Inyuki mandutu ma nai? — Watchtower KOBOT BIKAAT I INTERNET\nbhs pes 11 mapep 116-123\nInyuki mandutu ma nai?\nBon ba miño\nMinkwel mi mpôna\nINYUKI MANDUTU MA YÉ NAYAK?\nINYUKI DJOB A NWAS LE MANDUTU MA BA?\nINYUKI YÉHÔVA A BI BEM NTANDAA NGÉDA?\nLELAA U GA GWÉLÉL LINI LIKÉBLA LE KUNDE I POHOL NI WEMEDE?\nKii yé bitééne bi Djob inyu bôt ba binam?Kii Bibel i niiga bés?\nPES JÔM NI YADA\n1, 2. Mambe mambadga ngandak bôt i mbadba?\nLOM a mbet, a nol bôt, a tjé ki mambai. Mut wada a ngwélél ngaa ikété ndap base inyu babaa bôt, ni nol bape. Muda nu a ban-ga kon ba nsébél le poh, a nwo, a nyék bon batan i niñ.\n2 Ngéda mam mabe ni nya bikuu i, i kwél bo, ngandak bôt i mbadba le: “Inyuki?” Ngandak bôt i mbadba inyuki nkoñ isi u yé nyonok ni ôa, yak ni mandutu. Baa wemede u ma badba mambadga ma?\n3, 4. (a) Mambe mambadga Habakuk a bi bat? (b) Lelaa Yéhôva a bi timbhe nye?\n3 Ikété Bibel, di ñañ le yak bôt ba bééna hémle ikeñi inyu Djob ba bi bat nya mambadga i. Kii héga, mpôdôl Habakuk a bi bat Yéhôva le: “Inyuki u mboñ me le me tehe mpuñgu, u béñgege mam ma téé bé sép ni mis? Ngadla ni njôô bi téé me mbom, yak ndañ u mpam, lisanda ki li kwo.”—Habakuk 1:3.\n4 Ikété kaat Habakuk 2:2, 3, di ñañ mandimbhe Djob a bi ti Habakuk inyu mambadga mé, a bôn ki le a ga héñha mam. Yéhôva a gwé gwéha ikeñi inyu bôt. Bibel i nkal ki le: “A ntôñ ni bé.” (1 Pétrô 5:7) Maliga ma yé le Djob a ñoo a ntehe mandutu iloo bés. (Yésaya 55:8, 9) Jon, di kwélél munu mbadga ini le: Inyuki mandutu ma yé nayak ikété nkoñ isi?\n5. Lelaa ngandak baéga bibase ba ntoñol mandutu? Kii Bibel i niiga?\n5 Bipastô, bipada ni baéga bibase ba mbéna toñol le ngéda bôt ba nok ndutu, hala a yé sômbôl i Djob. Bape ba nkal yak le hiki jam li nkwél mut, to ibale li yé béba jam, li nlôl ni Djob, ni le kekikel di ga la bé nok inyuki Djob a mboñ hala. Bahogi ki ba nkal le bôt, yak boñge, ba nwo inyu ba ni Djob i ngii. Ndi hala a ta bé maliga. Kekikel Yéhôva a mah boñ bé le mam mabe ma kwél bôt. Bibel i nkal le: “Hala, a ba yaga nonok ni Nyambe le a boñ biyabda [tole béba], to ni Nu ngui yosôna le a boñ biyôgda [tole ngitelepsép]!”—Hiôb 34:10.\n6. Inyuki ngandak bôt i ñôm Djob nsohi inyu mandutu ma nkoñ isi?\n6 Ngandak bôt i ñôm Djob nsohi inyu mandutu ma nkoñ isi, inyule ba nhoñol le Djob nyen a ñane nkoñ isi. Ndi, kiki di bi nigil i Pes 3, Satan Nsohop nyen a yé toi ñane nu nkoñ isi.\n7, 8. Inyuki mandutu ma yé nayak i nkoñ isi?\n7 Bibel i nkal bés le: “Nkoñ isi wonsôna u niñi isi ane mut mbe.” (1 Yôhanes 5:19) Satan, nu a yé ñane nu nkoñ isi unu, a yé béba mut, a ban-ga ki ñem mbe. A ‘yé yumus nkoñ isi wonsôna.’ (Masoola 12:9) Ngandak bôt i nkôna nye. Ndi, hala a yé ndik njom yada inyu toñol inyuki nkoñ isi u yé nyonok ni bitembee, ôa, ni manola.