Йән дуҫтар - ЫрғЫҘ беренсе киҫӘк көтөүселәр\nБер көн кис, һыйырҙарҙы алып ҡайтып кәртәләргә индергәс, һауынсы ҡыҙҙар, ҡулдарына күнәктәр алып, һыйыр һауырға таралдылар. Һыйыр һауғанда ер тырнап үкереп, һауынсыларҙы ҡурҡытып бөтә торған буралбай ҡоба үгеҙҙе Айбулат таш һарайға айырып бикләне. Ул уның ҡапҡа келәһен элеп торғанда, аттар һарайынан Вася ла килеп сыҡты. Ул:\n— Булатик, ну, беҙгә лә айырылышыр ваҡыт етте, — тине. Айбулаттың ышанғыһы килмәүҙән күҙҙәре уйнаны.\n— Ну, алдайһыңдыр әле, — тине ул.\nҺәр ваҡытта Айбулатты йә шаяртып алдап, йә уйнап-көлөп, айпалашып йөрөгән Вася бөгөн күңелһеҙ ине. Шуға күрә ул, Айбулаттың ышанмай ныуылдауына ла моңайған һымаҡ, уйсан күҙҙәре менән ҡарап торҙо.\n— Ысын, ысын, Булатик, ни эшләп алдайым, — тине Вася. Үҙенең иртәгә баярҙың улы менән ҡыҙын ҡалаға уҡырға алып китәсәген һөйләне. Улар ул кисте тағы ла бергә үткәрҙеләр. Ялсылар өйөндәге урындыҡҡа йөҙ түбән һуҙылып төшөп ятҡан көйө бик оҙаҡ һөйләштеләр. Үҙҙәренең шулай берәй ҡалала уҡый алмауҙарына үкенешеп уфтандылар. Истебай ҙа уларҙы тыңлай ине.\nВася йәшник өҫтөнә ултыртылған бишле лампаның утына ҡарап уйлана ла Айбулаттың яурынына уң ҡулы менән һуғып ҡуя:\n— Их Айбулат, Булатик, белһәң ине минең нисек уҡығым килеүен!\n— Бына һөйләнең һүҙ! Мин ни эшләп белмәйем ти инде. Мин үҙем дә был турала һәр ваҡыт уйлап көйәм. Беҙ ҙә ата балалары бит, ә уҡырға һис мөмкинлек юҡ. Бына һин шуны белһәң ине.\n— Беләм, Айбулат, беләм. Һинең һөйгәнеңде лә беләм.\n— һин, исмаһам, Һамарҙа саҡта дядя Гриша менән теге үҙең һөйләгән воскресный школаға йөрөрһөң. Ул ниндәй ҙур эш. Ә миңә ул да юҡ.\n— Эйе, Айбулат, был турала һин хаҡлыһың, туғанҡай. — Васяның күҙҙәре ҡапыл йәнләнеп ялтырайҙар. Уның әсәһе күҙҙәренә оҡшаған һоро бәрхәт күҙҙәре, йомшаҡ, йылы осҡондар сәсеп, Айбулатҡа ҡарайҙар. Ул бик күңелле бер нәмәне хәтеренә алған кеүек йылмая. — Мин унда үткән ҡыш һигеҙ тапҡыр булдым. Күберәк йөрөргә йә мине баяр улы бушатмай, йә дядя Гриша: “Бөгөн бала-сағаға барырға кәрәкмәй”, — тип кенә ҡалдыра ла китә. Мин ниндәй бала-саға булайым инде, буйым ҡолға хәтле! Быйыл мин унан бик үтенермен дә бер ҙә ҡалмай йөрөрмөн инде.\n— Вася, унда ни нәмә уҡыталар һуң, шуны бер ҙә һөйләгәнең юҡ?\n— Ундамы, унда иң тәүҙә уҡырға, яҙырға, хисапҡа өйрәтәләр, география уҡыталар.\n— Бай балалары ла буламы?\n— Юҡ, Айбулат, что һин. Унда тик оло йәштәге эшселәр генә уҡыйҙар.\n— Ә ниңә һуң дядя Гриша һине ҡайһы саҡта, “ярамай”, тип эйәртмәй китә?\n— Әһә, бөтә мәсьәлә ана шунда шул, — Вася күҙҙәрен тағы ла нурлы көлдөрөп дуҫына ҡарай ҙа, тауышын әкренәйтеп, сер сисә:\n— Сөнки ул көндәрҙә эшселәргә политика тигән ғилем өйрәтәләр. Аңлайһыңмы, по-ли-ти-ка. — Вася бер аҙ уйланып ала. Башҡа ишетеүсе юҡмы тигән һымаҡ, тирә-яғына ҡарана. Ләкин бөгөн был өлкән өй буш. Э Истебай иптәштәренең һөйләшеүҙәре аҫтында ойоп йоҡлап киткән. Тетя Д аша ла ҡайҙалыр сығып киткәйне.\nАйбулат урынынан тороп ултырып һорау бирҙе:\n— Нимә була ул политика, ниндәй ғилемгә инә?\n— Улмы, ул беҙҙең кеүек миллионлап иҙелгән халыҡтар, меңәрләгән эшселәрҙе үҙҙәрен тотҡонлоҡта тотҡан батша самодержавиеһы менән нисек көрәшергә, нисек итеп унан ҡотолоп иреккә сығырға өйрәтә торған ғилем ул, белдеңме?\nАйбулат ышаныр-ышанмаҫ төҫ менән Васяға ҡарай. Ышаныр-ышанмаҫ тауыш менән һорау бирә:\n— Батшаның үҙе менәнме хатта?\n— Эйе, уның үҙе һәм законы менән.\n— Ә кемдәр уҡыта һуң ул политиканы?\n— Социал-демократтар тигән иң яҡшы кешеләр уҡыта, Айбулат, ә уларҙың иң ҙур етәксеһе Ленин...\nАйбулат, Васяны тәү башлап күргәндәй, һоҡланып, аптырап ҡарай. Бик яҡын уҡытыусыһына һорау биргән кеүек хөрмәт менән тауышын баҫа биреп, һүҙҙәрен яйлап әйтеп һорай:\n— Ә һин, Вася, Лениндың үҙен күрҙеңме? — Ул әйтмәй ҡуймаһын тигән шик менән Васяға йотолоп текләй. Вася етди төҫ менән ҡашын йыйырып:\n— Юҡ, Айбулат, уны мин күргәнем юҡ. Ул бит беҙҙең Һамарҙа ғына тормай, бөтә Рәсәйҙе йөрөп сыға, сит илгә лә барып ҡайта, ти. Ул бер урында ла оҙаҡлап тормай, ти. Ә бына дядя Гриша уны күргән. Ул хатта уның менән әллә нисә ҡат һөйләшеп ултырған. Ул дядя Гришаға “Искра” тигән ҙур, ҡиммәтле гәзит тә ебәргәйне әле. Һәр ваҡыт ебәрә ул.\n— Гәзит... һин уны үҙең уҡыныңмы?\n— Уҡыным. Тик был турала бер кем дә белергә тейеш түгел. Уны бик һаҡлыҡ менән генә, ҡулдан ҡулға йөрөтөп кенә уҡыйҙар ҙа йыйып ҡуялар. Юҡһа был турала жандармдар, белеп, һиҙеп ҡалһалар, хәҙер тотоп алалар ҙа төрмәгә оҙаталар.\nБыл хәбәрҙәр Айбулатҡа быға тиклем танып: булмаған ниндәйҙер бер эҫелек менән килеп бәреләләр. Айбулат бик тәрән көрһөнә. Ә яңы һүҙҙәрҙең ҡайһы берәүҙәрен, әйтергә өйрәнергә тырышҡан һымаҡ, шыбырлап ҡабатлай: “Ленин”, “бик ҙур кеше Ленин”. Тағы уйлана ла: “Социал-демократтар, иҙелгәндәрҙе яҡлаусы иң яҡшы кешеләр”.\nВася инде бер ҙә туҡтамай күп итеп һөйләй. Уларҙың бөтәһен дә башына һыйҙыра алмаған Айбулат ҡайһы бер бик матур һәм яҡтылыҡ һипкән кеүек һүҙҙәрҙе тиҙерәк отоп ала. “Искра, Искра!..” Вася уны күптән уҡыған. Ә ул яңы ишетә генә.\nАйбулат ҡапыл Васяның муйынынан ҡосаҡлап үҙенә яҡын тарта.\n— Шулай ҙа һин миңә ҡарағанда күпкә бәхетлеһең, Вася! — ти ул. Үҙе быға бик шатлана, бит алмалары ҡыҙарып яна. Вася уны көлөп йыуата:\n— Ҡайғырма, Булатик, һин дә күрерһең әле. Бына бер ваҡыт ҡалаға барып сығырһың да, шунда тағы ла “Искра”ны иҫкә алырбыҙ, хатта икәүләшеп уҡырбыҙ. Эйе, Булат, беләһеңме нәмә, ул гәзиттең “Искра” тип ҙур итеп яҙылған исеме аҫтына нимә тип яҙылған? “Из искры возгорится пламя” тип яҙылған, аңлайһыңмы, Айбулат. “Осҡондан ялҡын тоҡаныр”. Бына ошо ялҡын тоҡанһа, барыбыҙ та бәхетле булырбыҙ.\nАйбулат йылмайған төҫ менән, баяғы Вася һымаҡ, лампа утына ҡарап уйға батҡан: “искра” — башҡортса “осҡон” була, ә “пламя” — “ялҡын” тигән һүҙ.\nАйбулат үҙенең был туралағы уйҙарын ошолайтып асыҡлап ҡуя.\nВася, һөйләүенән туҡтап, урындыҡ ситенә үк барып ултырып, ниндәйҙер уйға төштө.\nАйбул аттың уйында яңы һорауҙар тыуҙы:\n“Долой царское самодержавие!” Вася был һүҙҙәрҙе ағаһы Гришнан ишетеп ҡалған икән. Тимәк, батшалыҡ бөтһөн, кәрәкмәй. Шул саҡта беҙгә ирекле, рәхәт көндәр тыуасаҡ... Ә һуң батша булмағас, нисек инде, Рәсәйҙә кем етәкселек итер икән... Айбулат ошо турала Васяға һорау бирмәксе булып әйләнгәйне лә, Вася алдан өлгөрҙө. Ул, ҡапыл боролоп:\n— Айбулат, әйҙә, Маруся янына барып киләйек, — тине.\n— Повар ундалыр бит.\n— Булмағайы, чорт с ним. Тиҙҙән барыбыҙ ҙа таралышабыҙ бит.\nМаруся дядя Митя киткәне бирле баярҙың ҡаланан килтерткән йәш повары менән бергә эшләй. Был кеше бик ҡырҡыу холоҡло. Хужаларҙың ҡушҡанынан ситкә сыҡмаҫҡа, уларға ярарға тырыша. Үҙенең ашты оҫта әҙерләй белеүе менән маҡтана, кухнялағы таҙалыҡты бөтә ҡағиҙәләре менән һаҡлата. Марусяға ул үҙен ҙур начальник итеп танытырға тырыша. Маруся баштараҡ был кешенән ныҡ ҡына ҡурҡһа ла, һуңғы айҙарҙа уға аҙыраҡ эйәләшкәйне. Ул поварҙың былай бик ҡоро, уҫал бул ыуының күбеһе тик тыштан ғына булып, барыня алдында үҙен “яҡшы яҡтары” менән танытырға тырышыуы икәнен төшөндө. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа, бигерәк тә аштарҙың бик уңышлы һәм тәмле әҙерләнеп, байҙарҙың маҡтап ашағандарын ишеткән саҡта, ул, бөтөнләй асылып китеп, уйын һүҙҙәр ҙә ҡыҫтырғылап һөйләшеүҙәрен дә Маруся һынап ал-гайны. Шулай булһа ла, был повар, элекке һымаҡ уҡ, Айбулат, Вася йәки лакейҙарҙың ваҡытлы-ваҡытһыҙ кухняға иркенләп инеп йөрөүҙәренә асыулана торған булды. Марусяға ул:\n— Чтобы бында уларҙың эҙҙәре булмаһын, барыня асыулана, эшкә оронсоҡлайҙар һәм бысраҡ ташыйҙар, — тип әйтеп ҡуйҙы.