән теккәндәр, ләкин һабанан айырмалы рәүештә, турһыҡ малдың бот тиреһенең өҫкө өлөшөнән тегелгән, төбө түңәрәк булған. Этнографик яҙмаларҙа турһыҡ термины башҡа төр тире һауыттар атамаларына ҡарағанда йышыраҡ осрай. Хәҙерге башҡорт телендә турһыҡ һүҙенең турсыҡ, турҫыҡ, турҫлыҡ (һаҡмар һөйләше), янтурһыҡ (ҡыҙыл һөйләше) һымаҡ фонетик варианттары бар.\nМуртай (диалект варианты муртаҡай) нигеҙҙә көнсығыш Башҡортостанда таралған була. Уны һыйыр йә йылҡы тиреһенән теккәндәр, күбеһенсә мал аяғының өҫкө өлөшө йәки ҡалаҡ һөйәктәре тиреһенән эшләнгән.\nМуртай башҡа тире һауыттарҙан грушаға оҡшаған формаһы һәм муйыны эргәһендә элгестәре булыуы менән айырылып торған. Улар төрлө ҙурлыҡта эшләнгән, иң ҙурҙары — 70 сантиметр тирәһе. Айырыуса киң ҡулланылғаны 30—35 сантиметр бейеклектә булған. Башҡорттар был һауыттарҙы ҡымыҙ, айран һалып йөрөтөү өсөн ҡулланғандар.\nXIX быуат аҙағында муртай Башҡортостандың көнсығыш райондарында киң таралған булған, ҡайһы ваҡыт һаба урынына ла ҡулланғандар: эсенә бейә һөтө ҡойоп, бау менән түбәгә элеп ҡуйып, ҡымыҙға әйләнгәнсе сайҡағандар. Муртай формаһы буйынса һабанан айырылған, һыйҙырышлығы ла күпкә ҡайтыш. Бәләкәй муртай муртаса тип атала. Турһыҡ, муртайҙарҙы башҡорттар һарыҡ, кәзә, быҙау тиреләрен бөтөн көйө һыҙырып алып теккәндәр. Быҙау тиреһенән тегелгән турһыҡҡа 10 күнәккә яҡын ҡымыҙ һыйған.\nБотлоҡ (көнсығыш һөйләштә боттоҡ, дим һөйләшендә потлыҡ) муртайҙан формаһы (шешә формаһында), тиренең ҡайһы өлөшө ҡулланылыуы (ботлоҡто һыйыр йәки аттың бот тиреһенән теккәндәр) менән айырылған. Юлсылар был һауытта ҡымыҙ, айран кеүек эсемлектәр йөрөткән.\nАттың бот тиреһен ыҫлап эшләнгән һауыт һаҡмар һөйләшендә ҡоба тип атала. Башҡорт теленең башҡа һөйләштәрендә был термин теркәлмәгән.\nҺыйыр йә йылҡы тиреһенең алғы бот тиреһенән тегелгән һауыт ҡуллыҡ тип атала. Урта, юрматы, ҡыҙыл һөйләштәрендә ҡулас, ҡулса, ҡулдау; ҡариҙел, һаҡмар һөйләштәрендә ҡулсаҡ, бөрйән һөйләшендә ҡулаш атамалары шул уҡ мәғәнәне белдерә. Ботлоҡҡа 10—12 литр ҡымыҙ һыйһа, ҡуллыҡҡа 6—8 литр ҡойоп булған. Башҡорттар был һауыттарҙың ҙурыраҡтарында ҡымыҙ һаҡлаған, бәләкәйерәктәрен юлда йөрөтөү өсөн теккәндәр. Бәләкәй ҡуллыҡтар ҡолондоң аяҡ тиреһенән эшләнгән, уға 1 литр самаһы ҡымыҙ һыйған. Ҙур ботлоҡтарҙа табынға ҡымыҙ сығарғандар.\nБашкүнәк (бейә күнәге, һаугүнәк, бейә һауғыс, башлыҡ — диалект варианттары) малдың баш тиреһенән тегелгән һауыт. Ул күп осраҡта бейә һауыу өсөн тәғәйенләнгән. Ҡайһы ваҡыт ҡымыҙ, һыу ташыу өсөн дә ҡулланғандар. Малдың, башлыса йылҡының, баш тиреһен телмәй генә һыҙырып алып, ыҫлап эшкәрткәс, муйын яғын һауыттың төбө итеп теккәндәр, күҙ уйымдары ла эс яҡтан ентекләп тегелгән, ә ауыҙ өлөшөн ҙур итеп асып, муйыл сыбығынан дүңгәләк ҡуйыр булғандар, һауыттың тотҡосон ат ҡылынан үреп эшләгәндәр.\nБоткүнәк. Бейә һауыу өсөн тәғәйенләнгән был һауыт малдың артҡы бото тиреһенән тегелгән.\nБашкүнәк, боткүнәк, һаугүнәк — бөтәһе лә синтаксик юл менән яһалған ҡушма исемдәр: баш, бот исемдәренә, һау ҡылымына күнәк исеме ҡушып яһалған.\nЫрғыҙ буйы башҡорттарында ҡоҙоҡтан һыу алыу өсөн үгеҙ тиреһенән махсус эшләнгән күнәк ҡауға тип аталған.\nДөмбәй — йылҡы малының йәки һыйырҙың алғы бот тиреһенән тегелгән һауыт. Ҡыҙыл һөйләшендә төмбәй тигән варианты ҡулланыла. С.Н.Шитова дөмбәй, ҡулсаның май бешеү өсөн тәғәйенләнгәне, уларҙың формалары буйынса башкүнәккә оҡшаш, ләкин күнәктәрҙән бейегерәк булыуҙары тураһында яҙа.\nКөрәгә — ҡымыҙ, бал, буҙа кеүек эсемлектәрҙе табынға ултыртыу өсөн тиренән яһалған һауыт. Шундай уҡ тәғәйенләнешле ағастан эшләнгән һауыттар ҙа көрәгә тип аталған. Уны яһау өсөн малдың муйын тиреһе ҡулланылған, диаметры буйынса башкүнәктән ҙурыраҡ булған. Миҫалдар: Урындыҡ уртаһына бер көрәгә бал килтереп ултыртҡас, уларҙың танау тишектәре киңәйҙе (“Мәңгелек урман”). Сыуал артындағы бәләкәйерәк көрәгә балды ашъяулыҡ уртаһына дөңкөлдәтә килтереп ултыртты (“Мәңгелек урман”). Мунса инеп сыҡҡас, йә һунарҙан бик арып ҡайтҡанда эсергә көрәгә төбөнә бал һалдырып ҡуя (“Мәңгелек урман”). Ваҡ-төйәк балауыҙҙы һыҡҡылап, көрәгә төбөнә әҙерәк һалып ҡуйғайным (“Зәңгәртауҙа — аҡ болан”). Ҡунаҡсыллыҡ йөҙөнән ана шулай һаумал ҡымыҙын көрәгә менән генә табынға ҡуйған (“Кеше һуҡмағы”).\nКүнәк — тирене ыҫлап, һөт, ҡымыҙ өсөн эшләнгән һауыт. Күнәктәр ағастан да яһалған. Хәҙерге башҡорт телендә күнәк термины күбеһенсә һыу йәки башҡа нәмә ташый торған ҡылыслы тәрән ҡалай һауыт мәғәнәһендә ҡулланыла. Миҫалдар: Иләктәген — күнәккә, күнәктәген — иләккә (мәҡәл). Айран эскән — ҡотолған, күнәк ялаған — тотолған (мәҡәл). Ҡыҙҙың иртүк, көйәнтәһенә элгән күнәктәрен бәүелтеп, һыуға китеп барғанын күргәс, кәртә артына сығып торҙо ла һыуалғысҡа йүгерҙе (“Мәңгелек урман”). Егеттәр Төлкөсура менән Миңлегөлгә күмерҙе күнәктәргә тултырып түбәлек аҫтына бушатырға ярҙам итә башланы (“Мәңгелек урман”). Зифа күнәктә күпсеп ултырған ҡатыҡты ҡаҙанға ауҙарҙы ла усаҡ аҫтына ут яғып ебәрҙе (“Мәңгелек урман”).\nБашҡортостандың күп төбәктәрендә уны биҙрә тип йөрөтәләр. Миҫалдар: Бая сәй кереткән ҡыҙҙан биҙрә һорап ал (“Мәңгелек урман”). Шуның бауына биҙрәңде тағып төшөр ҙә һөйрәп ал (“Мәңгелек урман”). Сажиҙә, ат эсерергә биҙрәңде алғайным бит, бына шуны килтерҙем (“Мәңгелек урман”). Унан биҙрәләргә, күнәктәргә кәрәсин ауҙаралар ҙа баяр өйөнөң эсенә йүгерәләр, лавка, келәттәр, һарайҙарҙың стеналарына һибәләр (“Мәңгелек урман”). Биҙрәне тотоп йөрөү һиңә ҡыйын булыр (“Мәңгелек урман”).\nҠайһы бер төбәктәрҙә силәк тигән вариант осрай. Миҫалдар: өйөнә күрә иләге, ҡапҡасына күрә силәге (мәҡәл). Силәгенә ҡарап һыуын эс (мәҡәл).\nБоронораҡ хәҙерге Башҡортостандың көньяғында, көньяҡ-көнбайышында йәшәгән башҡорттар дөйә муйыны тиреһенән дә бейек итеп, май яҙыу өсөн дөйә муйыны тип аталған һауыттар яһағандар, һуңғараҡ дөйәләр бөтөү менән дөйә муйыны ла юҡҡа сыҡҡан.\nМис — тотошлай туналған кәзә тиреһенең бот урындарын бәйләп, муйын урынын ауыҙ итеп, эсен ыҫлап яһаған ҡымыҙ һауыты атамаһы. Был һауытты ҡымыҙҙы юлда йөрөтөү өсөн ҡулланғандар. Һаҡмар һөйләшендәге мисте, мыс, мысый терминдары шул уҡ мәғәнәне белдерә.\nТиренән эшләнгән һауыттарҙы тоҙ, ҡорот, кипкән емеш-еләктәр һаҡлау өсөн дә ҡулланғандар. Был осраҡта бәләкәйерәк тиреләр эшкәртелеп, һауыттар яһалған, ҡолон, быҙау тиреләрен файҙаланғандар. Улар формалары буйынса цилиндрҙы хәтерләткән, ҡапҡастарын күндән йә туҙҙан яһағандар. Бындай һауыттар башҡорттарҙың көнкүрешендә киң ҡулланыу тапмаған, улар менән бер рәттән ҡабыҡтан, туҙҙан яһалған һауыттар ҙа булған.\nТөрлө хайуан тиреләрен башҡорттар аш-һыу әҙерләү, һаҡлау, табынға сығарыу өсөн һауыт-һаба тегергә генә түгел, ә төрлө тоҡтар, сумка һымаҡ әйберҙәр яһарға ла ҡулланғандар.\nҺыйыр йәки йылҡы тиреһенән тегелгән, юл йөрөтөү өсөн уңайлы булған артмаҡты һыбайлы һәр ваҡыт үҙе менән алыр булған. Артмаҡ та ат эйәренә нығытылған булған.\nҠалта — билгә таҡмалы итеп тиренән тегелгән сумка. миҫал: Йәнкәй-йәнем китте ай һунарға, ҡалталарын тағып биленә (халыҡ йырынан).\nҠаптырға — бәләкәй генә юл моҡсайы. Унда юлсылар ҙур булмаған әйберҙәрен һалғандар.\nЮл йөрөтөү өсөн тегелгән һауыттар формалары менән бер-береһенә оҡшаш: төптәре йыуан, ауыҙына ҡарай тарая бара, эйәргә бәйләү йә артмаҡлау өсөн ат ҡылынан ишелгән артмаҡтары бар. Үлсәмдәре төрлө булған: С.И.Руденко яҙмаларында был һауыттарҙың 30 сантиметрҙан алып 50 сантиметрға тиклем бейеклектәге төрҙәре күрһәтелгән.\nБөрйәндәр, ҡыпсаҡтар, ҡатайҙар үҙҙәренең әйберҙәрен ҙур һауыттарҙа — мәркеләрҙә күсергәндәр. Уларҙы эйәргә бәйләгәндәр йә эйәргә арҡыры һалып алғандар. Мәрке ҙур булыуына ҡарамаҫтан, бик еңел дә, уңайлы ла булған. Уға ашамлыҡ, һауыт-һаба һалғандар.\nТиренән эшләнгән һауыттар кешегә бик оҙаҡ хеҙмәт иткән. Йылҡы тиреһе айырыуса йыш ҡулланылған. Быны аттың изге йән, уның тиреһе үҙенсәлекле көскә эйә тип иҫәпләнеүе менән аңлатып булалыр. Йылҡы тиреһенең ҙур, беше булыуы ла һауыт-һаба эшләү өсөн йыш ҡулланылыуына сәбәп булған.\nҠурйын — эйәр ҡанъяғаһына беркетеү өсөн күндән йәки йөн балаҫтан яһалған ике яҡлы моҡсай, артмаҡ. Миҫал: Арыҡ ат һимерһә, янына ҡурйын бәйләтмәҫ (мәҡәл).\nМалдың эс-ҡарынынан һауыттар эшләү ҙә төрки һәм монгол халыҡтарының көнкүрешендә киң ҡулланылыш алған. Тормош тарафынан тыуҙырылған был ғәҙәт борондан килгән, сөнки күсмә тормош менән йәшәгән халыҡ өсөн йә тиҙ генә юлға йыйынырға, йә оҙаҡ ваҡыт юлда барырға кәрәк булған, ә аҙыҡ-түлекте тәбиғи, уңайлы һауыттарҙа һаҡлау ҡулайлы, һауыттарҙы әҙерләү өсөн күп ваҡыт та сарыф ителмәгән, материал да ҡул аҫтында булған. Был үҙенсәлекле һауыттар кипкәс тә дәүмәлен һаҡлаған, дым, һауа үткәрмәгән. Башҡорттар тураһындағы әҙәбиәттә улар һүрәтләнмәгән, бындай һауыттар һирәгерәк ҡулланылған, яйы сығыу менән башҡа төр һауыттарға алмаштырылғандар. Шулай ҙа хәҙерге башҡорт һөйләштәрендә ҡайһы берҙәренең атамалары һаҡланған.\nЯнтау — ауыҙын бөрмәле итеп мал ҡарынынан яһағандар, ҡымыҙ йөрөтөү өсөн уңайлы булған. Миҫалдар: Әптерәй, һин ниңә янтау тотоп килдең? (“Мәңгелек урман”). Уға бында килер булғас, Рәхилә килене бер янтау солоҡ балы һалғайны (“Мәңгелек урман”). Гөлзөһрә янтауын уның алдына ултыртты (“Мәңгелек урман”). Илһам янтауҙы сайпылтып болғатты ла эсеп ҡараны, рәхәтлек биреүсе әселектән иренен сипылдата-сипылдата сирылды (“Мәңгелек урман”).