Яҡут иле тарта, Башҡортостан һағындыра... » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Яҡут иле тарта, Башҡортостан һағындыра...\nЯҡут иле тарта, Башҡортостан һағындыра... 30.01.2018 // Йәмғиәт\nЗаманалар һиҙелеп үҙгәрә, ваҡыт арбаһы яңылыҡты бер туҡтауһыҙ өҫтәй генә. Тәү ҡарамаҡҡа ҡайһы бер ҡалыплашҡан фекерҙәргә бөгөн бүтәнсәрәк ҡарайбыҙ түгелме? Әлбиттә, был йәһәттән бәхәсләшергә һәр саҡ мөмкин, шулай ҙа...\nАлтын-көмөш яуған ерҙән тыуып үҫкән ил яҡшы, тиһәләр ҙә, Арсен Һағынбаев йәһәннәмдә ятҡан Яҡутстан менән яҙмышын ваҡытлыса бәйләгән. Баштан алып һөйләгәндә, хәл-ваҡиғалар ағышы түбәндәгесә. Егет тыуған төйәгендә бер нисә йыл эшләп ҡарағандан һуң ситкә сығып китеүҙе уңайлы тип тапҡан. Ни өсөн? Бер урында хеҙмәт хаҡын өс-дүрт айға һуңлатып биргәндәр, ойошманың уға һаман да ҙур бурысы бар әле. Икенсеһендә иһә кәкре ҡайынға терәткәндәр, эш хаҡын ҡасан түләүҙәрен тегеләрҙән ҡат-ҡат һорай торғас, тамам төңөлгән дә инде ул. “Аҡса ҡоло булма”, “Аҡса – бер көнлөк, һаулыҡ – мәңгелек” тип ҡабатларға яратһаҡ та, килешәйек, кеҫәң таҡыр саҡта бер нимә лә ҡыйратып булмауын үҙ башыбыҙҙан кисергән бар, бигерәк тә хәҙер финанс мәсьәләһе күпте хәл иткән заманда.\nӘйткәндәй, башҡортостандар эшкә йыш йөрөгән төбәктәр исемлеген асыҡлағандар. Былтыр республикабыҙҙан 150 мең тирәһе кеше ситтәрҙә көнлөксө хәлендә ҡалған, хатта кемдәрҙелер байытып ҡайтҡан. Тырыштар йорт төҙөгән, хужалыҡта тир түккән, шулай уҡ бүтән төрлө ваҡ-төйәк эштәргә йәлеп ителгән.\nТегендә майлы ҡоймаҡ әҙерләп ҡуймағандар, тиһәләр ҙә, яҡташтарыбыҙ әле лә Себер тарафтарына ағылыуын дауам итә. Мәскәү һәм Санкт-Петербург кеүек эре ҡалаларҙа бил бөгөүҙәрен телгә алыу артыҡ. Һүҙ ҙә юҡ, күршеләр – Ырымбур, Силәбе, Свердловск өлкәләренә, Пермь крайына, Удмурт һәм Татарстан республикаларына сығып та “һауа алмаштырып” ҡайта.\nКүптәнге танышыма һоҡланмаҫлыҡ та түгел шул. Тыуған яғыңда һәр кем батыр тигәндәй, ә бына ситтә үҙеңдең бәхетеңде һынап, хатта табып ҡара! Ысынлап та, ҡайһы берәүҙәрҙең ситкә сығып ғаиләһен ҡарарлыҡ аҡса табыуына ҡараш төрлөсә. Шуны беләм, күптәр ундай йүнселдәрҙе хуплай. Әңгәмәсем дә был йәһәттән бер ниндәй ҙә хилафлыҡ күрмәй, киреһенсә, был аҙымды яһаусыларҙы сынығыу осорон кисереү менән сағыштыра. Йыраҡ йөрөйһө түгел, иҫке сумаҙанын күтәреп, йыраҡҡа китеүселәрҙең зиннәтле автомобилдәрҙә ҡайтып инеүен нисек баһаларға?! Әлбиттә, хупларға кәрәк.\n– Минеңсә, хеҙмәт хаҡының юғарылығын иҫәпкә алғанда, юлдағы йонсоуҙар, урынлашыу мәшәҡәттәре, ундағы климатҡа яраҡлашыу һәм башҡа көйһөҙлөктәргә күҙ йоморға ла мөмкин, – ти ул. – Уның ҡарауы, был тарафтарға мәңгелеккә килмәгәнмен дәбаһа. Тәжрибә уртаҡлашыу, эшкә өйрәнеү ҡасан да кәрәк. Вагонда йәшәйбеҙ, махсус кейем бирҙеләр, туҡланыу насар түгел.\nГәзит уҡыусым, сос егет Яҡутстанда алмас таба, тип уйлаһа, мәсьәләгә саҡ ҡына яҡын килде. Йә булмаһа, нимә менән шөғөлләнеүен уның үҙенән һөйләтәйек.\n– Ағайымдың кәңәше буйынса ситкә юлландым, – ти сығышы менән Баймаҡ районының Таулыҡай ауылынан булған Арсен. – Яҡут илен ишетеү менән, ысынлап та, шунда уҡ алмас һәм мәғрур тауҙар күҙ алдына баҫа. Республиканың ысынында алмас табыуҙа лидерлыҡты бирмәүен күҙаллап, ошо эшкә барырға ла мөмкин ине, ләкин улай итмәнем. Һүҙ ҙә юҡ, унда беҙҙәгегә ҡарағанда күберәк түләйҙәр. Асылда, беҙҙең бурыс – Ҡытайға газ торбалары һуҙыу, шундай изге уй-ниәттәрҙе тормошҡа ашырабыҙ. Яҡутстандан һуҙылған газ торбалары, Амур өлкәһе аша үтеп, Ҡытайға барып етергә тейеш.\nИр-егеттең йөрәгендә эйәрле-йүгәнле ат ятыр тигәндәй, ул киләсәккә ҙур маҡсаттар менән йәшәй. Арсен, әҙме-күпме аҡса йыйғас, Башҡортостанға ҡайтып үҙ эшен асмаҡсы. Ҡайһы йүнәлешкә тотонорон сер итеп ҡалдырҙы, әммә ыҙалап төрлө яҡта йөрөмәһендәр өсөн шәхси предприятиеһына яҡташтарын ғына йәлеп итәсәген аныҡ белдерҙе.\n– Яҡутстанда башҡортостандар тәүҙә бармаҡ менән генә һанарлыҡ ине, әле арта барыуына иғтибар иттем. Барыбер ҙә беҙҙең яҡты бер төбәк тә алмаштыра алмай, ситтә йөрөһәк тә, күңелдәребеҙ һәр ваҡыт тыуған яғыбыҙҙа. Йәшермәйем, һағындыра, – тип тамамланы һүҙен Арсен Һағынбаев.


Ҡалтасы районында «Ший Кандыра» мари бейеүе фестивале үтәсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nҠалтасы районында «Ший Кандыра» мари бейеүе фестивале үтәсәк\n15:50, 4 июля 2011 Йәмғиәт\n16 июлдә Ҡалтасы ауылында «Ший Кандыра» («Көмөш бау») Беренсе асыҡ мари бейеүе фестиваль-конкурсы үтәсәк. Бында бейергә Башҡортостандан, Мари Иленән, Удмуртиянан, Киров, Свердловск, Түбәнге Новгород өлкәләренән, Пермь крайынан, Мәскәүҙән, Санкт-Петербургтан һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән киләсәктәр. Ойоштороусылар – Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығының Республика халыҡ ижады үҙәгенең төбәктәге филиалы, Ҡалтасы районы хакимиәте, «Веревочка» Көнсығыш мариҙарының ауыл бейеүҙәрен яратыусылар йәмғиәте.\nӘйтеп үтергә кәрәк, көнсығыш мариҙарының «Кандыра» традицион бейеүе – донъяла һаҡланып ҡалынған сәхнә өсөн яраҡлаштырылмаған иң һирәк күмәк бейеүҙәрҙең береһе. Көнсығыш мариҙарҙа «кандыра пунымаш» әлеге көндә лә бик популяр. Уның бер-нисә километрға һуҙылыуы мөмкин һәм унда биштән алып биш меңгә тиклем кеше бейей ала. «Кандыра» – бейеү-доға ҡылыу, «ғаләмгә мөрәжәғәт». Был бейеү йыһан гармонияһын яңырта, тип һанала. Тарихсылар әйтеүенсә, 1814 йылда мари хәрбиҙәре уны яулап алынған Париж урамдарында бейегән.\nФестивалдә ҡатнашыусылар «Кандыра» бейеүенең оҙонлоғо — Ҡалтасының төп урамдарының береһендә һуҙыласаҡ бейеү сылбыры буйынса донъя рекордын ҡуйырға ниәтләй.\n2014 йылда Парижда был мари бейеүенең 200 йыллыҡ юбилейын билдәләү планлаштырыла.\nТеги: милли мәҙәниәт, фестивалдәр, бейеүҙәр


Шулай йәшәй Салауат\nШулай йәшәй Салауат15.11.2011\nБашҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитовтың уҙған шәмбелә Салауат ҡалаһында үткән сәфәре ҡаланың предприятиелары, социаль-көнкүреш объекттары менән танышыуҙан башланды.\nТәүге туҡталыш — металл конструкцияларын тутығыуҙан һаҡлау өсөн цинк менән ҡаплаусы “Салауатметалл” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте. Белгестәр әйтеүенсә, бындай ысул менән ҡапланған конструкцияларҙың файҙаланыу ваҡыты илле йылға тиклем оҙая. Артабан Рөстәм Хәмитов “Битум” предприятиеһының эше менән ҡыҙыҡһынды. Бында төрлө тармаҡтарҙа киң ҡулланыу мөмкинлегенә эйә булған битумды Башҡортостан предприятиеларының һатып алмауы асыҡланды. Баҡтиһәң, салауаттар үҙҙәре етештергән продукцияны республиканан ситкә оҙатырға мәжбүр икән.\n— Был хәл менән беҙ һис кенә лә килешә алмайбыҙ, — тип белдерҙе Рөстәм Зәки улы предприятие етәкселәренә. — Республикала етештерелгән продукция тәү сиратта Башҡортостан ҡулланыусыларына һатылырға тейеш. Ни өсөн битумға беҙҙә һорау юҡ? Сәбәбен тиҙ арала өйрәнергә һәм проблеманы ыңғай хәл итергә кәрәк.\nРөстәм Хәмитов 99 урынға иҫәпләнгән балалар дауаханаһында барған төҙөкләндереү эштәре менән дә танышты. Эштәр тамамланғас, бында заманса поликлиника үҙ ишектәрен асасаҡ. Диагностика һәм етлекмәй тыуған сабыйҙарҙың сәләмәтлеген нығытыу бүлектәре лә әсәләр өсөн оло ҡыуаныс буласаҡ.\nТөҙөүселәр ҡала өсөн бик тә кәрәк объекттың беренсе сиратын 2012 йылдың 15 майына тапшырырға вәғәҙә бирҙе.\n— Заманса ҡорамалдар алыу, яңы мебель ҡуйыу яҡшы, әлбиттә, — тине Рөстәм Хәмитов, медицина хеҙмәткәрҙәренә мөрәжәғәт итеп. — Ләкин һеҙҙең ярҙамға мохтаж сирлеләргә иң беренсе кешеләрсә йылы, яҡшы мөнәсәбәт булырға тейеш. Юғиһә, пациенттарға иғтибар етмәү, тупаҫ мөғәмәлә арҡаһында күптәрҙә тотош медицинаға кире ҡараш уяна.\nСалауатта тағы бер объект республика етәксеһенең иғтибарын йәлеп итте. Ул — “Нефтехимик” спорт һарайы. Бында ла әле ремонт эштәре бара. 2012 йылдың майында асыласаҡ спорт комплексында киләсәктә волейбол, теннис, баскетбол, ауыр атлетика буйынса донъя беренселектәре лә үткәреү мөмкинлеге буласаҡ.\nҠалаға был көндө Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев та килгәйне. Ул үҙенең сәфәрен ҡаланың үҙәк майҙанында урынлашҡан йәрминкә һәм предприятие, ойошмаларҙың күргәҙмәһе менән танышыуҙан башланы.\nКүптән түгел Салауат икмәк комбинаты етәкселәре үҙҙәре етештергән продукцияға хаҡтарҙы төшөрҙө. Мәҫәлән, халыҡ араһында ҙур һорау менән файҙаланған “Дарницкий” һәм “Алексеевский” икмәктәре 22 һум торһа, хәҙер улар ни бары — 19 һум.\nХимиктар мәҙәниәт һарайында үткән ҡала йәмәғәтселеге менән осрашыуҙа республика Президенты Рөстәм Хәмитов салауаттарҙың һорауҙарына яуап бирҙе.


Түбәнге Әрмет ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты асылды\nТүбәнге Әрмет ауылындағы ФАП балалар баҡсаһы бинаһында урынлашҡан булған һәм хәҙерге нормаларға тап килмәгән. Шуға күрә модулле фельдшер-акушерлыҡ пунктын асыу - ауыл халҡының тормошонда ҙур роль уйнаған ваҡиға. Бөгөн унда республиканың һаулыҡ һаҡлау министры Айрат Рәхмәтуллин булды. Медицина учреждениеһын төҙөү 2021 йылдың көҙөндә башланғайны.\n- Был ғәйәт ҙур эш - бик күп кешеләрҙең - төҙөүселәрҙән алып медицина хеҙмәткәрҙәренә һәм етәкселәренә тиклем - ныҡышмалы хеҙмәт һөҙөмтәһе. Яңы фельдшер-акушерлыҡ пункты мөмкин тиклем күберәк кешегә ярҙам итһен һәм Ишембай районының социаль-иҡтисади үҫешенә тос өлөш индерһен! Был - быйыл беҙ асҡан тәүге фельдшер-акушерлыҡ пункты, тағы ла өсәүҙе асырға ниәтләйбеҙ, - ти Ишембай муниципаль районы хакимиәте башлығы Азат Ишемғолов.\nФАП-ты асыу хаҡында тулы мәҡәләне гәзиттең алдағы һандарында уҡығыҙ.