\nАйбулат үҙе тәү килгән сағында бай өйө микән әллә тип уйлаған был кухняның эсен яңы повар килгәне бирле асыҡ тәҙрәләрҙән генә күреп үтә торғайны. Әле инде ул Васяның, әйҙә, тигән Һүҙенә ҡыймай ғына, уның батырайып барғаны өсөн генә эйәрҙе.\nУлар ишек төбөнә килеп еткәндә генә, боролдатып быу һирпкән ишектән өймәләмә итеп ашамлыҡ тултырылған өлкән аҡ һауыт күтәреп, Клавдия ашығып килеп сыҡты ла баяр өйөнөң өҫкө ҡатына баҫҡыстарҙан ашығып менеп китте. Уның артынан ишек ябып ҡалырға ынтылған Маруся, егеттәрҙе күреп ҡалып, көлөп ебәрҙе.\n— Ҡайҙа бараһығыҙ? — тине.\n— Ошонда, һинең янға киләбеҙ, — тине Вася.\nМаруся икеләнеп повар яғына күҙ һалғансы, Вася менән Айбулат кухняға килеп тә инделәр.\nЭш күплектәнме, ниңәлер, повар был юлы уларға артыҡ иғтибар итмәне. Ғәҙәттәге ҡырҡыу төҫө менән Марусяға бер-бер артлы йомош ҡуша торҙо.\nМаруся үҙенең сапсан ҡуҙғалышы, етеҙ ҡулдары менән машина кеүек йәһәт эшләй ине. Ул төрлө үлсәүҙәге һауыттарҙы, суйын сүлмәктәрҙе, кәстрүлдәрҙе һәр береһенә таман күсәркә, ухыуаттар, таба тотҡостар менән әле оло мейескә, әле плитә өҫтөнә күсерә һалып, ошо һауыттарҙағы аштарҙың ваҡытлы бешеүен тикшерә, бик ваҡытлы өлгөртә. Повар үҙе өлкән аҡ тәпәндәге тәмле еҫтәр сығарып ҡабарған һарғылт апараға әллә ниндәй порошоктар һалып, йомортҡалар һытып, бер оло банка менән һары май ҡойоп ебәрҙе лә Маруся иләп биргән шәкәр кеүек аҡ, мамыҡ кеүек йомшаҡ ондо һалып ҡамыр баҫа башланы. Был — баяр балаларына юл аҙығы ине.\nҮҙҙәренә өндәшкән кеше булмағас, Вася менән Айбулат тупһаға тағы ипләберәк ултырҙылар ҙа, бер-береһенә терһәктәре менән төртөшөп, шаян ымлашып йылмайыштылар. Ул арала горничная Клава селтәр ситле аҡ алъяпҡыс, аҡ башлыҡтары менән тағы ла ялт итеп килеп етте. Егеттәр, уға юрый юл бирмәҫ өсөн, ҡуҙғалманылар. Ләкин Клаваның бөгөн, башҡа ваҡыттарҙағы шикелле, улар менәң шаярып торорға ваҡыты юҡ ине. Ул, матур һоро күҙҙәрен бер генә секундҡа һирпеп, томоз танауын йәмшәйтеп көлдө лә көслө ҡулдары менән егеттәрҙең икеһен ике яҡҡа айырып ашығып үтте.\n— Туҡтағыҙ әле, булашмағыҙ, ваҡыт юҡ, — тине Клава. Уның килеүе менән повар Марусяны тағы ҡабаландырҙы:\n— Давай, тиҙерәк ҡаҙҙарҙы сығар!\nМаруся, өтәләнеп, гөмбәй ҡапҡастар ябылған эре-эре өс жаровникты мейестән өлкән күсәркә менән тартып сығарҙы. Ул уларҙы өҫтәлгә ҡуйҙы. Ҡапҡастарын асып ташлап “әйбәт булған бит” тигән төҫ менән поварға ҡараны. Жаровниктарҙа майға мансылып, һуғанға, боросҡа буталып, эре-эре картуфтар менән уратылып, лавровый япраҡтар араһында ҡарағусҡыл булып ҡыҙарып бешкән һимеҙ ҡаҙҙар теҙелешеп яталар ине. Повар уларҙың береһен алып өлкән оҙонса тәрилкәгә һалды, уның тирә-яғын баяғы ҡыҙҙырылған эре картуфтар, тоҙло ҡыярҙар, тоҙло кәбеҫтә, кишер киҫәктәре, салат япраҡтары менән биҙәп бөттө. Шунан ул тәрилкәне тағы бер ҡат әйләндереп ҡараны ла, ошо әҙерләнгән ҡаҙ өҫтөнә майлы тоҙлоҡ һибеп, ап-аҡ таҫтамал менән тирә-яғын һөртөп, үҙ ҡулы менән Клаваға тотторҙо.\n— Ҡара, төшөрөп ебәрмә! — тине ул.\nБыл юлы Вася менән Айбулат үҙҙәре, Клаваға юл биреп, ситкә тайшандылар.\nҠыҙған һимеҙ ҡаҙҙың тәмле еҫтәре Васяның ауыҙ һыуын ҡойҙо. Ул тағы ла ипләп кенә Айбулаттың ҡабырғаһына төрттө лә шаян көлөп шыбырланы:\n— Их, тәмле, буғай, ә? — тине.\nАйбулаттың Васяның был шаяртыуынан бик ныҡ көлгөһө килде, ләкин ҡысҡырып көлөргә ярамағанға, ул да Васяға ҡарап, ҡалҡынып йотҡан кеше булып, шаярып яуап бирҙе. Ә үҙе эстән генә: “Әгәр ҙә Гөлйөҙөмдө алып донъя көтә башлаһам, күп итеп ҡаҙ аҫрармын”, — тип ниәтләп ҡуйҙы. Тик башҡорттарҙа бындай өлкән урыҫ мейестәре булмауын, башҡорт кешеһе ҡаҙҙы ғүмерҙә улай ҡыҙҙырып ашамағанын уйлап алды ла урыҫ мейесе лә яһарға ниәтләне. “Ние булмай икән, шулай бишбармаҡ бешереп ашаһаң да тәмле булыр ине”, — тип уйын теүәлләп ҡуйҙы.\nУлар ошолай итеп ҡуҙғалышмай оҙаҡ ныҡышып ултырғас, по- да түҙеме бөттө. Юлға һалырға тип ҡалдырған ике ҡаҙҙы, ипләп кенә өлкән тәрилкәгә һалып, Марусяға һалҡынға сығарып ҡуйырға ҡушты ла:\n— Ну, егеттәр, әйҙәгеҙ, әйҙә, бында күп ҡайнашмағыҙ, китегеҙ,— тине.\nАйбулат уға ҡаршы ҡаты ғына итеп бер нәмә әйтергә уҡталғайны, Марусяның сыҡҡанын ғына көтөп ултырған Вася, тиҙ генә Айбулаттың еңенән тартып:\n— Әйҙә, әйҙә, киттек, — тине.\nМаруся, ауыр ҡаҙҙарҙы күтәреп, кухнянан келәткә бара торған оҙон коридорҙан ашығып бара ине. Вася, уны ҡыуып етеп:\n— Маруся, туҡта әле, уны ҡайҙа алып бараһың, давай береһен Булат менән миңә ашат та ҡуй! — тип шаяртты.\nМаруся, туҡтап боролоп, уларға иркәләнеп йылмайҙы:\n— Әй, был ҡаҙҙар үҙемдеке булһасы, икәүһен дә һеҙгә ашатыр инем. Иртәгә китеүселәргә бит, — тине.\n— Ну что же, беҙ ҙә иртәгә китәбеҙ, — тине Айбулат.\n— Әллә, Айбулат, һин дә иртәгә ҡайтып китәһеңме?\n— Китәм шул, Маруся, мин дә оҙаҡламай китәм. Бына яңғыҙ ҡалаһың инде.\nМаруся, аҙ ғына туҡтала биреп, иҫенә ниҙер төшөргән кеүек булды.\n— Ярай, улай булғас, мин һуңыраҡ, эш бөткәс, һеҙҙең янға килермен, йәме? — тине лә ары китте.\nЕгеттәр үҙҙәренең мал һарайы кеүек өлкән дөйөм ятаҡтарына ҡайтып ингәндә, егерме-утыҙлаған ялсы, өҫ-баштарын да сисмәгән көйө, киң оҙон урындыҡ буйына теләһә нисек ятып йоҡлағайнылар. Бөгөн уларға тамаҡ йүнләп, керҙәрен йыуып арып бөткән тетя Даша, ҡап-ҡара булып ыҫланған оло урыҫ мейесенән өлкән ҡара суйын көршәкте тартып сығарып, тары бутҡаһын табаҡҡа төшөрөп маташа ине. Вася менән Айбулат килеп ингәс, ул орошоуға ҡарағанда үпкәләүгә яҡын булған тауыш менән:\n— Бына һеҙҙең ғәҙәтегеҙ һәр ваҡыт шулай инде. Ашты йылы көйөнсә генә ашаһындар тип әҙерләйем, ә һеҙ төн буйы әллә ҡайҙа юғалаһығыҙ ҙа китәһегеҙ, — тине.\nВася үҙенең һәр ваҡыттағы иркәләнеү шаянлығы менән әсәһенә бирешмәне:\n— Әй әсәй, бутҡаңдың күлбегән майы туңғандыр инде, шуға асыуланаһыңдыр. Ҡана, Булатик, тиҙерәк ашайыҡ, — тип ҡулдарын йыуа башланы.\n— Майы булмаһа ла, эҫеләй генә ашаһаң, файҙалыраҡ була. Эскә йылы төшә ул. Үҙең юлға сығырға тораһың.\n— Миңә лә, Айбулатҡа ла китергә кәрәк инде, әсәй. Шуның өсөн беҙҙе нығыраҡ һыйлап ҡалырға тырыш.\nУлар, шулай шаярып һөйләшә-һөйләшә, сисенеп, ҡулдарын йыуып, ҙур өҫтәл буйына һуҙылған оҙон эскәмйәгә һырлығышып инеп ултырҙылар.\nАйбулат был утарға килгәне бирле ашарға әҙерләп, өҫ-башын йыуып ҡарап торғаны өсөн уны үҙ әсәһе кеүек яҡын күреп, эҫенеп китте. Уға ҡәҙер итергә тырыша, ҡулы бушаған арала иҙәнен һеперешеп, утынын ярып, һыуын индереп ярҙамлаша торғайны. Тетя Даша ла уны үҙенең Васяһы кеүек күреп ярата, ҡәҙерләй. “Был тиклем ипле, аҡыллы бала булыр икән, бәхетле генә булһын инде”, — ти.\nТетя Даша бөгөн уларҙың икәүһен дә хәленән килгән тиклем һыйлап ҡалырға тырышты. Эре-эре итеп киҫкән арыш икмәге телемдәрен һап-һары итеп йыуған өҫтәлгә теҙеп һалды. Һыуға бешкән ҡаты тары бутҡаһын өлкән табаҡҡа ауҙарып, уның өҫтөнә бер бәләкәй бутылканан киндер майы һибәләне. Өлкән еҙ самауырҙан тотҡалары һынып бөткән шәшкеләргә сәй яһаны ла һәр береһенең алдына берәр шаҡмаҡ шәкәр ҡуйҙы.\nУлар берәр шәшке сәй эсеп өлгөрмәнеләр, Маруся ашығып килеп инде. Егеттәр уны шаулашып ҡаршы алдылар. Маруся:\n— Йоҡламанығыҙмы әле, — тип көлдө лә, өҫтәл янына килеп ултырып, үҙенең алып килгән күстәнәстәрен өҫтәлгә һалды.\nМаруся үҙенең киске ашын бер ҙә ашамаған, күрәһең. Ул алъяпҡысына төрөп алып килгән ваҡ ҡына күмәстәр, ҡалаҡ башындай ғына булһа ла, бер нисә киҫәк ит, бер нисә селедка сығарып өҫтәлгә теҙҙе. Улар, дүртәүләшеп өҫтәлде уратып ултырып, әңгәмәләшә-әңгәмәләшә, ашап-эсергә тотондолар.\n— Һин, Маруся, был тиклем закускалар алып килгәс инде, аҙыраҡ коньяк та алып килергә ине, — тип шаяртты Вася. Айбулат:\n— Коньягы коньяк, Маруся, ҡаҙҙы алып килергә онотҡанһың, — тип өҫтәп көлдө.