\nМурҙай — Һаҡмар, Таналыҡ, Яйыҡ йылғалары буйында йәшәгән башҡорттар араһында киң таралған. Уны һыйыр елененән яһап, ҡырға эшкә барғанда айран, ҡаймаҡ һалып алып барыр булғандар. Этнографик яҙмаларҙа, мурҙайға 2—3 литр самаһы эсемлек һыйған, тип билдәләнгән.\nӘҙәби телдә тубал тип ҡабыҡтан эшләнгән һауыт-һабаны атайҙар, ә баҫыу һөйләшендә был термин мал ҡарынынан яһалған һауытты белдерә, һүрәм һөйләшендә тубуна тигән варианты ҡулланыла.\nТире һауыттары төрҙәре борон күп күсмә халыҡтарға хас булған. Муртайҙарҙы, турһыҡтарҙы, мыстарҙы ҡымыҙ, айран менән тултырһаң, улар үҙҙәренең тәбиғи формаларын алған, сөнки был тире һауыттарҙы кәзәнең, һарыҡтың йәки быҙауҙың бөтөн килеш һыҙырылған тиреһенән яһағандар. Мәҫәлән, ҡырғыҙҙарҙа ла ҡымыҙ, айран, һыу йөрөтөү өсөн шундай һауыттар булған. Ҡаҙаҡтар ҙа, төркмәндәр ҙә, үзбәктәр ҙә юлға эсемлектәрҙе кәзә, һарыҡ, быҙау тиреләренән эшләнгән күн һауыттарҙа алғандар.\nБөтә тире һауыттар ҙа күсмә халыҡтар араһында тигеҙ таралмаған. Дөйөм традицияны дауам итеп, һәр халыҡ үҙенә генә хас һыҙаттар индергән. Ҡайһы бер һауыттар бәләкәйерәк территорияла ҡулланылған, ҡайһылары үҙ-ара тығыҙ аралашҡан бер нисә халыҡҡа хас булған. Мәҫәлән, ботлоҡ, көрәгә терминдары тик башҡорт телендә генә осрай, ә муртай, турһыҡ (русса — бурдюк) ҡаҙаҡтар араһында ла киң таралған. Иң киң ҡулланылған һауыт — һаба. Ул ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, алтай, тува халыҡтарында ла булған.\nҠаҙаҡ, ҡырғыҙ телдәрендә күнәк мәғәнәһен белдергән көнәк, көнөк һүҙҙәре бар. Башҡорт күнәктәренән айырмалы рәүештә, уларҙың һемәктәре булған, уларҙы эшләү өсөн малдың тик баш тиреһе генә ҡулланылған.\nТире һауыттарҙың атамаларын, мал төрөнә, тиренең ниндәй өлөшө ҡулланылыуына нигеҙләнеп, һауыттың үтәгән функцияһына таянып, бер нисә төркөмсәгә бүлергә мөмкин.\nТире һауыт исемдәренең мал төрҙәренә ҡарап бүленеше:\nйылҡы тиреһенән: башкүнәк, боткүнәк, ботлоҡ, ботсумка, гөбө, дөмбәй, көрәгә, ҡуллыҡ, ҡулса, муртай, турһыҡ, һаба;\nһыйыр тиреһенән: башкүнәк, боткүнәк, ботлоҡ, гөбө, дөмбәй, ҡуллыҡ, ҡулса, муртай;\nһарыҡ тиреһенән: муртай, турһыҡ;\nкәзә тиреһенән: мис, мисте, муртай, мыс, мысый, турһыҡ;\nбыҙау тиреһенән: кешен, муртай, турһыҡ;\nҡолон тиреһенән: бәләкәй ҡулсаҡ, ҡуллыҡ;\nдөйә тиреһенән: дөйә муйын.\nМал тиреһенең ниндәй өлөшөнән яһалғанына нигеҙләнеп, тире һауыттарҙы түбәндәгесә төркөмләп була:\nюлда йөрөтөү, аҙыҡ һаҡлау өсөн ҡулланылған һауыттар: ботлоҡ, ҡулас, ҡулсаҡ, муртай, муртаҡай, саба, турһыҡ һ.б.\nэсемлектәрҙе табынға сығарыу функцияһын үтәгән тире һауыттар: ботлоҡ, гөбө, көрәгә һ.б.\nШулай итеп, тире һауыт атамаларын анализлауҙан шул асыҡланды: бөтөн атамалар ҙа төрки сығанаҡлы, башҡорт халҡының этнографияһы менән бәйле һүҙҙәр, күп атамаларҙың диалект варианттары бар.\nАғастан эшләнгән кәрәк-яраҡ атамалары\nXIX быуат аҙағында — XX быуат башында башҡорттарҙың көнкүрешендә ағастан эшләнгән һауыт-һаба, башҡа кәрәк-яраҡ өҫтөнлөк алған. Ул ваҡыттарҙа ағас табаҡтарҙы, ағас күнәктәрҙе һәр йортта тиерлек осратып булған. Бындай һауыттар өсөн материал булып көньяҡ Уралдың урманлы зоналарында үҫкән ҡайын, йүкә, ҡарағас ағастары ҡулланылған. Ләкин ағастан эшләнгән һауыт-һабаның таралыу территорияһы киң булған, дала яҡтарында ла башҡорттар милли аштарын: бишбармаҡты, ҡымыҙҙы һ.б. ағас һауыттарҙа табынға сығарыр булған, бал, май кеүек аҙыҡ шул һауыттарҙа оҙайлы ваҡыт һаҡланған.\nҺауыт яһау өсөн ағас олоно, тамыры, ҡайындың ороһо, туҙы, йүкә, ҡайын ағастарының ҡабығы, ҡурысы киң ҡулланылған.\nАғас һауыттарҙы әле лә башҡорт өйҙәрендә күрергә мөмкин, тик улар элекке функцияларында ҡулланылмай, ә сувенир рәүешендә генә.\nАш-һыу әҙерләгәндә кәрәк булған ағас кәрәк-яраҡ атамалары айырым төркөмсәләрҙә ҡарала, сөнки хәҙерге башҡорт әҙәби телендә, һөйләштәрҙә был материалдан эшләнгән предмет атамалары бик күп:\n— ағас һауыт атамалары төркөмсәһе;\n— ағастан эшләнгән, аш-һыу әҙерләүҙә ҡулланылған кәрәк-яраҡтар төркөмсәһе.\n“Ағас һауыт атамалары” төркөмсәһе үҙ сиратында түбәндәге бәләкәй төркөмсәләргә бүленә:\n— аш-һыу әҙерләү, һаҡлау өсөн файҙаланылған ағас һауыт;\n— табынға аш-һыу сығарыу өсөн ҡулланылған һауыт-һаба атамалары.\nАш-һыу әҙерләү, һаҡлау өсөн файҙаланылған\nағас һауыт атамалары\nАғастан юнып-соҡоп эшләнгән һауыттар боронғо башҡорт көнкүрешендә традицион булған. Аш-һыу әҙерләү, һаҡлау өсөн ҡулланылғандарын төп ҡуйып эшләгәндәр.\nБатман ҡымыҙ, буҙа, айран әҙерләү һәм бал, май һаҡлау өсөн ҡулланылған. Ул оҙонса формалы (бейеклеге 45—50 см, диаметрынан яҡынса 1,5 тапҡырға оҙонораҡ), ҡапҡаслы һәм тотҡалы һауыт. Батман һүҙе тағы ла шул һауытҡа тиң үлсәү берәмеген дә белдерә. Мәҫәлән, бер батман бал. Миҫалдар: Арышы булһа, батманы табылыр (мәҡәл). Ҡатын алмаҡ бит кәрәк, көндә батман ит кәрәк (мәҡәл). Иҙел һыуы — илле батман (мәҡәл). Илдең ауыҙы илле батман (мәҡәл). Һәр нәмәнең үҙ батманы (мәҡәл). Бәләкәйерәк батманын арбаға сығарып һалды (“Мәңгелек урман”).\nБаҙыя. Фарсы теленән үҙләштерелгән был һүҙ ҡалын таҡтанан эшләнгән ҙур күнәкте аңлата.\nКиле — онтау, йомшартыу өсөн төрлө нәмә төйә торған сөм һауыт. Мәҫәлән: Килен килер, килен менән киле һабындай теле килер (мәҡәл).\nКөбө — йүкә ағасының үҙәген соҡоп яһалған, ҡымыҙ, май бешә торған, оҙон тар ҡоршауһыҙ һауыт. Ҙурыраҡ көбөләргә 5—7 биҙрә ҡымыҙ һыйған, бейеклеге 80—90 см, хатта 1 метрға ла еткәндәре булған. Көбө башҡа һауыттарға ҡарағанда йышыраҡ ҡулланылған, шуға күрә уның диалект варианттары ла күп: дим, көйөргәҙе һөйләштәрендә — әрйә, ҡариҙел һөйләшендә — гөбө, көбөсө, әй, мейәс һөйләштәрендә — сапсаҡ тигән варианттары бар. Көбөләрҙә ниндәй аш-һыу һаҡланыуына ҡарап, айран көбөһө, ҡымыҙ көбөһө, эркет көбөһө тип тә атап йөрөткәндәр. Миҫалдар: Кәмәһенә күрә ишкәге, көбөһенә күрә бешкәге (мәҡәл). Көбөңдө генә тәгәрләтеп килтер әле!.. (“Мәңгелек урман”).\nКөбөсәк — бәләкәй көбө атамаһы.\nКүнәк — һыу йәки башҡа нәмә ташый торған, ҡылыслы тәрән ағас һауыт. Ниндәй ағастан эшләнеүҙәренә ҡарап, имән, йүкә күнәктәрҙе айырып йөрөткәндәр. Ҡәҙимге күнәктән бәләкәйерәк һауытты күнәкәй, ә бәләкәй генәһен күнәсек тип атағандар. Күнәсек күбеһенсә май йыйыу өсөн файҙаланылған.\nҮтәгән функциялары буйынса күнәк атамаларын түбәндәге төрҙәргә айырырға мөмкин:\n1. Бейә һауа торған күнәк исемдәре: бейә күнәге, бейәһауғыс, һаугүнәк. Был һауыттарҙы XX быуат башында йылҡы тотҡан төрлө ерҙәрҙә осратып булған. Көньяҡ-көнсығыш башҡорттарҙа улар тире һауыттарға ҡарағанда күберәк ҡулланылған. Бейә һауа торған күнәктәр әллә ни ҙур булмаған, яҡынса 6 литр һөт һыйған, бейеклектәре 24—27сантиметр тәшкил иткән. Башҡа маҡсаттарҙа был күнәктәр ғәҙәттә ҡулланылмаған.\n2. Һөт күнәге, һыйыр күнәге — бейә һауа торған күнәктәрҙән ҙурыраҡ.\n3. Һыу ташыу өсөн тотонолған күнәк атамаһын — һыу күнәген дә айырырға мөмкин. Уның тотҡаһы, һыйыр, бейә күнәктәренән айырмалы рәүештә, тимерҙән дә булған (һыйыр, бейә күнәктәренең тотҡалары йә ҡылдан, йә ныҡ бауҙан ҡуйылған).\n4. Еләк йыйыу, ҡатыҡ, айран, ҡымыҙ йөрөтөү өсөн ҡулланылған күнәк яндау тип аталған. Ул Дим буйында, таулы зонала йәшәгән халыҡта ныҡ таралған булған.\nКүнәк башҡорттар араһында киң таралған һауыт иҫәпләнә, шуға күрә диалект варианттарға ла бай: киҫмәк, ләңгәс, ләңкәс, тәпән, тәпәш, тәпеш, төпләк, ыжбан һ.б. Бер биҙрә һыйышлы ағас күнәк кәтмән тип тә аталған. Ләкин был атама хәҙер иҫкергән һүҙҙәр рәтендә йөрөй. Шулай уҡ иҫкергән һүҙҙәр рәтендә әүкәтеү — йүкә ағасынан яһалған, һөт, ҡатыҡ, айран һалып, эйәр ҡашына элеп йөрөтөлгән, баулы күнәсек атамаһы ла бар. Тағы ла ағастан соҡоп яһалған ҡапҡаслы, баулы һауыт — силәк булған, уларҙы һыйыр һауыу, емеш-еләк йыйыу өсөн ҡулланғандар.\nСиләк термины хәҙерге башҡорт диалекттарында көбө, күнәк мәғәнәләрендә йөрөй. Был термин халыҡ ижадында ла сағылыш тапҡан: Силәгенә күрә ҡапҡасы (әйтем). Өйөнә күрә иләге, ҡапҡасына күрә силәге (мәҡәл).\nЯңы ҡайнатҡан шыйыҡ ҡоротто һоҫоп һарҡытыу өсөн яһалған ағас һауыт ҡулаша тип аталған. Был һауытты ағас ҡабығынан да яһауҙары билдәле.\nБашҡорттарҙың көнкүрешендә тапауыс та бик кәрәкле әйбер булған. Был оҙонса ағас һауытта ит, йәшелсә һалып тапағандар. Тапауыс термины тапа ҡылымына -уыс аффиксы ҡушып яһалған.\nБашҡорттарҙа ағас һауыттар май, бал, ҡымыҙ, айран, буҙа кеүек ашамлыҡ-эсемлек һаҡлау өсөн генә ҡулланылмаған, башҡа төр аҙыҡтарҙы ла уларҙа тотоу уңайлы булған.\nҠоторсоҡ — ағастан соҡоп яһалған бәләкәй йомро һауыт, уға тоҙ, бал, сәй һалып булған.\nҠайһы бер һөйләштәрҙә ҡабы, бормаса тигән һүҙҙәр ҙә осрай. Мәҫәлән: Бер аҙҙан өсаяҡ, ҡабы менән тоҙ, май күтәреп сыҡты (“Мәңгелек урман”).\nБорон-борондан халыҡ йәрминкәләрҙә һатыу иткән, үҙҙәрендә булмаған әйберҙәрҙе һатып алғандар, шул рәүешле яңы предметтар менән яңы терминдар ҙа барлыҡҡа килгән.\nЛар. Рус теленән үҙләштерелгән был һүҙ аҙыҡ-түлек, ашлыҡ, он һәм башҡа нәмә һаҡлау өсөн ҡулланылған ҙур таҡта һандыҡ атамаһын белдерә. Синонимы — әрйә. Миҫал: Оно келәткә ҡуйылған лар эсендәге йәшниктә һаҡлана (“Зәңгәртауҙа — аҡ болан”).