17. Исра (Төнгө йөрөү, Яҡуп улдары)\n(Исра сүрәһе 111 аяттан тора. «Исра» һүҙе «төндә йөрөү» мәғәнәһен үҙ эсенә ала.)\nАяттарыбыҙҙың бер өлөшөн күрһәтәйем тип, бер төн эсендә илсеһен (Мөхәммәтте) Харам мәсетенән тирә-яғы ниғмәт (бәрәкәт) менән тулы Аҡса мәсетенә килтергән Аллаһ кәмселектәрҙән азат. Ул, ысынлап та, ишетеп, күреп тороусы.\nБеҙ Мусаға Китап бирҙек һәм Исраил ейәндәрена:\n— Минән башҡа һис бер затҡа инанып, уны тәңре (юлбашсы) итмәгеҙ, — тип был Китапты тура юлға йүнәлтеүсе ҡулланма иттек. —\nӘй, Нух менән бергә (кәмәлә) йөрөгән (ҡотолоп ҡалған) кешеләрҙең тоҡомо, шуны белегеҙ, Нух шөкөр иткән бер ҡолом ине.\nБеҙ китапта Исраил тоҡомона:\n— Һеҙ Ер йөҙөндә ике тапҡыр фетнә (ғәҙелһеҙлек) сығарасаҡһығыҙ һәм аҙғынлыҡ дәрәжәһендә тәкәберләнәсәкһегеҙ, -тинек.\nИке янауҙың (ҡурҡыныстың) берһе килгәс, өҫтөгөҙгә ҡеүәтле ҡолдарыбыҙҙан торған ғәскәр ебәрҙек. Улар өй буйынса йөрөп, һеҙҙе эҙәрлекләнеләр. Шулай итеп, вәғәҙәбеҙ еренә еткерелде.\n(«Тәфсирҙәрҙә ҡеүәтле ҡолдарҙан торған был ғәскәр нинвалы Сәнжәриб, бабиллы Навуходоносор йәки Жалут ғәскәрҙәре икәнлеге һөйләнә. Былар Тәуратты, Аҡса мәсетен яндыралар, Исраил тоҡомдарынан сыҡҡан ғалимдарҙы үлтерәләр һәм 70.000 ләп кешене әсир итәләр. Исраил улдарының беренсе фетнәһе Зәкәрийәне үлтереү, Әрмийәне зинданға ташлау — ошо ҡырылыштарҙың сәбәбе, тип әйтелә».\nХәсән Чантай, Садретдин Ғүмүш тәфсирҙәренән.)\nАхырҙа уларға ҡаршы көрәштә һеҙгә йәнә (еңеү һәм өҫтөнлөк) бирҙек; малдарығыҙҙы һәм улдарығыҙҙы арттырҙыҡ, халҡығыҙҙы күбәйттек.\nИзгелек ҡылһағыҙ — үҙегеҙ өсөн, иманлыҡ ҡылһағыҙ ҙа—үҙегеҙ өсөн. Тағын башҡа төрлө яза уаҡыты килһә, йөҙөгөҙҙәрегеҙҙе ҡара итһендәр, бынан элек тә кергәндәре кеүек, йәнә мәсеткә керһендәр һәм ҡулдарына нимә эләкһә, шуны емерһендәр (тип, башығыҙға тағын дошмандарығыҙҙы үҫтерҙек).\n(«Исраил токомоның икенсе тапҡыр әфәткә дусар булыуының сәбәбе хәҙрәти Йәхйәны үлтереүҙәренән һәм хәҙрәти Ғайсаны үлтерергә хәйлә ҡорғандарынан килеп сыға».Мостафа Чагрыжы тәфсиренән.)\nБәлки, Раббығыҙ һеҙгә миһырбанлы булыр; әгәр һеҙ яңынан фетнә ҡорһағыҙ, Беҙ ҙә һеҙҙе тағын язаға һаласаҡбыҙ. Беҙ йәһәннәмде кәферҙәр өсөн зиндан иттек.\nШик юҡтыр, был Ҡөръән иң тура юлға йүнәлтеүсе; изгелек ҡылған мөьминдәргә үҙҙәре өсөн бөйөк бер әжер аласаҡтары тураһында биреүселө хәбәр килтереүсе.\nӘхирәткә ышанмағандарға килһәк, улар өсөн әрнетеүле ғазап әҙерләнгән.\nКеше яҡшылык теләп (Аллаһҡа) доға ҡылған кеүек үк, үҙенә яманлыҡ та теләй. Әҙәм заты ашҡына.\nБеҙ төндө һәм көндө (ҡөҙрәтебеҙҙең дәлиле итеп) яралттыҡ. Төндөң дәлилен (ҡараңғылығын) һөртөп, Раббыбыҙҙан килгән ризыҡты эҙләр өсөн һәм (уаҡыт) хисабын белер өсөн көндөң дәлилен — яҡтылыҡты ҡылдыҡ, һәр нәмәне тәфсилләп аңлаттыҡ.\nҺәр кешенең муйынына (үҙенең яҙмыш ҡошон аҫып, йәғни ғәмәл дәфтәрен) үҙ Ҡошон сорнаныҡ. Ҡиәмәт көнөндә шул (ҡош, дәфтәр) кешенең алдына (асылып) килеп ҡунасаҡ.\n—Үҙ дәфтәреңде уҡы. Үҙ-үҙеңде хөкөм итергә ошо ғәмәл дәфтәрең етәр.\nТура юл һайлаған кеше, үҙенә яҡшылыҡ һайлаған булыр. Кем тура юлдан тайһа, үҙ башына булыр, һис бер гөнаһлы башҡа кешенең гөнаһын үҙ елкәһенә алмаҫ. Беҙ пәйғәмбәр күндермәйенсә (киҫәтмәйенсә) генә бер кешегә лә ғазап бирмәйбеҙ.\nБер шәһәрҙе (халыҡты) һәләк итергә теләгәс, байлыҡтары менән маһайған хужаларына (изгелек ҡылығыҙ, тип) әмер бирҙек; шуға ла ҡарамаҫтан, улар боҙоҡлоҡ ҡылды, шунда улар өҫтөнә әйтелгән һүҙ хаҡҡа сыҡты. Беҙ ҙә уларҙы тар-мар иттек.\nНухтан һуң Беҙ күпме халыҡтарҙы һәләк иттек. Бәндәләренең гөнаһтарын белеп-күреп торор өсөн Раббың етә.\nКүҙ асып йомғансы уҙып китә торған был донъяла (байлыҡ) теләгән кешегә Үҙебеҙ теләгәнсә бар нәмәне лә кисектермәйенсә бирербеҙ. Ахырҙа Беҙ уны йәһәннәмгә тығырбыҙ. Ул кеше шунда туҡмалып, (мәрхәмәтебеҙҙән) мәхрүм булараҡ (яныр өсөн) урынлашыр.\nМөьмин булып, Әхирәтте теләһә, Әхирәткә ярарлыҡ тырышлыҡ менән ғәмәл ҡылһа, бына уның тырышлығы ҡабул булыр (юғары бәйәләнер).\nБарыһына да — уларға ла, быларға ла — фани донъяны генә алға ҡуйғандарға (кәферҙәргә) ла, Әхирәтте алға ҡуйғандарға (мосолмандарға) ла Раббының хазинаһынан (теләгәндәрен) бирербеҙ. Раббыңдың хазинаһы бер кемгә лә тыйылмаған (сикһеҙ).\nҠара, Беҙ кешеләрҙе (байлыҡта) бер-берһенән өҫтөн ҡуйҙыҡ. Әлбиттә, дәрәжә һәм өҫтөнлөк мәсьәләләрендә Әхирәт тағын да бөйөгерәк.\nАллаһтан башҡа тәңрегә табынма (бер генә нәмәне лә, бер генә йән эйәһен дә «Илаһ» тип таныма). Ахырҙа туҡмалырһың һәм яңғыҙ башың ҡалырһың.\nРаббың бары тик үҙенә генә ғибәҙәт ҡылыуығыҙҙы, ата-әсәгеҙгә лә изгелекле булыуығыҙҙы ҡәтғи рәүештә бойорҙо. Уларҙың берһе йәки икеһе лә һеҙҙең янда ҡартайһа, уларға: уф (туйҙым һеҙҙән), тип әйтмәгеҙ; уларға ҡысҡырмағыҙ; икеһенә лә яҡшы мөғәмәләлә булығыҙ.\nМиһырбан һәм түбәнселек менән улар алдында (күңел) ҡанаттарыңды йәй ҙә әйт:\n— Раббым, сабый сағымдан алып, улар мине нисек яратып үҫтергән булһа, Һин дә уларға шулай мәрхәмәтле бул, — тип доға ҡыл.\nРаббығыҙ һеҙҙең күңелегеҙҙә нимәләр барын (ата-әсәгеҙгә булған мөнәсәбәтегеҙҙе) бик яҡшы белеп тора. Һеҙ (ата-әсәгеҙгә) изгелекле булһағыҙ, шуны белегеҙ, Аллаһ яманлыҡтан ваз кисеп, тәүбәгә йүнәлгәндәрҙе айырыуса ярлыҡаясаҡ.\nТуғандарыңа, мохтаждарға, юлсыға үҙ хаҡтарын бир. Мәғәнәһеҙгә исраф ҡылма.\nМалын әрәм-шәрәм итеүселәр - шайтандың ҡәрҙәштәре. Шайтан иһә Раббыға шөкөр итмәүсе зат.\nҮҙең дә Аллаһтан ниғмәт һорап ялбарған саҡта (хәйер бирә алмау сәбәпле, ҡыйынһынып) мохтаждарҙан боролһаң, һис юғында уларға күңелдәре рәнйемәҫлек йомшаҡ һүҙҙәр әйт.\nҠулыңды үҙ муйыныңа бәйләмә (һаран булма); ҡулдарыңды йәйеп тә ебәрмә (артығын йомартланма ла). Ахырҙа (һаран тип) һиңә асыуланырҙар, (малыңды туҙҙырып) һин меҫкен хәлдә ҡалырһың.\nРаббың теләгән ҡолона ризыҡты мул бирер, теләмәгәненә кәметер. Хаҡтыр, Ул кешеләрҙең нимә ҡылғанынан хәбәрҙар, барыһын да күреп тора.\nФәҡир ҡалыуҙан ҡурҡып, балаларығыҙҙы үлтермәгеҙ. Беҙ уларға ла, һеҙҙең үҙегеҙгә лә ризыҡ бирәсәкбеҙ. Уларҙы үлтереү, хаҡтыр, ҙур гөнаһ.\nЗинаға яҡын бармағыҙ. Сөнки зина — бер нәжес ғәмәлдер, бысраҡ юлдыр.\nХаҡлы бер сәбәп булмаһа, Аллаһ ҡушмаған йәнде ҡыйырһытмағыҙ. Кем хаҡһыҙға үлтерелһә, Беҙ уның яҡындарына (үс ҡайтарыу өсөн) хаҡ бирҙек. Ләкин ул да үс алғанда сиктәрҙе уҙмаһын. Сөнки (уға инде ғәҙел миҡдарҙа үс ҡайтарырға форсат бирелде) Аллаһтан ул ярҙам алды инде.\nБәлиғ булғансыға саҡлы (һеҙҙең ҡарамаҡтағы) йәтимдәр малына, (шул малды арттырыу ниәтенән тыш) яҡын килмәгеҙ. Антығыҙҙы (йәтим ҡаршындағы вазифағыҙҙы) еренә еткереп үтәгеҙ. Антығыҙ өсөн яуап тотаһығыҙ бар.\nҮлсәгәндә дөрөҫ үлсәп бирегеҙ, алдамай торған бизмәндәрҙә үлсәгеҙ. Был ғәйәт яҡшы ғәмәлдер, нәтижәһенә күрә лә бик изгелекле эш булыр.\nБелмәгән нәмәгә эйәрмә. Ҡолағың, күҙең һәм күңелең (һин ҡылғандарға шаһит булып) һине яуапҡа тартыр.\nЕр йөҙөндә маһайып йөрөмә. Сөнки һин (булыр-булмаҫ көсөң менән) Ерҙе яра алмайһың, (булыр-булмаҫ буйың менән) тауҙар бейеклегенә етә алмайһың.\nАлда һаналғандарҙың ямандары Раббы хозурында хупланмай.\nБына быларҙың барыһы ла һиңә Раббың тарафынан уахи ителмеш хикмәттәрҙер. Аллаһтан башҡа уйҙырма тәңрегә табынмағыҙ. Ахырҙа рисуай булып, (Аллаһтың рәхмәтенән) мәхрүм ҡалып, йәһәннәмгә атылырһығыҙ.\nРаббығыҙ һеҙгә бары тик улдар ғына биреп, үҙенә фәрештәләрҙе ҡыҙҙары итеп алған икән! Ысынлап та, һеҙ ҡот осҡос кәфер һүҙ һөйләйһегеҙ бит.\nИҫтәренә төшөрөп, ғибрәт алһындар тип, Беҙ был Ҡөръәнде төрлө аяттар рәүешендә аңлаттыҡ. Ләкин, шуға ла ҡарамаҫтан, уларҙың (Ҡөръәнгә булған) нәфрәте артты ғына.\n— Әгәр һеҙ һөйләгән кеүек, Аллаһ янында тағын башҡа Илаһтар ҙа булһа ине, улар Ғәрештең хужаһы Аллаһ янына (тәхетенә) ултырыу саралары күрә башлаған булыр ине, — тип.\nЛәкин Аллаһ улар һөйләгәндәрҙән бөйөк, олуғ һәм кәмселектәрҙән азат (Аллаһ әкбәр).\nЕте ҡат күктәрҙәге, Ер һәм Ер өҫтөндәгеләрҙең барсаһы Аллаһҡа тәсбих (маҡтау) әйтә. Уны маҡтамаған бер кем дә, бер нәмә лә (хатта йәнһеҙ есемдәр ҙә) юҡ. Аяныс, һеҙ (мөшриктәр) уларҙың тәсбихен аңламайһығыҙ. Аллаһ Ул — сабыр һәм ярлыҡаусы.\nҠөръән уҡыған уаҡытығыҙҙа Беҙ Әхирәткә ышанмағандар менән һеҙҙең араға күренмәй торған шаршау ҡорабыҙ.\nУны (Ҡөръәнде) аңламаһындар өсөн күңелдәрен ҡаплайбыҙ, ҡолаҡтарын һаңғыраулатабыҙ. Һин Ҡөръәндә Раббының берлеге тураһында зикер иткән саҡта улар нәфрәтләнеп кирегә борола.\nҺине ниндәй маҡсат менән тыңлағандарын, үҙ-ара нимә тураһында йәшерен һөйләшеүҙәрен һәм уларҙың:\n— Һеҙ һаташҡан бер әҙәми затҡа эйәрәһегеҙ, — тигәндәрен бик яҡшы беләбеҙ.\nҠара, һинең хаҡта әллә ниндәй мәҫәлдәр уйлап сығаралар. Шуның арҡаһында улар юл тапмаҫлыҡ итеп аҙашты.\n— Һөйәктәребеҙ сереп, тупраҡ булғандан һуң беҙ тағын яңынан тереләсәкбеҙме? (Беҙ быға ышанмайбыҙ), — тип әйтәләр.\n— Әйе (тереләсәкһегеҙ), хатта һеҙ ташҡа йәки тимергә әйләнгән булһағыҙ ҙа, — тип. —\nҺеҙ — һай аҡыллыларға терелтеүе мөмкин булмаҫтай булып күренгән (артыҡ ҙур йәки артыҡ бәләкәй генә бөжәк кеүек) нәмә булһағыҙ ҙа (терелтәсәк), — тип әйт. Улар:\n— (Үлгәндән һуң) беҙҙе кем терелтәсәк? — тип һорар. Һин әйт:\n— Һеҙҙе иң башта яралтыусы (терелтәсәк), — тип. Шунан һуң улар мыҫҡыллы рәүештә баштарын артҡа ташлап:\n— Ҡасан? — тип һорарҙар. Әйт:\n— Оҙаҡламаҫ, — тип.\nАллаһ һеҙҙе саҡырып алған Көндө һеҙ Аллаһҡа тәҡбир әйтеп килерһегеҙ, үлем менән терелеү араһында бик әҙ ваҡыт уҙған һымаҡ тойолор.\nКешеләремә әйт, иң татлы һүҙҙәр генә һөйләһендәр. Сөнки шайтан уларҙың араһында ғауға сығарыусы. Шайтан — кешенең иң хәтәр дошманы.\nҺеҙҙе иң яҡшы белеүсе Раббығыҙҙыр. Ул ихтыяр итһә, мәрхәмәтле булыр, ихтыяр итһә, һеҙҙе язалар. Беҙ һине улар өҫтөнән вәкил итеп (ирекһеҙләп дингә кертергә тип) ебәрмәнек.\nКүктәрҙәге, Ерҙәге бар нәмәне Аллаһ яҡшы белеп-күреп тора. Ысынлап та, Беҙ пәйғәмбәрҙәрҙе лә бер-берһенән өҫтөн ҡуйҙыҡ. Дауытҡа Зәбурҙы бирҙек\n— Аллаһты инҡар итеп, табынғандарығыҙға ялбарығыҙ. Улар өҫтөгөҙгә килгән әфәттән дә ҡотҡара алмаҫ, яҙмышығыҙҙы ла үҙгәртә алмаҫ, - тип.\nУлар табына торған был мәхлүҡтәр үҙҙәре Аллаһҡа яҡынайыу юлдарын эҙләйҙәр. Үҙҙәрен Аллаһҡа яҡын тип уйлап, Уның рәхмәтен өмөт итәләр, Аллаһтан ҡурҡып торалар. Сөнки Аллаһтың ғазабы ҡот осҡос бер ғазап һәм ул ғазаптан ҡурҡырға кәрәк.\nҠиәмәт көнөнән өүүәл Беҙ юҡ итмәгән йәки дәһшәтле ғазапҡа тотмаған бер генә шәһәр ҙә, ауыл да юҡ. Китапҡа (Ләүхел Мәхфүзгә) шулай яҙылған.\nМөғжизәле аяттарыбыҙҙы индереүҙән бер аҙ тотҡарлаған нәмә баштағы халыҡтарҙың ул аяттарыбыҙҙы ялғанға сығарыуы булды. Сәмуд ҡәүеменә асыҡ бер мөғжизә булараҡ, Беҙ уға дөйә ебәрҙек, улар иһә (дөйәне боғаҙлап) ғәҙелһеҙлек ҡылдылар. Шуға күрә, Беҙ аяттарҙы бары тик киҫәтер өсөн, аң булһындар өсөн генә күндерәбеҙ.\nИҫеңдәме, Беҙ һиңә:\n— Раббың кешеләрҙең барсаһын сорнап алды, — тигән инек. Һиңә күрһәткән күренеште һәм Ҡөръәндә ләғнәт ителгән (ағыулы зәҡҡүм) ағасын кешеләрҙе һынау өсөн генә күрһәттек. Беҙ уларҙы ҡурҡытырға тырышабыҙ, ләкин был (тырышыуҙар) уларҙың элек тә булған нәфрәттәрен (буйһонмауҙарын) арттыра ғына.\n— Әҙәмгә сәждә итегеҙ, — тигән инек. Иблистән башҡалары барыһы ла сәждә итте. Иблис иһә:\n— Мин балсыҡтан яһалған бер кешегә сәждә итәмме һуң, - тине.\nШунан (Иблис әйтте):\n— Был әҙәми затты минән дә өҫтөн яһаның. Ант итәм, әгәр ҙә мине Ҡиәмәт көнөнә саҡлы йәшәтһәң, уның нәҫелен, бик әҙенән башҡаһын, үҙемә ҡаратасаҡмын, тура юлдан яҙҙырасаҡмын, — тине.\n— Кит (күҙемдән юғал). Һиңә эйәргәндәрҙең барыһы өсөн дә, тулы яза, һис шикһеҙ, йәһәннәмдә булыр.\nКөсөң еткәндәрҙе (аҙғын ләззәткә саҡыра торған) тауышың менән аҙҙыр, уларға ҡаршы атлы ғәскәр менән йәйәүле ғәскәрҙәреңде яуға күтәр, малдарына, балаларына уртаҡ (ата) бул. Матур вәғәҙәләр биреп үҙҙәрен алда. Шайтан кешеләргә ялғандан башҡа нәмә бирә алмай.\nШуныһы хаҡтыр, минең ихлас кешеләремә һин баш була алмаҫһың. Уларҙы һаҡлап ҡалыр өсөн бер Аллаһ етәр.\nҮҙе тарафынан булдырылған ниғмәттәргә ирешер өсөн, Раббығыҙ һеҙгә диңгеҙҙәрҙә йөҙөргә тип, кәмәләр яһаны. Хаҡтыр, Ул һеҙгә бик тә мәрхәмәтле.\nДиңгеҙҙә йөҙгән сағығыҙҙа башығыҙға афәт төшһә, Аллаһтан башҡаға табынғандарығыҙ юҡ була. Ул (Аллаһ) һеҙҙе ҡоро ергә сығарып, ҡотҡарып ҡалғас, йөҙ сөйөрәһегеҙ. Кешеләр һис шөкөр итмәҫ.\nҺеҙҙе ер аҫтына йоттормаҫ йәки башығыҙға таш яуҙырмаҫ, тип уйлайһығыҙмы? Ахырҙа һеҙ үҙегеҙҙе яҡларҙай бер кемде лә таба алмаҫһығыҙ.\nУл беҙҙе тағын диңгеҙгә сығармаҫ, (сығарһа ла) өҫтөбөҙгә дауыл ебәрмәҫ, инҡар иткәнебеҙ өсөн беҙҙе һыуға батырмаҫ, тип өмөтләнәһегеҙме? Ахырҙа был эштәребеҙ (һыуға батырғаныбыҙ) өсөн Беҙҙе ғәйепләр өсөн ярҙамсы зат та таба алмаҫһығыҙ.\nХаҡтыр, Беҙ әҙәм балаларын дан һәм Шәрәфтәргә күмдек. Уларҙы ҡоро ерҙә лә, диңгеҙ-һыуҙа ла йөрөттөк. Үҙҙәренә тәмле-татлы ризыҡтар бирҙек. Йәнә лә уларҙы яралтҡандарыбыҙҙың күбеһенән өҫтөн ҡылдыҡ.\nҠиәмәт көнөндә һәр ҡәүемде үҙенең өндәүсеһе менән бергә (хисап тоторға) саҡырырбыҙ. Кемгә (гөнаһ-сауап) дәфтәре уң ҡулы яғынан бирелһә, ул кешеләр энә осо хәтле лә рәнйетеүгә дусар ителмәҫ һәм улар ғәмәл дәфтәрен шатлыҡ менән уҡыр.\nБыл донъяла (күңел күҙе) һуҡыр булған Әхирәттә лә һуҡыр булыр. Шуның өҫтөнә улар тағын да нығыраҡ аҙашыр.\nУлар һине дуҫ иткән булыр ине. Әгәр ҙә һин уахи иткәнебеҙгә ҡаршы уйҙырма ялғандар таҡҡан булһаң, әкренләп һине фетнә юлына төшөргән булырҙар ине.\nӘгәр ҙә Беҙ һине(ң иманыңды) нығытмаған булһаҡ, һин саҡ ҡына булһа ла улар яғына ауышҡан булыр инең.\nУл сағында, һис шикһеҙ, Беҙ һиңә тормоштоң һәм үлемдең әсеһен ҡат-ҡат татытҡан булыр инек. Ул сағында һин үҙеңде Минән яҡлар өсөн дуҫ таба алмаҫ инең.\nҺине йорт-ереңдән ҡыуып сығарыр өсөн, улар нимәләр генә ҡыланмай. (Һине ҡыуған тәҡдирҙә) улар һинән һуң оҙаҡ тора алмаҫ.\nҺинән алда күндергән пәйғәмбәрҙәрҙең ҡанундары ла ошондай ине. Был ҡанундарҙа һис бер үҙгәреш таба алмаҫһың.\nҠояш төш турыһынан ауышып, төн ҡараңғылығына саҡлы (өйлә, икенде, аҡшам, йәстү) намаҙ уҡығыҙ. Таң атҡанда ла иртәңге намаҙҙы уҡығыҙ. Иртәнге намаҙҙың шаһиттары бар (фәрештәләр).\nТөндөң бер ваҡытында уянып, үҙ иркегеҙ менән, нәфилә намаҙы уҡығыҙ. Ихтимал, Раббығыҙ һеҙгә шәрәфле урын бирер.\n— Раббым, керәсәк урынға тура юлдан керт, сығасаҡ юлымды ла тура ит. Дөрөҫлөк менән эш ҡылырға миңә ярҙам итеүсе ҡеүәт бир, - тип.\n- Хәҡиҡәт (дөрөҫлөк) килде, ялған китте. Сөнки ялған бөтөргә мәхкүм, — тип.\nБеҙ Ҡөръәндән шундай хикмәт индерәбеҙ, ул мөьминдәр өсөн шифа һәм рәхмәттер, ғәҙелһеҙҙәр өсөн иһә бары тик зыян ғына килтерә.\nБерәйһенә ниғмәт бирһәк, ул йөҙ сөйөрә лә китеп бара. Әгәр ҙә уға яманлыҡ килһә, ул өмөтһөҙлөккә төшә.\n— Һәр кем үҙ нәфсенә күрә ғәмәл ҡыла, был мәсьәләлә кемдең тура юлда икәнен Раббыбыҙ бик яҡшы белеп тора,— тип.\nУлар Һинән рух тураһында һораштырыр. Әйт һин:\n— Рух Раббымдың бойороғонда. Һеҙ бик әҙ беләһегеҙ бит,- тип.\nИхтыяр итһәк, һиңә уахи иткәнебеҙҙе кире алыр инек, унан һуң һин дә Беҙҙең язаларыбыҙҙан яҡлаусы таба алмаҫ инең.\nАллаһтың рәхмәтенән башҡа. Сөнки Уның һиңә булған мәрхәмәте сикһеҙҙер.\n— Шуныһы хаҡтыр, кешеләр менән барлыҡ ендәр бергә йыйылышып, берһенә берһе ярҙам итешһәләр ҙә, Ҡөръәнгә оҡшаш башҡа китап майҙанға килтерә аласаҡ түгел, — тип.\nХаҡтыр, был Ҡөръәндә Беҙ кешеләргә һәр төрлө (мәғәнәле) ҡиссалар һөйләп аңлаттыҡ. Шулай ҙа кешеләрҙең күбеһе инҡарсылар булып ҡалыуҙан башҡаны белмәне.\n— Һин ер аҫтынан шишмә сығармайынса, беҙ һиңә ышанасаҡ түгелбеҙ, - тинеләр.\n- Йәки һин беҙгә хөрмә һәм йөҙөм баҡсаһы барлыҡҡа килтер, шунда сылтыр-сылтыр шишмәләр ағып торһон.\nЙәки, үҙең әйткәнсә, өҫтөбөҙгә Күкте ярғылап төшөр. Йәки фәрештәләре менән бергә алдыбыҙға Аллаһ килеп төшһөн.\nЙәки һин үҙеңә зиннәттәр менән биҙәлгән алтын йорт һалып күрһәт йәки Күккә ашып ҡара. Күккә ашһаң да, беҙ һиңә инанмайбыҙ, Күктән беҙ уҡырлыҡ китап алып төшмәһәң,— тинеләр. Әйт һин уларға:\n— Аллаһ әкбәр! Әлхәмдүлилләһ, мин бер әҙәм заты түгелме ни? Мин Аллаһ тарафынан һеҙгә ебәрелгән илсе генә, - тип.\nҮҙҙәрен тура юлға күндереүсе ебәрелгәс:\n— Аллаһ беҙгә бер кешене пәйғәмбәр итеп ебәргәнме? — тип әйтеүҙәре кешеләрҙе иман килтереүҙән тотҡарлай.\n— Әгәр Ер йөҙөндә кешеләр урынына фәрештәләр йәшәһә ине, әлбиттә, пәйғәмбәр итеп беҙ фәрештә индергән булыр инек.\n— Минең менән һеҙҙең арала(ғы мәсьәләләр буйынса) хәҡиҡий Аллаһтың шаһитлығы етә. Аллаһ кешеләренең нимә ҡылмышын күреп, белеп тора, — тип.\nАллаһ тура юлға күндергән кеше тура юлдан барыр, кемде тура юлдан яҙҙырһа, ул кешегә Аллаһтан башҡа ярҙамсы таба алмаҫһың. Ҡиәмәт көнөндә уларҙы һуҡыр, телһеҙ һәм һаңғырау хәлдә йөҙ түбән килтерербеҙ. Улар бараһы һәм шунда ҡалаһы ер — йәһәннәмдер, уның уты һүрелә башлаһа, йәнә көслөрәк арттырырбыҙ.\nАяттарыбыҙҙы инҡар итеп:\n— Һөйәктәребеҙ сереп, тупраҡҡа әйләнгәс тағын бар булып терелеүебеҙ мөмкин эш түгел, — тигәндәре өсөн уларға ана шундай яза биреләсәк.\nКүктәрҙе һәм Ерҙе яралтҡан Аллаһтың уларға оҡшаш булғандарҙы ла яралтырға ҡөҙрәтле икәнен улар күрмәйме? Улар өсөн Аллаһ бер әжәл уаҡыты тәғәйенләне, бында шиктең булыуы мөмкин түгел. Ләкин залимдар инҡарсылыҡтан башҡаһын ҡабул итмәнеләр.\n— Раббымдың хазинаһына һеҙ хужа булып алһағыҙ, (ул хазина) бөтәр, тип ҡурҡып, (башҡаларға бирмәйенсә) ҡыҫып ҡына тотар инегеҙ. Әҙәм балаһы бик тә һаран тоҡом, — тип.\nБеҙ Мусаға туғыҙ мөғжизә (аят) бирҙек. (Нимәләр булғанын) ана, Исраил тоҡомонан һора. Муса улар янына килгәс. Фирғәүен уға:\n- Әй, Муса, һиңә сихыр зәхмәте ҡағылған тип уйлайым, — тине.\n— Үҙең белеп тораһың, быларҙы (Муса күрһәткән мөғжизәләрҙе һәм аяттарҙы) ғибрәт булһын тип, күктәрҙең һәм Ерҙең Раббыһы индерҙе. Әй, Фирғәүен, мин дә һине харап буласаҡ кеше тип уйлайым, — тине.\nШунан һуң Фирғәүен уларҙы (Муса менән Һарунды) ҡыуып ебәрергә теләне. Ләкин Беҙ уны (Фирғәүенде) ярандары менән бергә һыуға батырып һәләк иттек.\nШунан һуң Исраил улдарына:\n— Шул ерҙә йәшәп ҡалығыҙ. Әхирәттә вәғәҙәгә килгәс, барығыҙҙы ла бер урынға йыясаҡбыҙ, — тинек.\nБеҙ уны (Ҡөръәнде) хаҡ булараҡ индерҙек, ул Хәҡиҡәт алып килде. Һине лә бары тик (сауапсыларҙы алда йәннәт көтә тип) һөйөнсө алыусы һәм (гөнаһлыларҙы йәһәннәм көтә тип) киҫәтеүсе булараҡ ҡына күндерҙек.\nКешеләр Ҡөръәнде әкрен-әкрен, тора-тора уҡыһындар тип, (сүрәләргә, аяттарға) бүлгеләнек һәм уны берәм-берәм индерҙек.\n— Инанһағыҙ ҙа, инанмаһағыҙ ҙа, ул (Ҡөръән) бер Хәҡиҡәт. Унан алда ғилем алғандар ҙа уны (Ҡөръәнде) уҡығас, шунда уҡ йөҙ түбән (сәждәгә) ҡапландылар, —тип.\n— Аллаһ Тәғәләлә кәмселек юҡ! Әлхәмдүлилләһ, сөбхәналлаһ, Раббыбыҙҙың вәғәҙәһе еренә еткерелде, — тип\nйылай-йылай йөҙ түбән ҡапландылар. Ул (Ҡөръән) уларҙың иманын нығыта.\n— Аллаһ тип әйтәһегеҙме, Рахмәән тип әйтәһегеҙме. Ҡайһыһын әйтһәгеҙ ҙә була. Аллаһтың үҙенә генә хас матур исемдәре күп. Намаҙығыҙҙы ҡаты тауыш менән уҡымағыҙ. Артыҡ бышылдауға ла күсмәгеҙ. Урталыҡты тотоғоҙ, — тип.\n— Аллаһ әкбәр, сөбхәналлаһ — Аллаһҡа хәҡиҡий маҡтауҙар булһын. Ул бала тыуҙырмаған, ҡөҙрәттә тиңе булмаған, яҡлаусыға ихтыяжы булмаған Аллаһҡа дан, — тип тәҡбир әйт, Уны олола.