\n— Һеҙҙең яҙ ҡайтыуығыҙға барыһын да әҙерләп көтөрмөн, — ти Маруся.\nУлар бөтәһе лә күңелле көлөшәләр.\nКиң урындыҡ буйлап теҙелешеп ятып йоҡлаған ялсыларҙың иң арғы ситендә ятҡан дворник Андрей ҡарт, уянып, ҡажҡылдап йүткерергә кереште лә:\n— Аҡрын, йоҡларға ирек бирмәйһегеҙ, чорттар, — тип һуҡранды.\nТетя Даша ла йәштәрҙе тыйҙы.\n— Бик шаулайһығыҙ шул. Шыбырлап ҡына һөйләшегеҙ. Кешеләр арып ятҡандар, йоҡлаһындар, — тине.\nШунан улар шыбырлашып һөйләшә башланылар.\nСәйҙән һуң тетя Даша юл нәмәләре әҙерләй башланы. Уның күңеле бөгөн тағы ла йомшаңҡырағайны. Улын бөтә ҡыш буйына ҡалала торорға оҙатыу бик ауыр ине. Йәй буйының йәмле ваҡыттарын улы менән көңгөр-ҡаңғыр тигәндәй бергәләшеп үткәргәндән һуң, тағы оҙаҡ ваҡытҡа айырылышыу бик күңелһеҙ ине. Ул һөйләшкәндә лә уфтанып ултырҙы. Васяһына тип йыуып әҙерләгән бер пар күлдәк-ыштанын бөкләп киндер тоҡсайға һалды. Салбар тубығындағы тишектәрҙе яманы, һары тундың төймәләрен һәм елкәлеген нығытып тегеп сыҡты ла үҙ алдына һөйләнгән кеүек уйланып һөйләнде:\n— Виктор Макарич, Васька быйыл һәйбәт кенә йөрөһә, бөтөнләй күктән кейендереп, ҡала формаһында йөрөтәм, тигән була ла бит, булмаҫ. Ул йыл һайын шулай вәғәҙә бирә лә онота торған...\nЛәкин йәштәр, үҙ-ара әллә ниндәй бик ҡыҙыҡ хәбәр менән мауығып, былдырлашып, әбейҙең был өмөтлө һүҙҙәрен ишетмәнеләр. Улар өсөн был һуңғы айырылышыу кисе, бер яҡтан, бик күңелһеҙ, ә, икенсе яҡтан, ғүмергә иҫтәрендә ҡалырлыҡ бик яҡын һәм йылы кис ине.\nАйбулаттың Марусяға, тетя Дашаға, бигерәк тә Васяға бөтә йәй буйына күрһәткән хеҙмәттәре, дуҫлыҡтары өсөн әллә ниндәй яҡшы һүҙҙәр менән рәхмәт әйткеһе килә ине. Ләкин был тәрән тойғоларҙы тулы аңлатырлыҡ матур һүҙҙәрҙе ҡайҙан табаһың! Айбулат, ошо тойғоларын һирпегән ҡара күҙҙәрен көлдөрөп, Васяға текләй. Васяның үҙенә яҡшы иптәш кенә түгел, бик ҙур белем биргән уҡытыусы булып киткәнен дә ул бик яҡшы төшөнә, уны гүмерҙә лә онотмаясағын аңлай; бына әле Вася үҙенең дуҫы Маруся менән .һөйләшеп туя алмай. Мөмкин булһа, йыш ҡайтҡылап торорға вәғәҙә бирә ул Марусяға. Маруся үҙенең һәр ваҡыттағы зәңгәр көләс күҙҙәре менән Васяның вәғәҙәләренә ышанып ҡарай.\n— Вася, Маруся, мин быйыл ҡайтҡас та өйләнәсәкмен. Һеҙ миңә ҡасан ғына ваҡыт тапһағыҙ ҙа ҡунаҡҡа килегеҙ, йәме, тетя Дашаны ҡалдырмағыҙ, яраймы, — тине.\nВася ҡыуанып көлә лә, Марусяға мәғәнәле ҡараш ташлап:\n— Маруся, ишетәһеңме, Айбулат тиҙҙән өйләнәсәк, — ти. Уның ҡарашында: “Ә беҙ һуң ҡасан өйләнешербеҙ икән?” — тигән әйтелмәгән һорауҙы зирәк Маруся шунда уҡ аңлап ала ла оялып ҡыҙара, ләкин яуапһыҙ ҡалдырмай:\n— Һау булһаҡ, беҙ ҙә, беҙ ҙә... обязательно һиңә ҡунаҡҡа барабыҙ, Булатик, — ти.\nВася шатлыҡтан ике дуҫын бергә ҡосаҡлай.\n— Ишетәһеңме, Айбулат, беҙ һеҙгә обязательно барабыҙ. Ну, Айбулат, уға тиклем һиңә Һамарға барырға юл төшһә, мине күрмәй ҡайтма. Туп-тура дядя Гриша фатирына кил. Хәҙер һиңә адрес билдәле: Казанский урамы, номер 120, полуподвал. Мин һиңә вәғәҙә иткән бөтә китаптарҙы табып бирермен.\nӘллә улар шулай таң атҡансы ла һөйләшеп ултырырҙар ине.\nУларҙың бындай күңелле, йәшлек өмөттәре менән тулған уйҙары бик күп кистәр буйы ултырһалар ҙа бөтмәҫ ине. Улар Марусяның әкрен генә йырлаған моңло тауышынан, үҙҙәренең яратҡан йырҙарын йырлауҙан бер ҙә айырылғылары килмәй:\nДавайте, пожмем друг друга руки\nВ дальний путь, на долгие года...\nЛәкин ятырға, ял итергә кәрәк. Был турала тетя Даша уларҙы әллә нисә ҡабат иҫкәртте инде. Шауламағыҙ, тине. Тыңларға кәрәк ине.\nВася, урындарында баҫып сыҙай алмай торған пар күк арғымаҡты семәрле күк повозкаға егеп, баярҙың парадный ишеге төбөнә килде. Повозканың көймәһе артҡа ташлап асылған. Өҫтәренә формалар кейгән йәш лакейҙар уның өлкән кузлаһы аҫтына эреле-ваҡлы сумаҙандар ташып тейәнеләр, уларҙың һелкенәме, юҡмы, барышня менән барчуктың аяҡтарына уңайһыҙламайҙармы икәнен тикшереп, һелкетеп-һелкетеп ҡарап, ҡайһы берәүҙәрен тартып бәйләп ҡуйҙылар. Улар артынан өйҙә ҡалған сал башлы, күҙ ҡабаҡтары һалынған иң ҡарт лакей ҙа ҙур ике төйөн алып сығып повозкаға һалды.\nОшо әҙерлектәр бөткәс, башына йомшаҡ ҡара бесәй бүрек кейеп, яурындары күпереп торған ҡара буҫтау пальтоһының бүрке менән бер төҫ яғаһын юғары күтәрә биреп, байҙың ҡыҙы Нина сыҡты. Ул үҙенең сыйылдаған нәҙек тауышы менән үҙен оҙата сыҡҡан йыуан әсәһенә әллә ниҙәр татылдап һөйләнә. Әсәһе менән үбешеп һаулашып, повозканың ҡанаты янына баҫты. Уны бер яҡтан Клава, икенсе яҡтан баяғы ҡарт лакей күтәрмәләп мендереп повозкаға ултырттылар. Барыня тағы ла уға әллә ниҙәр һөйләне, әллә кемдәргә онотмай хат тапшырырға, әллә кемдәргә бик һағынып сәләм әйтергә, әллә кемдәрҙең рождествоға ҡунаҡҡа килеүҙәрен үтенеп һорарға ҡушты.\nАтаһы менән улы ла, әсәһе менән ҡыҙы кеүек, әллә ниҙәр тураһында һөйләшә-һөйләшә, баҫҡыстан әкрен генә ҡултыҡлашып атлап төштөләр.\nБаяр Кузьмин, алға кәпәйгән ҡорһағы һытылып китмәһен тигән ҡиәфәт менән, бик аҡрын һәм эре ҡуҙғала, елкәһендәге беләкләнеп ятҡан ҡалын майы бөкләнмәһен тигән һымаҡ, муйынын бормай, бүре һымаҡ, тотош кәүҙәһе менән боролоп хәрәкәт яһай. Улы Виктор үҙенең нәҙек биле, ҡупшы кәүҙәһе, бейергә әҙер торғандай етеҙ аяҡтары менән, бала сағынан бирле сығып бөтмәгән иркәлек еңеллеге менән, йәһәт ҡуҙғалыштар яһап, алдан атланы. Ул атаһы, әсәһе менән үбешеп күрешеп һаулашты ла, повозкаға һикереп менеп, йәтешләп ултырҙы. Барыня балаларының икәүһенең дә маңлайҙарынан үҙе үбеп суҡындырҙы ла илап ебәрҙе.\n— Һеҙҙе Алла һаҡлаһын инде, минең ҡиммәтле балаҡайҙарым...\nКлавдия уға тиҙ генә яулыҡ тотторҙо ла ҡултыҡлап алды. Уның икенсе яғынан ҡарт лакей килеп ҡултыҡланы ла, баҫҡыс янына тартылдылар.\nВася Сергеев һары кәзәкей туны өҫтөнән билен таҡырайта быуған. Башында ҡолаҡлы бүрке. Уның төҫөндә башҡа ваҡыттағы шаянлыҡ та, күңеллелек тә юҡ. Ул, хужалар алдында саҡ ҡына ла яңылыш ҡуҙғалыш яһамаҫ өсөн, бөтә көсө менән ныҡ, ыҡсым, етеҙ булырға тырышып, тыпырсынып торған арғымаҡтарҙың яңы ҡайыш дилбегәләрен ҡыҫып тартып тотҡан. Уларҙың ышлыяларындағы көмөш биҙәктәр, серге остарындағы уҡа суҡтарҙы яңы күреп ғәжәпләнгән һымаҡ ҡарап ҡатҡан.\nКитеүселәрҙе баярҙың бөтә двор халҡы оҙата сыҡҡайны. Марусяның йоҡоһоҙ үткән ҡайғылы төнө, уның төҫөнә талғынлыҡ һалған күҙ төптәре эскә батҡандар, уларҙы йоҡа ғына күләгәләр баҫҡан.\nОҙатыу ғөрөф-ғәҙәттәре бөткәс тә, баяр, уң ҡулы менән һелтәп, китеүселәргә ишара яһаны. Вася дилбегәне ҡуҙғата биреп артҡараҡ ҡайҡайғас та, Маруся, башҡаларға белдермәй, уға баш эйҙе лә, хәҙер тәгәрәп төшөргә торған йәш бөрсөктәрен кеше күрмәһен тип, алъяпҡыс осо менән ауыҙын баҫып, кухня соланына инеп китте. Был хәлдәрҙең бөтәһен абайлап торған Айбулатҡа Вася менән Маруся бөгөн бигерәк тә йәл, бигерәк тә яҡын тойолдолар.\nВасяның әсәһе был пар атлы повозка күҙҙән юғалғансы ҡарап ҡалды. Ул иң аҙаҡтан ғына боролоп өйөнә атланы.\nПриказчик, баярҙың тағы ла өйгә ҡайтасағын ишетепме, әллә былай ҙа эше күп булып бушай алмауҙанмы, ике йоманан артыҡ инде, Айбулатҡа иҫәп бирмәй һуҙып тик йөрөтә. Көтөүҙе яланға ҡыуыуҙың срогы әллә ҡасан үткән булһа ла, ул Айбулаттың һорауҙарын йә ишетмәмеш булып, йә ишетһә лә бик иғтибарһыҙ ғына:\n— Йә, ҡайҙа ашығаһың, минең ваҡыт юҡ әле, — тип ситкә ҡарап серт төкөрә лә үҙ юлына китә бирә.