\nМискә — төрлө шыйыҡ нәмә һалыу өсөн ҡулланыла. Миҫалдар: Өсөнсөнән, бер мискә араҡы кәрәк булыр (“Мәңгелек урман”). Сәлим арбалағы бер мискә эргәһенә менеп баҫҡан да, крандан ағыҙып, һәр кемдең һауытына хәмер ҡоя (“Мәңгелек урман”). Бына улар бер һарайҙан кәрәсин мискәһен тәгәрләтеп сығарҙылар (“Мәңгелек урман”). Иртәгә, йылғанан мискә менән һыу ташып булһа ла, һыу һибеп ҡарарбыҙ тип торабыҙ (“Мәңгелек урман”).\nШаң — тәпән рәүешендәге ҙур ағас һауыт (русса — чан).\nАш-һыу әҙерләү, аҙыҡты һаҡлау өсөн ҡулланылған һауыттар атамаларының иң ҙур өлөшөн төп башҡорт һүҙҙәре тәшкил итә, дөйөм төрки сығанаҡлы һүҙҙәр менән бер рәттән рус теленән үҙләштерелгән терминдар ҙа бар: мәҫәлән, лар, мискә, шаң.\nХәҙерге башҡорт телендә ағас һауыт-һаба исемдәре менән бер рәттән туҙҙан эшләнгән һауыт атамалары ла бар. Ҡайын ағасы күберәк үҫкән райондарҙа туҙҙан байтаҡ көнкүреш әйберҙәре яһағандар.\nКөйөҙ, төйөҙ, төйөҫ ҡатай башҡорттарында таралған, ат ялы менән тегелгән, еләк йыйыу, ҡул эштәре өсөн ваҡ кәрәк-яраҡтарҙы һаҡлау өсөн ҡулланылған туҙ һауыт атамалары.\nТөньяҡ-көнбайыш башҡорттарҙа ғына осраған туҙ ҡомған туҙ туйыс һымаҡ ағас төплө, ағас ҡапҡаслы, һемәкле һәм тотҡалы һауыт. Миҫалдар: Самауыр, ҡомған кеүек нәмәләрҙе ямай (“Мәңгелек урман”). Ниндәйҙер туҙып бөткән еҙ ҡомғанды ҡурғаш ҡуйып ямарға маташып йөрөй ине (“Мәңгелек урман”). Хәтирә иртән тороп иренә тәһәрәткә йылы һыу әҙерләй, битен йыуғанда ҡомғандан һыу һалып тора (“Мәңгелек урман”). Әхәт урынынан торғайны, ҡыҙҙар күмәге бер юлы ҡомғанға ташланды (“Зәңгәртауҙа — аҡ болан”).\nТуҙҙан эшләнгән һауыттар атамаларына хәҙерге башҡорт телендә түбәндәге лексемалар ҡарай: алыуыс, ҡаяҙ, туҙаяҡ, туҙ ижау, туҙ күнәгәсе, туҙ тәгәс, туҙ янтау, тырыз. Был атамаларҙың ҡайһы берҙәре дөйөм ҡулланылышлы һүҙҙәр, ҡайһылары тик һөйләштәрҙә генә ҡулланыла: туҙаяҡ, тырыз, ҡаяҙ лексемалары дөйөм ҡулланышлы һүҙҙәр булһа, тузый, алыуыс, туҙ күнәгәсе, туҙ ижау, төйөҙ, төйөҫ, көйөҙ атамаларының таралыу сфераһы сикле.\nТуҙ һауыттар көнкүрештә үтәгән функциялары менән дә айырылған, мәҫәлән, ҡаяҙҙы емеш-еләк тиреү өсөн яһағандар, ә алыуыс ҡаҙан төбөнән һыу-фәләнде алыу өсөн хеҙмәт иткән.\nҺауыт-һабаны материалы яғынан классификациялағанда ҡабыҡтан эшләнгән һауыт атамаларын да айырым төркөмгә бүлергә мөмкин.\nҠыҙау, ҡабыҡ тәгәс, ҡулаша, кәндей, мешеү, моҙға, мәрке, сапсаҡ, тубал, моҙға, үлә. Был атамаларҙың таралышы бер үк түгел, сөнки күбеһе тик диалекттарҙа ғына ҡулланыла, ә ҡабыҡты тотош көйө ҡуптарып алып яһаған һауыт исеме — кәндей — хәҙер иҫкергән һүҙҙәр рәтенә ингән. бигерәк тә ҡорот эшләгәндә, киптергәндә файҙаланылған ҡабыҡ кәрәк-яраҡтар күп: мәҫәлән, ҡулаша, мәрке, моҙға, тубал һ.б.\nБыл микротөркөмдәге лексемалар бөтәһе лә тигәндәй төп башҡорт һүҙҙәре, тик кәндей термины фарсы теленән килеп ингән, ҡыҙау һүҙе фонетик үҙгәрештәр кисереп, рус теленән үҙләштерелгән: кузов — ҡыҙау.\nХужалыҡ кәрәк-яраҡтарын етештереүҙә тал сыбығы ла ағас туҙы, ҡабығы һымаҡ уҡ кәрәкле сеймал булған. Кәрзин, ҡаҡсыр, мәрке, ситән, ситәүкә, суман, һалмағыс, ылаш кеүек һүҙҙәр сыбыҡтан үреп яһалған һауыттар атамалары. Был терминдар ҙа төрлө функция үтәгән һауыт атамаларын белдерә, мәҫәлән, һалмағыс — һалманы һурпанан һөҙөп алыр өсөн ҡулланылған, сыт, ситән, ситәүкә, ҡаҡсыр, мәрке, ылаш күберәк ҡорот киптереү, һаҡлау өсөн эшләнгән һауыттар. Миҫалдар: Икенсе яҡтан ҙур ғына ҡаҙан аҫылған усаҡ; уның тәңгәленә ҡорот киптереү өсөн ылаш аҫылған (“Таң менән сыҡ юлдарға”). Шунан, элегерәк баҫып, һурыҡтырыу өсөн ылашҡа теҙеп һалынған ҡороттарҙы алды (“Таң менән сыҡ юлдарға”). Ҡоротто эре итеп йомарлап, ылашта өс-дүрт көн һурҡытып алғас, ҡабаттан баҫырға кәрәк (“Таң менән сыҡ юлдарға”).\nТалдан үрелгән һауыттар атамаларынан тик кәрзин, кәрзинкә һүҙҙәре генә рус теленән үҙләштерелгән, ә ҡалған лексик берәмектәр — төп башҡорт һүҙҙәре.\nТабынға аш-һыу ултыртыу өсөн ҡулланылған\nағас һауыт-һаба атамалары\nБыл микротөркөмгә ҡараған һауыт атамалары бик күп һәм килеп сығышы буйынса боронғо лексик ҡатламды тәшкил итә.\n1.Төрлө ашамлыҡтар өсөн һауыт атамалары.\nАшлау — ҙур, тотҡалы ағас һауыт. Стенаға элеп ҡуйыр өсөн тотҡаһына тишеп йә ҡайыш, йә бау бәйләгәндәр. Ашлауҙың диаметры 50—70 см, бейеклеге 12—25 см булған. Был һауыт хәҙерге Ғафури, Ишембай, Стәрлебәш, Мәләүез, Ейәнсура райондарында табын ашын һалыу өсөн традицион һауыт һаналған. Миҫалдар: Һурыҡтырыу өсөн ылашҡа теҙеп һалынған ҡороттарҙы алып, арышлауға һалды (“Таң менән сыҡ юлдарға”). Зифа эркетте һапырып ҡарай, төйөр-тайыры күренмәгән һымаҡ булғас, уны әлеге арышлауға һоҫто (“Таң менән сыҡ юлдарға”).\nАяҡ термины йыш ҡулланыла, был ағас һауыт бигерәк тә көньяҡ-көнсығыш башҡорттарҙа киң таралған булған. Аяҡ атамаһы — дөйөм төрки һүҙ. Боронғо төрки һүҙлектә айаҡъ; алтай теле диалектында айаҡ; ҡырғ. аякҡ, хакас аях, ҡаҙ. аяҡъ терминдары ла шул уҡ “һауыт” мәғәнәһендә ҡулланыла. Хәҙерге башҡорт телендә аяҡ атамаһы нигеҙендә аяҡсы, аяҡлатыу, аяҡсылау тигән яһалма һүҙҙәр барлыҡҡа килгән.\nТабаҡ — аш-һыу әҙерләү өсөн тәғәйенләнгән киң ауыҙлы ҙур сөм һауыт. Был һауыт башҡорттарҙа башҡа ағас һауыттар менән бер рәттән көнкүрештә киң ҡулланылған. Табаҡ термины төрлө фонетик вариаттарҙа күп төрки телдәрҙә осрай. Миҫалдар: Ашына күрә табағы, эшенә күрә тамағы (мәҡәл). Табағына ҡарап ашын эс, әсәһенә ҡарап ҡыҙын ҡос (мәҡәл). Уғаса Миңлегөл ашъяулыҡ түшәне, табаҡҡа һалынған ике ҡорҙо боҫратып килтереп ултыртты (“Мәңгелек урман”). Уның менән бер табаҡтан бер ҡалаҡ та ризыҡ ҡапмаясаҡ хәҙер Төлкөсура (“Мәңгелек урман”). Тик Мырҙабай һис кемгә ҡатышмай, хатта туған ырыуҙар менән ултырып бер табаҡ аш ашағаны юҡ (“Мәңгелек урман”). Бығаса табын тирәһендә күренмәгән Йәнтүрә ҙур ағас табаҡ менән сөскөлтөм еҫе аңҡып торған ит күтәреп инде (“Мәңгелек урман”). Зифа өҫтәлгә бер табаҡ һурпа килтереп ултыртты (“Таң менән сыҡ юлдарға”).\nХәҙерге башҡорт телендә һәм уның һөйләштәрендә табаҡ һүҙе күп ҡушма һүҙҙәр составында осрай: аштабаҡ, ҡоштабаҡ, ҡуштабаҡ, өмәтабаҡ, тәгәстабаҡ, үрәтабаҡ һ.б.\nАштабаҡ — сеүәтәгә ҡарағанда ҙурыраҡ һауыт.\nҠоштабаҡ уртаса ҙурлыҡтағы табаҡ. Ҡоштабаҡ атамаһы ҡайһы бер диалекттарҙа аш һоҫа торған һауыт, тәрилкә мәғәнәһендә лә ҡулланыла.\nӨмәтабаҡ — оло табындарҙа, өмәләрҙә, туйҙарҙа, төрлө милли байрамдарҙа ҡулланылғанға күрә табаҡ һүҙенә өмә һүҙе ҡушып яһалған.\nҺара — байрам табынына ҡуллама һалып килтерә торған һауыт. Башҡорт теленә ҡәрҙәш телдәрҙә төрлө варианттарҙа осрай: алт., ҡырғ. чара; ҡаҙ. шара; сыу. чара.\nКәрсән — Урта Урал һөйләшендә ағастан соҡоп эшләнгән ҙур табаҡты шулай атағандар. Башҡорттар был һауытты тик байрамдарҙа ғына табынға сығарыр булғандар.\nАлдыр — уртаса ҙурлыҡтағы йәйенке һауыт. Ғаиләнең көндәлек ҡулланған һауыттарының береһе булған. Был атама хәҙерге башҡорт телендә лә һаҡланып ҡалған. Мәҫәлән: Еренә еткереп әсеткән балынан оло ағас алдырҙы тултырғансы ҡойоп уға һондо (“Мәңгелек урман”).\nШулай итеп, ашамлыҡтар өсөн файҙаланылған ағас һауыттар тышҡы формалары, ҙурлыҡтары менән генә айырылмағандар, тәғәйенләнештәре буйынса ла төрлө булғандар. Алдыр, табаҡ көндәлек ҡулланылһа, кәрсән, һара, ашлау, өмәтабаҡтар байрамдарҙа ғына табынға сығарылған. Оло табын һауыттары ҙур, һыйҙырышлы булған. Мәҫәлән, ашлауға бер һарыҡ ите һыйған.\n2.Эсемлектәр өсөн ҡулланылған һауыт атамалары\nТабынға ҡымыҙ, бал, буҙа кеүек эсемлектәрҙе ҡуйыу өсөн күп төрлө традицион һауыт-һаба булған, уларҙың атамалары диалект варианттар иҫәбенә тағы ла арта төшә.\nКөрәгә — башҡорттарҙың традицион һауыты. Уның менән бәйле төрлө йолалар ҙа һаҡланған. Мәҫәлән, көрәгә асыу, көрәгә ябыу. Туй ваҡытында, ҡоҙалар өйгә ингәндә көрәгә берәй әйбер менән ябылған була. Ҡунаҡтарҙың берәйһе, мал йәки бүтән бүләк әйтеп, көрәгә ябыуын аса, шунан һуң ғына мәжлес башлана. Табын башлығын көрәгәсе тип атайҙар. Хәҙер табынға көрәгәләр ҡуйылмай, әммә ҡайһы бер яҡтарҙа был йола һаҡланып ҡалған.\nКөрәгә һүҙе һөйләштәрҙә тәпән, бал мискәһе мәғәнәһендә лә ҡулланыла. Киң таралған һауыт төрө булараҡ, халыҡ ижадында ла, матур әҙәбиәттә лә уның атамаһы йыш осрай. Мәҫәлән: Көрәгәһе йәмле, ҡымыҙы тәмле, нисәү икән һауған бейәһе (халыҡ йырынан).\nТәпән. Был һауыттың көнкүрештә ҡулланылышы бер төрлө генә булмаған: ҡунаҡтарҙы тәпәндәге ҡымыҙ менән һыйлау башҡорттарҙа элек-электән килгән. Бал, май кеүек нәмә һалыу өсөн дә хеҙмәт иткән. Ҡайһы бер райондарҙа тәпәндә ит тоҙлағандар, эркет йыйғандар, бойҙай, он һаҡлағандар. Айырым һөйләштәрҙә был атама көрәгә мәғәнәһендә лә йөрөй. Миҫалдар: Тәпән булһа, ҡунаҡтың күңеле үҫер (мәҡәл). Уйылдан ике тәпән бал, бер күнәк май биргәс, үгәй әсә иреп төштө (“Мәңгелек урман”). Ҡаҙан тултырып аш һалдырҙы, эсергә әсе бал, күстәнәскә биреп ебәрергә бер тәпән йүкә балы әҙерләп ҡуйҙы (“Мәңгелек урман”).\nТәпәндәр ҙурлыҡтарына ҡарап төрлөсә атала. Тәпәш — бәләкәй генә тәпән, ярты бот һыйҙырышлы ағас һауыт. Был атама тик бөрйән һөйләшендә генә ҡулланыла. Ҙур ағас тәпән лаҡан тип атала. Күбәләк һөйләшендә иһә тәпәс — бешкән һөттө ҡаймаҡҡа ултыртыу өсөн файҙаланылған һай ғына ағас һауыт. Тәпән термины ҡайһы бер һөйләштәрҙә төрлө мәғәнә аңлата: баҫыу һөйләшендә тоҙ һауыты ҡотойсоҡ мәғәнәһендә ҡулланыла, Инйәр, Нөгөш, Эйек буйы башҡорттарында икмәк күнәген, эйек һөйләшендә көбөнө аңлата.