Республикала БДИ буйынса юғары балл йыйған беренсе курс студенттарының уҡыуы тикшереләсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспубликала БДИ буйынса юғары балл йыйған беренсе курс студенттарының уҡыуы тикшереләсәк\n14:27, 29 августа 2011 Йәмғиәт\nБашҡортостан бөтә предметтар буйынса ла берҙәм дәүләт имтихандары һөҙөмтәләренең үтә юғары булыуын тотороҡло күрһәтә, тип белдерҙе август кәңәшмәһендә Рөстәм Хәмитов. Был намыҫлы уҡыусылар өсөн юғары уҡыу йорттарына ингәндә бер кәртәгә әүерелә, тип иҫәпләй Президент. Информатика, география, тарих, химия, физика буйынса уртаса балл дөйөм Рәсәйҙекенән кәм тигәндә алты пунктҡа юғарыраҡ. Уртаса балл суммаһы буйынса Саҡмағош, Илеш, Шишмә, Балтас, Кушнаренко, Бүздәк, Йәрмәкәй райондары, Ағиҙел ҡалаһы лидерҙар иҫәбендә.\n— Берҙәм дәүләт имтихандарының юғары һөҙөмтәләре беҙҙең республика юғары уҡыу йорттарына инеү балын арттыра. Һуңғы йылдарҙа ул уртаса 20 пунктҡа артҡан. Был имтихандарҙы ғәҙел рәүештә үҙҙәре тапшырған һәм шунлыҡтан кәрәкле балл йыймаған уҡыусылар юғары уҡыу йортона инә алмай ҡала тигәнде аңлата. Бындай хәл түҙерлек түгел. Мин Мәғариф министрлығына Ректорҙар советы менән берлектә юғары уҡыу йорттарында берҙәм дәүләт имтихандары буйынса юғары балл йыйған сығарылыш уҡыусыларының уҡыуын тикшереүҙе ойошторорға ҡуштым. 85-90-95 балл йыйған уҡыусыларҙың нисек уҡырын ҡараясаҡбыҙ. Аҙаҡтан тейешле анализ яһаясаҡбыҙ. Әгәр ҙә эштәр, БДИ тапшырғандағы кеүек үк, ул тиклем көйлө булмаһа, беҙ ҡәтғи ҡарарҙарға киләсәкбеҙ, шул иҫәптән кадрҙар йәһәтенән дә. Уҡыусыларҙы үтә юғары билдәләр менән тәьмин иткән кешеләрҙе вазифаларынан бушатасаҡбыҙ.\nРөстәм Хәмитов ҡайһы бер райондарҙа кире күренеш күҙәтелеүен билдәләне. Йылайыр, Ауырғазы, Мәсетле, Дыуан, Стәрлетамаҡ, Мишкә, Хәйбулла, Ҡалтасы, Бөрйән, Бөрө райондарында берҙәм дәүләт имтихандары һөҙөмтәләре киреһенсә түбән. Президент алда һанап үтелгән район уҡытыусыларына «был район уҡыусыларын конкурентлыҡҡа һәләтле итеү өсөн» уҡытыу сифатын күтәреүҙе һорап мөрәжәғәт итте. Шулай уҡ Рөстәм Хәмитов уҡытыусыларға республика Хөкүмәте ҡарамағында БДИ һөҙөмтәләрен тикшереү буйынса саралар комплексын әҙерләйәсәк һәм тормошҡа ашырасаҡ ведомство-ара комиссия булдырылыуы хаҡында әйтте.\nТеги: мәғариф – август кәңәшмәһе


24 апрелдә диктант яҙабыҙ\n23 Апрель , 09:30\nДиктантты башҡорт телен башланғыс кимәлдә белгәндәр өсөн – “Бүреләр” төркөмө солисы Илшат Абдуллин, башҡорт телендә иркен аралашҡандар өсөн – Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Президиумы рәйесе Эльвира Айытҡолова, башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында яҙыусылар өсөн рок-башҡарыусы Альберт Исмәғил уҡыясаҡ.\n24 апрелдә Башҡорт теленән халыҡ-ара диктант онлайн-форматта, Башҡортостан юлдаш телевидениеһы, Интернет селтәре, мобиль ҡушымталар аша ойошторола. Халыҡ-ара акцияны республика Мәғариф һәм фән, Мәҙәниәт министрлыҡтары, Башҡорт дәүләт университеты, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы берлектә үткәрә.\nБыйыл акция онлайн һәм оффлайн форматта үтәсәк. Ҡатнашыу өсөн https://bashdiktant.ru/ сайтында теркәлергә, йә смартфонға мобиль ҡушымта ҡуйып алырға кәрәк: http://surl.li/pyqu - андроид, http://surl.li/pyra - IOS.\n24 апрелдә Өфө ваҡыты менән 11.00 сәғәттә Башҡортостан юлдаш телевидениеһында, "Бәйләнештә" социаль селтәрендә, "YouTube" видеохостингында диктант тексы тура эфирҙа уҡыласаҡ. Йылдағыса, телде төрлө кимәлдә белгәндәр өсөн айырым текстар ҡаралған:\n11.00 – 11.25 – башҡорт телен башланғыс кимәлдә белгәндәр өсөн;\n11.30 - 12.00 – башҡорт телендә иркен аралашҡандар өсөн;\n12.05 - 12.30 – башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында яҙыусылар өсөн.\nАкцияла ҡатнашыусылар диктантты үҙаллы өйҙә лә яҙа ала. Оффлайн форматта мәктәптәрҙә, юғары һәм урта һөнәри укыу йорттарында, мәҙәниәт учреждениеларында, предприятиеларҙа, ижтимағи ойошмаларҙа һ.б. урындарҙа ҡатнашырға мөмкин.\nШулай уҡ диктантты 2021 йылдың 26 апреленең 23.59 сәғәтенә тиклем http://bashdiktant.ru рәсми сайтында һәм ойоштороусыларҙың социаль селтәрҙәрҙәге сәхифәләрендә (https://vk.com/bash_fond) эфирҙың видеояҙмаһын ҡарап яҙырға мөмкин.\n"Интернет" мәғлүмәт-телекоммуникация селтәре аша яҙған ҡатнашыусыларҙың эштәре https://bashdiktant.ru/ сайтындағы шәхси кабинет аша ҡабул ителә. Шулай уҡ яҙма эштәрҙең фотоһын, скан вариантын bashdiktant2021@mail.ru электрон почтаһына 2021 йылдың 26 апреленең 23.59 сәғәтенә тиклем ебәрергә мөмкин. Диктант яҙыуҙа ҡатнашыусыларға сертификаттар сайттағы шәхси кабинеттары аша йә электрон почтаға ебәрелә.\nАкцияның рәсми һөҙөмтәләре 30 көн арауығында https://bashdiktant.ru/ сайтында баҫылып сығасаҡ.