\nАйбулат бөгөн дә, приказчиктың контораға килеүен көтөп, өйҙөң аҫҡы ҡатындағы һарайҙар яғына табан ҡараған бәләкәй ишек тирәһендә һыҙғырына-һыҙғырына уралды. Ул арала Кузьмин баяр, баҫҡыстан тамаҡ ҡырып төшөп, ҡапҡа ҡаршыһындағы оло таш лавка яғына ҡарай үтте. Айбулат был кешене бөтә йәй буйына ни бары өсөнсө тапҡыр күрә ине. Уны һәр йыл яҙҙан алып көҙгә тиклем бөтә ғаиләһе менән әллә ҡайҙа диңгеҙ буйындағы Ҡырым ҡалаларында ятып үткәрә икән, тип һөйләйҙәр. Вася Айбулатҡа улар тураһында күп хикәйәләр һөйләгәне бар. Ләкин Айбулат был хикәйәләрҙән ҡаланы күҙ алдына асыҡ килтерә алһа ла, диңгеҙ тигән сикһеҙ киң, төпһөҙ тәрән, сиктәре менән офоҡҡа олғашҡан ғәжәп өлкән һыу байлығын ул бер нисек тә күҙ алдына тулы итеп килтерә алмай.\nАйбулат әле үҙе әйләнеп йөрөгән йорттоң өҫкө ҡатының эсен дә күргәне юҡ. Шуға күрә, уның бөтә стеналары алтын менән биҙәкләнгәндер инде, тип уйлай. Ошонда кесе йәштән үҫеп тә, был өйҙөң коридорынан ары үтә алмаған Вася ла был турала артыҡ тулы мәғлүмәт бирә алмай ине.\nКузьмин баяр үҙе шикелле үк йыуан управляющийы менән әллә ниҙәр тураһында һөйләшә-һөйләшә кире ҡайтып китте. Айбулат, үҙенең өҫтөнә бер генә тапҡыр ҙа күҙ һалмаған был кешенең ҡапыл һүҙ ҡушып ҡуйыуынан тартынып, стенаға табаныраҡ һыйынып баҫты. Ләкин баяр уның эргәһенән йәнһеҙ бер бағана янынан үткән һымаҡ башын юғары сөйөп эре, иғтибарһыҙ үтте. Улар уҙып киткәс тә, Айбулат контора ишегенән инеп китте. Оҙаҡ та үтмәй оҙон һары сәстәрен ҡара картузының уң яғынан туҙҙырып сығарып үргә ҡаратып тарап ҡуйған приказчик, ялтыр итектәре менән көйәҙләнеп баҫып килеп, өҫтәл артындағы ултырғысҡа ултырҙы. Ул да, хужаһы һымаҡ, Айбулатҡа күҙ ҙә һалманы. Айбулат ишек төбөндә торған көйө приказчиктың һүҙ ҡушыуын көттө. Ә приказчик үҙенең өҫтәл тартмаһынан сығарған эре-эре кенәгәләрен ҡутарып ниҙер эҙләнде. Шунан һуң улар араһынан ниндәйҙер бер кәрәкле урынын табып алып, йыуан ҡыҙыл ҡәләм менән һыҙғас ҡына, ултырғысын өҫтәлгә яҡыныраҡ тартып, уңайланып ултырып, кәүҙәһе менән бөтөнләй тигәндә, өҫтәлгә ятып башын ҡыйшайтты ла ваҡ ҡына тигеҙ почерк менән яҙа башланы.\nАйбулаттың уның үҙенә күҙ һалыуын көтөүе бушҡа китте. Шунан ул үҙе өҫтәлгә яҡын килеп:\n— Павел Павлович, давай расчет, — тине.\nЛәкин Павел үҙенең башланған яҙыуы яңы юлға барып етмәйенсә уға яуап бирмәне. Яңы юлға туҡтап, нөктә ҡуйып, кеҫәһенән папирос сығарып тоҡандырып, бер-ике һыҙат төтөндө һауаға өргәс кенә, Айбулатҡа күҙен төшөрөп, эре ҡиәфәт менән танау эсенән, тауышын һуҙып:\n— Расчет, тиһеңме? — тине.\n— Эйе, расчет.\n— Так. Ә һиңә күпме аҡса кәрәк һуң? Өс йөҙ һум етерме?\nАйбулат, бынан приказчиктың мыҫҡыл итеп көләме, әллә ысынлап та уны үҙенә тиң кеше һанап шаяртамы икәнен айырып аңлай алмайыса, бер аҙ ҡарап торҙо ла:\n— Незнай, — тине.\n— Незнай, тиһең, ә үҙең расчет һораған булаһың, ах һин, дурак башкир. — Ул шулай һөйләнә-һөйләнә папиросын тартып бөтөрөп, ергә төкөрҙө. Тағы ла, Айбулат сығып киткән һымаҡ итеп, үҙ эшенә креште.\nУл арала баяғы йыуан управляющий бик ашығып, пыхылдап которға килеп инде. Айбулат тағы ла ишек төбөнә сигенде.\nПриказчик управляющийҙы күреү менән урынынан һикереп тороп, фуражкаһын һалып баш эйҙе. Ләкин управляющийҙың унда эше булманы. Өҫтәл башындағы ултырғысҡа дөп итеп барып ултырҙы ла, аҫтыртын тауыш менән ашыға-ашыға, әллә ниндәй делоларҙы күрһәтмәҫкә кәрәк икәнен әйтте.\nПриказчик өтәләнеп шкафты асты, күҙ асып йомғансы ниндәйҙер бер кенәгәне тартып сығарып өҫтәлгә һалды ла, сөйҙәге счетты алып, бармаҡтарын төймәләр өҫтөндә күҙ эйәрмәҫлек ашығыс уйнатып алды. Шунан управляющийға эйелеп, кеселекле тауыш; менән ашыға-ашыға:\n— Йөҙ мең бот бойҙай, илле мең бот арыш, Петр Петрович, ә тегеләре бында кертелмәгән, — тине.\nПетр Петрович бер нисә минутҡа ғына ниҙер уйланы ла:\n— Аһа. Ярай улай булһа, әйҙә, кенәгәләрҙе ал, тегендә барайыҡ, — тине.\nУлар, ҡабаланышып, аллы-артлы сығып киттеләр.\nАйбулат та, улар артынан сығып, ишек төбөндәге эскәмйәгә ултырҙы.\nТағы ла ике көн буйы Айбулат эш ялын ала алманы. Приказчиктар, лавкасылар, хатта хужа өйҙә юҡ саҡта бөтәһен үҙ ҡулында ҡалтыратып торған управляющий ҙа, был ике көн эсендә ҡара тир эсендә йүгерештеләр. Баярға әллә ниҙәр әҙерләп бирҙеләр, әллә ҡайҙа барып ҡайттылар. Әллә ҡайһылары төн йоҡламай ҡайғырҙы, ә ҡайһы берәүҙәре ҡыуанып йылмайҙылар.\nБыл ҡайнаш, буталыш өсөнсө көн тигәндә баярҙың тағы ла ҡалаға китеүе менән баҫылды.\nПриказчик, тағы ла башын ҡыйшайтып, телен тешләп эшенә тотондо. Айбулат бөгөн, уның өндәшкәнен көтөп тормайынса, уның янына яҡын килеп баҫты ла, Павел Павлович, тип һүҙ башланы.\nПриказчик бөгөн уны, күпме аҡса кәрәк, тип шаяртманы. Ул өндәшмәй-нитмәй бер ҡалын кенәгәнең уртаһынан асып, үрле-түбәнле ҡараны. Кенәгәне Айбулат яғына бороп:\n— Бына бынауында ҡулыңды ҡуй, — тип уң яҡ биттең түбәнерәк бер һыҙығының өҫтөнә төрттө.\nАйбулат үҙе эшкә ялланғанда һөйләшелгән һан — 70 тигән цифрҙы күрҙе лә, үҙенең ғәҙәте буйынса, башҡортса ҡул ҡуя башланы.\nПриказчик ҡапыл ҡысҡырып уны туҡтатты:\n— Ай, ай, ниңә һин, дурак, үҙеңсә яҙаһын, давай русса яҙ! — тине.\nАйбулат хәҙер инде үҙенең урыҫса яҡшы ғына уҡый-яҙа белгәнен хәтерләп алды ла ни эшләп әле урыҫса ҡул ҡуйырға уйламағанына үҙе лә аптыраны. Тағы шунда уҡ бының өйрәнгән ғәҙәт буйынса килеп сыҡҡанын уйланы. Был турала ул приказчикка ла шулай тип һөйләп бирер ҙә, яңынан һәйбәтләп урыҫса Айдаров тип ҡул ҡуйыр ине. Был Айбулаттың үҙе өсөн дә бер ғорурлыҡ, шатлыҡ булыр ине. Был турала әллә ул Васяға ла хат яҙып ебәрер ине. Ләкин приказчиктың былай ҡапыл аҡырып һүгенеүе Айбулатты бик ныҡ ғәрләндерҙе. Ул шуға күрә асыулы тауыш менән:\n— Белмәйем, — тине.\n— Белмәгәс, яҙма. Бына ал. — Ул иҫәпләп 56 һум 30 тин аҡса бирҙе.\nАйбулат аптырап китте:\n— Ниңә, Павел Павлович, 70 һум кәрәк бит, — тине. Приказчик күҙҙәрен алартты:\n— Ә һин беҙҙә ашаның!\n— Ашаның? Ә договор буйынса...\n— Ашағанһың икән, лыҡылдама. Бар, дурак, — тине лә приказчик үҙ эшенә кереште.\nАйбулаттың тәү һөйләшеүе буйынса ашау байҙан булырға тейеш ине. Көтөүҙе лә октябрҙең ун бишенә тиклем көтөргә һөйләшелгәйне. Ул уны ноябрь башына тиклем көттө. Быны иғтибарға алып өҫтәп хаҡ биреү урынына Айбулаттың эш хаҡын ашаған өсөн тип киҫеп алып ҡалдылар. Айбулат приказчикты ни тип әрләргә лә белмәне. Яғаһынан тартып һелкеп тартышҡыһы килде, ләкин ул ваҡытта был бәндә тағы ла бер этлек уйлап табыр ҙа ҡалған аҡсаны тартып алып ҡуйыр, тип өндәшмәне. Эсенән асыуы ҡайнап, ҡара көйөп, Айбулат конторанан сыҡты.\nАйбулат ҡайтып ингәндә, Даша менән Маруся урындыҡ ситендә, йәшник өҫтөндәге лампа тирәһендә, энә, еп менән ниҙер тегеп булашалар ине. Улар Айбулатты бик йылы ҡаршы алдылар.\n— Ана, беҙҙең Булатик та ҡайтып етте, — тине лә ҡулындағы энә менән ебен Марусяға бирҙе: — Мәле, һабаҡлап бир, кис булһа, бер нәмә лә күрмәйем. — Шунан ул Айбулатҡа боролдо:\n— Бына һинең ваҡ-төйәктәреңде юлға йүнәтеп ултырабыҙ. Хәҙер күлдәгеңде ямайым да, кискә тамаҡланып алырбыҙ.\nМаруся Вася киткәне бирле ныҡ бойоҡто. Айбулаттың ҡайтырға әҙерләнеүен күргәс, ул тағы ла нығыраҡ бошондо. Айбулат уның аяҙ күк йөҙө һымаҡ асыҡ зәңгәр, һәр ваҡытта көләс күҙҙәренең уйсанланыуын күреп йәлләп китте. Ауылға алып ҡайтырға әҙерләнгән күстәнәстәренән тетя Дашаға бер яулыҡ бирҙе лә тағы бер йәшел еҫле һабынды Марусяға һуҙҙы. Маруся быға ҡыуанып, оялып ҡыҙарҙы ла Айбулаттың муйынынан дуҫтарса ҡосаҡлап ҡыҫты:\n— Рәхмәт, Булатик, мин был һабын менән Вася ҡайтҡас ҡына йыуынырмын инде!\nУларҙың был ҡыланыштарын ҡарап торған тетя Даша ҡыуаныслы йылмая, үҙенә бүләк итеп бирелгән күк сыбар яулыҡты алдына һалып һыйпап, Айбулатҡа рәхмәт әйтә.\nКемдер ишек ҡаҡты.\nТетя Даша Айбулатҡа:\n— Бар, ас әле, балаҡайым. Егеттәр тирмәндән ҡайтҡандарҙыр, - тине һәм шул ыңғайҙан ул Марусяға ла йомош ҡушты: — Ә һин, Марусенька, сәй әҙерләй башла, мин дә хәҙер бушайым, — тип лампа тирәһендәге нәмәләрҙе йыйыштыра башланы.