\nАлдыр, баҙыян, күбәгә, ҡупы, ортуҫтаҡ, сағантәгәс, себеш сеүәтә, сибешке, сибеш табаҡ, сеүәтә, сылтырауыҡ, сына, тағаяҡ, тустаҡан, тустаған, туҫтаҡ, туфтаған, туфтаҡан, тәгәс, тәйпәк — табында ҡымыҙ, айран, буҙа кеүек эсемлектәр өсөн ҡулланылған ҙур булмаған ағас һауыттар. Был һауыттар бер-береһенән әллә ни айырылмаған, тик ортуҫтаҡ, тәйпәк эшләнгән материалдары буйынса башҡаларынан айырыла — улар ағас ороһонан яһалған һауыттар, формалары, тәғәйенләнештәре бик оҡшаш булһа ла, төрлө төбәктә оҫталар уларҙы үҙенсәрәк итеп эшләргә тырышҡан.\nБаҙыян — биҙәк төшөрөлгән ағас сеүәтә атамаһы.\nБөтә бәләкәй ағас һауыттарға эсемлектәр һалыу менән бер рәттән, ҡайһы ваҡыт уларҙа табынға май, бал, башҡа тәм-том да ултыртҡандар.\nҠымыҙҙы, буҙаны һоҫоу өсөн семәрле ағас сүмес, ижау ҡулланылған. Ижау, сүмес атамалары — синонимдар. Сүмес — төрки сығанаҡлы һүҙ. Бөтә ҡәрҙәш телдәрҙә лә бер үк мәғәнәлә ҡулланыла. Башҡорттарҙа сүместәр семәрләп тә, төрлө һүрәттәр төшөрөп тә эшләнгән. Ҡайһы берәүҙәренең тотҡаларында хайуан йә ҡош һүрәттәре төшөрөлгән булған. Башҡорт һөйләштәрендә ижау мәғәнәһендә баҡрас, ижәү кеүек терминдар ҡулланыла. Миҫалдар: Ҡатын күп булһа, сүместе эт ялар. Ҡаҙандың хәлен сүместән һора (мәҡәл).\nИжау — ҡымыҙ эсеү өсөн ҡулланылған һауыт-һабаның бер төрө. Уға яҡынса 400—500 грамм ҡымыҙ һыйған. Ижауҙың тотҡаһы уңайлы, еңел итеп эшләнгән, кәрәк булғанда ҡымыҙлы тәпән ситенә элергә лә мөмкин булған. Ижауҙар борон традицион ҡымыҙ һалғыс булһа, уның ярҙамы менән ҡаҙандан аш та һоҫҡандар. Миҫал: Йәнғәле туҫтаҡ төбөндә ҡалған балды ижауға һалып һемерҙе (“Зәңгәртауҙа — аҡ болан”).\nҺауыт-һабаны рациональ ҡулланыу, уларҙы эшләү, һатып алыу — малсылыҡ менән шөғөлләнеүсе күсмә халыҡтың быуаттар буйы йәшәп килгән принциптарының береһе. Һауыттарҙың күбеһенсә түңәрәк формалы, төрлө ҙурлыҡта булыуҙары бер урындан икенсе ергә күскәндә бер-береһенең эсенә ҡуйып, йыйып алырға уңайлы булған, һауыттарҙы рациональ файҙаланыу ултыраҡ тормошта ла онотолмай: байрам табындарында һауыт-һаба минималь һанда бирелгән, бишбармаҡ һәм башҡа аштар өҫтәл уртаһына ҙур табаҡ менән ултыртылған. Был традицияны әле лә ҡайһы бер региондарҙа йәшәүсе башҡорттар араһында төрлө милли, дини байрамдарҙа күҙәтеп була.\nАғас һәм тиренән башҡа материалдарҙан яһалған\nБыл төркөмсәгә ингән атамаларҙың бер ни тиклем өлөшө үҙләштерелгән булыуы, телмәрҙә күбеһенсә һуңғараҡ осорҙа ҡулланыла башлауы менән алда тикшерелгән ике төркөмсәнең атамаларынан айырылып тора.\nБак — рус теле аша француз теленән килеп ингән һүҙ, оло һауытты аңлата. Бакта көнкүрештә һыу, он, бойҙай кеүек нәмәләр һаҡлайҙар.\nБидон. Был термин да рус теле аша француз теленән үҙләштерелгән. Башҡорт теленә фонетик, семантик үҙгәрешһеҙ ҡабул ителгән һәм шыйыҡ нәмә һаҡлай торған ҡапҡаслы тимер йәки пластмасса һауытты белдерә. Шундай уҡ функцияла фляга ла ҡулланыла, һөйләштәрҙә — феләк. Был һүҙҙәр төп башҡорт һүҙе түгел, немец теленән, рус теленән үҙләштерелеп, һуңынан башҡорт теленә килеп ингән. Миҫалдар: Ҡулына ҙур фляга тотҡан Ирназаров килеп инде (“Таң менән сыҡ юлдарға”). Фляга менән килтерҙеләр (“Кеше һуҡмағы”). Тоғон сисеп, унан фляга, көрөшкә, икмәк сығарҙы (“Зәңгәртауҙа — аҡ болан”).\nРус теленән үҙләштерелгән тағы бер атама — биҙрә — һыу йәки бүтән нәмә ташый торған ҡылыслы һауыт. Синонимдары — күнәк, силәк. Биҙрә һүҙенең диалект варианттары күп, ҙурлығына ҡарап, аталыштары төрлөсә. Бәләкәй биҙрә һаҡмар, бөрйән һөйләштәрендә — сирпәк, Иҙел башы башҡорттарында — кәлтерес, көньяҡ-көнсығыш һөйләштә — катул, салйот һөйләшендә — баҙыя тип атала. Көнсығыш диалектта моронлап эшләнгән һөт һауыу биҙрәһе — морондо биҙрәһе тип йөрөтөлә, ҡыҙыл һөйләшендә ҡулланылған ушат атамаһы һыу өсөн тәғәйенләнгән күнәкте аңлата.\nРус теленән үҙләштерелеп, мәғәнәләре үҙгәрмәйенсә, тик ҡайһы берҙәре фонетик үҙгәреш кисереп, хәҙерге башҡорт телендә ҡулланылған һүҙҙәргә тағы ла түбәндәге атамалар ҡарай: графин, лар, мискә, сифон, термос, көршәк, канистр, банка һ.б. Миҫалдар: Тәүҙә күстәнәстәрен — сәй, кәнфит, ниндәйҙер быяла һәм тимер банкаларын түрбаш яҡҡа алып барып өйҙө (“Мәңгелек урман”). Май, шәкәр, кәнфит, банкаһы менән варенье ултыртты (“Мәңгелек урман”).\nХәҙерге башҡорт телендә сүлмәк термины һөт, ҡатыҡ һәм башҡаны һалыр өсөн суйын йәки балсыҡтан яндырып яһалған, төпкә табан тарая барған йомро сөм һауытты белдерә. Сүлмәк һүҙе менән башҡорт халыҡ ижадында түбәндәге мәҡәлдәр һәм әйтемдәр бар: Май сүлмәге тышынан билгеле, булыр кеше эшенән билгеле. Сүлмәксе ярыҡ сүлмәктән һыу эсә. Киткәндән китек сүлмәк ҡалыр. Сүлмәккә ни һалһаң, сүмескә шул сыға (мәҡәлдәр).\nҺәр нәмә һалынған һауыттың айырым атамаһы ла бар, мәҫәлән, тоҙ өсөн һауыт төрлө һөйләштә төрлөсә атала: төньяҡ-көнбайыш һөйләштә — ҡотойчоҡ, һаҡмар һөйләшендә — тоҙтәгәс, әҙәби телдә — ҡоторсоҡ. Сәй һаҡлай торған һауыт атамалары: сәй ҡалайы, сәй һандығы, һөйләштәрҙәге сахарник, сахырник һүҙҙәре рус теленән үҙләштерелгән шәкәр һауытын белдерә.\nШулай итеп, “Аҙыҡты һалып ҡуйыу, һаҡлау өсөн ҡулланылған һауыт атамалары” төркөмсәһенең ағас йәки тиренән, башҡа материалдан яһалған һауыттар атамаларын анализлағандан һуң шул асыҡланды: был төркөмсәлә башҡорт һүҙҙәре менән бер рәттән рус теленән, рус теле аша башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙә бар.\n3. Аш-һыу әҙерләү өсөн ҡулланылған һауыт атамалары\nАш-һыу әҙерләү өсөн электән киң ҡулланылған һауыт — ҡаҙан. Ҡаҙандың элек киң ҡулланылышта булыуын түбәндәге мәҡәлдәр һәм әйтемдәр раҫлай: Ҡар өҫтөндә ҡаҙан ҡайната бел. Маңлайы тирләмәгәндең ҡаҙаны ҡайнамай. Ике тәкә башы бер ҡаҙанға һыймаҫ (мәҡәлдәр).\nҠаҙан атамаһы күп төрки телдәрҙә шул уҡ “аш-һыу әҙерләү өсөн һауыт” мәғәнәһендә ҡулланыла. Мәҫәлән, татар, нуғай, ҡарағалпаҡ, ҡаҙаҡ, ҡарасәй-балҡар, ҡырғыҙ, төркмән, үзбәк, уйғыр телдәрендә лә аналогик термин бар.\nҠаҙандарҙа аш-һыу йортта ла, ҡырҙа ла әҙерләнгән. Уны юлда йөрөткәндә бик уңайлы булған махсус ҡаҙан ҡабына һалып йөрөткәндәр.\nҠула ҡаҙан тип ҡырҙа әҙерләй торған ҡылыслы һауыт атала. Ҡула баҡыр менән ҡурғаштан эшләнгән. Ҡыр сигә атамаһы ҡалайҙан, баҡырҙан сигәләп яһалған бәләкәй ҡулаҡаҙанды аңлата. Бойҙай, борсаҡ һәм башҡа нәмә ҡура торған йәйпәк ҡаҙан ҡурғы ҡаҙан тип атала. Сүлмәк ҡаҙан атамаһы бәләкәй сөм ҡаҙанды белдерә. Башҡорт һөйләштәренең ҡайһы берҙәрендә, мәҫәлән, бөрйән һөйләшендә, ҡурҡаҙан тигән һүҙ ҡулланыла. Башҡорт һөйләше һүҙлегенең икенсе томында был һүҙ “ҙур ҡаҙан” тип аңлатыла. Уның беренсе компонентын “ҙур” һүҙенең фонетик варианты тип һанайҙар, әммә этимологик анализдан был һүҙҙең башҡа мәғәнә аңлатҡаны асыҡлана. “Ҡур” һүҙе килеп сығышы буйынса ҡор (“Түңәрәкләп ултырған, һөйләшеү өсөн йыйылған кешеләр төркөмө”) һүҙенә барып тоташа. Миҫалдар: Ҡаҙан тултырып аш һалдырҙы, эсергә әсе бал, күстәнәскә биреп ебәрергә бер тәпән йүкә балы әҙерләп ҡуйҙы (“Мәңгелек урман”). Усаҡта гөрләп ҡайын утыны янған ҡаҙан тирәһендә аш-һыу тәрбиәләү, буялмаған ҡарағай таҡтанан түшәлгән иҙәнде йүкә йыуғыс менән һарғайтҡансы һөртөп алыу бөтәһе лә танһыҡ (“Мәңгелек урман”).\nҠаҙан һүҙенән хәҙерге башҡорт телендә ҡаҙансы, ҡаҙанлыҡ тигән һүҙҙәр яһалған.\nҠыр эштәре ваҡытында яландарҙа, йәйге эҫе көндәрҙә өй янында ҡаҙанды ултыртып аш-һыу әҙерләү өсөн өс аяҡлы дүңгәләк тимер — өстаған ҡулланғандар. Миҫал: Бер аҙҙан өсаяҡ, таба, ҡабы менән тоҙ, май күтәреп сыҡты (“Мәңгелек урман”).\nСуйын — махсус иретмәнән ҡойолған сүлмәк атамаһы. Диалект варианттары сөгөн, сүген. Суйын фонетик үҙгәрештәр менән рус теленән үҙләштерелгән һүҙ. Был термин ҡараим, ҡырғыҙ, ҡумыҡ, нуғай һ.б. телдәрҙә лә шул уҡ мәғәнәлә йөрөй.\nТаба — аҙыҡты утта ҡурыу, мейескә ултыртып бешереү өсөн ҡулланылған түңәрәк яҫы һауыт. Таба һүҙе шул уҡ мәғәнәлә әзерб. (тава), ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, ҡумыҙ, ҡырғыҙ, нуғай, татар, үзбәк (това) телдәрендә лә ҡулланыла. Миҫалдар: Майһыҙ ҡоймаҡ табаға йәбешә (мәҡәл). Майһыҙ таба ҡупмай (мәҡәл). Бер аҙҙан өсаяҡ, таба, ҡабы менән тоҙ, май күтәреп сыҡты (“Мәңгелек урман”).\nХәҙерге башҡорт телендә таба һәм ағас исемдәренән табағас (элизия күренеше) ҡушма исеме барлыҡҡа килгән; был атама табаҡ тотоу өсөн ҡулланылған ырғаҡ башлы, оҙон һаплы ҡоралды аңлата. Ул таба тотҡос, таба тотҡаһы һүҙҙәре рәүешендә лә ҡулланыла.\nБыл төркөмсәлә шулай уҡ немец теленән рус теле аша үҙләштерелгән кастрюля йәки кәстрүл атамалары бар. Миҫалдар: Кәстрүлде асып ҡараһа, дөгө һалып бешергән ашы бутҡаға әйләнгән (“Мәңгелек урман”). Нина тумбочка өҫтөнән тарелкалар алып килде, кәстрүлдәге ҙур киҫәк итте шунда һалды (“Мәңгелек урман”). Ҡағыҙға төрөлгән бутҡа концентратын алдың да, ваҡлап, уны кескәй кәстрүлгә һалдың (“Һинең мөхәббәтең”).\nШулай уҡ ҡайһы бер райондарҙа кәтелүк һүҙе лә осрай. Миҫалдар: Ирназарҙың кәтелүк ҡылысын сыңҡылдатып килгәнен ниңә ишетмәне икән? (“Зәңгәртауҙа — аҡ болан”). Ирназар кәтелүген алып, һыу алды (“Зәңгәртауҙа — аҡ болан”).