30 Март , 10:57\nЗаһиҙә МУСИНА 1997 йылда Баймаҡ районы Таулыҡай ауылында тыуған, Йылайыр районының Сәләх ауылында үҫкән. Хәҙерге мәлдә БДУ-ла “журналистика” йүнәлеше буйынса ситтән тороп уҡып та, “Шоңҡар” республика йәштәр журналында эшләп тә йөрөй.\nМостай Кәрим исемендәге фонд һәм “Шоңҡар” журналы берлектә ойошторған “Йондоҙҙарҙай күреп, мин күҙҙәргә ҡарап барамын...” исемле йәш әҙәбиәтселәр конкурсы еңеүсеһе.\nТаулы ауылы йөҙгә яҡын өйҙән тора. Уны урманлы тауҙар уратып алған. Бында телефон тотмай, интернет үтмәгән, һаман мейескә утын яғалар. Мәктәп, медпункт, балалар баҡсаһы тураһында һүҙ ҙә юҡ, сөнки улар юҡ. Һалым түләргә кәрәкмәһә, дәүләт Таулының бар икәнен белмәҫ тә ине. Бөтә эшһеҙ ауылдағы, ғәфү итегеҙ, бөтә республикалағы кеүек, таулылар ата-бабалар кеүек мал тотоп көн күрә, йола һаҡлай. Улар шул тиклем эшһеҙ өйрәнгән, хатта ниндәй генә аҡсаға ниндәй генә эш тәҡдим итмә, яуап бер: “Мин ул ғына аҡсаны мал, йәйен емеш-еләк, май һатып, бер-ике көндә эшләй алам,” — ти ҙә ҡуялар.\nАуыл кешеләренең район үҙәгенән дә алыҫыраҡ киткәне юҡ. Бар туғандары – ошо уҡ йә күрше ауылдарҙа. Донъя хәлдәре уларҙы ҡыҙыҡтырмай, донъя ла улар менән ҡыҙыҡһынмай, бар ҡайғылары ошо ауылдан ары китмәй.\nТаулы ҡыш буйы йоҡлаһа, йәйгеһен терелеп китә: баҡса үҫтереү, бесән эшләү, мал көтөү, емеш-еләк йыйыу... Етмәһә, төндәрен бер нисә бөртөк йәш-елкенсәк ауылды гөрләтә: усаҡ яғалар, ҡысҡыртып йыр тыңлайҙар, матайҙа сабалар, уларға күрше ауылдан киләләр, үҙҙәре лә күрше ауылға бара.\nБына бөгөн дә, июлдең йылы төнөндә, “ауылдың киләсәге” тип һаналған йәштәр берҙән-бер күңел асыу сараһы – усаҡ яғыу менән булыша. Бындай “ултырыштар” ауылдан биш йөҙ метрҙай ситтә урынлашҡан ҡуйы булмаған урман уртаһындағы яланда, йыуан ҡайын аҫтында үтә. Был урында ошо йәштәрҙән алда уларҙың апай-ағайҙары, тағы ла алдараҡ, йәғни үткән быуатта, атай-әсәйҙәре күңел асҡан, ә уларҙан да алдараҡтар өсөн инде ауылда клуб булған.\nУсаҡ янында бөгөн ике егет кенә күңел аса.\n– Әлфир производствоһы, — тип Хәлим тәүҙә Байрасҡа ҡойҙо.\n– Әлфирҙеке ауырытмай, — тип Байрас ҡойғанды эсеп ебәрҙе, артынан һыу һемерҙе.\nБайрасҡа 20 йәш. Ул туғыҙҙан һуң ПТУ-ға барҙы, унан — әрмегә, ә унан инде Себергә “охрана” булып эшкә төштө. Бөгөн ул вахтанан ҡайтыуы айҡанлы Хәлимде (башҡа “йүнлерәк” иптәш табылманы) эсерә. Байрасты ауылда ысын ир-егет тип беләләр: әйткәнендә тора белә (“Эсерәм, тигәс, эсерәм”), һүҙе, эше өсөн яуаплы (“Эйе, аңра тип һөйләнем, шунан нимә?”), үсектереүҙе түҙмәй (“Күптән туҡмалғаның юҡмы?!”). Шуға ла Байрастан бөтә ауыл малай-шалайы, егете ҡурҡыңҡырай (ҡурҡмаҫ инең, бөтә ыҙғыш-әрләште ҡул күтәреү менән хәл итә бит). Ул үҙенең социаль статусын яҡшы аңлай, шуға малай-егеттәрҙән көлөүҙән, мыҫҡыл итеүҙән, уларҙы бер-береһенә ҡаршы һөсләтеүҙән йәм таба.\n– Принимай, душа и тело, тебе лекарство прилетело!— тип, сираты еткән Хәлим рюмканы үҙе лә күтәрҙе.\nХәлим – ҡаҡ һөйәк, оҙон егет. Әйтерһең, уны буйға һуҙғандар: бите ни, ҡулдары ни, аяҡтары ни, танауы ни, аяҡ-ҡулдарының бармаҡтары ни – бөтәһе лә ғәҙәттән тыш оҙон. Ул туғыҙынсы кластан һуң: “Уҡып мулла буламмы”, — тип мәктәпте ташланы. Дөрөҫөрәге, мәктәп уны ташланы, сөнки уҡытыусылар: “Унынсыға килеп тә йөрөмә!” — тине. Ул да, артабан белем алам тип, баш ватманы. Эшкә урынлашырға уйламай, ата-әсәһе лә өндәшмәй (ни тиһәң дә, берҙән-бер, донъя көтә торған улдары). Хәлимде ауыл йәштәре “Киоск” тип йөрөтә. Сөнки уның белмәгән нәмәһе юҡ. Әлбиттә, ғәйбәттәрҙән. Кем, ҡайҙа, ҡасан барған, кем кемгә нимә әйткән, кемдең өйөндә нимә булған — барыһын да унан белергә була. Хәлим үҙенең шундай “һәләтенә” эстән генә һоҡлана һәм, берәй нәмә һораша башлаһалар, танауы сөйөлә башлай. Ә егеттәр уны көлөү объекты итеп күрә: берәйһе менән һуғыштыралар, октябрҙә һыу индерәләр, берәй нәмә урлаталар. Ә ул барыһына әҙер — тик иғтибар ғына итһендәр. Был юлы ла ул әйткән тостан Байрастың көлөүе Хәлимде дәртләндереп ебәрҙе һәм яратҡан эшенә — хәбәр һөйләргә тотондо:\n– Ишеттеңме, Таһирҙың ене балалаған, – тип йылмайып, Байрасҡа текләне.\n– Ене? Балалаған? — тине Байрас, аптыраған булып.\nЭштән яңы ғына ҡайтҡанға, ауыл яңылыҡтарын белмәй ине әле ул. Хәлим Байрасҡа файҙалы була алғанына тағы нығыраҡ ҡыуанып китте:\n– Эйе, ҡыштан бирле әллә нисә кеше ишеткән. Теге аҙнала хатта атай, быҙау эҙләп, Таһирҙың өйө эргәһенән үтеп барғанында ишеткән: ҡысҡыры-ы-ып бала илай, ти. Атай зыйлап ҡайтып киткән!..\nТаһир — ауыл осондағы иҫке генә өйҙә яңғыҙы йәшәгән 45 йәштәрҙәге ир. Күрше-тирәһендәге өйҙәр күптән бер кем йәшәмәү сәбәпле иҫкереп, емерелеп бөткәнлектән, ике йөҙ метр радиуста Таһирҙың йортонда ғына тере йән (йәндәр?) бар. Ауылда уны башы эшләмәгән, аңра, иҫәр тип беләләр һәм Таһир исеме Таулыла күптән инде был һүҙҙәрҙең синонимына әйләнгән. Бөтә ауыл уны яратмай. Ә нимәгә икәнен бер кем дә йүнләп аңлата алмай. Тыңламаған бәләкәй балаларҙы, Таһир килеп ала, тип ҡурҡыталар, ҡаршыңа осраһа — юлың уңмай, өйөңә яҡынлаһа (Хоҙай ҡушмаһын, килеп инһә) — бәлә-ҡазаға, ә үҙең уның ишек алдына баҫһаң — ауырыуға, тип юрайҙар. Шулай, Таһир – ауылдың ҡара көсө, тип һанала.\nУл инде утыҙ йылдай яңғыҙы йәшәй, ауылдағы кешеләр менән бөтөнләй һөйләшмәй, аралашмай. Хатта уның тауышын да бер кем дә ишеткәне юҡ. Сөнки үҫмер саҡтан алып нимәгәлер һөйләшмәҫ булып ҡалған, тиҙәр. Таһирҙы, уның ғаиләһен яҡшы белгән, аралашҡан кешеләр үлеп бөткән (Таһир ҡарғағандыр әле!). Уның бынан алдағы ғүмерен белмәү ирҙе тағы ла серлерәк һәм ҡурҡынысыраҡ итә. Һәм, әлбиттә, шундай сәйер кеше тураһында күп хәбәр йөрөй: сихырсы, эсендә эт олой, ен балаһы, төндә зыяратта йөрөй һәм башҡалар. Шуларҙың иң таралғаны — өйөндә Таһир менән бергә ирле-ҡатынлы ен йәшәй, тигәндәре. Был хәбәргә бөтә ауыл ысын күңелдән ышана, сөнки күптәр үҙ күҙҙәре менән күргәне, дөрөҫөрәге, үҙ ҡолаҡтары менән ишеткәне бар: мал эҙләгән ваҡытта ирекһеҙҙән Таһирҙың өйө янына килгәндәр шаһит булған. Тәүҙә бер бисә һөйләшкәне (һүҙҙәре аңлашылмай), ҡысҡырғаны ишетелгән, ә уға ир яуап бирә, ти. Бисә сәрелдәй, ире уға түҙмәй һуғып ебәргән, һуғышҡан тауыштар сыҡҡан, имеш. Һуңынан: “Тап кешеләр һымаҡ бит әле”, – тип һөйләп йөрөнөләр ауылда. Ен бисә күберәк илай, тиҙәр, ен ир бирләнә, имеш. Шулай донъя көтәләр өсәүләп: ике ен һәм бер әҙәм балаһы. Кемдәрҙер хатта, ендәрҙең туйын ишеттек, тип һөйләп тә йөрөнө. Был ендәр ауылды бер йыл инде тыныс йоҡлатмай. Ә Таһир тағы ла серлерәк булып ҡалды, һирәгерәк күренә башланы – ендәр, күрәһең, уны ла ыҙалаталыр (ауылдаштар шулай уйланы).\nҺәм бына, яңы йылдан һуң, Таулы кешеләре, Таһирҙың өйөнән бала илаған тауыш ишетелә, ти башланы. Теге ирле-бисәле ендәрҙең балаһы тыуған инде! (“Вис кешеләрҙеке һымаҡ бит әле!”). Ендәр өсөн хатта ҡыуанып та ҡуйҙылар инде әллә. Ә Таһир тағы ла һирәгерәк күренә башланы. Күрәһең, ендәргә “нянька” булып ултыралыр, тип көлдөләр. Шулай ҙа шайтандарҙың “үрсеүе” ауылдаштарҙы шомландырҙы. Тиҙҙән ен балаһы тышҡа сыға башлаһа, тип әсәләр балаларына ауылдың ул осона яҡынлауҙы бөтөнләй тыйҙы. Хәҙер инде Таһирҙың өйө сихырлы, ҡарғаулы икәненә бер кем шикләнмәне. Ә үҙен ауыл яғына (Р-лар үҙҙәре әйтмешләй, “нормальный” кешеләр йәшәгән яҡҡа,) яҡынлатмаҫҡа тырыштылар. Таштарҙан “сик һыҙығы” эшләүселәр ҙә табылды. Таһирҙы алыҫтан күреү менән ҡатындар ҡасыу яғын ҡараны, ирҙәр: “Кит! Килмә!” – тип ҡысҡырып, эстән «бисмилла»ларын уҡып, аҙымдарын шәбәйтте. Бына тап шул ен балаһы тураһында һөйләй башлағайны Хәлим.\n– Э-э, шулай булмаһа ярай ине, — тине, иренен ҡырын йылмайтып, Байрас. Таһирҙың, йомшаҡ итеп әйткәндә, сәйер кеше икәнен Байрас, әлбиттә, белә ине, ләкин Хәлимде мыҫҡыллағыһы килде.\n– Ысы-ын, — тип һуҙҙы Хәлим, оҙон йөҙөн етдиләндереп. — Атай үҙе ишеткән. Ышанмаһаң, ана, теләһә кемдән һора, ярты ауылдың ишеткәне бар... — тип ҡыҙып дауам итте Хәлим. — Атай һөйләй, ана, былтыр яҙ Рәғиҙәне эҙләгәндәрендә Таһирҙың күрше ауылға йөрөгән эҙен күргән. Атай әйтә, теге ҡарға сәпсим батмаған. Беҙ, ти, саңғыла була тороп, бата-бата, урманды саҡ ҡарап сыҡтыҡ, ә уның эҙҙәре ҡар өҫтөндә прәме, ти. Шул ендәре күтәреп алып йөрөйҙәрҙер инде...\n– Шул Рәғиҙәне тәким тапманылар шикелле, ивет? — тип һораны Байрас.\n– Күптән сереп бөткәндер инде йәки бүреләр ашағандыр, —тине Хәлим, көлөп. — Ниндәй алйот буранда йәйәүләп ҡайтып барһын. Ятһа шул ятағында, үлмәҫ ине, — тип аҡыллы һығымтаһын әйтте Хәлим.\n– Ана-а, Таһи-ир! – Байрас, ауыл яғына төртөп, ҡапыл ҡысҡырып ебәрҙе. Хәлим ырғып килеп торҙо. Байрас шарҡылдап көлдө:\n– Хәлим, ырғып киттең түгелме? Ыштан төбөңә ебәрмәгәһеңдер ул? – тип, көлөүенән туҡтай алмай, Байрас Хәлимгә төрттөрә башланы.\n– Ҡапыл ҡысҡырғаныңа тертләнем.\n– Ышанып ултырам. Таһирҙан шөрләйем, тиген дә ҡуй инде.\n– Нишә ҡурҡа, ти. Шул бер иҫәрҙән ҡурҡып ултыра, ти...\n– Э-э, ырғып киттең хатта.\n– Таһирҙың ишек алдына инә алыр инеңме атыу? – тине Байрас, етдиләнеп.\n– Нишә инә алмай, ти? Ендәргә ышанып ултырмаһам ярай ине...\n– Атыу киттек, төштөк ауылға, инеп күрһәтерһең, – тип ултырған еренән торҙо Байрас.\n– Инәм... Матай менән ҡапҡаһын емереп инеп китәм. Эсеп бөтәйек тә...\n– Инмәһәң, ҡолаҡ төбөңә тондорам, – тине Байрас, һәм кире ултырып, ҡалған “Әлфир производство”һын тәмләүҙе дауам иттеләр.\nШешәне бушатҡас, Байрас менән Хәлим төнгө ауылына китте.\n– Хәҙер бараһың һәм ҡапҡаһын емереп инәһең, — тине иҫереүҙән теле көрмәлә башлаған, аяғында саҡ торған Байрас. – Әллә ҡурҡаһыңмы?\n– Нишә ҡурҡа, ти, — тине Хәлим, хәле бөткән ҡулдары менән мотоциклын тотоп. — Матай һүнеп ҡуймаһа...\n– Инмәһәң, өлөшөңдө алаһың. Матайың һүнһә лә.\nХәлим матайын өнһөҙ ҡараңғы урам буйлап этеп тоҡандырҙы һәм Таһирҙың өйө яғына китте. Йорт эргәһенә етеп барғанда ғына ҡапҡаны емерергә тиҙлек әҙ һымаҡ тойолдо, шуға өй янынан үтеп китте. Икенсегә боролоп килгәндә өй эргәһендәге ҙур ташҡа барып төкөр кеүек булды, шуға тағы ары үтеп китте. Алыҫтан матай фарын күҙәтеп торған Байрас яйлап ойой башланы.\n– Тфү, ҡурҡаҡ. Инә алам, ти бит әле, — тип һөйләнде лә, һыҙғырҙы. — Ҡайт әйҙә, инә алмағас. Иртәгә иманыңды уҡытасаҡмын, — тип эстән генә мыңғырлап, өйөнә ҡайтып китте.\nҺыҙғырыуҙы ишетеп, Хәлим ҡыйыуланды, һәм өсөнсө урауҙа рулен ҡапҡаға борҙо. Ләкин тап шул ваҡыт ҡапҡа асылып китте. Унан ялбыр ҡап-ҡара сәсле, ябыҡ, сер яланғас ен бисәһе килеп сыҡты һәм Хәлимгә ташланды. Хәлим, ҡурҡышынан ҙур тиҙлектә боролоп, баяғы ташҡа барып менде һәм, мотоциклы аша осоп, ергә барып төштө. Артына әйләнеп ҡарағайны, теге ен бисә, мотоциклға эләгеп ҡолап, әллә ниндәй тауыштар сығара башланы. Ҡото осҡан Хәлим айығып киткәндәй булды. Нисек тороп, нисек өйөнә йүгереп ҡайтып инеп ятҡанын һиҙмәй ҙә ҡалды.\nТаңғы етенсе яртыла бар ауыл Хәлимдәрҙең ишек алдына йыйылғайны. Төндә булған хәл бөтәһен дә аптыратты һәм тетрәндерҙе. Ирҙәр тышта, Хәлимдең атаһын уратып алып, тәмәке көйрәтә, ә ҡатындар өйҙә әсәһен тынысландырырға маташа.\n– Үлтерҙе, үлтерҙе баламды!.. — тип илауынан туҡтай алмай һөйләнде уныһы.\nТөп яҡта Хәлим ятҡан карауат эргәһендә мулла өйрөлә, белгән доғаларын уҡый, Хәлимдең баш осона бетеүҙәрен теҙеп сыҡҡан. Егеттең хәле насар ине. Төндә ҡайтып ятҡандан бирле иҫенә килмәгән, бары тик: “Ен бисә, ен бисә...” – тип кенә, ниҙер мыңғырлай. Атә-әсәһенең ҡото осмаҫ ине – тик Хәлимдең йөҙө лә, сәсе лә ап-аҡ. Етмәһә, башы ҡанап ҡайҡан. Ә ауыл осонда ятып ҡалған мотоцикл барыһын аңлатты: бәләлә Таһир һәм уның ендәре ғәйепле.\n– Инде балаларға тейә башланы... Былай ғына ҡалдырырға ярамай быны! — тип бышылдашты мулла Хәлимгә беренсе ярҙам күрһәткәнсе сит яҡта ултырған ҡатындар.\n– Берҙән-бер баламды... Үлтерҙе!.. — тип һыҡтаны әсә кеше.\nХәлим әле үлмәгән, бары иҫһеҙ генә ятһа ла, бер кем дә ҡатынды төҙәтмәне. Барыһына Хәлимдең үлеме нығыраҡ “оҡшай”: ниндәй фажиғә! Һәм нимәнән бит әле: Таһирҙың ендәренән! Мулла бабай, уҡына-уҡына, төп яҡтан килеп сыҡты. Ҡатындар уға ҡыҙыҡһыныу менән текләне. Хатта хужабикә лә ҡапыл тынып ҡалды.\n– Хәле насар малайҙың, — тине, ауыр уфтанып. Тағы нимә өҫтәргә белмәй, бер нисә секунд өндәшмәй торҙо. Унан ҡатындарҙың ҡыҙыҡһыныуын баҫыр өсөн, һәм килеп тыуған хәлдә үҙенең төп кеше икәнен аңлап, өҫтәргә булды: – Ен ҡағылыуы бар малайға. Эргәһенә бармағыҙ, үҙегеҙгә ҡағылыр...\nУнан яйлап атлап, ирҙәр янына сығып китте. Әсә кире үкһергә кереште. Ә бисәләр, өйҙә башҡа ҡыҙыҡ нәмә булмауын һиҙеп, мулла артынан сыҡты.\n– Малайыңа ен ҡағылған, — тип хәҙер ата кешегә аңлата ине мулла, –балаңдың йәнен алған, шуға ла сәстәре ап-аҡ. Ваҡытһыҙ ҡартайған булып килеп сыға. Тиҙҙән үлә, баяғы шул, ҡартлыҡтан...\n– Аһ, — тип кенә әйтеп өлгөрҙө хужа. Тағы нимәлер өҫтәргә иткәйне, мулла бүлдерҙе. Атаны тыңлаусы кеше лә юҡ ине, бөтәһе лә мулланың ауыҙына текләгән.\n– Ендәр, баяғы шул, беҙҙең йәнде һурып көн итә, — тип соланды үткәнсә башына килгән үҙ теорияһын әйтте мулла бабай. — Һиҙенәһегеҙҙер, беҙҙә ғүмер нисектер тиҙ үтә. Баяғы шул ендәр һура беҙҙең йәнде. Тиҙҙән балаларыбыҙ тыумай ҡартаясаҡ, баяғы шул...\nУны уратып алғандарҙың: “Ыстағафирулла”, “Аллам һаҡлаһын” тигәндәре генә ишетелде. Хәлим ҡайғыһы китте. Хәҙер ҡурҡыныс бөтә ауылға янай.\n– Берәй доға юҡмы шул? — Ҡатындарҙың береһе ҡотолоу юлын эҙләй башланы.\n– Булһа, күптән уҡыр инем! — Мулла уҫал итеп әлеге ҡатынға ҡараны. Ҡатын, иҫәрлегенән оялып, ғәйепле балалай, ҡырғараҡ шылып торҙо. – Доға ғына ярҙам итмәҫ! — тип дауам итте мулла, хәлде үҙ ҡулына нығыраҡ алып. — Таһир йорто кеүек нәмәләрҙе тамырҙан йолҡорға кәрәк! Ер йөҙөнән юйырға кәрәк! Өйөн ендәре менән ҡуша яндырырға! Йә ул беҙҙе, йә беҙ — уны! — тип ҡыҙып китте мулла.\nУны шым ғына тыңлап торған кешеләрҙең күҙҙәре асылып киткәндәй булды. Бына ҡайҙа баш! Ә улар, иҫәрҙәр, ошоғаса ҡурҡып йәшәгән. Был һуғышты Таһир үҙе башланы, ә улар тамамлаясаҡ...\nИке бүлмәнән торған бәләкәй һәм иҫке өйөнөң алғы яғындағы урындыҡта йоҡлап ятҡан Таһир тыштан ишетелгән шау-шауға уянып китте. Ырғып тороп, ҡорған ситенән генә тышҡа ҡараны. Ауыл кешеләрен күреп, ғәҙәтенсә йәшенгеһе килде һәм үҙе лә һиҙмәҫтән бер-ике аҙым артҡа сигенеп ҡуйҙы. Күҙҙәренә ышанмай, йәнә ипләп кенә урамға күҙ һалды. Ҡулдарына кәнистер, нимәгәлер һәнәк, таяҡ тотҡан унлаған ир, иң алда мулла уның ишек алдына инергә ҡурҡышып тора. Таһир ҡапыл нимә эшләргә белмәй, йүгереп тигәндәй төп яҡҡа сыҡты.\n– Ах, һин, эт бисә! — тип шыбырланы мөйөшкә ҡарап. — Нимәңде ҡарап ҡасып маташтың?! — Мөйөшкә барып тубыҡланып ултырҙы ла, унда йоҡлап ятҡан ҡыҙҙы яурынынан һелкетә башланы. – Нимәңде ҡарап, Рәғиҙә? – тине ҡалтыраған тауышын күтәрә биреңкерәп. – Ана, хәҙер килгәндәр! – Таһир тороп, йәнә тәҙрә ҡорғанының мөйөшөн саҡ ҡына күтәреп урамға ҡараны. Быны тышта торғандар күреп ҡалды:\n– Таһир! Сыҡ! Сыҡ, тиҙ бул, иҫәүән!.. — тип ҡысҡырыштылар.\nТаһир ҡорғанды яба һалды һәм ҡыҙға әйләнеп ҡараны. Өйҙөң бер мөйөшөндә иҙәнгә түшәлгән бысраҡ матрас өҫтөндә ултырған Рәғиҙә бер нәмә лә аңламай, Таһирға текләп ҡатҡан. Яланғас, һул ҡулы стенаға ҡатылған сынйырға бәйле. Былтыр яҙ юғалған Рәғиҙә. Уйлап ҡараһаң, ул ҡыҙҙан ҡоро кәүҙә генә ҡалған.\n...Рәғиҙә былтыр ятаҡтан йәйәү ҡайтып барғанында буранда аҙашты. Ҡайтырға сыҡҡанында көн матур ғына тора ине, ләкин ул ярты юлды үтеүгә ҡапыл ғына боҙолдо – буран сыҡты. Кире әйләнһә лә, ауылға тиклем дә бер үк тиерлек араны үтергә кәрәк, тип, ул ҡайтып етергә булды. Юл буйлап (үҙенә шулай тойолдо) барҙы ла барҙы. Тиҙҙән туңып, арып, ағас төбөнә ултырып торғайны, үҙе лә һиҙмәҫтән йоҡлап китте. Уянғас аяҡ-ҡулдары сәнсеп-сәнсеп әсенеп ауыртҡанын ғына тойҙо. Айҙан ашыу һыҙланыуҙарҙан башҡа бер нәмә лә уйлай алманы. Уйларлыҡ нәмәһе лә булманы — ул бер нәмә лә хәтерләмәй. Исмаһам, исемен дә. Көнөн дә, төнөн дә янында Таһир булды. Был күберәк өндәшмәгән ирҙең кем икәнлеген аңлап етмәне. Ҡулдары бәйле саҡта үҙе ашатып, йыуынырға ла, бәҙрәфкә лә барырға ярҙам иткән кешегә йылынды. Ә бер көн Таһир Рәғиҙәгә бала табып биреүен һораны. «Кәрәк. Шунһыҙ булмай йәшәп», —тип кенә өҫтәне. Үҙенең кемлеген генә түгел, донъяның нисек ҡоролғанын инде хәтерләмәгән Рәғиҙәгә Таһир әйткәндәргә ышаныуҙан тыш бер ни ҙә ҡалманы: өйҙән сығырға ярамай, тәҙрәләргә яҡынлашырға ярамай, һорашырға ярамай (нимә һорарға һуң?)…\nӘммә Рәғиҙәнең эсендә яңы ғүмер үҫеү менән бергә аңында иҫке ғүмере тергеҙелә башланы. Үҙенең кем икәнен, Таһирҙың кемлеген аңлағас, Рәғиҙә шау-шыу күтәрҙе. Ҡасырға маташты, әммә Таһир Рәғиҙәнән нығыраҡ уның эсендә ятҡан балыны ебәргеһе килмәне.\n– Әйттем бит, — Таһир Рәғиҙәнең ҡаршыһына барып ултырҙы, — әйттем, Батырға йәш тулһа, ебәрәм тип! Нимәңде ҡарап ҡастың? Тфү!.. — тип бирләнеп, Рәғиҙәнең бәҙрәфе булған буш биҙрәне осра һуҡты. Рәғиҙә ҡыбырламаны ла. Тауышҡа сәңгелдәктә йоҡлап ятҡан бала уянып илай башланы. Таһирҙың ҡото осто: ул тиҙ генә баланы ҡулына алды.\n– Тс-с-с-с, Батыр, илама, ишетәләр бит, – тип малайын бәүелтергә тотондо.\nУрамда торғандарҙы бала тауышы ҡурҡытты. Кемдер түҙмәй тәҙрәгә ҡулындағы ташын һелтәне. Таш, төп яҡтың тәҙрәһе аша үтеп, быяла һәм ептә генә эленеп торған ҡорған менән бергә иҙәнгә барып төштө. Быға тиклем өнһөҙ ултырған Рәғиҙә тертләүҙән ҡысҡырып ебәрҙе. Бала илауы, Таһирҙың паникаһы, таш, тыштағы шаулашҡан кешеләр тауышы – быларҙың барыһы бергә уҡмашып, ниһайәт, Рәғиҙәнең аңына барып етте, уның ҡысҡырыуы илауға әйләнде.\n– Ен-бисә, ен-бала! Илайҙар, олойҙар! Ишетәгеҙме? – тип тәҙрәгә тағы таштар осорҙолар. Таһир арҡаһы менән Батырҙы һәм Рәғиҙәне ҡаплап торҙо. Бер нисә ҙур ғына таш уға килеп тейҙе. Таһир түҙмәне:\n– Етәр! Етә-ә-әр! – тип ҡысҡырып ебәрҙе.\n– Был ен-ир! Ул да шунда! — тип мулла тамаҡ ярҙы. — Ут төртөргә! Ут төртөргә! Бензин һибегеҙ!\nТаһирҙың ата-әсәһе колхозда ябай эшселәр булды. Ул — ғаиләлә берҙән-бер бала. Әсәһе, иҫләүе буйынса, ябай, яҡшы ҡатын ине, аҡылы менән үтә айырылманы, ләкин балаларҙы яратты. Таһирҙы иркәләтеп үҫтерҙе.\nАтаһы ялҡауыраҡ кеше булды, тейешенән артығын эшләмәне, ҡатынына кеше итеп түгел, ә “бала табыусы”, “тамаҡ бешереүсе”, “өй эшсеһе” тип кенә ҡараны. Үҙен ирмен тигән кешегә ғүмерендә өй һалырға, ағас ултыртырға, ул үҫтерергә кәрәк, тип һанамаһа, бәлки, өйләнмәгән дә булыр ине. Үҙ һүҙле, тиҫкәре кешегә яңғыҙ булыу бәхетте күберәк килтерер ине. Кәләш алып, малайы тыуғас та тормошоноң мәғәнәһен юғалтты ла ҡуйҙы. Шешәгә тотондо. Тәүҙә әҙләп эсте, һуңынан инде бөтөнләй айыҡмай башланы. Ҡатыны башта тыйып маташты, ләкин уны кем тыңлаһын? Иренә көсө етмәй, тиҙҙән үҙе лә «йәшел йылан» һаҙлығына батты башланы. Ҡайһы саҡ Таһирға: “Эскән ир менән нисек эсмәй йәшәргә?” – тип ғәфү үтенгәндәй әйтеп ҡуя торғайны. Шулай бер йәйге кистә, 13 йәшлек Таһир һыйыр көтөүенән ҡайтып килгәнендә урамда, өйө янында ауыл халҡы йыйылып киткәнен күрҙе. Халыҡтың ярым түңәрәк эсендә атаһы әсәһенең сәсенән һөйрәп йөрөй ине. Тәүҙә ул нимә булғанын аңлап етмәне. Атаһы сәсе ялбырап бөткән, танауы, тубыҡ- терһәктәре ҡанға батҡан әсәһенә:\n– Кәнтәй! — тип аҡырып битенә тибеп ебәргәс кенә Таһир аңына килеп, атаһына ташланды:\n– Атай, нимә эшләйең?\nАтаһы уны этеп ебәрҙе. Таһир тағы ташланды. Был юлы нығыраҡ эткәс, Таһир ергә барып ауҙы. Ә атаһы әсәһен ергә һалып типкеләй башланы. Таһир кешеләргә ҡараны. Улар бер нимә эшләмәй ҡарап тороуҙарын белде. Кемдер хатта ауыҙын, күҙен ҡаплағандай булды, ләкин айырырға йә китергә ашыҡманы. Был эскеселәрҙең һуғышмаған көнө бармы?\n– Һин миңә нисек йәшәргә өйрәтәңме? Урыныңды бел, кәнтәй! — тип хәҙер инде өҫтөнә менеп ултырып йоҙроҡлап һуға башланы. Ә әсәһенән өн дә сыҡмай. Таһир тороп илай башланы, кире атаһына барып ҡулын тотоп маташты:\n– Айырығыҙ, үлтерә бит әсәйҙе, айырығыҙ! — тип уратып алғандарға әйтеп ҡараны. Бер кем өндәшмәне, бер кем ҡыбырламаны. Атаһы Таһирҙы тағы этеп ебәреп, “эшен” дауам итте. Малай кемдеңдер аяҡ осона барып ҡоланы. Кемдер бары тик артҡа шылды. Таһир йәштәре аша бер ни күрмәй шул аяҡтарға тотондо: – Үлтерә бит! Айырығы-ы-ыҙ... — аяҡтар бары артҡа шылды. Таһирҙан ауылдаштары ишеткән һуңғы һүҙҙәре был. Ул башын күтәреп ҡараны, бар кеше тарала башланы, сөнки атаһы саҡ атлап ишек алдына инеп китте. Таулыларҙың күңелендә һағыш ине: бына бит кеше нисек бысраҡ йәшәй ала! Аллаға шөкөр, уларҙың ғаиләһе, үҙҙәре бындай хәшрәттән өҫтөнрәк! Урам уртаһында Таһир һәм ерҙә ятҡан әсәһе генә ҡалды. Имгәкләп килеп, әсәһен уятып маташты. Уянмағас, өйгә тиклем һөйрәп ҡараны. Көсө етмәне, атаһын саҡырырға булды, тик ул эстән бикләнгәйне.\nУнан һуң Таһирҙы ауыр йоҡо баҫты. Аңына килә башлағанда уның менән милиция һөйләшеп маташа ине. Атаһы әсәһен үлтергәнсе туҡмаған булған. Артабан уны балалар йортона алып киттеләр. Атаһын ултырттылар, ләкин ул шунда нисектер үлеп ҡалды. Бәлки үлтергәндәрҙер, бәлки үҙе үлгәндер. Кем белә, әммә Таһир атаһын башҡа күрмәне. Бер-ике аҙнанан Таһир балалар йортонан ҡасып ҡайтты. Уны эҙләп килеүсе лә булманы. Шулай 13 йәштән яңғыҙ йәшәй башланы. Ата-әсәһенән ҡалған малды ҡараны, күрше ауыл кешеләренә ялланып эшләне. Ауыл кешеләре менән башҡа аралашманы. Бер кемгә лә барманы, бер кемде лә яҡынайтманы. Шул саҡтағы ваҡиғалар Таһирҙы бөтөнләй һөйләшмәҫ ҡырағайға әйләндерҙе. Ауыл халҡы уны һөйләшә алғанын да белмәй шикелле. 18-е тулғас, әрмегә саҡырҙылар, ләкин, ауыҙ асып һүҙ әйтмәгәс, инвалидлыҡ биреп ҡайтарҙылар, уға инде дәүләт аҡсаһына “рәхәтләнеп”, “байып”, бөтөнләй эшләмәй, кешеләр араһына сыҡмай йәшәргә лә була ине. Таһир шулай итте лә.\nТәүҙә кешеләр кәнистерҙәге бензиндарын, өйгә яҡын килергә ҡурҡынҡырап ҡына, алыҫтан тороп һипте. Ләкин мулланың:\n– Йә ул – беҙҙе, йә беҙ – уны! Ендәр ҡасмаҫ борон тиҙерәк ҡыбырлағыҙ. Донъя ғәҙеллек өсөн. Иблистәргә беҙҙең арала урын юҡ! – тигән һүҙҙәре уларҙы ҡыйыуландырҙы. Хәлимдең атаһы беренсе булып йортҡа бөтөнләй яҡын килеп, нигеҙгә бензинын ҡойҙо. Ә өйҙән һаман бала һәм ҡатын илауы, ирҙең: “Етәр! Үлтерәһегеҙ бит!” – тигән тауышы сыҡты.\n– Үлтерәбеҙ шул! – тине мулла һәм Хәкимдең атаһына ҡарап: – Ендәрҙән үс ал үлгән улың өсөн, ҡотҡар ҡалғандарҙы, ауылды, — тине.\nХәлимдең атаһы шырпы һыҙып, өйгә ташланы. Йорт гөлт итеп ҡалды һәм яна ла башланы. Бар халыҡтың йөҙөнә ҡәнәғәт йылмайыу сыҡты. Тик берәү:\n– Һә, ишектән ҡасып сығалар бит! — тигәне бар ләззәттте боҙҙо. Бөтәһе муллаға текләне. Ул:\n– Дөрөҫ! Ул яҡтан да ут төртөгөҙ! — тип әмер бирҙе.\nҮҙҙәренең ҡеүәтен аңлаған кешеләр, ҡыйыуланып, ҡапҡаны емереп тигәндәй, ишек алдына барып инделәр. Дәртләнеп, тупһаға ҡалған бензиндарын һибергә тотондолар.\n– Үлтерәләр! Тағын үлтерәләр! — тип ҡысҡырҙы Таһир. Ул арала Батыр менән Рәғиҙә төтөнгә сәсәй башланылар. – Был юлы үлтертмәм! — тип Таһир Батырҙы Рәғиҙәгә тотторҙо һәм сынйырҙы ысҡындырҙы. Рәғиҙә шунда уҡ тороп бала менән ишеккә йүгерҙе.\nИнде сыҡтым ғына тигәндә алдында ут ҡалҡты. Ул, ҡото осоп, төтөндән күҙҙәре, тамаҡтары әсеп, урынында ҡатып ҡалды. Артынса килгән Таһир Рәғиҙәләрҙе ҡосаҡлап ут аша һикереп үтте. Өсәүләп сәсәй-сәсәй ергә ҡоланылар. Күҙҙәренең әсеүе бер аҙ баҫылғас, уратып алған кешеләр уларға ауыҙҙарын асышып текләгәндәрен күрҙеләр. Таһир һикереп торҙо һәм йән көскә:\n– Үлтертмәм! Үлтертмәм! — тип ҡысҡыра башланы.\nЕн көткән ауыл кешеләре телле Таһирҙы, үҙҙәре кеүек кешене күреүҙән шул килеш аптырап, өнһөҙ ҡатып торҙо. Бер, баҡтиһәң, һөйләшә белгән Таһирға, бер ерҙә бала ҡосаҡлап ултырған сер яланғас, ябыҡ, оҙон ҡара сәсле ҡыҙға текләнеләр.\n– Рәғиҙә, улар тағы үлтерергә килгән. Мине! Һине! Батырымды! — тип иларҙай булып, Рәғиҙәгә ҡараны. — Мине үлтерегеҙ, балама теймәгеҙ! — тип Рәғиҙәләрҙе тәне менән ҡаплап торҙо. Шунан бөтәһенә лә яйлап күҙ һалды һәм үҙен алыҫ бала саҡта тороп ҡалған көнгә ҡайтҡандай итеп тойҙо. Уны шул уҡ иҫәр йөҙҙәр уратып, шул уҡ ҡурҡыу, шул уҡ көсһөҙлөк тойғоһо баҫып алды. Таһирҙың бер нисә секундта ҡаштары төйөлдө, буйы оҙонайып киткәндәй булды. Ул ҡапыл әйләнеп, Рәғиҙәнән баланы тартып алды:\n– Бирмәм! Һеҙгә бирмәм, хайуандар. Һеҙҙең арала йәшәгәнсе, минең менән үлһен, хайуандар! — тине күптән иҫен юғалтҡан Батырҙы ҡосаҡлап. – Рәғиҙә, әйҙә беҙҙең менән. Улар... Улар хайуандар, — тине наҙлы итеп өндәште ерҙә ултырған Рәғиҙәгә ҡарап. Ул башын да күтәрмәне. – Рәғиҙә... — тип Таһир эстән генә шыбырланы. Унан кешеләргә ҡараш ташлап: – Хайуандар! Бөтәһен тартып алдығыҙ!.. — тип ҡысҡырҙы һәм Батырын ҡосаҡлап, ут ялмап алған өйгә инеп юғалды.\nХәлим кискә иҫенә килде. Дөрөҫөрәге – айығып уянды. Башы ауырта ине. Бахмурҙан. Нимә булғанын иҫләмәй. “Әлфирҙең производствоһы” бит, ни тиһәң дә. Ә ауыл осондағы күмергә әйләнгән йорт халыҡтың татыулығы, изгелек, яҡшылыҡ өсөн көрәштең билдәһе булып ҡалды. Сөнки улар иблискә, шайтанға, енгә ҡаршы көрәште. Әлбиттә, енгә ҡаршы! Быға ысын күңелдән ышандылар. Рәғиҙә иҫен юғалтҡан арала уны янып ултырған өйгә ташлаған кешеләр быға ышанмай, кем ышанһын? Ул йортта ендәр ине!