\nАйбулат шәп кенә баҫып элмәкте ысҡындырҙы ла, ҡаты ябылған ишекте ҡуш ҡуллап этеп асайым тигәнсе, ишекте ҡапыл асып, Айбулатҡа бөтөнләй ят бер кеше килеп инде.\nУл урта буйлы, ҡуңыр мыйыҡлы ине. Башында ҡуңыр кепка, өҫтөндә ҡала формаһына тегелгән ҡуңыр пальто, аяғында итек. Айбулат был ят кешегә һораулы ҡараш менән артҡараҡ сигенеп юл биргәнсе, ул, ҡулындағы төйөнсөгөн һелтәй биреп, бик көр һәм яғымлы тауыш менән:\n— Хәйерле кис! — тип ҡысҡырып сәләмләне. Был тауышты ишетеү менән тетя Даша, йәш ҡыҙҙар һымаҡ етеҙ ҡуҙғалып, был кешегә ҡаршы ташланды:\n— Атаҡайым, минең ҡиммәтле энем, һаумы, һаумы, минең ҡиммәтле энекәйем! — Ул, шатлығынан тыны ҡурылып, ҡунаҡты ҡосаҡлап күреште. Ҡунаҡ та тетя Дашаны ҡосаҡлап алды.\n— Һаумы, һаумы, минең ҡиммәтле апайым, — тине ҡунаҡ. Ул бик алсаҡ йөҙлө ине.\nМаруся иҙән уртаһына баҫҡан көйө шатлыҡлы ҡыҙарған йөҙө, көләс күҙҙәре менән уларға ҡарап тора. Ул арала ни булғанын да аңлап өлгөрмәгән Айбулат, ҡунаҡтың: “Һаумы, Марусенька!” — тип ҡул биргәнен күҙәткәнсе, ҡунаҡ Айбулатҡа ла ҡулын һуҙҙы. Бик яҡын таныш кешеһенә ҡараған кеүек ҡыуаныслы йылмайып, Айбул аттың ҡулын ныҡ итеп ҡыҫып күреште һәм үҙен:\n— Григорий Волгин, — тип таныштырҙы.\nАйбулат, бер һүҙ әйтергә лә көсө ҡалмаған һымаҡ телдән яҙып, күҙҙәрен ҙур асҡан көйө өҫ-башын сисеп булашҡан Волгинға ҡарап ҡатты. Уның арҡа буйы тараҡандар йүгергәндәге һымаҡ зымбырланы. Шунан ул, теле яңы асылған бала һымаҡ:\n— Дядя Гриша... — тип һорау ҡатыш хөрмәт менән һуҙып өндәшеп ҡуйҙы.\nБыны ишетеп ҡалған ҡунаҡ Айбулатҡа тиҙ үк боролдо ла, баяғыса уҡ асыҡ йөҙ менән:\n— Эйе, мин дядя Гриша, ә һинең исемең кем һуң? Күрешкәндә әйтеп күрешмәнек бит әле, — тине.\n— Айбулат? Тимәк, һин мосолман улы? Айбулат, уйлап та тормайынса, йәһәт кенә:\n— Юҡ, дядя Гриша, мин башҡорт улы булам, — тине.\nБыл ябай һәм асылында дөрөҫ булған төҙәтмә Григорийға бик ҡыҙыҡ тойолдо һәм бик оҡшаны. Ул үҙенең киң күкрәк тауышы менән бер рәхәтләнеп көлдө лә, өҫтәл янындағы эскәмйәгә ултыра-ултыра:\n— Ну, ну, братик, ни нәмә дөрөҫ, ул дөрөҫ инде, әйҙә, ултыр минең яныма, башҡорт улы! — тине.\nТетя Даша әле һаман тыныслана алмай болоҡһой ине.\n— Бына бит, нисә йылға бер күрештек, — тине ул.\nУлар дүртәүләшеп Маруся әҙерләгән сәй янына йыйылдылар.\nҺаулашыу, һорашыу, хәбәрҙәр, барыһы бер юлы йыйылып килеп, быуаға йыйылған ташҡын боҙҙары һымаҡ, юл алып китә алмай эркелделәр. Ул арала тетя Даша тынысланды.\n— Беҙ ни әкренләп ҡыбырлаған булабыҙ. Гришенька, һин һаман шул эшеңдәме? Вася яҙ ҡайтҡан саҡта, һине, эшһеҙ ҡалды, тигәйне. Ул нисек инде хәҙер?\n— һаман шулай килә әле ул эшһеҙлек. Бына күптән түгел хужалар үҙҙәре эштән ҡыуған кешеләрҙе яңынан эшкә ала башланылар. Ләкин мин эшкә кереп торманым, ошо яҡҡа ҡайтып әйләнгем килде.\n— Ярай, бик яҡшы булды. Һине бик һағынғайным. Һуң балалар ни хәлдә? Катя һаман шул фабрикаламы?\nДядя Гриша стакандағы сәйен һемерҙе лә апаһының һорауҙарына яуап бирҙе.\n— Балалар сирләй-сирләй үҫәләр. Катя фабрикала эшләй. Балалар янында Юлинька тора. Уның да һине бик күргеһе килә, һағына. Мине лә алып ҡайт, тип һораны ла, өйҙә кеше кәрәк.\n— Бына Вася барғас, ҡайтарһаң ҡайтара алырһың.\n— Хәҙер булмай, апай, яҙ булғас, бәлки, ҡарарбыҙ. Вася үҙ эшенән дә бушамай ул.\n— Гришенька, һин Марусяны баштан уҡ танының бит әле. Э бына был егет беҙҙең Васяның дуҫы инде, — тип өҫтәне тетя Даша.\n— Хәҙер мин уны ла беләм инде, таныштыҡ, — тип дядя Гриша Айбулат яғына көлөп ҡараны.\nУларҙың ошолай күңелле генә геүләшкән бәләкәй ғаилә түңәрәге төн уртаһы самаһында инде өлкән өйҙө тултырған егермеләп кешелек түңәрәккә әйләнеп ҙурайғайны.\nҺәр ваҡыттағы ғәҙәтенсә, ҡажҡылдап йүткереп, дворник Андрей килеп инде. Башта ул, ялбыраҡ һаҡалын, тәмәкегә һарғайған оҙон аҡ мыйыҡтарын йыбырлатып, аптыраңҡыраған иғтибар менән текләне. Шунан өнө ҡарлыҡҡан тауыш менән:\n— О Гриша, здравствуй! — тип ҡысҡырҙы, тиҙ генә килеп, ҡул биреп күреште лә: — һаумы, Гриша! Ҡайҙан былай һине ел ташланы? — тип һораша-һораша Григорийҙың ҡулын һелкә-һелкә ебәрмәй торҙо.\nДворник артынса уҡ килеп ингән бүтән ялсылар ҙа бер-бер артлы Григорий янына эркелделәр. Уларҙың барыһы ла уға ҡул биреп күрештеләр, барыһы ла шатландылар, барыһы ла бер юлы тиерлек һүҙ башланылар.\n— Ниңә бик күптән күренмәйһең, Гриша?\n— Ә ниңә үткән ҡыш килеп етмәй, кире киттең?\n— Ә беҙ һине өс көн буйы көттөк, Григорий Иванович.\n— Минең улымды әйтәһеңме, Гриша? Ул ни былтыр действительныйҙан уҡ ҡайтмай эшкә ҡалғайны, заводта сокращениеға эләкте. Ә хәҙер ҡалала төрлө эштә йөрөгән була. Кем белә инде, хат яҙмай. Зимагур булып ҡалды инде.\n— Минең ни, шул инде бына. Ошонда йөрөйөм. Ҡарсығым үлеп ҡалды. Мал бөттө, ер юҡ...\n— Беҙҙең хәлдәр һиңә билдәле инде. Ә һуң һеҙҙә эштәр нисек бара?\nАйбулат быларҙың бөтәһенә хайран ҡалып ҡарап ултыра. Бына ул алты-ете ай ошо кешеләр менән бергә тигәндәй эшләп, бер ҡыйыҡ аҫтында көн итте. Ул, берәмләп һорашҡанда ла, был үҙенең яҡындары булып киткән кешеләрҙең барыһын да яҡшы беләм тип һис шикләнмәй әйтә алыр ине. Ә хәҙер, уларҙың һәр береһенең дядя Гришаға бар булған хәсрәттәрен, эс серҙәрен асып, күңелдән һөйләп ултырғандарын күргәс, бына, ғәжәп, был халыҡ Айбулатҡа өр-яңы һәм таныш булмаған кешеләр булып сыҡтылар.\nАйбулат был турала асыҡ итеп әйтә алмаһа ла, үҙе бының шулай икәнен асыҡ һиҙә ине.\nӘ дядя Гриша әллә ҡайҙа ғына барып байтаҡ йөрөгән дә үҙенең ошо өлкән ғаиләһен һағынып ҡайтҡан, тиерһең. Ул, әйтерһең дә, ошолар өсөн ҙур ярҙамдар бирерлек хазина тейәп ҡайтҡан да, шуға күрә был кешеләр уға шулай ынтылып һырлығалар.\nГриша уларҙың һәр береһен ихлас тыңлай, йылы күңелдән һораша, кәңәштәр бирә, ярҙамдар вәғәҙә итә.\nБер аҙҙан тирмәнгә барған ялсылар ҙа, улар менән барған Истебай ҙа ҡайтып килделәр.\nТирмәндән ҡайтыусылар ҡунаҡ менән ҡыуанып күрештеләр.\nҠолаҡлы бүркен дә, ҡыҙыл сапанын да сисмәй, был кешеләргә ҡарап торған Истебай ипләп кенә Айбулат янына килде.\n— Айбулат ағам, был кем була ти? — тип шыбырланы. Айбулат, бик мәғәнәле итеп:\n— Дядя Гриша ошо була инде, — тип яуапланы.\n— Э... — тип һуҙҙы Истебай. Үҙенең ҡыҫыҡ күҙҙәрен ҙур асып ялтыратты, дядя Гришаны өр-яңынан тикшереп ҡарай башланы.\n— Беҙҙең эштәр хәҙер бик серьезныйға һәм ҙурға китте, туғандар, — ти ине дядя Гриша.\nБашҡалар бөтәһе лә, уның ауыҙына ҡарап, алыҫ ерҙәрҙә: Петроградта, Кавказда, Ростовта, Киевта, Одессала — бөтә Рәсәйҙә булып ятҡан ғәжәйеп ҡуҙғалыштар тураһында тыңлайҙар. Уларға ошо геүләшеп көрәшкә күтәрелгән ҡалаларҙың көслө тауыштары яңғырап ишетелгән һымаҡ була, уның һайын улар тулҡынланып тыңлайҙар, һорауҙар яуҙыралар.\nГригорий Иванович менән булған был беседа төн уртаһы ауғансы ултырып ҡына түгел, шәмде һүндереп, йоҡларға яңынан теҙелешеп ятҡас та бик оҙаҡҡа һуҙылды.\nАйбулат күҙе алдында тағы ла йәшен балҡығандай үткер, утлы, уҡлы һүҙҙәр ялтыраны: “Искра”, “Ленин”, “Партия”.\nИртә менән дядя Гриша, урындыҡтың иң түрендәге тәҙрә янында бер буйлы балаҫҡа аяҡтарын һуҙып, әллә ниндәй ҡағыҙҙар, ваҡ ҡына китаптар рәтләп ултыра ине.\nТетя Даша өҫтәлдән сәй урынын йыйыштыра-йыйыштыра Гриша менән һөйләшә:\n— Кисә һине нисек һырып алдылар. Үҙебеҙгә иркенләп һөйләшергә лә ирек бирмәнеләр, шайтандар.\n— Ни эшләһендәр инде, бахырҙар, — ти дядя Гриша, үҙе моңһоу уйлана, — һәр ҡайһыһы үҙ хәлен һөйләй. Барыһының да беҙҙең эшселәр хәлен белгеһе килә. Барыһы ла ошо ауыр тормоштан нисек сығыу, ҡасан ҡотолоу өмөтө менән йәшәйҙәр, көтәләр...\n— Шулай инде уныһы. Һин бит әле бөгөн үк тағы ауылдарға сығам тиһең түгелме? — Тетя Даша Гришаға һораулы ҡарай.