\nСәйнүк — рус теленән фонетик үҙгәрештәр кисереп үҙләштерелгән һүҙ. Синоним варианты — баҡырса. Был атамалар төрлө һөйләштә төрлөсә йөрөй, мәҫәлән, баҡрас, баҡырас, баҡырса, ҡарағомған, ҡарсәйнек, ҡомған, сәйҡомған, сәйнек, сәйсәйнүк һымаҡ исемдәр башҡорт теленең диалектологик һүҙлектәренә индерелгән. Миҫалдар: Сәйнүгенә һыу ағыҙып, самауыр өҫтөнә бешерергә ҡуйҙы (“Мәңгелек урман”). Сыуалға һөйәлгән утындар өйгә тоноҡ, моңһоу яҡтылыҡ бөркөп, сарт-сорт яна, суйын сәйнүктә сәй ҡайнай... (“Мәңгелек урман”). Атаһы бер сәйнүк балды әллә ни ике арала уларҙың алдына тып иттереп килтереп ултыртты (“Зөһрә”). Плита өҫтөндә боҫ бөркөп, ҡапҡасын дыңғырлатып, сәйнүк ҡайнай (“Мәңгелек урман”). Ут яғып ебәрәләр ҙә сәйнүкте тағанға эләләр (“Мәңгелек урман”).\nСәйгүн тип сәй бешерә торған тотҡалы, моронло һауытты атайҙар. Был һүҙҙе һөйләштәрҙә барник, парник, билай, сәйҡомған тигән варианттары алыштыра. Миҫал: Сынаяҡ алып, усаҡ эсендәге эҫе көлдә ултырған сәйгүндән сәй яһаны (“Зәңгәртауҙа — аҡ болан”).\nСәйгә һыу ҡайнатыу өсөн махсус һауыт төрө самауыр ҡулланыла. Рус телендәге самовар һүҙе фонетик үҙгәрештәр менән үҙләштерелгән. Борон башҡорттар араһында еҙ самауырҙар киң таралған булған, һәм ул йорттоң, ғаиләнең ҡото һаналған. Эшләнгән материалдарына ҡарап, еҙ самауыр, тампаҡ самауыр, суйын самауырҙы айырып була.\nТампаҡ самауыр — баҡыр менән арыҡта иретмәһенән эшләнгән самауыр. Тампаҡ һүҙе рус теленән үҙләштерелгән: томпак. Миҫалдар: Өйҙөң күрке самауыр янында (мәҡәл). Ишектә боҫрап торған самауыр күтәргән берәү күренде (“Мәңгелек урман”). Һемәк аҫты ҡамыр менән һыланған самауырына һыу ҡойҙо (“Мәңгелек урман”). Ялт итеп торған самауырына күҙ һала башланы (“Мәңгелек урман”).\nТабанса, ләғәли һүҙҙәре самауыр аҫтына ҡуя торған бәләкәй батмусты аңлата. Батмус рус теленән үҙләштерелгән һүҙ. Миҫал: Яңы ҡаймаҡ һалып батмусҡа ҡуя, йәнә бер пар сынаяҡ ҡуя, өҫтәп икмәк телә (“Мәңгелек урман”).\nҠәһүә эсеү башҡорттар араһында ла хәҙер киң таралған, уны әҙерләү өсөн үҙенә тәғәйен һауыты бар — кофейник.\n“Аш-һыу әҙерләү өсөн ҡулланылған һауыттар атамалары” төркөмсәһендә лексемаларҙы килеп сығышы буйынса төркөмләгәндә, һүҙҙәрҙең күбеһе төрки сығанаҡлы икәне асыҡлана. Шулай уҡ был төркөмсәлә рус теленән һәм рус теле аша башҡа телдәрҙән, мәҫәлән, немец теленән, үҙләштерелгән предмет атамалары бар.\n4. Ашау, эсеү процесында кәрәк булған һауыт атамалары\nБыл төркөмсәне ике микротөркөмгә бүлеп тикшереү уңайлы:\n1. Ашау процесында файҙаланылған һауыт исемдәре;\n2. Төрлө эсемлектәр эсеү өсөн кәрәк булған һауыт атамалары.\nАшау процесында файҙаланылған һауыт исемдәренә сервиз, сеүәтә, туҫтаҡ, тәгәс, тәрилкә һымаҡ предмет атамалары инә.\nСервиз — билдәле һандағы кешегә иҫәпләнгән бер комплект һауыт-һаба. Был һүҙ рус теле аша француз теленән үҙләштерелгән.\nТәрилкә — башҡорт теленә рус теле аша немец теленән семантик үҙгәрешһеҙ үҙләштерелгән. Хәҙерге башҡорт һөйләштәрендә тәрилкә һүҙенең таштабаҡ, тәрлиңкә кеүек варианттары бар. Миҫалдар: Һәр кемдең алдындағы тәрилкәлә оло ит боҫрай (“Мәңгелек урман”). Бисәһе өҫтәлгә бер тәрилкә йәш ҡорот килтереп ҡуйҙы (“Мәңгелек урман”). Өҫтәл өҫтө тәрилкәләр, стакандар, быяла банкалар, тағы әллә нимәләр менән тулған (“Зәңгәртауҙа — аҡ болан”).\nСеүәтә — ҙур булмаған сөм һауыт. Миҫал: Инде лә, бер сеүәтә эҫе сәй эскәс, яҫтыҡҡа ауҙы (“Мәңгелек урман”).\nТәгәс, туҫтаҡ һүҙҙәре — синонимдар һәм алдырҙан бәләкәй аш һауытын белдерә. Алдырҙан айырмаһы шунда: әгәр алдыр табын уртаһына берәү ултыртылһа, тәгәс, туҫтаҡ һәр кемгә бирелгән. Был бәләкәй һауыттарға ҡымыҙ, айран һалыу менән бергә, уларҙы ҡаймаҡ, төрлө тәм-том ултыртыу өсөн дә ҡулланғандар. Тәгәс һүҙе диалекттарҙа сынаяҡ өҫтө, иген йәки башҡа нәмә һалыу өсөн үреп йә ҡабыҡтан тегеп эшләнгән оҙонса ҙур һауыт. Туҫтаҡ ҡайһы бер һөйләштәрҙә каса мәғәнәһендә лә ҡулланыла. Миҫалдар: Ғәрифә, Уйылдандың әсәһе кеүек, каса йәки туҫтаҡ менән ташып торманы (“Мәңгелек урман”). Был туҫтаҡтағы һыуға һуйыр ҡаурыйын мана ла аҡһыл төҫкә ингән, ҡороған ирендәргә тейҙерә (“Мәңгелек урман”).\nФольклор материалдарынан, башҡорттарҙың үткәнен һүрәтләгән әҫәрҙәрҙән күренеүенсә, туҫтаҡ, сеүәтә, тәгәстәр иң тәүҙә ҡымыҙ, айран эсеү өсөн ҡулланылған, ә һуңға табан был һауыттар аш, бутҡа һымаҡ төрлө ашамлыҡтар һалып ашау өсөн дә файҙаланыла башлаған.\nБыл төркөмсәнең икенсе микротөркөмөн төрлө эсемлектәр эсеү өсөн кәрәк булған һауыт атамалары тәшкил итә: бокал, фужер, каса, рюмка, стакан, сынаяҡ. Был һүҙҙәр башҡорт теленә семантик үҙгәрешһеҙ рус теленән килеп ингән. Миҫалдар: Пухов шешәне алып, ярты стакан ҡойҙо ла Белорецкийға этте (“Мәңгелек урман”). Тик уны ҡойорға рюмка юҡ бит әле (“Мәңгелек урман”). Мирғазов ҙур бокалдар менән һурпа килтереп ҡуйған Фаягөлгә аҫтыртын ғына күҙ атып алыуҙан тыйыла алмай (“Таң менән сыҡ юлдарға”). Шунан Төлкөсура икәүһенә лә бал ҡойҙо, үҙенең туҫтағын Сажидәнең ҡом көрөшкәһенә төкөтөп алды (“Мәңгелек урман”). Фужерға ҡоя һал, ниңә иҫең китте (“Мәңгелек урман”).\nХәҙерге башҡорт телендә каса башҡаларынан диалект варианттарға бай булыуы менән айырылып тора, мәҫәлән: кәсә, касә, ҡамшаяҡ, таштуҫтаҡ. Миҫал: Ҡотлоғужаның йомартланып китә торған холҡо бар: егеттәргә тәүҙә үк берәр каса әсе бал һемертте (“Мәңгелек урман”).\nСынаяҡ — сәй эсеү өсөн аҫлы-өҫлө итеп эшләнгән фарфор-фаянс һауыт. Миҫал: Торомтай ҡарт ҡына ярты сынаяҡ самаһы һалып, ике-өс бүлә сирыла-сирыла эсеп ҡуйҙы (“Мәңгелек урман”). Сынаяҡ аҫты — сәй эсә торған парлы һауыттың аҫҡа ҡуйылған йәйпәк өлөшө, сынаяҡ өҫтө — өҫкә ҡуйылған йомро өлөшө. Был һүҙҙәр диалектта төрлөсә атап йөрөтөлә: сынтуҫтаҡ, сәйтуҫтаҡ, туҫтаған, тәгәс, туҫтаҡ, шәшке; һөйләштәрҙә сынаяҡ өҫтө — жоморо, йоморо, соҡор, сөңкә, тәгәс өҫтө, туҫтаҡ өҫтө; сынаяҡ аҫты — йәйенке, йәйпәк, туҫтаҡ тышы, тәгәсағас.\nБыл төркөмсәгә ҡараған берәмектәрҙе килеп сығышы буйынса анализлағанда, шул асыҡлана: төрки сығанаҡлы һүҙҙәр менән бер рәттән үҙләштерелгән лексемалар ҙа бар. Бөтә был атамалар башҡорт теленә рус теленән килеп ингән.\n5. Аш-һыу әҙерләгәндә, ашап-эскәндә файҙаланылған\nБыл төркөмсәгә ингән лексемаларҙы ике микротөркөмгә бүлеп ҡарау фарыз, сөнки башҡорт көнкүрешендә төрлө материалдан эшләнгән кәрәк-яраҡтар күп.\n1. Аш-һыу әҙерләү процесында, ашап-эскәндә ҡулланылған ағас кәрәк-яраҡ атамалары.\n2. Хәҙерге ваҡытта киң ҡулланылышта булған, ағастан башҡа төр материалдарҙан эшләнгән предмет атамалары.\nБешкәк — көбөлә ҡымыҙ бешә, май яҙа торған оҙон һаплы, гөмөр башлы ағас ҡорал исеме. Миҫал: Зифа батмандағы айранын гөбөрләтеп бешкәге менән бешеп алды (“Таң менән сыҡ юлдарға”).\nХәҙерге башҡорт һөйләштәрендә ҡамыр йәйә торған йомро таяҡ атамаһы төрки сығанаҡлы һүҙ — уҡлау күп фонетик варианттар менән билдәле: аҡлау, иҡлау, оҡлау, ыҡлау, шулай уҡ туҡмас таяғы, туҡмас ағасы тигән варианттары ла осрай.\nҺоҫҡо, һөҙгө, һөҙгөс, һалмағыс — был исемдәр аш һоҫоу өсөн файҙаланылған ағас кәрәк-яраҡтары.\nХәҙерге башҡорт телендә шулай уҡ ағас көрәк, бәләкәй көрәк һымаҡ атамалар ҙа бар. Беренсеһе мейескә икмәк ултыртыу өсөн файҙаланыла, икенсеһе ҡоротто болғау, ҡоймаҡ әйләндереү өсөн ҡулайлаштырып эшләнгән.\nҠалаҡ һүҙе күп төрки телдәрҙә ҡулланыла. Ләкин аңлатҡан мәғәнәһе бер төрлө түгел, мәҫәлән: шор телендә һурпанан балыҡ, билмәнде һөҙөп алыу өсөн ҡулланылған ҡорал атамаһы, ҡараим телендә ҡамыр болғатыу өсөн генә файҙаланыла. Миҫалдар: Ҡулындағы ҡалағын иҙәнгә шылтыратып төшөрөп ебәрҙе (“Мәңгелек урман”). Зифа түҙмәй, ағас ҡалаҡты эркет күбегенә тейҙерә лә ялап ала (“Таң менән сыҡ юлдарға”).\nАш һоҫоу өсөн эшләнгән оҙон һаплы ҙур ҡалаҡ ҡашыҡ тип атала. Был төрки сығанаҡлы һүҙ. Ҡаҙаҡ, ҡараим, ҡарағалпаҡ, нуғай, татар телдәрендә лә шул уҡ мәғәнәлә ҡулланыла. Миҫал: Әүәле бер әбей, көҙгө ҡатыҡ, көмөш ҡашыҡ — ҡыҙым менән кейәүгә, яҙғы ҡатыҡ артыш ҡашыҡ — улым менән киленгә, тип шуға әйткәндер инде (“Кеше һуҡмағы”).\nБөтә был терминдар ҙа төрки сығанаҡлы төп башҡорт һүҙҙәре. Үҙләштерелгән терминдарҙың булмауы ошо атамалар белдергән әйберҙәрҙең күбеһенең элек халыҡтың үҙе тарафынан етештерелеүе тураһында һөйләй.\nБысаҡ, ҡалаҡ, иҙгес, иләүес, иләк, ҡырғыс, үтәләк, сапҡы, сәнске, тапауыс, төйгәс, һоҫҡо, һөҙгө, туҡмаҡ һымаҡ һүҙҙәр ҙә төп башҡорт һүҙҙәре. Ҡайһы бер атамалар диалект варианттарға бай. Мәҫәлән, ҡалаҡ һүҙен алайыҡ. Ул һоҫоп ашауға йәтешләп, башын соҡор итеп эшләнгән ҡоралды аңлата. Формаһы буйынса бәләкәй ҡалаҡ — балғалаҡ (балғашыҡ, балҡашы, көмөшҡалаҡ, майғалаҡ, сәйғалаҡ) тип атала. Миҫалдар: Һәрмәнеп ҡамыр алыуын алды, ләкин балғалағын таба алмай йонсоно (“Яралы кеше тауышы”). Улар барып ингәндә... Ғәлиә туҡмаҡ менән бәрәңге иҙеп тора ине (“Яралы кеше тауышы”).\nҺанап киткән һүҙҙәр атамаларҙың предмет тәғәйенләнеше менән тығыҙ бәйләнештә булыуын иҫбатлай, йәғни кеше етештергән предмет үтәйәсәк функцияһына ярашлы итеп эшләнгән, һәм уның атамаһы ла шул әйбер башҡарасаҡ процесс нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Тарихи планда был атамалар бик тотороҡло, хәҙерге көндә лә шул уҡ мәғәнәлә ҡулланылалар.