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ҠОРАМАЛАР УСАҠ ЙЫЛЫҺЫ КЕҮЕК - 2014 - Мәҡәләләр\nБелмәгән һөнәре юҡ Рәшиҙә Хәй ҡыҙының. Ҡорама ҡораһынмы, мәрйен теҙһенме, кейеҙ баҫһынмы, буҙа эшләп эсерһенме, махсус рецепт менән арыш икмәге бешереп ашатһынмы - торғаны бер хазина һандығы ул. Күптән түгел район китапханаһында ағинәйебеҙ үҙенең шәхси ҡорамалар күргәҙмәһен ойошторҙо. Төрлө сағыу төҫтәрҙәге ҡорама юрған-түшәктәр, рюкзак-сумкалар, кейем-һалым, баш кейеме, ҡашмау, милли кейемдәр - барыһы ла зауыҡ менән ҡорап-һырлап тегелгән. Халыҡ һоҡланып, ихлас ҡараны был күргәҙмәне. Сара ваҡытында Рәшиҙә апай үҙенең ҡорама ҡорарға нисек өйрәнеүен, теге йәки был ҡораманы ниндәй алымдар менән эшләүен матур итеп тәфсирләп һөйләп торҙо:\n- Ҡорама ул - минең бала сағымдың яҡты һәм матур иҫтәлеге, - тип һөйләне ул. - Әсәйемдең төрлө тауар киҫәктәрен бергә йыйып, матурлап тегеп-һырлап ҡалдырған ҡорама юрған, түшәктәре әле лә йортомдо биҙәй. Ҡарап торғанда ҡатмарлы кеүек тойолһа ла, ҡораманың заманса технологияһы бик ябай. Уны ҡулына бер ваҡытта ла энә тотмаған кеше лә бер тотоноуҙа ҡорап ҡуя ала. Икенсе яҡтан, ҡорама ябай ғына әйбер ҙә түгел. Ҡорама ҡорауҙы ҡатын-ҡыҙҙың тормошто ҡороуы менән сағыштырам мин. Тормошоңдо төрлө мәшәҡәттәрҙән, ҡыуаныс-шатлыҡтарҙан нисек итеп бер бөтөн итеп ҡораһың, ҡораманы ла шулай, төрлө киҫәктәрҙе йыйып, тегеп, бер бөтөн итеп тоташтырып ҡуяһың. Минең ҡорамалар яҡты, сағыу киҫәктәрҙән тора, уларҙа ҡара төҫтәр юҡ тиерлек. Тормошто ла ҡатын-ҡыҙ тик матур, сағыу хис-тойғо, күңелле хәл-ваҡиғаларҙан ғына ҡорорға тейеш. Тормошоңдо нисек ҡораһың, ул шулай була. Өҫтөнлөктө ҡара төҫтәргә бирәһең икән, тормошоң да негатив юҫыҡта китә һәм, киреһенсә, сағыу, яҡты төҫтәргә өҫтөнлөк бирһәң, тормошоң да яҡты була. Быны психологтар күптән иҫбат иткән инде. Минең улдарым бәләкәйҙән ҡорама түшәктә йоҡларға яратты. Керләнә, тип, өҫтөн аҡ япма менән ҡаплаһам, беҙҙең ҡорама түшәктә ятҡыбыҙ килә, тип ныҡыша торғайнылар. Әйткәндәй, ҡораманы ирҙәр ныҡ ярата. Уларҙы ниндәйҙер көс тарта шул ҡорамаларға. Ҡорамала ҡатын-ҡыҙҙың күҙ нуры, ҡул йылыһы ҡалалыр, шул көс ир-егеттәрҙе үҙенә тарталыр, күрәһең.\nӘйткәндәй, ҡорама әсәй-өләсәйҙәребеҙҙән тапшырыла килгән аманат ҡына түгел, ул - йортобоҙҙоң ҡото-бәрәкәте, йылыһы, тормошобоҙҙағы ваҡ ярсыҡтарҙы бергә тоташтырыусы ла. Усаҡ йылыһы кеүек улар. Кеше ҡорамалы өйгә инһә, уның күҙе иң беренсе шул сағыулыҡҡа төшә. Тимәк, ҡорама һаҡлағыс магияға ла эйә...\nРәшиҙә апай ағинәйҙәр менән бергә ҡорама ҡорарға өйрәнеү буйынса дәрестәр үткәрергә лә йыйына, сөнки күргәҙмәгә килеүселәр араһында ошондай теләк белдереүселәр күп булды.\n- Йәй Бөрйәнгә ҡайтһам, шуға аптырай инем: туристар күп, әммә уларға тәҡдим итерлек, сувенир итеп һатырлыҡ бер әйбер юҡ, - ти Рәшиҙә апай ни өсөн ошондай эшкә тотонорға ҡарар итеүенең сәбәбен аңлатып. - Шул уҡ ҡораманан түшәк, йә башҡа әйбер, кейем тегеп, Бөрйәнгә ял итергә килеүселәргә тәҡдим итһәң, моғайын да, теләп һатып алырҙар ине. Ҡораманы кәсеп итеп тергеҙһәк, халыҡ та әҙ-мәҙ килем алыр ине. Минең ошо күргәҙмәмде ойоштороуымдың да төп маҡсаты шул: әсәй-өләсәйҙәр һөнәрен дауам итәйек, уларҙы аҡсаға әйләндерергә лә өйрәнәйек. Иш эргәһенә ҡуш була бит ул...\nЫсынлап та, заман хәҙер егет кешенән генә түгел, ҡатын-ҡыҙҙан да етмеш һөнәрле булыуҙы талап итә. Рәшиҙә апайҙың ҡорамалары ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың күңелен арбап, шул һөнәргә өйрәнергә әйҙәгән икән, ҡыуанырға ғына ҡала.\nБөрйән районы "Ағинәйҙәр ҡоро" етәксеһе.\nЯҙылған: 20.10.14 | Ҡаралған: 1491