\n— Юҡ, апай, бөгөн дә, иртәгә лә китмәм әле. Моғайын, берһегөнгә ҡуҙғалырға тура килер.\n— Улай булһа, тағы бер хәл.\nТетя Даша хәҙер инде Айбулатҡа ҡарай борола:\n— Булатик, мин кисә һиңә кеҫә тегеп бирәйем тигәйнем дә, бушаманым. Ҡана, хәҙер көпө түшеңә булһа ла тегеп бирәйем. Айбулат көпөһөн тетя Даша янына алып килә:\n— Рәхмәт, тетя Даша, үҙем дә тегә беләм, энә генә бир, — ти ул.\n— Ничего, үҙем тегеп бирәйем инде, — тетя Даша, бер дүрткел сепрәкте алып, көпө түшенең ҡултыҡҡа табан бер ерен самалай. Үҙе Айбулатҡа кәңәштәр бирә:\n— Байтаҡ ҡына аҡсаң булды. Юғалта күрмә инде. Айбулат был һүҙ ыңғайына:\n— Байтаҡ булыр ине лә, приказчик бик күп кәметеп бирҙе, яуыз, — тине.\n— Эй балаҡайым, ул йыртҡыстарҙың ғәҙәттәре мәңге шул инде. Әле ярай яртыһын тотоп алып ҡалмаған. Унда ла улар менән бер ни ҙә эшләй алмаҫ инең.\nУларҙың был һөйләшеүҙәрен иғтибарһыҙ тыңлап ултырған Григорий Иванович ялт әйләнеп Айбулатҡа ҡараны ла бик асыулы төҫ менән күҙҙәрен ялтыратты:\n— Кем ул аҡсаңды тулыһынса түләмәне? — тип ҡысҡырып һораны.\nАйбулат был хәлде көтмәгәйне. Ул бик уңайһыҙланды, сөнки дядя Гриша уның үҙен ороша һымаҡ тойолдо. Дядя Гриша һаман да күҙен алмайынса:\n— Кем? — тине.\nАйбулат, тыныс булырға тырышып:\n— Приказчик, — тине.\n— Нимә тип бирмәне?\n— Беҙҙә ашаның, ти.\n— Ә нисек һөйләшкәйнең?\n— Ашау байҙан ине.\n— Күпме түләп бөтмәне?\nБыл һорауҙар Айбулатҡа бик уңайһыҙ ҙа, бик яңы ла ине.\n— Күп түгел дә ни...\nГригорий Иванович ҡағыҙҙарҙы йыйыштырҙы ла, өҫтөнә пальтоһын һалып, сығып китте.\nТетя Даша былар һүҙенә ҡатнашмай тыңланы ла, Гриша сығып киткәс, Айбулатҡа ҡарап, шаянлыҡ ҡатыш ғорур йылмайҙы:\n— Ну хәҙер Пашканың кәрәген бирә минең Гришам. Ул беҙҙең Гришанан уттан ҡурҡҡан кеүек ҡурҡа. Бына күрерһең әле...\nАйбулат быға бер аҙ аптыраңҡыраны ла, ҡыҙыҡһынды ла, ләкин бының сәбәбен һорашырға өлгөрмәне, дядя Гриша ҡайтып та килде.\n— Мә, ал, — тине ул, көлөп, Айбулатҡа ун алты һум етмеш тин аҡсаны тотторҙо. Ул хәҙер бик йомшаҡ һәм күңелле ине. — Ал, башҡорт улы, — тип шаяртып өҫтәне.\nАйбулат әллә нисә төрлө тойғоно бер юлы кисереүҙән болоҡһоп ҡыҙарҙы: кисә генә күрешкән дядя Гриша уға ниндәй изгелек итте, ул ниндәй ҡыйыу кеше. Ә үҙе, Айбулат үҙе, ниңә шул батырлыҡты эшләй алмаған? Приказчик янынан ауыҙын йомоп сыҡҡан да киткән. Хәҙер инде бына Айбулаттың ошо эше өсөн дядя Гриша үҙе борсолоп, мәшәҡәтләнеп йөрөргә тейеш. Ә бит Айбулат уның менән әллә ниндәй ҙур эштәр тураһында һөйләшергә, һорашырға йыйына ине. Хәҙер ни...\nАйбулат үҙенең ошо кисерешен ослап та бөтә алманы, дядя Гришаға рәхмәт тә әйтергә онотто.\nБыл ваҡытта инде дядя Гриша менән тетя Даша, иҫ китерлек бер нәмә лә булмаған кеүек, үҙ-ара бик ябай нәмә тураһында һөйләшәләр, көлөшәләр ине.\n— Гриша, һин нисек тиҙ үк еңеп алдың әле был аҡсаны?\n— Үҙең беләһең инде, апай, хәҡиҡәт. Ундай трустарҙың ҡайһы берәүҙәрен хәҡиҡәт менән сикәләһәң дә, уларға бик йәп төшә ул. Тетя Даша һаман көлә лә көлә:\n— Ул, меҫкен, һинең яҡшылығың тураһында әле лә онотмай, күрәһең.\n— Юҡ, ҡайҙа ти ул онотоу. “Эттең ҡойроғон кем ҡырҡһа, шул яҡшы”, — тиҙәр бит. — Дядя Гриша күҙҙәренән йәш сыҡҡансы хахылдап көлә, ҡулдары менән күҙҙәрен һыпыра ла: — Әллә нисә хужаға ярайым тип, ул Пашканың ҡойроҡ ҡынаһы ла сонтайып бөткәндер инде!\n— Әйтмә инде.\nУлар тағы ла көлөшәләр.\nАйбулат уларҙың был әңгәмәһен яратып тыңланы, ләкин төбөнә төшөнмәне. Сөнки был бөгөнгө күңелле әңгәмәнең артында бик күп кешеләрҙең яҙмышын хәл иткес ҡатмарлы тарихи ваҡиғалар ята ине. Ә тормош шундай ҡатмарлы нәмә, ул ҡайһы бер бик ҡуйы трагик ваҡиғалар араһында үҙенең бәләкәй генә комедик картиналарын да күрһәтеп үтеп китә. Бындай хәлдәр тураһында тәүҙә йәштәр аңлап етмәй, ә ҡарттарҙың үҙ баштарынан кискән була. Әле лә шуның кеүек хәлдәрҙең береһе ине.\nБынан бер нисә йылдар элек, бер төндө, ошо Кузьмин утарының әйләнәһен түңәрәтеп, әллә нисә урындан ут ялҡындары күтәрелде. Ялҡындар ҡарағусҡыл ҡыҙыл, төтөндәре ҡором кеүек ҡара ине. Улар төн ҡараһын тағы ла ҡуйыртҡан һымаҡ булалар. Геүләгән ут, шыйлаған ел тауыштары, үс алыусы крәҫтиәндәрҙең еңеү гимны һымаҡ булып, гөрләп күккә аша. Ошо ғәрәсәт араһынан, сауҡа аҫтынан ҡасып килеп сыҡҡан ҡуян һымаҡ, бер кеше оло юлға килеп төштө. Ул тирә-яғына ҡаранды ла алға китергә ынтылды. Ләкин ошо ваҡытта юлдың утарҙан оло юлға ҡайырылған сатлығында, ут яҡтыһында әңгәһәрҙәй булып күренгән бер кәүҙә ҡалҡты ла йүгереп барған кешенең юлын быуҙы. Быларҙың ҡурҡыныс кәүҙәлеһе — Паша — приказчик, мыҡты кәүҙәлеһе — Григорий ине.\nУлар бик ҡыҫҡа һөйләштеләр:\n— Ҡайҙа бараһың? — тине Григорий, Пашаға уҫал ҡараш ташлап.\n— Управляющийға барам, тиҙерәк волосҡа ат саптырырға... Григорий көслө ҡулы менән Пашаның тарамыш елкәһенән матҡып тотто ла уны ергә сүктерҙе.\n— Беҙҙе тотторорғамы? — тине.\nБыл хәлдән Паша теше тешкә йоҡмай ҡалтыранды.\n— Ни эшләрбеҙ һуң, янабыҙ бит? — тине ул.\n— Ни эшләргә? Беҙгә ярҙам итергә булмай икән, өндәшмә, молчать!\n— Йә, ярар, Григорий Иванович, өндәшмәм.\n— Тыныңды сығарма. Тыныңды сығарһаң — ҡабат килеп минең ҡулға эләкмә, эләкһәң — үҙеңдән күр! Аңланыңмы?\n— Аңланым, Григорий Иванович, һис бер ваҡытта һиңә ҡаршы килмәм.\n— Миңә генә түгел, беҙҙең бөтә халыҡҡа.\n— Эйе, эйе, бөтә халыҡҡа, Григо...\nГригорий уны ҡулынан һелкетеп ысҡындырҙы.\nПаша, артына ҡарай-ҡарай, кире йүгерҙе. Ул ваҡытта ул Григорийға йәл дә, көлкө лә ине. Шунан бирле күп кешеләр уның ҡурҡаҡлығынан көләләр ҙә, ерәнәләр ҙә.\nАйбулат, үҙенең бөтә нәмәләрен юлға әҙерләп бөтөп, бер урынға ситкәрәк өйҙө лә ипләп кенә дядя Гриша янына килде. Дядя Гриша үҙенең әллә ниндәй ҡағыҙҙарын, ваҡ ҡына китаптарын бәйләп йыйыштырып бөттө лә Айбулатҡа, “тағы һиңә нимә кәрәк?” тигәндәй, һораулы ҡараш ташланы.\nАйбулат, үҙенең болоҡһоуын баҫырға тырышып, кисәнән бирле ҡыймай йөрөгән һорауын бирҙе:\n— Дядя Гриша, һин беҙгә китаптар алып ҡайттыңмы һуң? — Уның тауышы ҡаушаулы ине.\nДядя Гриша ла ҡаушаған кеше шикелле аптырап китте. Уның күҙҙәре нурланып янды. Айбулатты яңы күргән кеүек, баштан аяҡ ҡараны ла:\n— Ә ниндәй китаптар һуң? — тип һораны.\n— Төрлө китаптар. Гәзиттәр ҙә. “Искра” тигән гәзит, — тине.\n— Ҡара әле һин, Айбулат, башҡорт улы, һиңә кем, ҡасан был турала һөйләне?\n— Вася һөйләне. Ул был турала бик күп белә. Дядя Гриша ҡапыл аңланы:\n— Ах, ана нисек ул. Аңлашыла, аңлашыла. — Ул тағы ла Айбулатҡа ҡарап торҙо. Был юлы аптырап түгел, яҡын күреп ҡараны.\n— Әгәр мин һиңә “Искра” гәзитен алып ҡайтһам, һин уны ни эшләтер инең?\n— Бәй, уҡыр инем. Миңә бөтөнләй бирһәң, уны мин үҙебеҙҙең ауылға алып ҡайтып, ағай-энеләремә, дуҫ-иштәремә уҡып күрһәтер һәм аңлатыр инем.\n— Дөрөҫ уйлайһың, туғанҡай, бик дөрөҫ. Ә һуң һинең шулай һөйләп өйрәткәнеңде ишетһәләр, ни эшләтәсәктәрен беләһеңме?\n— Ҡурҡмайһың дамы?\nБыл һорауға Айбулат хатта ғәрләнгәндәй итеп яуапланы.\n— Ни эшләп ҡурҡайым инде, дядя Гриша. Айыуҙан ҡурҡһаң, урманға барма, тигән шикелле була бит ул.\nВолгинды ниндәйҙер ғорурлы шатлыҡ ҡапланы.\n— Молодец, Айбулат, — тине лә һүҙен бүлеп уйға ҡалды.\nХәҙер инде дядя Гриша Айбулатҡа, бая ғына үҙе ярҙам күрһәткән йәш кешегә, бала кешегә ҡараған кеүек түгел, ә үҙенә тиң өлкән кешегә, хатта уларҙың алып барған бик ҙур эштәрендәге ярҙам итеүсегә ҡараған кеүек ҡарай, шул кимәлдә һөйләшә. Шунлыҡтан Айбулат та үҙенең баяғы ҡыйыуһыҙлығынан, ҡаушауҙарынан бөтөнләй ҡотолдо. Дядя Гришаны тыңлаған һайын ул бер ҙур яңы ғилем биреүсе китап уҡыған тәьҫирҙе ала, быға тиклем Вася һөйләп тә аңлатып бирә белмәгән күп мәсьәләләрҙе һорашып төшөнә ине.