Рәсәй һәм донъя яңылыҡтары | ГТРК «Башкортостан» - Хәбәрҙәр | 33837\n11 ноября 2016 — 16:35 ГТРК «Башкортостан»\nРәсәйҙең федераль именлек хеҙмәте Севастопольдә украин диверсанттарын ҡалға алды. Уларҙан ҡорал һәм шартлатҡыстар тартып алынған. Диверсанттар йәшәгән фатирҙа шулай уҡ украина оборона министрлығы хәрби бүлеге мисәттәре, Һул сектор ҡағыҙҙары, хәрби кейемдәр табылған.\nАмериканың бер-нисә эре ҡалаһында президент һайлауында республикан Дональд Трамптың еңеүенә ҡаршы акциялар үтте. Ҡушма Штаттарҙың һайланған президенты был акцияларға үҙ фекерен белдереп һайлау ғәҙел үтте тип белдергән. Американың әлеге президенты Барак Обама ла ватандаштарын тынысланырға саҡырған.\nЧили парламентының түбәнге палатаһына дәүләт сеторында эшләүселәр үтеп инеп эш хаҡын арттырыуҙы талап иткән. Улар Хөкүмәт тәҡдимдәре менән риза булмауҙарын белдереп ҡанун сығарыусыларға мөрәжәғәт иткән. Спикер талабынан һуң полиция көс ҡулланырға мәжбүр булған.


Әсмә Мәүлембирҙе ҡыҙы Усманова Хәйбулла яҡтарының илһөйәре, тере тарихсыһы, хикәйәтсеһе ине. Уҡытыусы булараҡ, ул бар белгәнен түкмәй-сәсмәй тыңлаусыға, өйрәнеүсегә, ғалимға еткерергә ашыҡты. Уның менән ҡорған әңгәмәнең һәр бөгөлө - тотош бер дәүер, хеҙмәт, кеше яҙмышы һәм тарих. Уның менән теләһә ниндәй темаға һөйләшеп була, әммә һүҙ халыҡ ижады, халыҡ тамырҙары, бөгөнгөһө һәм киләсәге юҫығына бороласаҡ. Кемгәлер ул үҙ белгәнен һөйләп туймай, кемделер бирелеп тыңлай… Уҡытыусы, эҙәрмән, ижадсы ҡото бар ине уның булмышында. Әсмә апай менән бик күп тапҡырҙар әңгәмә ҡороу бәхете тейҙе миңә. "Киске Өфө" гәзите уҡыусыларына шул әңгәмәләремдең бер нисәһен тәҡдим итәм.\nҺигеҙ ожмах асҡысы,\nШул ожмахтарға менергә\nБулһа ине баҫҡысы.\n"Мин атай-әсәйемдең күмәк - ун бер балалы ғаиләһендә иң оло бала булдым, иртә ҡул араһына индем, - тип һөйләп китә Әсмә апай. - Бына беренсе класҡа уҡырға төштөк. Ул саҡта модаға ингән кишмер (кашемир) яулыҡ бөтәбеҙҙә лә тиерлек бар, заманында иң матур кейем. Уҡытыусыбыҙ яулыҡты дәрестә ябынып ултыртмай, тыя. Арҡабыҙға ғына һалып ултырырға яраймы, тип һорай батырыраҡ ҡыҙҙар. Ярай, тип рөхсәт итә. Бөтәбеҙҙең дә яулыҡтар бер ишерәк булғас, буталып-алмашынып ҡуймаһын өсөн: "Әсәй, яулығыма тамға ҡуйып бирсәле", - тинем. Әсәйем яулыҡ ситенә бер билдә сигеп ҡуйҙы. Ҡыя сигеп эшләнгән билдә. "Был - ҡыя сигеү", - тине. Йәшлектә беҙгә эш етерлек булды. Колхоз эшенә йөрөйбөҙ. Кашауарҙар аш өлгөрткәнсе, ял ваҡытында ҡыҙҙар ҡулъяулыҡ сигә. Эре ҡыя сигеү ысулы менән сигәләр. Кемдер ял мәлендә уйнай ҙа шаяра, ә мин ҡул эше тотҡан апайҙарға текләп ҡарап, отоп ҡалырға тырышам. Ул ваҡытта, өйрәнәм, тигәнмендер инде, халыҡҡа ҡайтарам, тимәгәнмендер. Шуға әсәйем әйткән була торғайны: "Әсмәне мин бер нимәгә лә өйрәтмәнем, Әсмә үҙе өйрәнде", - тигән булыр ине. Әсәйем үҙе лә бик оҫта булды. Һуғыш ваҡытында ҡыҙҙарҙы "английский вязка" менән шарф бәйләп өйрәтә торғайны. Теген машинаһы булманы, ҡул менән һырып тегә ине. "Майғулланып, бесәлләнеп текмәгеҙ, ныҡ итеп тегегеҙ", - тип беҙ теккән нимәне яратмай, кире һүттереп, үҙенсә эшләтер ине. Ҡораманы ҡул менән ҡората торғайны. Тун да текте, кейем дә.\n...Ә бейемемдең "Зингер" машинаһы булды. Ул кешегә кейем теккән, ошо һөнәре арҡаһында етеш кенә йәшәгән улар. Бәлки, бейем дә аҡыл биргәндер, бәлки, мине лә һөнәрле итергә тырышҡандыр, өйләнешкәс, ирем миңә лә теген машинаһы алып бирҙе. Машинала тегә белмәй инем, ирем үҙе тегеп өйрәтте. Шулай аңлы, белдекле булды ул..."\nБөйөк Ватан һуғышы йылдары. Яланғаслыҡ, аслыҡ, етемлек илде ҡороштора. Ун йәшлек Әсмәгә әсәһе үҙенең еләндәрен һүтергә ҡуша... Боронғо затлы еләндәрҙе һүтергә өлкәндәрҙең ҡулы бармай, ә бала кеше тыңламай нишләһен. "...Әсәйемдең ике еләне булды. Боронғо тамъян еләне менән үҫәргән еләне. Икенсе класта ғына уҡый инем әсәйем миңә ошо эште ҡушҡанда. Бик матур, мөһөр баҫып сигелгән боронғо еләндәрҙең тауары күмәк баланың өҫ-башын йүнәтергә, кейем тегергә кәрәк булғандыр инде. Ике ҡәрсәйем нишләргә белмәй уфтанышып, доға ҡылып, аптырашып ултырҙылар, тик әсәйемдең ҡарарына ҡаршы бер ни ҙә эшләй алманылар. Минең дә уларҙы һүткем килмәне. Шул хәтлем ҡыйын булды миңә был эште башҡарыуы. Инде шул ирекһеҙҙән ҡылған ғәйебемде ҡаплар өсөнмө, мин ғүмер буйы елән тегеү хаҡында уйланым, халыҡты, йәштәрҙе еләнле итеү тураһында хыялландым..."\nИке ҡәрсәһе ике яғында доға уҡып, Алланан ғәфү үтенә, йөрәге һыҙлап ҡына ҡыҙ бала үҙенең ырыу еләндәрен һүтә. Ошо мәлдә уның алдына тағы ла олораҡ бурыс ҡуйылғандай була - ҡасан да булһа был еләндәрҙе яңынан тегергә, халыҡҡа ҡайтарырға… Донъялағы - донъялыҡта бит.\n"...Башҡорттарҙың ошоғаса һаҡлап алып ҡалған берҙән-бер нәмәһе - үҙҙәренең биҙәктәре. Шулай итеп, арыу-талыу белмәгән егәрле башҡорт ҡатыны - үҙ халҡының сәнғәтен һәм гүзәллеген һаҡлаусы ул." М.А.Круковский,\nрус этнографы, XX быуат башы.\n"...Беҙҙең Хәйбулла яғы халҡы элек- электән етешһеҙерәк көн күргән, сей тырышлыҡ менән көн иткән. Бар байлығы - мал, ул булмаһа, эш харап. Минең атайым, аяғы ауыртҡас, тегенсе булды. Бик матур итеп итек-ситектәр, тун-толоптар текте. Уның ваҡ эшкә ҡамалып, тире-йөнгә сумып, энә-беҙгә сәнселеп, өйҙә ултырыуын күреп, йәлләп, әсәйем: "Ҡарт ялҡау өйҙән сыҡмай", - тип шаяртҡан була торғайны. Шунан үҙе тағы: "Ялҡаулыҡ тәгәрәй-тәгәрәй ҡаса һинән - бынау хәтле итеп кем ситек тегә был тирәлә, шуны семәрләп сигеп ултыра бит әле", - тип ыңғайына һыйпап, яратып, маҡтап ҡуйған булыр ине. "Шәп мин, зерә шәп - сабата ла үрә беләм әле мин", - тип атай беҙҙе көлдөрә торғайны, үҙе иҫәп-хисапҡа шәп булды, бухгалтер булып та эшләне. Уны атаһы, мулла итәм, тип, мәҙрәсәлә уҡытҡан булған. Заманалар үҙгәргәс ни, был уйы уйылып ятып ҡалған. Шулай ҙа атайым алдынғы ҡарашлы булды, балаларын уҡытам, тип атлығып торҙо..."\n"Әбйәлил яғынан килгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың биҙәүестәре шау көмөш тә көмбәҙ була торғайны. Бер саҡ атайымдан һорайым: "Нишләп беҙҙең яҡта юҡ һуң шул тәңкәләр?" "Әбйәлил электән Урал эсендә, Магнит заводтарына яҡын, көмөш сыҡҡан ерҙә йәшәй, шуға ундағы халыҡ алтын-көмөштө таный ҙа, таба ла, таға ла", - ти торғайны атайым.\nБаймаҡ менән Әбйәлил - баҙарлы ер, тимәк, аҡсалы халыҡ. Май-ҡоротон апарып һатһа ла ҡулына аҡса инә, ә беҙҙең яҡ - сит яҡ, юл да юҡ, эш тә юҡ, аш та юҡ - сиҙәм үҙләштереү башланғансы шулай булды..."\n"Әсәйемдең еләндәрен боҙған мәлдә күңел төбөндә юшҡын ҡалды. Ғүмерлек әрнеү менән хыял ҡалды. 1957 йылда миңә Ленинградҡа һәм Мәскәүгә барырға тура килде. Әле Өфөнө лә күрмәгәнмен, был яҡта бер ҡалаға аяҡ баҫмағанмын, әммә Ленинградҡа юл төштө. Барыуын-барғас, бер нимәгә ҡарамай, Эрмитажды күреп ҡайтырға тейеш инем. Шул Эрмитаж мине яңынан тыуҙырҙы, тиергә була. Тәнем эҫеле-һыуыҡлы булып, һәр экспонатты ҡараным. Һәр бер төймә, һәр бер нәмә һаҡланған! Петр Беренсенең әллә нисә кафтаны ята - тегелеп бөтмәгәндәре лә бар... Ә беҙ нишләп әсәйемдең бер нәмәһен дә һаҡламаныҡ икән, тип, ҡара ғәжәпкә төшөп аптырап ҡайттым үҙебеҙҙең маңҡортлоҡҡа. Йәш булһам да шуны аңлағанмын бит әле, байғош..."\nТарих көҙгөһө - йыр һәм тел, кейем һәм аш-һыу. Орнамент - халыҡ тарихының баһалап бөткөһөҙ шаһиты.\nбашҡорт этнографы, XX быуат аҙағы.\nХәйбулла районының Тыуған яҡты өйрәнеү музейы 1992 йылда асыла, Әсмә Мәүлембирҙе ҡыҙы "Этнография" бүлеген туплаусы була. Музейға килеүселәр был ғәжәйеп бүлмәгә килеп кереүгә бер тын һүҙһеҙ ҡарап тора. Иң бай экспозицияларҙың береһе - башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейеме күргәҙмәһе. Башҡортта нисә ырыу бар, шунса кейем төрө... Күргәҙмә - Хәйбулла яғы оҫтаһы Әсмә Мәүлембирҙе ҡыҙы Усманованың ижады. Башҡортостанда ғына түгел, донъяла берәү бындай уникаль йыйылма.