23 Ноябрь 2019, 00:00\nГәзит уҡыусылар ижадыКөн яйлаптөшкөлөккә ауҙы. Быйыл беренсегә төшкәнМәлис йүгереп ҡайтып инде лә, әле булһаайнығып етмәгән ата-әсәһенә асыуланған төҫ ташлаған һымаҡ ҡарағайны, Тәскирәгә етә ҡалды. “Һа, Мүскә ҡайтты еҫкәнеп, ниңә улай иртә, ҡасып ҡайттыңмы әллә дәрестән, бар,тай кире мәктәпкә”, – тип, ултырған еренән тәнтерәкләп килеп малайҙың ике ҡолағын да бора башланы.\nТәскирә кисәге байрам кәйефенән әле булһа айнығып етмәгәнгәме, ҡарлыҡҡан тауыш менән үҙенә ярҙамға саҡырҙы. Тик бер ниндәй ҙә өн-хәрәкәт ишетелмәне. Шул ваҡыт ҡатын ятҡан урындың өҫтөнә нимәлер гөрҫ итеп ауып төшкән кеүек булды. “Сыҡ, атаң башына унда кереп ятаһыңмы?” Иҫерек иренең һүгенгән тауышы сыҡты, бер-ике таҡтаны алғайны, ятҡан еренә әҙерәк яҡтылыҡ төшкәндәй булды. Ире ҡатынының аяғынан тотоп һөйрәкләй башланы. “Йә, урындыҡ аҫтында нисек төн үткәрҙең, хайуан! Сығырға урын таба алмай йөҙәп ятаһыңмы?” – тип, ныҡ ҡына итеп тондороп та өлгөрҙө. Сәсе-башы туҙған ҡатын әле булһа төшөнөп етмәгән кеүек. “Кем мине ул урындыҡ аҫтына алып барып тыҡты икән?” –тип аптыраулы ҡарашын иренә, унан ысынлап та өнөммө был, әллә төшөммө тигән кеүек өй эсенә күҙ йүгертте. Үткән төн ҡунаҡтар менән ныҡ күңел асҡандарын иҫенә төшөрөп, ҡапыл ҡысҡырып көлөп ебәрҙе. “Эй, иҫәр, ҡайһылай йәтеш урын тапҡанмын бит әле, һинең йүләр һүҙҙәреңдән дә ҡасып ятҡанмын инде”. Ире эсеп ултырған шешәнән үҙенә лә өлөш сығарғас, тағы ла күңелләнеп китте. Өй эсе ни тиһәң шул, кисәгенән ҡалған өҫтәл, балалар кейемдәрен теләһә ҡалай ырғытҡандар ҙа мәктәпкә йүгергәндәр. Күрәһең, йоҡлап ҡалғандар.\nКөн яйлап төшкөлөккә ауҙы. Быйыл беренсегә төшкән Мәлис йүгереп ҡайтып инде лә, әле булһа айнығып етмәгән ата-әсәһенә асыуланған төҫ ташлаған һымаҡ ҡарағайны, Тәскирәгә етә ҡалды. “Һа, Мүскә ҡайтты еҫкәнеп, ниңә улай иртә, ҡасып ҡайттыңмы әллә дәрестән, бар, тай кире мәктәпкә”, – тип, ултырған еренән тәнтерәкләп килеп малайҙың ике ҡолағын да бора башланы. “Әсәй! Ауырта бит! Әсәй! Теймә миңә, дәрес бөттө бит һуң, көн һайын ошо ваҡытта ҡайтам бит” – тип аҡырып иларға тотондо. Уҫал ҡатын көслө ҡулдарынан баланың ҡолағын ысҡындырғас, аҫҡан сумкаһын йолҡа тартып алды ла, малайҙы тышҡа елтерәтте. Мәлис илауынан саҡ туҡтап, кире мәктәпкә йүгерҙе. Ундағы иҙән йыуыусы апай малайҙы күреп: ”Улым дәресегеҙ бөттө бит, ниңә тағы килдең. Берәй нәмәңде оноттоңмы әллә”, – тип арҡаһынан яратты. Уныһы: “Юҡ, инәй, өйҙә яңғыҙыма күңелһеҙ, шуға Тамара апайымды көтәм” – тип алдашты. Апаһы өйҙә булһа, уға бик туҡмаҡ эләкмәй, шулай ҙа инде 10-сы класта уҡыған ҡыҙ артынан эйәреп йөрөү тағы килешеп етмәй, уның турала башҡа малайҙар нимәләр уйлауы мөмкин.\nӘсәләре эсмәһә, уларҙан да яҡшы кешеләр юҡ та. Ҡайһы ваҡыт кире балалар йортона ҡасҡыһы килә уның. Иҫ белә башлағандан уҡ ул шул йортта ине. Биш йәшендә генә икенсе атаһы Латип менән әсәһе Тәскирә килеп уллыҡҡа алдылар. Тамара ҡыҙҙарынан башҡа улар бәпәй һөйә алмағандар. Уны ла өләсәһе үҫтерешкән. Малайҙы алып ҡайтҡас, эй ҡыуанған булғайны: “Ейәнсәремә ҡусты булды”, – тип. Бер йыл үтеп, ҡаты сиргә һабышҡас, уның күҙҙәре мәңгелеккә йомолдо. Шунан алып уларҙың тормоштары кирегә китә башланы. Ғаилә башлығының уң аяғы ныҡ һылтыҡлай, һөйләүҙәренсә, аварияға эләккән. Шуның пенсияһына йәшәйҙәр. Йорттары ике бүлмәле, эре, ваҡ мал аҫрайҙар үҙҙәренсә.\nБалалар йортонда малайҙың исеме “Малис” ине, унан “Мәлис”тән нишләптер “Мүскә”гә әйләнде. Эйе, малайҙа урыҫ ҡаны. “Булһа һуң! Бында ҡандың ни ҡыҫылышы. Үҙҙәре оҡшатып тик уны ғына уллыҡҡа һайлағандар”, – кескәй малайҙың башынан әллә ниндәй уйҙар йүгерҙе. Дәрес бөтөүҙе аңлатып ҡыңғырау сыңланы. Әхирәте менән көлөшөп төшөп килгән ҡыҙ Мәлисте күреп, шундуҡ өйҙәге хәлде аңланы. Тиҙ генә өҫтөнә пальтоһын һалып, малайҙы етәкләп, яр буйында урынлашҡан өйҙәренә табан атланылар. Ишек эстән элеүле. Ҡыҙ тәҙрәне ипләп кенә туҡылдатты. Асыусы булманы. Сумкаһын ҡустыһына биреп, ишекте йән көсөнә эй тартты, эстәге келә ысҡынып ҡапыл ишек шар асылып китте. Өй эсе һалҡын, мейескә яғылмаған. Әсәһе, яҡтылыҡтан ҡасҡан төҫлө, төн үткәргән һике аҫтына башын тыҡҡан килеш йоҡлап киткән. Күрәһең, ҡалған кәүҙәһен һөйрәргә хәле ҡалмаған. Атаһы еңеүсе ҡиәфәтендә тас салҡан диванда йәйелеп ята. Тамара өҫтөн алыштырып өй йыйыштырырға кереште, ҡустыһын мал ҡарарға сығарҙы. Яңы уҡырға төшкән баланың көсө күпме генә инде. Үҙенән ҙур өс саталы һәнәкте һөйрәп бесән һипте, аҫтарын таҙартып инеүгә өй йылынып, апаһы сәй ҙә әҙерләгән ине инде. Тегеләр йоҡлаған арала тип, һәләтләп дәрестәрен ҡараштырҙылар. Малай үҙе китап уҡый, ә уйҙары Тамара апаһында. “Бер ҙә генә атай-әсәйгә оҡшамаған, кешелекле, үҙе егәрле, минең әсәйем ул булһа икән”. Апаһы телевизорҙы тоҡандырып биреп, ҡустыһының башынан һыйпап яратты ла әхирәттәренә йүгерҙе.\nМәлис ҡыҙыҡһынып китеп ниндәйҙер әкиәт ҡарай ине, атаһының һүгенеп килеп ҡолаҡ төбөнә тондорғанын һиҙмәй ҙә ҡалды. “Тәүҙә сәғәтте ҡара, ун булып киткән, ә һин дәрескә бармай ниндәйҙер кина ҡарайһың. Бар, малға бесән ырғыт, ҡара һин уны, ялҡау. Был баланан кеше сыҡмаҫ ул”, – тип, көн менән төндө бутаған Латип, телевизорҙың шнурын тартып елләне. Малай: “Атай, хәҙер төн бит инде, мин бесән һалып индем”, – тип кенә әйтә алды. “Ах, Мүскә, ишеү телләшеп маташа, ҡара, туйып һикерә башланы”, – тип кескәй Мәлистең елкәһенә эләктереп һике янына этеп ебәрҙе. Малай тәсмәрләп әсәһе янына барып төштө лә, “Әсәй! Тор инде”, – тип, уның кәүҙәһен һелкетеп шыңшып илап ебәрҙе. Атаһы: “Шыңшыма, ир булғас – ир бул, эт кеүек ултыраһың. Мүскә! Һине шулай тәрбиәләмәһәң, ҙурайғас, елкәгә менеп ултырасаҡһың!” – тип, аяҡ үксәһе менән тағы тибеп ебәрҙе. Бисара малай ҡурҡышынан һике аҫтына шыуыша башланы. Атаһы нимәләрҙелер иҙәнгә ырғытып, уларҙы типкеләй башланы, һике аҫтындағы малайҙы бер аҙ онотто, шикелле. Тәмәке тартырға тышҡа сығып китте. Мәлис шуны ғына көткәндәй, йылы курткаһы менән итеген алып, мейес артына йәшенде. Апаһы ҡайтмайынса уға барыбер тыныслыҡ булмаясаҡ. Ир ауа-түнә өйгә кереп төпкө бүлмәгә үтеүе булды, малай тышҡа атылды.\nҠайҙа барырға? Селлә ваҡыты. Үҙәккә үтерлек әсе ел иҫә. Эстән кофтаһын да кейергә онотҡан. Башын курткаһының яғаһы менән ҡаплаған булды. Ике ҡолағының осон ғына әсе һыуыҡ ҡаты итеп семтеп ала. Уның бар тәнен ҡурҡыу ҡатыш сатлама һыуыҡ ҡоршап алды. “Әй, апайым ҡайтҡансы мал аҙбарына инеп торорға кәрәк. Унда тыштағыға ҡарағанда йылыраҡ, тыныс та, атаһының мал аҙбарын ҡарарға уҡ башы етмәҫ”, – тип уйлап, шунда йүнәлде.\nКүҙгә төртһәң дә күренмәҫ дөм ҡараңғы. Тик ярыҡ аша күҙәткән айҙың яҡтылығы буйынса ғына күҙалларға була. Уның өсөн Ай ағаһы ла ҡыуанған һымаҡ. Анда-бында шаяртып күҙ ҡыҫып ала төҫлө. Кәзә-һарыҡтар бер-береһенә һыйынышып, мөр-мөрт килеп көйшәшеп яталар. Күңелле булып китте, хатта йылыраҡ та бында Мәлис-Мүскәгә. Ятҡан ерҙәренән өркөтмәйем әле, тип ипләп кенә мөйөшкә барып сүгәләне. Аҫтына түшәргә бесән остоғо ла юҡ, исмаһам. Ҡатыһына тиклем ашап бөткәндәр.\nХәҙер атаһы тынысланып йоҡлап китһә, өйгә инеп, мейес янындағы карауатына ятып, рәхәтләнеп йоҡлар. Бәлки ошо ваҡыт әсәһе лә айнығып торор, яратып ҡына “Мүскә, маһ-маһ” – тип саҡырыр уны. Үҙе кәүҙәгә бәләкәй ҡураныс ҡына булғанға шаяртып, “Мүскә” – тип әйткәйнеләр, ҡушамат булып йәбеште лә ҡуйҙы. Ул был һүҙгә лә үпкәләмәй. Өйрәнеп киткән ине инде. Балалар йортонда унан да насарыраҡ ҡушамат таҡһалар ҙа бирешмәне әле.Тик атаһы менән әсәһенең ошо осорҙа, уға ҡарата хистәре һыуына төштө. Ярай, эсһендәр ҙә икән, апаһы менән икәүләп барыбер донъяны көтөп, ҡараштырып торалар. Тик, бына юҡтан-барға әрләнеп, сәбәпһеҙ туҡмалыуҙары ҡыйын. Ә ул тыуҙырған әсәһен берҙе лә күреп йәки иҫләп белмәһә лә, яңы тапҡан ғаиләһен ныҡ яратып эҫенгәйне бит. Тәү ыңғайы атаһы, әсәһе, апаһы бергәләшеп ат егеп еләккә барҙылар, урман ҡыҙырып йөрөнөләр. Атаһы хатта уны матайҙа йөрөргә өйрәтеп маташты. Ауылдаштары уларға ҡарап һоҡланырҙар ине. Эскелеккә нимә этәрҙе һуң уларҙы. Донъя етеш. Быға тиклем атай кеше “Малай һөйә алмайым” тип ҡайғырған. Ә, хәҙер. Балалыҡ ҡыуанысы ошо ҡыҫҡа ваҡыт эсендә туҡталып ҡалырмы икән ни һуң.\nМәлис күңеленән ошоларҙы уйлап ултыра биргәс, ауыҙы асыла башланы. “Йоҡламайым әле” – тип тырышһа ла ауыр күҙ ҡабаҡтары уны тыңламанылар, үҙенән-үҙе йомолоп, малайҙы алдаштырып күктәге йондоҙҙар араһына алып китеп аҙаштырҙылар.\nТамара клубтан ҡайтҡас, ут алырға ҡурҡып, аяҡ осона ғына баҫып диванына барып ятты. Өйҙәгеләр күптән хырылдашып йоҡлайҙар ине инде. Таң атты, теге икәү ҡыштырҙашып береһе мейес тоҡандырып маташа, әсәһе һауыт-һаба янында йөрөй. Балаларының кемеһенеңдер өйҙә юҡлығын да белмәйҙәр әле. Ҡыҙҙары тороп ҡустыһының өйҙә юҡлығын һиҙеп ҡалды. “Әсәй! Мәлис ҡайҙа ул?” Тәскирә: “Ул шулай бит ул, ни булһа ла өйҙәге эштән ҡасып мәктәпкә һыпыртыу яғын ҡарай. Исмаһам, атаһына мал ҡарашып китһә лә өлгөрә бит инде. Уныһы сатанлап саҡ йөрөй. Балнисҡа һалһалар, булыр әле бына”, – тип ирен яҡлашты. Тамара ла “шулайҙыр, кейемдәре күренмәй”, – тип сумкаһын алып мәктәпкә ашыҡты. Юҡ, шунда ла уның кескәй йөрәге нимәлер һиҙҙергән кеүек. Ҡустыһы уҡыған класҡа йүгереп инде, күреүсе-белеүсе юҡ. Коридор буйлап, дуҫ малайҙарынан һорашты. Дәрес башланды. Әҙәбиәт уҡытыусыһы: “Сәлимова, тиҙ генә кабинетҡа ин”, – тип ҡысҡырғас, шунда кереп китте.\nИрле-ҡатынлы эсергә булмағанлыҡтан, ҡайнар килеш ҡаты ғына итеп сәй эсеп, үҙҙәрен тынысландырғас, Латип мал асырға тип кәртәгә сығып китте. Көн бөгөн тағы ла нығыраҡ аяҙытҡан. Бейәләй эсенән ҡулды ялап маташа. Лапаҫ башынан бесән төшөрөп һалғас, һарыҡ-кәзәләрҙең ишеген асып сығарҙы, кәритәһен һөйрәп килтереп аҫтын таҙартырға ингәйне, мөйөштә ниндәйҙер бәләкәй ҡарасҡы ултыра. Һарыҡ бәрәсләргә уйлайҙыр тип янына килгәйне, сүкәйгән килеш бала ҡатып ҡалған. Үҙен-үҙе тоталмаған ир бар көсөнә ҡысҡырҙы: “Улым! Булмаҫтыр, был һин түгел, эйеме?” Шул арала тышҡа һыу түгергә сыҡҡан Тәскирә лә иренең мал аҙбарында үкереп илаған тауышын ишетеп йөрәге ағып китте. Килеп инһә, атай кеше ҡатып ҡалған баланың сикәләрен тынын өрөп йылытырға маташа ине.


Иң мөһиме - теләк кәрәк | Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан\n» Иң мөһиме - теләк кәрәк\nИң мөһиме - теләк кәрәк\nӘнүәр Әхмәтйән улы Мәхмүтов балыҡ тотоу менән күп йылдар шөғөлләнә. Ул Иҫке Көрмәнкәй ауылынан. Дим буйында үҫкәнгә күрә, был шөғөл уға бәләкәйҙән үк таныш. Малай сағында тиҫтерҙәре менән бергә йәй буйына йылға буйында булалар: һыу инәләр, ҡояшта ҡыҙыналар, яр буйында мал көтәләр һәм әлбиттә, балыҡ ҡармаҡлайҙар. Тап шул ваҡытта Әнүәр Әхмәтйән улының үҙе яһап алған ҡармағы менән ошо мауығыуға ҡыҙыҡһыныуы барлыҡҡа килә һәм уға бөгөн дә тоғро ҡала.\nУл Дәүләкәндә оҙаҡ йылдар йәшәй. Авторемонт заводында, 2-се иген продукттары комбинатында эшләй, ә 2013 йылда тыуған ауылына ҡайта. Әнүәр Әхмәтйән улы ваҡытында авторемонт заводының профсоюз комитеты Асылыкүл буйында коллектив менән ял, балыҡ тотоу буйынса ярыштар ойоштороуын һағынып иҫкә ала. «Бар ине ваҡыттар!» - ти ул.\nҒаилә башлығы йыл әйләнәһенә балыҡ тота: ҡышын ялтырауыҡлы ҡармаҡ сыбығына, оҙон морон ҡарышлауығына, йылтырмаға, ә йәй көнө ҡалҡыуыслы ҡармаҡҡа, донкаға тота, спиннинг менән йыртҡыс балыҡтарға «һунарсылыҡ» итергә ярата. Балыҡсылыҡ буйынса тәжрибәһе ҙур булһа ла, үҙен ҡомарлы балыҡсы тип һанамай, ә тыйнаҡ ҡына - һәүәҫкәр балыҡсы тип атай. Балыҡты күберәк Димдә ҡармаҡлай, ә яҙ көнө, боҙ йоҡарғас, Асылыкүлгә бара. Һәр балыҡсыныҡы кеүек үк, уның да йылғаның юғары ағымында үҙе генә белгән урындары бар, яратҡан урыны тураһындағы һорауға: «Яратҡан урын ул – ҡайҙа балыҡ ҡаба!» - тип хәйләкәр генә яуап бирҙе. Әгәр балыҡ ҡаба икән, ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә, ҡанда адреналин уйнай, алынған табыш ҙур ҡәнәғәтлек килтерә. Ҡармаҡ ебенең тартылыуын көтөү – ул күңелгә рәхәтлек биреүсе шөғөл, ҡоштар йыры, сиңерткәләр сыңы, әкрен генә аҡҡан йылға тауышы, йылғала балыҡтар уйнауы күңелгә бөтмәҫ ҡәнәғәтлек килтерә. Был – тәбиғәттә булыуҙан күңелгә ләззәт биреүсе ял төрө. Балыҡ ҡармаҡлауҙың сағыу тәьҫораттарын иҫкә алып, Әнүәр Әхмәтйән улы үҙенең йылға буйындағы тарихтарын һөйләй.\n- Бер ваҡыт йәйге кистә йәйен ҡаптырырға киттем. Бер аҙҙан күрәм, ҡармаҡ бөгөлә. Бер нисек тә күтәреп ала алмайым, бүрәнәгә эләккәндер кеүек тойола. Ҡармаҡ ебен әкрен генә тартам, ағастан ысҡындырыу өсөн фонарь яндырҙым. Алайым тип эйелһәм, ҡармағым киҫкен тартылып та китте, ҡармаҡ та, фонарь ҙа һыу төбөнә китте. Был юлы йәйен минән көслөрәк булып сыҡты.\nТағы ла хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Дыммановка ауылы эргәһендә ҡыш көнө балыҡ ҡармаҡлау иҫкә төштө. Сираттағы мәкенән ун килограмға яҡын ҡорман балығы ҡаптырҙым, икенсе көндө лә шулай уҡ дауам итте! Уңышым тураһында таныштарым менән уртаҡлаштым, өсөнсө көндө бында егермеләгән урындағы балыҡсы ултыра ине – балыҡ ҡабыуҙан туҡтаны! Балыҡ ул тынлыҡты ярата, - тип йомғаҡлай һүҙен Әнүәр Әхмәтйән улы.\nБалыҡсының иң ҙур табышы – ун килограмлы йәйен – ул беҙҙең йылғала иң ҙур балыҡ. Районда 50 килограмға тиклем йәйен тотҡан осраҡтар ҙа билдәле. Табышты нимә эшләтәһегеҙ тигән һорауға, Әнүәр Әхмәтйән улы: «Балаларға таратабыҙ, үҙебеҙ ашайбыҙ. Ҡатыным бик тәмле уха бешерә, ул бит балыҡсы ҡыҙы», - тип яуап бирә. Әңгәмәсебеҙҙең ҡатыны Һәҙиә Ғүмәр ҡыҙы менән һөйләшкәндә ҡыҙыҡлы тарих асылды. Ваҡытында Дәүләкәндә район-ара балыҡсылыҡ хужалығы станцияһы, ә Көрмәнкәйҙә ошо станцияның бүлексәһе булған. Унда уның олатаһы һәм атаһы эшләгән. Станция үткән йөҙ йыллыҡтың 30-сы йылдарынан 70-се йылдарға тиклем эшләгән, ә балыҡсылар балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Мәхмүтовтарҙың ғаилә архивында артель балыҡсылары ҙур табыш менән төшкән ҡыҙыҡлы фотоһүрәт һаҡланған. Улар араһында Һәҙиә Ғүмәр ҡыҙының олатаһы ла бар.\n- Ул ваҡытта йылға таҙа, балыҡ күп ине, - ти Әнүәр Әхмәтйән улы. – Бөтә ауыл халҡы Димгә һыуға йөрөнө, уны рәхәтләнеп эсергә була ине. Хәҙер баҙнат итеүсе юҡтыр. Экология насарланды, браконьерҙар күбәйҙе, улар йылғаға ҡәнәғәтлек алыу өсөн түгел, ә күберәге табыш артынан килә. Тәбиғәтте яратыуҙы, уны хәстәрләүҙе оноттолар.\nБалыҡсы көнө байрамы һеҙҙең өсөн ҡайһы яғы менән әһәмиәтле, тигән һорауға Әнүәр Әхмәтйән улы яурындарын йыйырып:\n- Һәр балыҡҡа барыуым – минең өсөн балыҡсы көнө. Табыш булһа – ул байрам, юҡ икән – яратҡан шөғөлөмә ихтирам. Иң мөһиме – балыҡ тотоу теләге, һәм ул мине ташламай!