\nАҙаҡ дядя Гриша, Айбулаттың һорауы булған “Искра” гәзитенә туҡтап, ул турала күп аңлатты. Тик үҙенең янында бер нисә генә номер булып, уны ҡалдыра алмауына үкенеп, ғәфү үтенде. Киләсәктә бирергә вәғәҙә бирҙе. Шунан ул Айбулатҡа “Искра”-лағы бик күп мәғәнәләрҙе эсенә алған бер прокламация бүләк итте.\nАйбулат бөгөн дә юлға сыҡманы. Иртәгеһен Волгин китер алдынан ғына ҡуҙғалды. Ул дядя Гриша менән үткәргән был көндәрҙән, сикһеҙ йыһан гиҙгән, бик бай эстәлекле бик алыҫ сәйәхәттәрҙә булған кеүек, тәрән тәьҫир алды.\nТетя Даша менән Маруся уны Васяны оҙатҡандағы кеүек ҡайғырышып оҙаттылар.\nДядя Гриша менән хушлашҡан саҡта улар, үҙ-ара бәйләнеште һис тә өҙмәҫкә вәғәҙәләр бирешеп, дуҫлашып айырылыштылар.\nШулай итеп, Айбулат, иртә яҙ башының ала ҡарында шыя ярып килгән оло юл буйлап, көҙгө ҡырпаҡ ҡарҙың йоҡа ғына йомшаҡ көртөн ярып, өйөнә йүнәлде.\nАйҙаҡайға яҡынлаған һайын уның ҡыуанысы арта бара. Уйлаған уйҙары ла, ҡорған пландары ла тиҙ генә бойомға ашырҙар кеүек тойола башланы уға. Ғүмер эсендә беренсе тапҡыр ҡулына ингән бик ҙур аҡса — 70 һум уның бөтә кәрәк-ярағына ла, мәһәргә лә, туйға ла етер шикелле.\nӘ унан һуң — Гөлйөҙөм!.. Уның менән бергә ҡоролған киләсәк... шикһеҙ йәмле буласаҡ... Киләсәк.\nБыл киләсәктең мәғәнәһе хәҙер Айбулаттың быға тиклем күҙ алдына килтергән бөтә мәғәнәләренән дә юғары, бөтәһенән дә киң һәм яҡты. Был киләсәктә бөтә пролетариат өсөн, бөтә иҙелгән кешеләр өсөн ҙур көрәштәр менән яулап алынырға тейеш булған ҙур бәхет бар. Ул бәхеттең исеме — азатлыҡ. Ул азатлыҡ бөтә бәхетһеҙҙәрҙе йылыта алырлыҡ бик иркен һәм ҡайнар тынлы. Ә Айбулат ана шул иректе яулап ала торған бөтә көрәштәрҙә лә батыр егет булып көрәшергә тейеш. Дядя Гриша Айбулатҡа ана шуны өйрәтте. Дядя Гришаға был турала бөйөк Ленин өйрәткән.\nОшо нурлы өмөт ҡанаттары Айбулаттың аҙымын еңеләйтте, юлын ҡыҫҡарттылар.


callnumber-first:"История. Исторические науки" subject_terms_facet:"19В" subject_terms_facet:"РУССКАЯ КУЛЬТУРА" subject_terms_facet:"18В" subject_terms_facet:"ЕВРОПЕЙСКАЯ КУЛЬТУРА" subject_terms_facet:"КУЛЬТУРНЫЕ СВЯЗИ" authorStr:"Алексеева Е. В. (Елена Вениаминовна)" collection:"Основной каталог" format:"Book"\nClassification: История. Исторические науки Keywords: 19В Keywords: РУССКАЯ КУЛЬТУРА Keywords: 18В Keywords: ЕВРОПЕЙСКАЯ КУЛЬТУРА Keywords: КУЛЬТУРНЫЕ СВЯЗИ Author: Алексеева Е. В. (Елена Вениаминовна) Collection: Основной каталог Format: Book


M-KOPA — Башҡорт Википедияһы\nНик Хьюз (ингл. Nick Hughes), Джесси Мур (ингл. Jesse Moore) и другие.\nНайроби (Кения), Дар-эс-Салам (Энтеббе), (Уганда)\nДжесси Мур (ингл. Jesse Moore)\nҠояш энергияһын файҙаланыу системаһы\nM-KOPA (суахили телендә kopa — үтескә алыу) — Африкалағыбер нисә илдә эшләүсе компания, «pay-as-you-go» (PAYG) моделен уйлап тапҡан һәм тормошҡа ашыра, был яңылыҡ бик түбән килемле йорт хужалыҡтарына ҡояш энергияһын файҙаланыу системаһын һата.\nКомпания мохтажлыҡта йәшәгән кешеләргә энергия тотоноу һәм кәрәсин лампаһынан ҡотолоу мөмкинлеген биреү маҡсатын ҡуя.\n2010 йыл буйы барған һынауҙар уңышлы тамамланғас, 2011 йылда Кениялабер нисә кеше ҡатнашлығында M-KOPA ойошторола, был кешеләрҙең ҡайһы берҙәре быға тиклем M-Pesa мобиль түләүҙәр системаһын эшләүҙә ҡатнаша. Улар араһында — Ник Хьюз (ингл. Nick Hughes), Джесси Мур (ингл. Jesse Moore) һәм башҡалар.\nКомпанияның идарасы директоры — Джесси Мур (ингл. Jesse Moore).\nM-KOPA LLC'тың штаб-фатиры Кенияла Найроби ҡалаһында урынлашҡан. Компанияның бүлендек ойошмалары ла бар: Танзанияла(Дар-әс-Сәләм) — M-KOPA Solar Tanzania Limited һәм Угандала(Энтеббе) — M-KOPA Uganda.\n2014 йылға компанияла 300 хеҙмәткәр эшләй. Бынан тыш M-KOPA 700 бойондороҡһоҙ эшҡыуар һәм магазин хужаһы менән хеҙмәттәшлек итә.\nКомпания инвестициялар теҙмәһен үткәрә, атап әйткәндә Acumen, Gray Ghost Ventures һәм Royal Dutch Shell (Foundation[ Shell Foundation]) уның акционеры булып тора.\nM-KOPA шулай уҡ Билл һәм Мелинда Гейтстар фондынан һәм Бөйөк Британияның халыҡ-ара үҫеш министрлығынан кире ҡайтарылмай торған гранттар ала.\n2014 йылға Кениялағы йорт хужалыҡтарының 80 %-ы самаһы (уларҙа 44 миллионлап кеше йәшәй) электр селтәрҙәренә тоташмаған, һәм өйҙө яҡтыртыу өсөн кәрәсин ҡулланыла.\nСелтәрле электрҙан баш тартыу сәбәбе — уның, шул иҫәптән уға тоташыуҙың, ҡиммәтлеге. Селтәргә тоташыу өсөн кәм тигәндә 35 000 [ шиллинг ](яҡынса 412 АҠШ доллары) түләргә кәрәк.\nӘ йән башына тура килгән йыллыҡ килем дәүмәле Кенияла 820 АҠШ доллары тәшкил итә.\nҒаилә килеменең 30 %-ынан ашыуы кәрәсин алыуға китә.\nТүбән килемдәр һәм үҫешмәгән инфраструктура кениҙарҙы ҡулаҡсаһыҙ финанс әйләнешендә ҡатнашыуҙан да мәхрүмә итә. Ҡайһы бер баһалар буйынса, ил граждандарының 33%-ы банк секторы менән солғанмаған, һаҡлыҡҡа аҡса һалыу иҫәптәре, кредит карталары, кредиттар һәм хатта ҡулаҡсаһыҙ хисаплашыу менән файҙаланыуҙан мәхрүм.\nИҡтисади проблемаларҙан тыш, фәҡир кениҙар сәләмәтлеген хәүеф аҫтына ҡуя. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, кәрәсин лампаларын ҡулланыусы көнөнә ике ҡап тәмәке төтөнөнә бәрәбәр зарарлы матдәләр һулай.\nСистема[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nM-KOPA'ның төп продукты — D.light Design тарафынан эшләнгән һәм етештерелгән ҡояш электрификацияһы системаһы — ҡыйыҡҡа ҡуйыла торған 4 ватлы ҡояш панеленән, мобиль элемтә функционалы булған идара итеү блогынан (ул стенаға беркетелә), өс лампанан һәм кеҫә телефоны өсөн зарядлау ҡоролмаһынан тора.\nБындай системаның хаҡы 16 900 шиллинг (199 АҠШ доллары самаһы) тора, Кенияла күптәрҙең уны һатып алырға көсө етмәй.\nТөп комплекттан тыш, компания киңәйтелгән комплектты тәҡдим итә, уға тағы портатив фонарь менән радиоалғыс инә.\nЙорт хужалыҡтарына тәҡдим ителгән система даими камиллаштырыла һәм 2015 йылда өсөнсө йыйылма барлыҡҡа килде.\nБизнес-сиселеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nM-KOPA компанияһы үҙенең продукты өсөн түләүҙе кисектереүҙең үҙенсәлекле юлын тапты, ул «pay-as-you-go» (PAYG — «файҙаланылған өсөн түлә») тип атала.\nДоговор буйынса тәүге түләү 2 500 шиллинг (29 АҠШ доллары самаһы) тәшкил итә, артабан һатып алыусы системаның хаҡы ҡапланғансы йыл буйына көн һайын 40 шиллинг (40-50 АҠШ центы) түләй.\nАртабан системаны файҙаланыу өсөн түләү юҡ.\nБизнес-модель параметрҙары түләүҙәр йорт хужалыҡтарының электр энергияһына ағымдағы ихтыяжын ҡапларлыҡ һәм көн һайын кәрәсин алыуға киткән аҡса күләменә торошло булырлыҡ итеп төҙөлгән. Хатта кәрәсин сығымдары ошо схема буйынса түләүҙәрҙән артығыраҡ та була. Һөҙөмтәлә йорт хужалығы бер аҙ аҡсаһын янда ла ҡалдыра ала. Өҫтәүенә, был схеманың хаҡына кешеләрҙең электрлы ергә барып, кеҫә телефонын зарядлап алыуына киткән сығымдар ҙа индерелмәгән. Шуны ла ҡушып һанаһаң, экономия тағы ла күберәк булып сыға.\nҺатылыусы системаның идара итеү блогы ситтән тороп контролләү һәм электр энергияһы биреүҙе көйләү мөмкинлеген дә индерә, был M-KOPA'ның түләүҙәрҙең индерелмәүе ихтималлығына бәйле хәүефен кәметә. Шулай итеп, аҡсаң булмағанда системаны файҙаланмай торорға, аҡсаң булғас, ҡабат тотона башларға мөмкин (мәҫәлән, һәйбәт уңыш йыйып алғас).\nТүләүҙе кисектереүгә инновациялы ҡараштан тыш M-KOPA үҙ-ара хисаплашыуҙарҙа ла алдынғы ысулды ҡуллана. M-KOPA түләүҙәре [ Vodafone]'дың Африкалағы бүлендеге, мобиль элемтә операторы Safaricom тарафынан хеҙмәтләндерелә, уның Кенияла ғына ла 15,1 миллион клиенты бар. Селтәрҙе ҡулланыусылар өсөн оператор M-Pesa системаһын эшләгән, ул банк операцияларын гаджет ярҙамында иҫәп асып тормайынса башҡарыу мөмкинлеген бирә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был мобиль түләүҙәр системаһы менән кениҙарҙың 95 %-ы файҙалана һәм уның аша йыл һайын илдең тулайым эске продуктының өстән бер өлөшө самаһы үтә.