\n"Кейемдәр тураһында гел ҡыҙыҡһынам. Наил Бикбулатов, Раил Кузеев, Рим Янғужин, Альмира Янбухтина, Светлана Шитоваларҙың китабын уҡыйым. Бер йыл Өфөгә семинарға барҙым. Альмира Ғәйнулла ҡыҙы Янбухтина үҙе оҫталыҡ дәресе үткәрҙе. Уға үҙем теккән бер күлдәкте күрһәтеп: "Дөрөҫ эшләгәнменме?" - тип һораштым. "Дөрөҫ эшләйһегеҙ", - тине. Светлана Николаевна Шитова менән дә күп аралаштым. Мин күберәк һорашам, үҙем бер нәмә лә һөйләмәйем. Әгәр ҙә шулай-шулай була ул, тип белгәнемде һөйләһәм, яҙып алырға әҙер генә торалар. Ә мин өндәшмәйем. Тәү мәлдәрҙә шулай тыңлап, өйрәнеп тик йөрөнөм. Уғаса булмай, әсәйем дә үлеп ҡалды. Уның туҡһан йәше тулыуға бер бүләк булыр, тип, ошо кейемдәрҙе тегә башлағайным. Үҙемдең хыялым бар ине бит - теге саҡ һүтелгән еләнде кире тергеҙеп, әсәйемде ҡыуандырырмын, тигәйнем... Булманы, өлгөрмәнем. Күрәһең, уға елән ябыныу бүтән насип булмаған... Беҙҙең Хәйбулла районында бөрйәндәр, үҫәргәндәр, ҡыпсаҡтар йәшәй. Ялан Ҡыпсағы тигән ауыл бар ине, хәҙер юҡ ул, шунда ҡара-ҡыпсаҡ ҡәүеме йәшәне. Шул ауылдан өс саҡрымда Айыулы тигән ауылда уҡыттыҡ, шунда ла кешеләрҙән һораша торғайным. Баяғы минең һорашыуымдың, ҡыҙыҡһыныуымдың сәбәбе бер - кейемдәрен өйрәнеү.\n1990 йылда Ишмулла Дилмөхәмәтов йыйынына Күгәрсен районы Сәнкем-Тәүәкән ауылынан килтерелгән тирмәгә күрше генә үҙебеҙҙең район тирмәһен ҡорҙоҡ. Сәнкем тирмәһендә бер боронғо түбәтәйҙе күреп ҡалдым. Түбәтәйгә төрлө төҫтәге ынйыларҙан теҙеп бетеү сигелгән. Йәйғор бетеү! Сәнкем-ҡыпсаҡтарҙың бетеүе! Илаһи матур тамға! Йәйғор бетеү ҡатын-ҡыҙҙарҙың ғына түгел, ирҙәрҙең дә кейеменә ҡуйыла һәм шунан танылып тора торған булған. Йәйғор бетеү түбәтәй, ҡашмау олоно, елән итәге, елән иңсә-яурынсаһында ла осрай, бигерәк тә балалар кейеменә мотлаҡ ҡуйыла торған булған..."\nЯҙылған: 27.03.20 | Ҡаралған: 556


27 Ноябрь 2010, 18:03\nКисә Өфөлә Конгресс-холда күп балалы әсәләрҙе «Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләү тантанаһы үтте – ул иҫәп буйынса 88-сеһе булды. Унда республика райондарынан килгән 49 әсә ҡатнашты. Уларҙың күпселеге – хужабикәләр. Әммә араларында уҡытыусылар, почтальондар, социаль хеҙмәткәр, һауынсы, дауахана һәм мәктәп хеҙмәткәрҙәре, китапхана мөдире һәм бухгалтер ҙа бар.\nКисә Өфөлә Конгресс-холда күп балалы әсәләрҙе «Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләү тантанаһы үтте – ул иҫәп буйынса 88-сеһе булды.\nУнда республика райондарынан килгән 49 әсә ҡатнашты. Уларҙың күпселеге – хужабикәләр. Әммә араларында уҡытыусылар, почтальондар, социаль хеҙмәткәр, һауынсы, дауахана һәм мәктәп хеҙмәткәрҙәре, китапхана мөдире һәм бухгалтер ҙа бар.\n– Беҙҙең һеҙгә ярҙам әллә ни ҙур түгел, әммә был юҫыҡта эш алып барабыҙ. Торлаҡ мәсьәләһе, мәҫәлән. Йәки балалар баҡсаһы етешмәүе. Төҙөйәсәкбеҙ уларҙы, – тине республика башлығы Рөстәм Хәмитов, әсәләр алдында сығыш яһап.\nЙыл башынан биш һәм унан да күберәк балаһы булған 340 әсә юғары наградаға лайыҡ булған. Миҙал менән бергә уларға 8700 һум күләмендә аҡсалата премия ла бирелде.\n– Миҙал беҙгә балаларыбыҙҙы тағы ла нығыраҡ, матурыраҡ тәрбиәләү яуаплылығын йөкмәй, – тине Дыуан районынан килгән Наталья Горбунова яуап сығышында. – Балаларҙы һәм әсәләрҙе яҡлау буйынса күрһәткән хәстәрлегегеҙ өсөн ҙур рәхмәт!\nРөстәм Зәки улы, тантананы тамамлап, залда ултырған бәхетле ҡатындарға былай тип мөрәжәғәт итте:\n– Минең бер улым һәм бер ҡыҙым бар. Өлкәнәйә килә ғаиләлә өс-дүрт, бәлки, биш бала булыуы яҡшыраҡ икәнлеген аңланым. Уларҙы аяҡҡа баҫтырыуы, әлбиттә, еңел түгел. ҡулығыҙҙы ҡыҫҡанда усығыҙҙағы сөйәлдәр һеҙҙең барығыҙҙың да тырыш, эшһөйәр әсәләр икәнлегегеҙҙе дәлилләне. Эйе, һеҙҙе уста ғына йөрөтөрлөк тә бит. Тормош юлдаштарығыҙға һәм балаларығыҙға сәләмдәремде еткерегеҙ.


Бындай мәктәп берәү генә буласаҡ!\n17 Июнь 2020, 01:01\nМәғлүм булыуынса, Иҫке Сибайҙағы 1977 йылда төҙөлгән мәктәп авария хәлендә булғанлыҡтан, ябылғайны. Балалар урындағы мәҙәниәт йортонда, балалар баҡсаһында белем алһа, юғары класс уҡыусылары Сибай ҡалаһына йөрөп уҡый. Быйыл иһә был проблема хәл ителде. Ошо көндәрҙә, бөтә республика халҡының иғтибарын үҙенә йәлеп, мәктәп төҙөлөшө башланды. Был ысынында ла шулай. Сөнки буласаҡ яңы белем усағы тотош республикала берәү генә буласаҡ.\nМәктәпте аукционда еңеп сыҡҡан Өфө ҡалаһының “Империя” ЯСЙ-һы сафҡа индерәсәк. Төҙөлөштө башлыса йәмғиәттең эшселәре алып бара, шулай уҡ урындағы халыҡ та йәлеп ителгән. Уның өсөн республика адреслы инвестиция программаһы буйынса 363,548 миллион һум аҡса йүнәлтелә. Дөйөм алғанда ул 30069 кв.метр майҙанды биләйәсәк, шуның 3581 кв.метрында мәктәп буласаҡ. Урыны-урыны менән 1, 2, 3, 4 ҡатлы буласаҡ мәктәп “Н” формаһында һалына. Ул 375 урынға иҫәпләнгән.\nБөгөн иҫке мәктәпте һүтеү эштәре бара. Ҡыйығы, тәҙрәләре, түбәһе алынған. Ошо көндәрҙә стеналары емерелә башлаясаҡ. Бер үк ваҡытта буласаҡ мәктәптең тотош биләмәһен тәртипкә килтереү эштәре алып барыла. Нигеҙ һалыу өсөн урын әҙерләнә.\n- Буласаҡ мәктәптең аныҡ нөктәләре билдәләнде, шуның менән төҙөлөш эштәре башланды тигәндә лә була, - тине “Империя” ЯСЙ-һының техник директоры Вадим Ғайсин. – Шуның менән төҙөлөш эштәре башланасаҡ. Беҙҙе лә һуңғы һөҙөмтә нығыраҡ ҡыҙыҡһындыра. Сөнки был мәктәп кенә түгел, ә балаларҙы бөтә яҡлап та үҫтерәсәк, тәрбиәләйәсәк үҙәк буласаҡ.\nЭйе, был мәктәптә уҡыясаҡ балалар бәхетле. Улар белем алып ҡына ҡалмай, төрлө яҡлап үҫешеү өсөн шарттар ҙа аласаҡ. Айырыуса сәләмәт тормош алып барыуға ҙур иғтибар бирелә. Айырым футбол, волейбол, баскетбол, хоккей, еңел атлетика менән шөғөлләнеү өсөн майҙансыҡтар буласаҡ. 1-се, 2– 4-се һәм 5– 9-сы кластар өсөн айырым ял итеү урындары ҡалҡып сығасаҡ. Аллеялар, йәйәү йөрөү, ял итеү өсөн дә һуҡмаҡтар ҡаралған. Мәктәп биләмәһен тулыһынса төҙөкләндереү, йәшелләндереү эштәрен дә “Империя” ЯСЙ-һы атҡарып сығасаҡ.\n- Яңы белем усағын киләһе йылдың август айында файҙаланыуға тапшырыласаҡ, - тине Вадим Ғайсин.\nТимәк, балалар яңы уҡыу йылын өр яңы мәктәптә башлаясаҡ, тип ышанабыҙ.


01.03.2011 Донъя яңылыҡтары\nЕте улы ла аҡсаһыҙ\nЛивия менән 42 йыл буйы етәкселек иткән Каддафиҙың китеүен талап иткән акциялар 15 февралдән бирле дауам итә.\nИң аптыратҡаны – етәксеһенең баш күтәреп сыҡҡан халҡын ҡан ҡойош ярҙамында тынысландырырға тырышыуы.\nӘлбиттә, донъя йәмәғәтселеге бындай хәлгә битараф түгел – Ливия башлығы Муаммар Каддафи һәм уның ете улы, бер ҡыҙы хәҙер бер сит илгә лә индерелмәйәсәк. Был хаҡта Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюция ҡабул итте.\n«ҡара исемлек»кә бөтәһе 16 кеше эләккән, унда Ливияның оборона министры, хәүефһеҙлек хеҙмәте башлыҡтары ла индерелгән. Каддафи һәм уның дүрт улының, ҡыҙының сит илдәге банк иҫәптәре ябылған. Ливиялағы һуңғы сыуалыштарҙа меңдән ашыу кеше үлтерелгән. Яңы ғына ҡабул ителгән резолюция буйынса был хаҡта эш Халыҡ-ара енәйәт судының прокуратураһына тапшырыла. Билдәле булыуынса, Муаммар Каддафи яҡлы кешеләр үҙенең фекерен белдереү өсөн урамдарға сыҡҡан халыҡты законһыҙ рәүештә үлтерҙе, яраланы.\n2010 йылдың һөҙөмтәләре буйынса, ҡытайҙа йәшәүселәрҙең һаны, алты миллионға артып, 1 миллиард 341 миллион кеше тәшкил иткән.\nБыл хаҡта ҡытай Халыҡ Республикаһының Дәүләт статистикаһы белгестәре хәбәр итә.\nЕтмәһә, был һан тулы картинаны асып бирмәй, тигән фекер бар. ҡытайҙағы демографик хәл тураһындағы аныҡ һандар яҡын арала билдәле буласаҡ. Әммә шуныһы бөгөн үк асыҡ – һандар кәмемәйәсәк, ә артасаҡ.\nҡытайҙа халыҡ иҫәбен алыу кампанияһы һәр ун йыл һайын үткәрелеп тора. Уларҙың һөҙөмтәләре буйынса, был илдә халыҡ йылдан- йыл арта ғына бара. Үткән йөҙ йыллыҡтың 80-се йылдарынан башлап, ҡытайҙа бер ғаиләлә бер генә бала үҫтереү сәйәсәте үткәрелә. Халыҡтың артыуын туҡтатыу өсөн был ғына етмәй, ҡытайҙар оҙаҡ йәшәүе менән дан тота. Яҡын арала илдә эшкә һәләтлеләрҙең һаны ҡырҡа кәмеп, ҡарттарҙың һаны артасаҡ.\nМысыр беҙҙе көтә\nМысыр халҡы тәүҙә, туристарҙың ҡотон алып, демонстрацияларға күтәрелһә, хәҙер, буш торған ҡунаҡхана, отелдәр өсөн йәне көйөп, урамдарға сыға башланы.\nБөгөн туристик компаниялар, ресторан, магазин хеҙмәткәрҙәре туристарҙың Мысырға ял итергә килергә ҡурҡмауын һорап, транспаранттар күтәреп, Шарм-әл Шәйехтең үҙәк урамдары буйлап йөрөй.\nХалыҡ Мысырҙа демонстрацияларға сыҡҡанда ла курорт ҡалалары имен ҡалды. Шулай ҙа хәҙер ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы отелдәр клиенттар менән 20 – 25 процентҡа ғына тулған. Әле унда Украина туристары ял итә башлаған.\nӘ рәсәйҙәр 1 марттан Мысырға ебәрелә башларға тейеш, тигән мәғлүмәт бар. Һәр хәлдә, Мысыр курорттары беҙҙең ил туристарының ҡәҙерен белә.