Башҡортостандың 100-йыллығына күргәҙмә асылды\n22 Ғинуар 2019, 18:34\nДәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙа Башҡортостандың 100йыллығына бағышланған картиналар күргәҙмәһе асылды. Сарала республика парламенты депутаттары, эштәр авторҙары, Мәҙәниәт министрлығы, дөйөм массакүләм мәғлүмәт саралары вәкилдәре, сәнғәт йәмәғәтселеге ҡатнашты.\nДәүләт Йыйыелышы-Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев билдәләп үтеүенсә, парламентта бындай саралар үткәреү күркәм ғәҙәткә әүерелде.\n- Күргәзмәлә тәҡдим ителгән картиналар башҡарыу техникаһы һәм тематикаһы буйынса төрлөсә. Улар төрлө ваҡытта төрлө оҫталар тарафынан яҙылған, – тине Константин Толкачев. – Шул уҡ ваҡытта уларҙы Башҡортостандың танылған урындары, республикала йәшәүсе кешеләрҙең холоҡтары, беҙҙең төбәк өсөн төп мотивтар һәм образдар менән бәйләнеш берләштерә. Картина авторҙары – республикабыҙ рәссамдары, улар сит илдәрҙә лә киң танылыу алған.\nКүргәҙмә «Башҡортостандың яратҡан рәссамдары» проекты сиктәрендә ойошторолған, ул киң йәмәғәтселекте, тәү сиратта, Башҡортостанда йәшәүселәрҙе күренекле яҡташтарыбыҙҙың ижады менән таныштырыуға йүнәлтелгән.\nКүргәҙмә асылғандан һуң, «Башҡортостандың яратҡан рәссамдары» проекты рәссамдары, башланғыс авторы Наил Мәхмүтов Константин Толкачев һәм республика парламенты депутаттары менән осрашты, унда Башҡортостанда рәсем сәнғәте үҫеше перспективалары, республика рәссамдарының иҗадын популярлаштырыу, күргәҙмәләр үткәреү, йәш таланттарға ярҙам итеү тураһында фекер алыштылар. Күргәҙмәлә тәҡдим ителгән иң яҡшы эштәрҙең авторҙарына Дәүләт Йыйылышы рәйесе Рәхмәт хаттары һәм республика Мәҙәниәт министрлығының Маҡтау грамоталары тапшырҙы


Ҡанаттар осҡанда нығый » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ҡанаттар осҡанда нығый\nҠанаттар осҡанда нығый 08.02.2019 // Йәмғиәт\nҒәли Ишмырҙиндың ҡаһарманлығы яңы еңеүҙәргә дәртләндерә.\nҺеҙ беренсе башҡорт осоусыһының кем икәнен беләһегеҙме? Ғәли Мөхәмәтйән улы Ишмырҙин – Өфө аэроклубының тәүге етәксеһе генә түгел, егерме дүрт Советтар Союзы геройын үҫтергән шәхес тә. Күптән түгел Ғәли Ишмырҙиндың кескәй Ватаны Ауырғазы районының Мораҙым ауылында уның иҫтәлегенә Республика көрәш турниры үтте.\nҒорурланырлыҡ урын бар\nБашҡортостандың төрлө район-ҡалаларынан йыйылған йәш спортсыларҙы Ауырғазы районы хакимиәте башлығы Зөфәр Йәүҙәт улы Иҙрисов сәләмләне һәм, Ғәли Ишмырҙинды республикабыҙҙың милли батырына тиңләп, яҡташтары араһында уның әһәмиәтлеген билдәләне:\n– Бөгөн кемдең хөрмәтенә, иҫтәлегенә көрәшкәнегеҙҙе онотмағыҙ. Был спорт төрөнә килгәндә, ғорурланырлыҡ урын бар: беҙҙең күҙ алдыбыҙҙа егеттәребеҙ Рәсәй чемпиондары һәм призерзары булды. Рушан Ильясов, Рәмил Ғәлимовты “тере легенда” тип ауыҙ тултырып әйтә алабыҙ. Уларҙың еңеүендә остаздары Вәсил Искәндәр улы Ильясовтың тырышлығы баһалап бөткөһөҙ, – тине ул.\n– Көрәш турнирының Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына арналыуы ла – тарихи мәл. Һеҙҙең арала буласаҡ чемпиондар баҫып тороуына шигем юҡ. Осоусылар ҙа тырыш, ныҡыш булған, уларҙан ҡалышмауығыҙҙы теләйем, – тине билдәле йәмәғәт эшмәкәре, Мең ырыуы башҡорттары ойошмаһы рәйесе урынбаҫары Әхнәф Тимербулатов һәм ярыш һуңында, төп урындарҙан тыш, көрәшселәргә “Мең ырыуының йәш батыры” исеме лә биреләсәге хаҡында хәбәр итте.\nИң шәп тренер – Мораҙымдан\nКөрәш турнирын асыу тантанаһының тағы бер иҫтәлекле мәле Илдус Нәҙершинға “Башҡортостандың иң яҡшы тренеры” таныҡлығын тапшырыу булды. Мәртәбәле исем алған тренер ихлас шатлығын йәшермәне.\n– Был – берәү һуғыш яланында яугир була алмағандай, миңә балаларын ышанып тапшырған ата-әсәләрҙең, гел ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер уҡытыусыларҙың уртаҡ хеҙмәт емеше. Егеттәрҙең һәләтен үҫтерге, уларҙа спортҡа, сәләмәт тормошҡа һөйөү уятҡы килә. Был йүнәлештә артабан да эшләйәсәкбеҙ, – тине ул.\nТөп һүҙҙәр әйтелде, тәбрикләүҙәр еткерелде, Башҡортостан флагы күтәрелде, бәйгегә лә сират етте. Ҡарап тороуға кескәй, хатта сибек тойолған йәш спортсылар ихлас айҡаша майҙан уртаһында. Араларында ҡыҙҙарҙың бихисап икәнлеге һоҡландыра. Һәр береһе үтә етди. Был уларҙың үҙ шөғөлдәренә күңел биреп, яуаплы ҡарауҙары хаҡында һөйләй. Шулар араһында иң-иңдәре кемдәр, былар хаҡында бәйге аҙағында билдәле булыр.\nКүккә ынтылған самолет\nКөрәш турниры уҙған Мораҙым ауыл мәҙәниәт йорто тыуған яҡты өйрәнеү музейы һәм бай китапханаһы менән иғтибарҙы йәлеп итә. Музейҙа һаҡланған үҙенсәлекле экспонаттарҙың береһе – Хәләф Ризәповтың “Күккә ынтылған самолет” картинаһы. Унда Мораҙым ауылы халҡының хәтерендә мәңге уйылып ҡалған 2003 йылдағы һабантуй һүрәтләнгән. Ябай һабантуй булмай ул, сөнки тап ошо байрамда осоусы Ғәли Ишмырҙиндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы самолет-һәйкәл ҡуйыла.\nИлгә егерме дүрт Советтар Союзы геройын биргән Ғәли Ишмырҙин хаҡында айырым яҙып үтмәү мөмкин түгел. Ул 1903 йылдың 15 мартында Ауырғазы районының Мораҙым ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килә. Ун ете йәше тулыр-тулмаҫтан буласаҡ осоусы үҙ теләге менән Ҡыҙыл әрмегә алына, айырым Башҡорт атыусылар бригадаһына яҙыла, бер нисә яу нөктәләрендә ҡатнаша. Тиҙҙән йәш һалдаттың тырышлыҡтары тейешенсә баһалана, ул тәүҙә Баҡы ҡалаһына, аҙаҡ Тифлисҡа командирҙар әҙерләү мәктәбенә уҡырға ебәрелә. 1930 йылда Борисоглебск ҡалаһындағы осоусылар мәктәбен тамамлағас, Ғәли Ишмырҙинды Ырымбурҙағы осоусылар мәктәбенә йүнәлтәләр. Башҡорт осоусыһы шул замандағы иң һәйбәт белгестәрҙең береһе булараҡ таныла, әммә сәйәси золом уны урап үтмәй, Ишмырҙин 1937 йылда ҡулға алына. Сталин террорының ҡара ҡанаты уның ғаиләһе өҫтөндә лә елпенә: ҡатыны өс балаһы менән урамда тороп ҡалырға мәжбүр була. Бәхеткә, ярты йылдан Ғәли Ишмырҙинды аҡлайҙар, 1940 йылға уны капитан, авиация етәксеһе итеп үрләтәләр. Бөйөк Ватан һуғышы башында башҡорт аэроклубтарынан йөҙләгән осоусы илде һаҡларға ебәрелә, шуларҙың егерме дүрте Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. Һуғыш йылдарында Ғәли Ишмырҙин фронт өсөн осоусы кадрҙар әҙерләү өҫтөндә ҙур эш башҡара, әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, 1942 йылда самолеты 30 метр бейеклеккә күтәрелгән ерҙән ҡолап төшә. Ошолай өҙөлә легендар осоусының ғүмере, әммә һүнмәҫ даны ҡала. Ғәли Мөхәмәтйән улы Ишмырҙиндың яҡты иҫтәлегенә тап төшөрмәй яҡташтарының беҙ һүҙ алып барған Республика көрәш турнирын ойоштороуы – быға асыҡ дәлил.\nБәйге булғас, еңеүсеһе лә билдәләнә. Көрәш турнирының тулҡынландырғыс, еңеүселәрҙе иғлан итеү, уларға иҫтәлекле бүләктәр тапшырыу мәле етте. Бына улар иң-иңдәр: үҙ ауырлыҡ категорияһында Ауырғазы районының Таштамаҡ ауылынан Юлианна Семенова, Мораҙымдан Әлфинә Большакова, Айзилә Хәбибуллина, Луиза һәм Нилә Нәҙершиналар; Өфөнән Дарья Ниғмәтуллина, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Камила Хафизова, Анжелика Иванова, Ауырғазынан Фирүзә Фәйзуллина, Олеся Семенова, Ангелина Арыҫланова, Стәрлетамаҡтан Алена Самардакова, Анна Панаева.\nЕгеттәр араһында ауырғазылар Азамат Миңлеғолов, Кирилл Васильев, Байрас Назаров, Искәндәр Һатлыҡов, Семен Семенов, Алмаз Рәхмәтуллин, Булат Әбйәлилов, Илназ Шәмсетдинов, Никита Сидоров, Умар Самадов, Рәмил Байымов, Дәүләкәндән Данил Булатов, Данил Иҙрисов, Илназ Сафин, Кинйә Хәлиуллин, Алмаз Шәйғәрҙәнов, Өфөнән Виталий Евстигнеев, Марат Хафизов, Дмитрий Устеменко һәм башҡалар бил бирмәне.\n“Мең ырыуының йәш батыры” исеменә Әлфинә Большакова, Егор Ошпидов, Дмитрий Устеменко, Кинйә Хәлиуллин, Юлианна Семенова һәм башҡалар лайыҡ тип табылды. Улар Мең ырыуы башҡорттары ойошмаһынан Маҡтау ҡағыҙы һәм бүләктәр алды.\nБеренсе башҡорт осоусыһы Ғәли Ишмырҙин иҫтәлегенә үткәрелгән Республика көрәш турниры ысын-ысынында рух һәм сәм байрамына әүерелде, ә шәхсән миндә “Батырҙар төйәге икән Ауырғазы” тигән фекер яралды. Быға тап ошо төбәктән Рәсәй чемпиондары, иң яҡшы тренерҙар сығыуы, ярышта еңеү яулаған уҡыусыларҙың күпселеге Ауырғазы районы ауылдарынан булыуы һәм, әлбиттә, Ғәли Ишмырҙиндың ҡаһарманлығы сәбәпсе. Ҡайтыр яҡҡа ҡуҙғалғанда тау башындағы күккә ашҡынған самолет ҡанаттарын күңелле елпеп, һауа винтын зыйлатып оҙатып ҡалды, бындағы йәш батырҙарҙы ошо һәйкәл дә бейек осоштарға, яңы еңеүҙәргә елкендереүендә тамсы ла шигем юҡ.


Аҙна яңылыҡтары. Киләсәктә башҡорт тоҡомло аттары танымаҫлыҡ булып үҙәреүе ихтимал\nЭволюция йылҡы малының хәҙерге тәғәйенләнешенә бәйле. Элек беҙҙең аттар ауыр эштәрҙә егелеп, йөк тартып, тибендә ҡышлап сынығып үҫкән. Уның тышҡы ҡиәфәте лә тәпәшәк, көслө арҡалы, ҡалын елкәле булып формалашҡан. Хәҙер иһә, техника заманында аттар бик һирәк ҡулланыла. Уны башлыса ит һәм ҡымыҙ өсөн генә тоталар. Йыш ҡына ҡурала бикле тороу йылҡы малының эволюцияһына ла йоғонто яһай. Кем белә, бәлки, ярты быуаттан башҡорт тоҡомло аттар ҙа Орлов юртаҡтары шикелле бейек, йылғыр булырҙар. Белгестәр быға артыҡ борсолмай. Тик бына ҡымыҙ сифаты башҡорт тоҡомло аттарҙың әлеге ҡиәфәтенә, сифатына бәйле түгелме икән?


Ҡариҙел ҡыҙы Регина Яҡупова Белоруссияла Спартакиадала көмөш миҙал яуланы\n6 Июль 2018, 13:56\nҠазан федераль университетының “Ҡазан юлбарыҫтары” студент спорт клубы ағзаһы Регина Яҡупова Белоруссияла Жлобин ҡалаһында студенттарҙың еңел атлетика буйынса Спартакиадаһында көмөш миҙал яуланы.\nРегина еңел атлетикаға һөйөү уятыуҙа Ҡариҙел 2-се урта мәктәбенең физик культура уҡытыусыһы Э. Ғилмуллиндың хеҙмәтен билдәләй. Ул тренеры менән тыуған мәктәбе, һуңыраҡ район данын республика һәм Рәсәй ярыштарында яҡланы. Регина уҡыуҙа ла һынатманы. Төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнашты.\n2015 йылда Регина Яҡупова Ҡазан федераль университетына “Тарих, инглиз теле” белгеслеге буйынса уҡырға инде. Юғары уҡыу йортонда ла белемгә ынтылыусан студент үҙен тик яҡшы яҡтан ғына күрһәтте. Ул волонтер ҙа, университеттың UNIVER TV телеканалы алып барыусыһы ла. Уҡытыусылары һәм курсташтары Регинаны аҡыллы, яуаплы, лидер сифаттарына эйә булғаны өсөн ярата һәм хөрмәт итә.\nРегина спортҡа ла күп ваҡытын бүлә, төрлө ярыштарҙа, студент спорт клубтары ассоциацияһы чемпионатында ҡатнаша. Еңеүҙәре һәм наградалары бихисап. Күптән түгел Белоруссияла студент йәштәр спартакиадаһында 100 метрға йүгереүҙә көмөш миҙал яуланы.\nҠыҙҙары өсөн ата-әсәһе лә бик һөйөнә. Рәфиҡ Әхмәткамал улы “Сургутнефтегаз” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә нефтсе, әсәһе Рәмидә Камил ҡыҙы район хакимиәтенең мәғариф бүлегендә баш бухгалтер булып эшләй. Шулай уҡ уның университетта уҡыған апаһы Алһыу һәм 7-се класты тамамлаған ҡустыһы Самир ҙа бар. Тырыш ҡыҙ менән олатаһы-өләсәһе лә ғорурлана.


Аҙна яңылыҡтары 22.06.2014\nРөстәм Хәмитов Президентлыҡҡа кандидат. «Берҙәм Рәсәй» фирҡәһенең Башҡортостан бүлексәһе конференцияһында президент һайлауҙарына кандидат итеп Рөстәм Хәмитов раҫланды.\nДелегаттар йәшерен тауыш бирҙе. Конференцияла партияның бар төбәк бүлексәләренән дә 200-ҙән ашыу кеше ҡатнашты. «Берҙәм Рәсәйҙәр»ҙең сәйәси старты хаҡында киләһе яҙмала.\nҺанлы форматҡа күсеү шартарында төбәк телевидениеһы нисек үҫергә тейеш? Өфөлә Рәсәйҙең элемтә һәм киң коммуникациялар министры урынбаҫары Алексей Волин үткәргән кәңәшмәлә һүҙ ошо хаҡта барҙы. Фекер алышыуҙа Башҡортостан телекомпаниялары етәкселәре, кабель операторҙар вәкилдәре ҡатнашты.\nБерҙәм иҡтисади киңлектә тигеҙ конкурентлыҡ шарттары булырға тейеш. Был тәңгәлдә Евразия Иҡтисади комиссияһы составына ингән өс ил - Рәсәй, Белорусия һәм Ҡаҙағстан хаҡында һүҙ бара. Талапты ҡануни яҡтан нығытыу юлдары Өфөлә үткән түңәрәк өҫтәлдә ҡаралды. Һөйләшеүҙә Евразия Иҡтисади комиссияһының конкурентлыҡ һәм монополияны көйләү буйынса министры Нурлан Алдабергенов та ҡатнашты. Сара ҡунаҡтарын республика етәксеһе лә тәбрикләне.\nБыл аҙнала Ҡырым Республикаһының Белогорск районында Башҡортостан «Үҙәк» МТС-ы бүлеге эш башланы. Башҡортостан вәкилдәре шефлыҡҡа алған райондың ауыл хужалығы техникаһы паркын 15 комбайн, өс «Камаз» һәм сервис агрегаты менән тулыландырҙы. Уҙған аҙнала Башҡортостандан барған Нью-Холланд комбайндары ураҡҡа төштө.\nАҙна дауамында республиканың бер-нисә районында тәбиғәт ғәрәсәте үтте. Шаран районында 101 һарыҡты йәшен атҡан, осраҡ Ҡортлокүл ауылы эргәһендә теркәлгән. Бынан тыш, көслө дауыл, боҙ борсаҡ Учалы, Ишембай райондарында йорттарҙың ҡыйыҡтарын емергән, ағастарҙы ауҙарған, йәшелсә-емеш тә зыян күргән.\nАҙна башында Нефтекама ҡалаһында 11 йәшлек үҫмерҙең ғүмерен ҡыйыусылар ҡулға алынды. Динар Харипов 31-се майҙа өйөнән сығып китеүҙән ғәйеп була. Уны эҙләүҙә барлыҡ ҡала халҡы, ирекмәндәр ҡатнаша. Һуңынан асыҡланыуынса, үҫмерҙе үгәй атаһы уның әсәһенә үс итеп урлай. Ике аҙна үткәс үҫмерҙең кәүҙәһе урманда табыла. Ул ергә күмелгән була. Экспертиза асыҡлауынса, малайҙың ғүмере фажиғәле өҙөлгән. Динарҙы 4 кеше быуып үлтергән.\nГаз ҡиммәтләнә. 1 июлдән зәңгәр яғыулыҡҡа яңы хаҡ билдәләнә. Республиканың Тарифтар буйынса дәүләт комитеты ҡарарына ҡушымта «Газпроммежрегионгаз» ойошмаһының рәсми сайтында баҫылған. Ундағы мәғлүмәттәргә ярашлы, бешереү һәм һыу йылытыуға тотонолған газдың бер кубометры счетчиктар ҡулланылғанда 4 һум 72 тин, иҫәпләү ҡоролмаһыҙ 6 һум 71 тин торасаҡ.\nТеүәл 73 йыл элек немец фашистары Совет иленә аңғармаҫтан һуғыш аса. Беҙҙең ғәскәрҙәр тәүге көндән алып көсөргәнешле алышһа ла, Германия илдең күп кенә өлөшөн ваҡытлыса баҫып ала. Был йылдар Советтар Союзы өсөн оло һынау була. Ватандаштарыбыҙҙың яуҙа күрһәткән батырлыҡтарын тағы бер тапҡыр иҫкә алыу өсөн Кушнаренко районында әһәмиәтле сара үтте. Унда хәрби-патриотик клуб ағзалары халыҡҡа һуғыштың тәүге көндәрен тергеҙеп күрһәтте.\nСтатистика буйынса тәмәке тартҡан һәр икенсе кеше насар ғәҙәтенән ҡотолорға теләй, әммә ихтыяр көсө етмәй. Тәмәке тартыуға ҡаршы федераль закон үтәлешен тикшереү өсөн полиция сираттағы рейдын үткәрҙе. Йәмәғәт урындарында тартыуҙы тыйыусы норматив былтыр ноябрҙә үҙ көсөнә инде. Подъездарҙа, эш урынында, балалар һәм медицина учреждениеларында көйрәтергә яратыусыларға административ штраф һалына.\nУчалы районында йәшәүсе Шакирйән Әхмәтшин алты балаға атай ҙа, әсәй ҙә. Хәҙер инде ул икенсе йыл йорт, хужалыҡ эштәрен бер үҙе күтәрә. Балаларын тәрбиәләргә лә, һыйыр һауырға ла, бешеренергә лә өлгөрә.\nРәсәй командаһының ҡапҡа һаҡсыһы Игорь Акинфеев көйәрмәндәрҙән ғәфү үтенде. Көньяҡ Корея футболсыларына ҡаршы уйында яҡташыбыҙ тупаҫ хата ебәрҙе. Ул Ли Ген Хо типкән тупты туҡтата алманы.