\nM-KOPA сифатлы маркетинг системаһы булған продукт тәҡдим итеп кенә ҡалмай, клиенттарҙы хеҙмәтләндереүгә лә заманса ҡараш индерә. Мәҫәлән, компанияла 24 сәғәт эшләй торған колл-үҙәк асҡандар, ул 100 хеҙмәткәр тота.\nКонкуренттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nХәҙер M-KOPA ҡояш батареялары һатҡанда PAYG принцибын ҡулланыусы берҙән-бер компания түгел, ләкин нәҡ ул бик юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә алды. Сағыштырыу өсөн: 2013 йылдың ноябрендә M-KOPA'ның 31 мең клиенты булғанда, Англияның Кембридж ҡалаһынан Azuri Technologies Ltd. 21 000-гә етергә планлаштыра ғына ине, ә Сан-Францисконан AngazaDesign 12 айҙа 10 000 книент йыйырға йыйына ине.\n2014 йыл башына компания 18 ай эсендә 65 000 самаһы ҡояш батареяһы һата (аҙнаһына уртаса 1000-де йәки айына 5000-де).\n2015 йылға M-KOPA 150 000-дән ашыу берәмек система һатҡан.\n2014 йылда M-KOPA Bloomberg агентствоһы тарафынан «Яңы энергия пионеры» (ингл. New Energy Pioneer) тип аталды.\n2015 йылда M-KOPA Zayed Future Energy Award премияһына лайыҡ булды (1,5 миллион доллар).\nM-KOPA социаль эшҡыуарлыҡта технология рычагтарын уңышлы ҡулланыу миҫалы итеп килтерелә.\n↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Katie Fehrenbacher.\n↑ Также M-KOPA Solar.\n↑ Шулай уҡ ҡарағыҙ #Бизнес-сиселеш.\n↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 4,21 4,22 4,23 Sarah McGregor.\n↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Anmar Frangoul.\n↑ 6,0 6,1 6,2 M-KOPA (англ.\n↑ 7,0 7,1 Jesse Moore (англ.). Фонд Сколла. Проверено 21 мая 2015.\n↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 David Wogan.\n↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Andy Volk.\n↑ 11,0 11,1 11,2 Virtual weather vanes in Kenya 2015 йылдың 20 май көнөндә архивланған. (англ.\n↑ 12,0 12,1 12,2 M-KOPA Solar scoops Bloomberg New Energy finance award (англ.). capitalfm.co.ke (8 April 2014). Проверено 21 мая 2015.\n↑ Форма «pay-per-use».\n↑ 14,0 14,1 M-KOPA Win Energy Prize (англ.\n↑ Scaling Up: Catalyzing the Social Enterprise (англ.\n↑ Silicon Savanna, Solar Panels and M-Kopa (англ.\nРәсми сайт: m-kopa.com.\nInterview with M-KOPA Founder Jesse Moore.\nM-Kopa Solar — Financial Markets Live Interview.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=M-KOPA&oldid=1063294 ҡабул ителгән\nТанзанияла социаль эшҡыуарлыҡ\nУгандала социаль эшҡыуарлыҡ\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:47 23 август 2021 үҙгәртелгән.


Телем, илем, тип... » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәғариф » Телем, илем, тип...\nБеҙ ҙә, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты башҡорт филологияһы факультетының 3-сө курс студенттары, диалектологик практика үтеү маҡсаты менән Башҡортостаныбыҙҙың төрлө райондары буйлап сыҡтыҡ. Ярты төркөмөбөҙҙө йылға-күлдәргә бай Әбйәлил яҡтарына ебәрһәләр, икенсе яртыһы матур-матур дебет шәлдәре менән дан тотҡан иҫ киткес матур тәбиғәтле Ейәнсура районына юл алды. Республикабыҙҙың төрлө төбәгенән йыйылған студенттарҙы башҡа райондарҙы барып күреү, ундағы халыҡ менән танышыу, аралашыу айырыуса ҡанатландырҙы.\n– Беҙҙең маҡсат Кесе Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан Байым, Йәнекәй, Мораҡай, Нияҙғол ауылдарының һөйләш үҙенсәлектәрен йыйыу ине, – тип һүҙ башланы Әбйәлил районында йөрөп ҡайтыусы студенттар. – Оло быуын кешеләре менән аралашҡанда, был ауылдарҙың көнсығыш диалектының ҡыҙыл һөйләшенә ҡарауын асыҡланыҡ. Был яҡтарҙа башлыса Күбәләк ырыуы вәкилдәре йәшәй. Халыҡ үҙенең алсаҡлығы, мөләйемлелеге менән айырылып тора, ҡунаҡсыллыҡтарына хайран ҡалырлыҡ – инеп тә өлгөрмәйһең, сәй эсергә саҡыралар. Ауылдарҙа өләсәйҙәр башҡорт йырҙарын, сеңләүҙәрен, мөнәжәттәрен, таҡмаҡтарын бик күп белә.\n– Ейәнсура районында иһә маҡсатыбыҙ Өҫкәлек йылғаһы буйында урынлашҡан ауылдарҙан йәнле һөйләш өлгөләрен йыйыу ине. Беҙ Үрге Муйнаҡ, Урта Муйнаҡ, Түбәнге Муйнаҡ, Мәзит, Ғәббәс, Өмбәт ауылдары һөйләшен өйрәндек, диалектологик материал йыйҙыҡ, уларҙың тормош-көнкүреше, йәшәү рәүеше, кәсеп-һөнәре менән таныштыҡ. Ейәнсура шәлдәре менән дан тота, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр икән. Урындағы халыҡтың ата-бабаларыбыҙҙың ғөрөф-ғәҙәттәрен, кәсеп-һөнәрен, йолаларын һаҡлап килеүе, үҙҙәренән ҡала килгән быуынға өйрәтергә тырышыуы бик һоҡландырҙы. Барлыҡ эштәрен ташлап, онотола барған һағыҙ ҡайнатыу, быйма баҫыу, ҡорот әҙерләү эштәре менән күрһәтмә рәүештә таныштырыусы Ғиззәтулла ағай менән Гөлсирә апай Сырлыбаевтар ғаиләһенә һәм барлыҡ атап үткән ауылдар халҡына ярҙамдары, ихлас йөҙҙәре өсөн оло рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ, – тип йылы һүҙҙәрен дә еткерҙеләр.\nӘлбиттә, беҙҙең диалектологик практика бының менән генә тамамланманы. Уның икенсе этабында университетыбыҙға ҡайтып, тупланған материалдарҙы эшкәрттек, ғилми һығымталар яһаныҡ, видео, аудиояҙмаларҙы ҡулъяҙмаға күсерҙек. Беҙҙең факультетта күп йылдар буйына тупланған диалектологик материалдар бар, уларҙы тел белгестәре, күренекле профессорҙарыбыҙ эшкәртә, студенттар менән төрлө ғилми эш башҡаралар. Тимәк, беҙҙең эшебеҙ башҡорт тел ғилеме өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.\nБыл практика беҙҙе тағы ла нығыраҡ яҡынайтты, берләштерҙе, бер ҡасан да онотолмаҫлыҡ булып күңелдә ҡалды. Практиканы ойошторғандары өсөн университетыбыҙға, факультетыбыҙ деканы Луиза Хәмзә ҡыҙы Сәмситоваға, етәкселәребеҙ Рәхимә Ғөбәйт ҡыҙы Таһироваға һәм Вадим Зәйнулла улы Толомбаевҡа ҙур рәхмәт.\nСығыу ваҡыты 29-09-2016, 13:40 | Ҡаранылар: 734\n“Ысын башҡорт ҡыҙы булыуым менән сикһеҙ ғорурланам”


Школы в городском округе Полысаево с отзывами, рейтингом и схемой проезда – “Навигатор Образования”\nГлавная Школьное образованиеШколыКемеровская областьгородской округ Полысаево\nШколы в городском округе Полысаево\nВечерняя (сменная) средняя общеобразовательная школа № 5\nКемеровская область, Ленинск-Кузнецкий район, Полысаево, улица Космонавтов, 45\nКемеровская область, Ленинск-Кузнецкий район, Полысаево, Читинская улица, 41\nКемеровская область, г. Полысаево, ул. Карбышева, 1\nСпециальная (коррекционная) общеобразовательная школа № 23 III IV вида\nКемеровская область, Ленинск-Кузнецкий район, Полысаево, Волжская улица, 13\nКемеровская область, Ленинск-Кузнецкий район, Полысаево, улица Крупской, 108\nКемеровская область, г. Полысаево, ул. Мира, 17


ул. Леваневцев (г. Николаев, Заводской район) - Сдается квартира, 2800 грн. - АСНУ\nул. Леваневцев — Сдается квартира


ст. Васюринская, ул. Суворова 7 Пн-Пт: с 08:00 до 18:00, Сб-Вс: с 09:00 до 16:00\nст. Васюринская, ул. Суворова 7 Пн-Пт: с 08:00 до 18:00; Сб-Вс: с 09:00 до 16:00\n45 Аh (2)\nFORSE 45Ah (Asia)\nГабарит: 235*127*225 Тип АКБ: Необслуживаемый ( моноблок ) Гарантия: 36 месяцев ..\nFORSE 45Ah Euro (Asia)\nFORSE 35Ah (Asia )\nFORSE 65 VL\nГабарит: 340*175*190 Тип АКБ: Обслуживаемый Гарантия: 36 месяцев ..\n8 (918) 965-90-44\n8 (900) 246-50-56\nст. Васюринская, ул. Суворова 7


Купить SKYPE - Ваучер SkypeOut на 1EUR. и скачать\nSKYPE - Ваучер SkypeOut на 1EUR.\nСертификат оплаты Skype (ваучер Skype Out) на 1EUR.


Главная Отзывы KIA CEED 2009 ОТЗЫВЫ\nТема: KIA CEED 2009 ОТЗЫВЫ.\nДавая суждения вы оказываете поддержку всем гражданам. Заранее благодарим!


ул. Рождественка, 11, к.3\nПРОФПЕРЕПОДГОТОВКА "СТРОИТЕЛЬСТВО" (ПГС)\n107031, Москва, улица Рождественка, 11, корп.3, каб. 311 +7(495) 290-02-54