Сирҙе асыҡлау еңел, ә дауалауы... » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Сәләмәт булайыҡ » Сирҙе асыҡлау еңел, ә дауалауы...\nСирҙе асыҡлау еңел, ә дауалауы... 22.06.2018 // Сәләмәт булайыҡ\nӨфөләге Конгресс-холда Йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен дауалау буйынса\nI Рәсәй-Ҡытай конгресы булып уҙыуы тураһында беҙҙең гәзит хәбәр иткәйне инде. Бөгөн медицинала көнүҙәк проблемаларҙың береһе булған һәм хәҙерге йәмғиәттең ҡырҡыу социаль мәсьәләләре исемлегенә ингән йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарын дауалауҙа белгестәр нимә тәҡдим итә? Ҡытай тәжрибәһен нисек ҡулланырға уйлайҙар? Был афәттән ҡотолоу йәки уны кәметеү өсөн ниндәй юлдар күҙаллана?\n– Һәр йыйындың, һис шикһеҙ, файҙалы башланғысы шунда: тәжрибә уртаҡлашыу, проблемаларҙы уртаға һалып һөйләшеү, хәл итеү юлдарын эҙләү, – тине Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов, конгресҡа килгәндәрҙе сәләмләп. – Былар барыһы ла глобаль тәғлимәттең бер өлөшө булып тора, һәм шунһыҙ үҫеш тә мөмкин түгел. Бөгөн беҙ Рәсәй-Ҡытай форумы тураһында һөйләйбеҙ. Ҡытай менән дуҫтарса мөнәсәбәттең үҫеүе Рәсәй өсөн стратегик әһәмиәткә эйә. Уның шулай икәнлеген үткән аҙнала ғына Рәсәй Президенты Владимир Путиндың Ҡытай Халыҡ Республикаһына сәфәре барышында ике ил етәксеһе аныҡ раҫланы.\nХалыҡ-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә Башҡортостан да тос өлөш индерә. 2014 йылда Бразилияла уҙғарылған БРИКС илдәре саммитында тап беҙҙең республика был төркөмдә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең мөнәсәбәттәрен төбәктәр кимәлендә үҫтерергә тәҡдим иткәйне. 2015 йылдан алып Өфөлә йыл һайын ШОС һәм БРИКС илдәренең Бәләкәй эшҡыуарлыҡ буйынса форумы үткәрелә. Беҙ Ҡытай провинциялары менән күп яҡлы хеҙмәттәшлекте әүҙем арттыра барабыҙ. 2018 һәм 2019 йылдар Ҡытай менән Рәсәй төбәктәренең хеҙмәттәшлек йылы тип тә иғлан ителде. “Волга – Янцзы” форматында Волга буйы федераль округы төбәктәренең, шул иҫәптән – Башҡортостандың, Цзянси һәм Аньхой провинциялары менән сауҙа-иҡтисади, гуманитар, ғилми, мәҙәни өлкәләрҙә аралашыуы йәнләнә бара.\nРеспублика етәксеһе ошо йыйындың артабан күп дәүләттәрҙең табиптары өсөн абруйлы фекер алышыу майҙансығына әүерелеренә ышаныс белдерҙе. Конгресҡа донъяның билдәле табиптары – Ҡытай профессорҙары Тянь Йе, Схао Яана, Лиу Бина, Чу Пхен, Италиянан медицина ғалимдары Эустахио Онорато, Лукас Мотлох, Германиянан Юлия Гжишковская, үҙебеҙҙең илдән Рәсәй кардиология милли тикшеренеү үҙәгенең генераль директоры Сергей Бойцов, Рәсәй Фәндәр академияһы академиктары Ренат Аҡсурин менән Ирина Чазова һәм башҡалар килгәйне.\nБыл йыйын – Башҡортостан менән Ҡытай табиптарының икенсе форумы. Былтырғы йыл аҙағында ошондай уҡ кимәлдәге ҙур конгресҡа нейрохирургтар килгәйне. Республикабыҙ Ҡытай һәм башҡа илдәр менән һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге тығыҙ хеҙмәттәшлеккә әҙер. Бигерәк тә Ҡытайҙың тәжрибәһе беҙҙең иғтибарҙы тарта: уның күп быуаттар буйы дауам иткән һәм цивилизация таңында күп осраҡта сәнғәт өлкәһе булып ҡабул ителгән медицина йолалары бөгөн заман фәненең ҡаҙаныштарына таянып үҫешә.\nЙөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен дауалау буйынса ошондай ҙур форумды уҙғарыу өсөн майҙансыҡ итеп Башҡортостанды һайлауҙары ла осраҡлы түгел. Республикала ҡеүәтле кардиология хеҙмәтенә эйә булған төрлө кимәлле һаулыҡ һаҡлау системаһы булдырылған. Абруйлы ғилми мәктәптәр барлыҡҡа килде. Рәсәй һәм халыҡ-ара медицина ойошмалары менән йоғонтоло хеҙмәттәшлек юлға һалынған. Беҙҙең республикалағы кардиология үҙәге лә ҡаҙаныштары менән киң билдәлелек алған.\n– Ышаныслы әйтергә мөмкин: бөгөн беҙҙең кардиология хеҙмәте ошо сир менән килгән пациенттарҙы юғары кимәлдә дауаларға әҙер, бының өсөн Рәсәйҙә һәм Европала раҫланған барлыҡ стандарттар ҙа ҡулланыла, – ти Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш төп кардиологы, Республика кардиология үҙәгенең баш табибы Ирина Николаева. – Һуңғы биш йылда был йүнәлештәге операциялар һәм тикшеренеүҙәр 71,8 процентҡа артты, шул иҫәптән юғары технологиялы операциялар 2,1 тапҡырға күбәйҙе. Ошо осорҙа йөрәкте ортотопик ысул менән күсереп ултыртыу 16 тапҡыр башҡарылды.\nӘйткәндәй, был конгресс – йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәренә бағышланған һәм беҙҙең республикала уҙғарылған ҙур медицина йыйындарының дауамы. Ошоға саҡлы Өфөлә XIII Бөтә Рәсәй “Артериаль гипертония” конгресы, I Рәсәй йөрәк өйәнәге һәм миокард сирҙәре буйынса форумы булып үткәйне. “Тимәк, беҙҙең белдеклелек тә арта бара, бөгөнгө конгрестың да төбәктәге кардиология үҫешенә яңы этәргес бирәсәге бәхәсһеҙ”, – тине Башҡортостан Башлығы.\nМеңгә яҡын белгес ҡатнашҡан был сарала 100-ҙән ашыу кеше сығыш яһаны, шуларҙың 21-е сит илдән килгән ғалимдар ине. Шулай ҙа төп сығыш итеп Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының “Милли медицина кардиология тикшеренеүҙәре үҙәге” федераль дәүләт учреждениеһының генераль директоры, ошо министрлыҡтың профилактик медицина буйынса штаттан тыш төп белгесе, профессор Сергей Бойцовтың докладын күрһәтергә булалыр, моғайын.\n– Бөгөнгө медицинаның иң ауыртҡан урыны шул: сирҙе асыҡлау ҡыйын түгел, ләкин артабан... һөҙөмтә юҡ, – тине ул. – Дауалау эше ҡатмарлы һәм оҙайлы күренешкә әйләнә, һауығыуҙың ҡасан һәм ниндәй кимәлдә булырын әйтеүе лә ситен. Бында медицина ярҙамынан бигерәк, кешенең сәләмәт тормош алып барырға өйрәнеүе, уны быға бала саҡтан уҡ күнектереү мөһимерәк. Беҙ рәсәйҙәрҙең ошондай тормошҡа бик һүлпән күсеүенә зарланабыҙ, ғәмәлдә был процесс йәнләнә бара, тип уйлайым. Дауалау гимнастикаһына ылығыусылар, төрлө һауыҡтырыу сараларына йөрөүселәр һаны арта бара, хәҙер кибеттә аҙыҡ-түлекте һатып алыр алдынан уның составын уҡып ҡарамаған кеше юҡтыр ҙа, моғайын.\nСирҙе дауалауға ҡарағанда, алдан иҫкәртеү һаулыҡ өсөн ҡулайлыраҡ та, ваҡыт йәһәтенән дә отошлораҡ булыуы менән барыһы ла килешәлер. Ә ул, барыһынан да алда, сәләмәт тормош тәғлимәте булдырыуға бәйле. Беҙ бит үҙебеҙҙең ныҡышмаллыҡ һәм маҡсатҡа ынтылыш булмауға түгел, ә медицинаға һылтанып өйрәнгәнбеҙ. Заман быны, әлбиттә, үҙгәртә бара.\nИкенсе яҡтан, һаулыҡ һаҡлау тармағын да яңы үҫеш баҫҡысына күтәреү – күптән өлгөрөп еткән мәсьәлә. Алдағы өс-дүрт йылда Башҡортостанда тиҫтәнән ашыу яңы клиникалар һәм дауаханалар төҙөү, бының өсөн 15 миллиард һум тотоноу күҙаллана. Шул исемлектә Республика кардиология диспансерының яңы хирургия бинаһы ла бар. Ул майҙаны 36 мең квадрат метр булған һәм иң яңы ҡорамалдар менән йыһазландырылған заманса корпустан торасаҡ.\nМедицина өлкәһендәге абруйлы етәкселәрҙең береһе булараҡ, Сергей Бойцов Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау тармағының заманса үҫешенә ҙур баһа бирҙе һәм беҙҙең төбәктең ошо йәһәттән инновациялар индереү буйынса алдынғы буласағын белдерҙе. Профессор шулай уҡ йөрәк-ҡан тамырҙары сире менән интегеүселәргә һаулыҡ һаҡлауҙың тәүге звеноһында медицина ярҙамын ойоштороуҙың төп бурыстарын аңлатты:\n1. Статистика хеҙмәтен нығытыу, үлемдең тәүге сәбәптәрен кодировкалау буйынса автоматик система индереү.\n2. Артериаль баҫымдың юғарылығы, йөрәктең ишемик сире менән интегеүселәрҙе (шул иҫәптән киҫкен коронар синдром кисергәндәрҙе) терапия хеҙмәтендә диспансер күҙәтеүенә алыу тәжрибәһен киңәйтеү.\n3. Даими йөрәк өйәнәгенән яфаланғандарҙы ваҡытында асыҡлау һәм диспенсер күҙәтеүенә алыуҙы көнүҙәк мәсьәлә итеп ҡуйыу.\n4. Артериаль баҫымды дистанцияла үлсәү.\n5. Электрон медицина картаһы нигеҙендә, сирле менән алдан килешеүгә таянып, артериаль баҫымдың маҡсатлы кимәлен контролдә тотоуҙы ғәмәлгә индереү.\n6. Антикоагулянт терапияһын (ҡан ойошоуҙы булдырмау сараларын) ҡулланыуҙы киңәйтеү.\n7. Киҫкен коронар синдром кисергәндәрҙе һәм йөрәгенә операция яһатҡандарҙы ғүмер буйы бушлай дарыу менән тәьмин итеү.\nШулай уҡ Ҡытайҙың Харбин университеты профессоры Тянь Е, Германиянан Хайдельберг университеты профессоры Юлия Кжышковская, Италиялағы Бергамо клиникаһы профессоры Эустахио Онорате һәм башҡаларҙың сығыштары ла фәһемле булды.\nСарала йәштәрҙең күп булыуы (ғөмүмән, зал шығырым тулы ине) Рәсәй менән Ҡытай табиптары һәм медицина йүнәлешендәге юғары уҡыу йорттары араһындағы хеҙмәттәшлектең дә үҫә барыуын раҫлай. Рәсәй-Ҡытай медицина университеттары ассоциацияһы рәйестәше, Сеченов университеты ректоры, профессор Павел Глыбочко билдәләп үткәнсә, ошо ойошманың дүрт йыл эшмәкәрлеге осоронда байтаҡ берлектәге проект тормошҡа ашырылған, шул иҫәптән боронғо ҡытай медицина алымдарын донъя тәжрибәһенә индереү буйынса ла.\n– Бөгөн беҙҙең йәш табиптар Ҡытай белгестәре менән бергә тикшеренеүҙәр үткәрә, – тине Башҡортостан дәүләт медицина университеты ректоры, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, профессор Валентин Павлов. – Был иһә тикшереү һөҙөмтәләренә тиҙерәк һәм анығыраҡ өлгәшергә мөмкинлек бирә, дауаханаларҙа ла уларҙы ҡуллана башлау ваҡыты тиҙләтелә.\n– Конфуций табиптар тураһында ике һүҙҙән генә торған фекер әйткән – “Кешеләрҙе яратырға”. Тимәк, эштең уңышы ҡорамалдарҙан һәм технологияларҙан бигерәк һәр кемдең башҡарған һөнәргә ҡарашына, яуаплылығына бәйләнгән, – тине Рөстәм Зәки улы үҙенең сығышында. – Рәсәй Президенты Владимир Путин илдәге уртаса ғүмер оҙайлылығын 2024 йылға – 78, ә 2030 йылға 80 йәшкә тиклем күтәреү бурысын ҡуйҙы. Был йүнәлештәге өҫтөнлөклө эштәрҙең береһе – ҡан әйләнеше системаһы ауырыуҙарынан үлем осраҡтарын һәр 100 мең кешегә ҡарата 450-гә тиклем кәметеү. Башҡортостанда ул әле 500-515 осраҡты тәшкил итә, йәғни Рәсәй буйынса бөгөнгө уртаса кимәлдән яҡшыраҡ. Шулай ҙа билдәләнгән күрһәткестәргә ирешеү өсөн беҙгә күп эшләргә кәрәк әле.


Дүшәмбегә тиклем Башҡортостанда ямғырҙар яуасаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nДүшәмбегә тиклем Башҡортостанда ямғырҙар яуасаҡ\n10:26, 23 июня 2011 Йәмғиәт\nБашгидромет менән был аҙнаға күҙалланған ямғырҙар туҡтамай. Бөгөн төндә бөтә республика территорияһында төрлө интенсивлыҡтағы ямғырҙар үтте. Яңауыл, Ҡариҙел, Дыуан һәм Учалы райондарында ғына ҡоро.\n«Башинформ» агентлығына Башгидромет синоптиктары хәбәр итеүенсә, көн дауамында һауа торошо үҙгәрмәйәсәк. Айырым райондарҙа секундына 20 метрға тиклем көсәйеүсән ел менән йәшенле ямғырҙар булыуы ихтимал.\nАлдағы ял көндәрендә лә беҙҙе ямғырҙар көтә. Хәйер, улар артыҡ мул булмаясаҡ һәм дүшәмбегә ҡарай һауа температураһы күтәрелергә тейеш.