Һәр ҡаҙаныш нигеҙендә – уҡытыусы\n7 Сентябрь , 11:45\nҠатмарлы заманда, көтөлмәгән һынауҙар һағалап ҡына торған, әммә һоҡланып туймаҫлыҡ йәмле, асыштар, ҡаҙаныштар хайран ҡалдырған дәүерҙә йәшәйбеҙ. Ниндәй генә ҡоролош булмаһын, һәр быуын үҙен оло тормош юлына сығарған, шағир әйтмешләй, һине “кеше итеп әҙерләгән”, “тормоштоң көрәшсеһе иткән”, “кескенәнән һөйгән һәм ҡәҙерләгән” уҡытыусыһын һис онотмаясаҡ, остазының кәңәштәре уны ғүмер буйы оҙатып барасаҡ.\nКөн һайын һине йылмайып “Һаумыһығыҙ!” тип ҡаршы алған һәм, яҡшы теләктәр теләп, “Һау булығыҙ!” тип оҙатҡан, дөрөҫ йүнәлеш биргән уҡытыусыларын иҫкә алмаған бер кем дә юҡтыр кеүек. Уҡытыусы үҙе лә бит белем биргән, шәхес итеп тәрбиәләгән һәр уҡыусыһын оҙаҡ йылдар хәтерендә һаҡлай.\nДүртөйлө районының Назар Нәжми исемендәге гимназияһында балаларға белем һәм тәрбиә орлоҡтары сәскән 34 уҡытыусының һәр береһе өсөн яңы уҡыу йылы – өр-яңы дәрес, алға әйҙәүсе асыштар һәм яңы кинәнес килтерәсәк ҡаҙаныштар осоро ул. Әңгәмәсебеҙ, ошо танылған гимназияның директор урынбаҫары Зөһрә Фәүәдис ҡыҙы Әхмәтова ғүмере буйы эҙләнеүҙән бушамаған, туҡтауһыҙ ижад иткән хеҙмәттәштәре хаҡында һүҙ башлағанда, “уңыштарҙың төбөндә берҙәмлек ята”, тип әйтеүе юҡтан түгел.\nОшо уңған, үҙенсәлекле, төрлө яҡтан һәләтле шәхестәрҙе бер усҡа туплауҙа ҙур маһирлыҡ, сабырлыҡ күрһәткән етәкселәре Гөлшат Нәбиулла ҡыҙы Хөсәйенованың 2013 йылда “Рәсәйҙең иң яҡшы 100 мәктәбе” конкурсында “Иң яҡшы милли гимназия” номинацияһында еңеп сығыуы – оло хеҙмәт емештәренең береһе генә. Ә яуланған үрҙәрҙе һаҡлау өсөн яңы ынтылыштар, көндәлек тырышлыҡ талап ителә. Коллективта юғары, беренсе һәм икенсе квалификациялы категорияға эйә, маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булған уҡытыусылар ҙа байтаҡ. Ике уҡытыусы “Мәғариф” милли проекты гранттарын алыуға өлгәшкән. Сифатлы белем биреү уҡыусыларҙың шәхси үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, башҡорт халҡының этно-мәҙәни традициялары, хәүефһеҙ, уңайлы белем биреү мөхите нигеҙендә башҡарыла. Әлбиттә, уҡыу процесында ҡатнашҡан һәр кемдең сәләмәтлеген һаҡлау – көнүҙәк мөһим мәсьәлә.\nКоронавирусҡа бәйле хәлдең ҡатмарлылығын иҫәпкә алып, уҡытыусыларға вакцина яһау барышы контролгә алынған. Прививка яһатмайынса балалар менән көн дә аралашыу, һис һүҙһеҙ, хәүеф тыуҙырасаҡ.\n– Август башында уҡ хеҙмәттәштәребеҙҙең яртыһынан күбеһе вакцина яһатты, – ти Зөһрә Фәүәдис ҡыҙы. – Берҙәмлектең тағы бер сағылышы – мәктәп кабинеттарын заманса яңыртыуға коллективтың дәррәү тотоноуын әйтер инем. Хатта ата-әсәләр беҙгә ярҙам итергә ҡушҡуллап риза булды. Район хакимиәте стенд, баннерҙар һәм башҡа кәрәк-яраҡ алыу өсөн йөҙ мең һум аҡса бүлде.\nБеҙҙең ғорурлығыбыҙ – уҡыусылар. Быйыл аттестат алған 13 уҡыусының бишеһе уҡыуҙы “бишле”гә тамамланы. Ғөмүмән, сығарылыш уҡыусыларының йөҙ проценты юғары уҡыу йорттарына инә, был беҙҙең өсөн әйтеп бөтөргөһөҙ шатлыҡ. Беҙҙең бурыс – уҡытыу программаһын үҙләштереүҙән тыш, балаларҙың ижади, спорт һәләттәрен дә үҫтереү. Гимназияла халыҡ шағиры Назар Нәжми ижадына арналған музей ойошторолған, шағирҙың һирәк осрай торған шәхси әйберҙәре, үҙ ҡулы менән яҙылған хаттары ҡәҙерләп һаҡлана, әҙиптең ялҡынлы һүҙҙәре әлегәсә беҙгә ынтылыш менән йәшәргә көс-ҡеүәт бирә...\nИлһөйәрлек ҡайҙан башлана?\nИлеш районының Ҡарабаш ауылында тыуып үҫкән Зөһрә Фәүәдис ҡыҙын яҙмыш еле Дүртөйлө районына алып килеүенә лә байтаҡ ваҡыт уҙған. “Иптәшемә эш буйынса күрше районға күсергә тәҡдим булғас, тәүәккәлләп, йәшәгән урыныбыҙҙы алмаштырырға булдыҡ, – ти ул. – Икебеҙ ҙә – Ҡарабаштан, ә илештәр менән дүртөйлөләр – һәр саҡ үҙ-ара ярышып, бер-береһенән өлгө алып, тәжрибә туплап йәшәгән сәмле халыҡ. Рухи яҡтан да, белем алыу, донъя көтөү, традицияларҙы һаҡлау йәһәтенән дә уртаҡлыҡтар күп, шуға күрә Дүртөйлө халҡы яҡташтарым кеүек үк күңелемә бик яҡын”.\nЗөһрә Фәүәдис ҡыҙы – йәмәғәт эштәренең уртаһында ҡайнаған әүҙем шәхес, райондың ҡоролтай ағзаһы булараҡ тарихты өйрәнеү, ҡомартҡыларҙы ҡәҙерләп һаҡлау, балалар күңелендә тыуған яҡҡа һөйөү, илһөйәрлек тойғоларын уятыу өсөн тырышлыҡ һалған уҡытыусыларҙың береһе.\nИлһөйәрлек ҡайҙан башлана? Уны тәрбиәләү өсөн эште ниҙән башларға? Был һорауға Зөһрә Фәүәдис ҡыҙының яуабы әҙер: “Тыуған йорт тупһаһынан, йәшәгән төйәгебеҙ менән танышыуҙан башлана, – ти ул. – Беҙ ғаиләбеҙ менән сәйәхәт итергә, тыуған төйәк буйлап гиҙергә, хозурлыҡты ҡайҙалыр уҡып ҡына түгел, ә үҙ күҙҙәребеҙ менән барып күрергә яратабыҙ. Күгәрсен районындағы Мораҙым тарлауығында, диңгеҙҙәй йәйрәп, тулҡынланып ятҡан Нөгөштә булып, тәьҫораттарыбыҙҙы байыттыҡ. Күккә ашҡан ғорур тауҙарҙы яратам, улар үҙҙәре бер серле донъя бит. “Мораҙым тарлауығы” тәбиғәт паркы – республикабыҙҙа иң хозур урындарҙың береһе, унда ял итер, онотолғоһоҙ тәьҫораттар алыр өсөн бөтә Рәсәйҙән сәйәхәтселәр килә. Бында мәмерйәләр һәм тау ҡыуышлыҡтары иҫәпһеҙ. Яңы Мораҙым тип аталғаны иң ҙуры һәм тәрәне. Ошо тәбиғәт мөғжизәһе тураһында һөйләгәндә, балаларҙың күҙҙәре баҙлап янып китә, һораша башлайҙар... Уларҙа тыуған яҡ тәбиғәтенә ҙур ҡыҙыҡһыныу, тарихына хөрмәт уяна.\nҘурлығы буйынса Көньяҡ Уралда урынлашҡан икенсе бейеклек, оҙонлоғо төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа тиклем 12 километр тәшкил иткән Ирәмәл тауы түбәһенә менеп, бер төркөм башҡорт егетенең ҡурайҙа “Урал”ды һыҙҙырыуын оноторлоҡмо ни! Иҫебеҙ китеп, тын да алмай тигәндәй тыңланыҡ ҡурай моңон. Архангел районындағы Боҙ мәмерйәһендә булдыҡ, Еҙем йылғаһында һыу индек, Әбйәлил районының ҡабатланмаҫ гүзәл тәбиғәтенә һоҡландыҡ. Балаларҙың күңелендә ошо ерҙәрҙә булыу теләге ҡабынғанын, тыуған Дүртөйлө районындағы иҫтәлекле урындарҙы өйрәнеүгә иғтибарҙары артыуын тоям”.\n“Ҡыр-йылан тармағы беҙ”\nДүртөйлөләр – тыуған яҡ тарихын, ата-бабаларҙың үткәнен ҡәҙерләп һаҡлай белгән яуаплы халыҡ. Быйыл районда иң күп һанлы башҡорт ырыуҙарының береһе – Эске йылан ырыуы – йыйыны гөрләп үтте. Йылан башҡорттарының аҫаба ерҙәре тарихи Башҡортостандың көнбайыш өлөшө биләмәһе буйлап көньяҡтан төньяҡҡа табан киң һыҙат буйлап һуҙылған. Әлеге ваҡытта был ырыу вәкилдәре Бишбүләк, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш, Ҡалтасы, Туймазы, Шаран һәм Саҡмағош райондарында йәшәй. Йылан ауылдары Татарстан Республикаһының Баулы районында ла бар. Ырыуҙаштарҙың тап ошо сарала тантаналы шарттарҙа Эске йылан гимнын ҡабул итеүе менән Зөһрә Фәүәдис ҡыҙы ысын күңелдән ғорурлана бөгөн. Тарихи гимнды Руфина Камалова һүҙҙәренә Филүс Беркет ижад иткән. “Ырыу ҡоронда ҡатнашыусылар йырҙы тәүгеләрҙән булып ишетте. Беренсе тапҡыр ул йыйында – Дүртөйлө район мәҙәниәт һарайы сәхнәһендә – яңғыраны. Тыуған төйәк, республика, ата-бабалар рухына ихтирам, ғорурлыҡ менән башҡарылған йырҙы тамашасылар ихлас ҡабул итте.\nБашҡортостан – ғәзиз илебеҙ,\nТыуып үҫкән еребеҙ.\nТөрлө ырыуҙар бергә йәшәгән\nСал тарихлы еребеҙ.\nИҙел йылан, Эске йылан,\nҠыр йылан тармағы беҙ.\nАта-бабам һала оран:\nҠошо – ҡарға, ағасы – ҡайын,\n“Әүернә” тип тамға һуҡҡан\nЫрыуыбыҙ – йылан.\nСаф һауалы күгебеҙ.\nТаҙа шишмәле, ҡуйы урманлы\nЙәшел бишек еребеҙ.\nҺоҡланып та туя алмаҫлыҡ\nБеҙҙең һөйгән еребеҙ.\nҺәр һүҙе алтын был гимндың, һәр юлында тыуған яҡҡа һөйөү, ата-бабаларыбыҙ тарихы менән тәрән ғорурланыу тойғоһо ята. Йыйын да бик күркәм ойошторолдо, әһәмиәтле сара район мәҙәниәт йортондағы фойела, Эске йылан ырыуының күренекле нәҫелдәре шәжәрәләре күргәҙмәһенән башланды. Артабан, билдәле тарихсыларыбыҙ үҙ эҙләнеүҙәренә нигеҙләнгән мәғлүмәттәре менән сығыш яһаны. Тамырҙарын ҡәҙерләп өйрәнгән халыҡ кемдәрҙең эске йыландар булыуы, үҙҙәренең асыштары һәм күренекле шәхестәре хаҡында бик ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәре менән уртаҡлашты. Эске йылан ырыуына ҡараған Исмаил ауылында һаҡланған 300 йыллыҡ шәжәрә менән танышыу минең өсөн дә ҙур асыш булды, уны ошо көнгәсә һаҡлап, быуындан-быуынғаса тапшырып килә алған кешеләргә ҙур рәхмәт!\n“Уҡытыусы тап ошо ҡиммәттәрҙе бала күңеленә һала, тәпәй баҫҡан ерҙәренә мөхәббәт тәрбиәләй, олатай-өләсәйҙәренең тире тамған ергә ихтирам уята ала икән, уның хеҙмәте бушҡа китмәгән тигән һүҙ. Халыҡ шағиры Назар Нәжми исемен йөрөткән гимназия уҡытыусылары әлеге ҡатмарлы осорҙа ла белемле, гармониялы үҫешкән шәхес тәрбиәләүҙә алдынғы сафта барыуын дауам итәсәк. Беҙ балаларыбыҙҙы яратабыҙ, уларҙың тормошо менән ҡайнап йәшәү – оло бәхет!” – тине Зөһрә Фәүәдис ҡыҙы Әхмәтова.


Спартак Әхмәтов: Рәсәй граждандары булараҡ беҙҙең бурыс - дәүләт башлығын яҡлау // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nСпартак Әхмәтов: Рәсәй граждандары булараҡ беҙҙең бурыс - дәүләт башлығын яҡлау\n22:53, 14 сентября 2009 Сәйәсәт\nДмитрий Медведевтың "Рәсәй, алға!" программа мәҡәләһе илебеҙҙә киң ижтимағи резонанс тыуҙырҙы. Уға сәйәсмәндәр, депутат корпусы, эксперттар берләшмәһе вәкилдәре аңлатма бирә.\n— Рәсәй Президенты Дмитрий Медведевтың "Рәсәй, алға!" мәҡәләһенең сираттағы президент Мөрәжәғәтнамәһе алдынан сығыуы миңә бик мөһим һәм ыңғай билдә булып тойола, — тип билдәләне "Башинформ" агентлығы хәбәрсеһе менән әңгәмәлә Дәүләт Думаһының Регламент һәм эште ойоштороу комитеты рәйесе урынбаҫары Спартак Әхмәтов. — Был граждандарға, халыҡҡа, йәштәргә берлектәге ижадта ҡатнашыуға саҡырып мөрәжәғәт итеүҙе, асылда, сәйәси, бик ыңғай яңылыҡ тип ҡарарға кәрәк. Беҙ дәүләт башлығының парламентҡа, судьялар берләшмәһенә, хөкүмәт ағзаларына, эшҡыуарҙарға мөрәжәғәттәренә күнеккәнбеҙ. Бында иһә — граждандар менән туранан-тура диалогҡа саҡырыу, етмәһә, ниндәйҙер ғәҙәттән тыш хәл айҡанлы түгел, ә илдең ағымдағы һәм киләсәктәге социаль-иҡтисади һәм сәйәси үҫеше буйынса мөһим проблемаларҙы бергәләп тикшерергә һәм уларҙы хәл итеү механизмдарын эшкәртергә тәҡдим итеп.\nМиңә ҡалһа, был бик ентекле уйланылған, бик сағыу, ҡаты тәнҡитләүгә ҡарамаҫтан, бик оптимистик программа. Уны билдәләнгән проблемалар һәм уларҙы хәл итеү юлдары буйынса киң йәмәғәтселек дискуссияһының башы булараҡ та ҡарарға кәрәк, тип иҫәпләйем. Президент хәҙер илебеҙ иҡтисадында һәм сәйәсәтендә һалынған хәлде үҙгәртеү хаҡына, илебеҙ сәскә атһын өсөн йәмғиәтебеҙҙең бөтә сәләмәт көстәренән коалиция тупларға әҙер. Ул был коалицияны етәкләргә әҙер. Һәм Рәсәй граждандары булараҡ беҙҙең бурысыбыҙ — дәүләт башлығын яҡлау.


4 Сентябрь 2010, 19:48\nӨфө районының Шамонин ауылы балалары заманса белем усағында уҡыясаҡБыйылғы йыл Өфөлә йәшәүсе бик күп торлаҡһыҙ ғаиләләр өсөн иң уңышлы йылдарҙың береһе булды. Улар Өфө районының Шамонин ауылынан йорттар алып ҡыуанды. Йәй эсендә күптәр үҙ йорттарына күсенде. Һыу, газ үткәреп, өйҙәрен төҙөкләндерҙе. Йорттар менән бер ҡатарҙан мәктәп, балалар баҡсаһы төҙөлә башлауы ла ауылдың киләсәгенә өмөт уятты.


Иҫәп алыу Рәсәйҙә ғаиләләр һанын асыҡлаясаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nИҫәп алыу Рәсәйҙә ғаиләләр һанын асыҡлаясаҡ\n11:04, 30 июля 2010 Йәмғиәт\n— Демографтар башҡарасаҡ мәғлүмәттәр алыуҙың өс төп сығанағы бар, — тине М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты иҡтисад факультетының Ил халҡы проблемаларын өйрәнеү үҙәге етәксеһе Валерий Елизаров журналистар менән осрашыуҙа. Уларҙың иң мөһиме — халыҡ иҫәбен алыу. Икенсе сығанаҡ – ағымдағы демографик иҫәп алыу. Шул уҡ халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә нигеҙләнеп, иҫәп алыу араһындағы осорҙа демографтар һәр демографик ваҡиғаны – бала тыуыу, үлеү, никахҡа инеүҙе теркәү формаһында даими кәрәкле мәғлүмәт ала бара. Демографик мәғлүмәттәр алыуҙың өсөнсө сығанағы булып һайланма демографик тикшереүҙәр үткәреү тора – улар Рәсәй халҡын һүрәтләүсе төрлө мәсьәләләргә арналыуы мөмкин.\nХалыҡ иҫәбен алыу биттәрендә илдәге демографик хәлде һүрәтләргә мөмкинлек биреүсе иң кәрәкле генә һорауҙар бирелә. Халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреү һөҙөмтәһендә Рәсәй халҡының дөйөм иҫәбен генә түгел, шулай уҡ ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар һаны, йәш составы, никахта торған кешеләр һаны кеүек демографик күрһәткестәрҙе лә асыҡларға мөмкин буласаҡ. Был мәғлүмәттәргә анализ халыҡтың үрсеү режимын баһаларға, ғаилә үҫешенең демографик картинаһын аныҡларға мөмкинлек бирәсәк. Бындай мәғлүмәт демографик сәйәсәт, шулай уҡ һаулыҡ һаҡлау һәм мәғариф өлкәһендә дәүләт ҡарарҙары ҡабул итеү өсөн бик тә кәрәк.\nХалыҡ иҫәбен алыу үҙенсәлекле бер инвентаризация булып тора, ул йомғаҡ яһай һәм ағымдағы тикшереүҙәрҙе аныҡлай. Сағыштырыу мәғлүмәттәрен анализлау нигеҙендә генә дөрөҫ һығымта яһарға мөмкин.\nДемографик процестар динамикаһына анализ яһағанда демографтар йыш ҡына тап 10 йыллыҡ йәш интервалдарын файҙалана. Уларҙы сағыштырыуы ла уңайлы, һөҙөмтәлә дөрөҫ баһаламалар килеп сыға.\nТеги: халыҡ иҫәбен алыу, демография