\n8 Manjom mape ma yé inyu toñol inyuki mandutu ma yé nyonok ikété nkoñ isi. Adam bo Éva ba bi ndogbene Djob, ba lôôs bon bap béba. Inyu béba i nyen bôt ba mboñ bape béba. Ba ngwés unda le ba nlel bôt bape. Ba njo, ba kenek i gwét, ba tédék ki bape. (Ñañal 4:1; 8:9) Mangéda mape, bôt ba nkôs ndutu inyule “ngéda ni mpuhge ngéda ba mpémél bôt bobasôna.” (Ñañal 9:11) Mam mabe ma nla ki kwél bôt ngéda ba yé i béba homa i béba ngéda.\n9. Inyuki di nla ba nkwoog nkaa le Yéhôva a gwé bañga njom inyu kônde nwas le mandutu ma ba?\n9 Kekikel Yéhôva a mah lona bé mandutu. Di nlama bé to ôm nye nsohi inyu gwét, manola, ni ndééñga. Djob bé nyen a nlona mam mabe kiki bo nyeñg disi, mbuk mbebi, tole malép ma ma mbet ngandak, ma nolok bôt. Ndi u yé le u badba le: “Ibale Yéhôva nyen a gwé ngui iloo bôt bobasôna, inyuki a mélés bé mam mabe ma ma nkwél bôt ba binam?” Di nyi le Djob a ntôñ toi bés kiyaga. Hala a nkobla le ibale a nkônde nwas béba, wee a nlama bana bañga njom i boñ hala.—1 Yôhanes 4:8.\n10. Lelaa Satan a bi kolba Yéhôva?\n10 Ikété wom Éden nyen Nsohop a bi tinde Adam bo Éva i ndogbene Djob. Satan a bi ôm Djob nsohi le a yé béba Ñane. A bé sômbôl unda le Djob a bé sôô Adam bo Éva mam malam. Satan a bé yéñ le ba hémle le a nla ba loñge ñénél lel Djob, ni le ba gwé bé ngôñ ni Djob.—Bibôdle 3:2-5; béñge Ndoñi 27, i mamélél ma kaat.\n11. Imbe mbadga di nlama timbhe?\n11 Adam bo Éva ba bi ndogbene Yéhôva, ba kolba ki nye. Ba bé hoñol le ba gwé kunde i kit ni bomede kii yé loñge ni kii yé béba. Lelaa Yéhôva a bé lama unda le bakolba nye ba mpot bitembee, ni le nyen a nyi kii i nlôôha ba loñge inyu yés?\n12, 13. (a) Inyuki Yéhôva a bi tjé bé bakolba nye kunda yada? (b) Inyuki Yéhôva a bi nwas le Satan nyen a ba ñane nu nkoñ isi unu, a nwas ki le bôt ba binam ba énél bomede?\n12 Yéhôva a bi tjé bé Adam bo Éva kunda yada, ndi a bi nwas bo le ba bana bon. Mbus, a ti bon ba Adam kunde, le bomede ba pohol njee a mba ñane wap. Bitééne bi Yéhôva bi bé le a yônôs nkoñ isi ni bôt ba ba yé peles. Jam a bi mal kit li ga bôña to ibale Nsohop a mboñ kii inyu jôs sômbôl yé.—Bibôdle 1:28; Yésaya 55:10, 11.\n13 Satan a bi kolba Yéhôva i bisu bi didun di biañgel. (Hiôb 38:7; Daniel 7:10) Jon Yéhôva a bi ti Satan ngéda inyu tehe too a nla unda le yom a bi pot i yé maliga. Yéhôva a bi ti ki bôt ba binam ngéda, le bomede ba téé biane gwap isi énél i Satan, inyu tehe too ba gwé ngap i énél bomede ibabé mahôla ma Djob.\n14. Kii ngéda i bi sôk unda?\n14 Hala yé dikôô di ñwii i len ini le bôt ba binam ba noode énél bomede, ndi ba nla bé. I nsôk yiba le Satan a yé mut bitembee. Jon bôt ba binam ba gwé toi ngôñ ni mahôla ma Djob. Mpôdôl Yérémia a bi pot maliga ngéda a bi kal le: “A Yéhôva, me nyi le njel mut i ta bé ni nyemede; mut a ntéé bé makôô mé ni nyemede ngéda a nke.”—Yérémia 10:23.\n15, 16. (a) Inyuki Yéhôva a nwas le mandutu ma nom ntandaa ngéda? (b) Inyuki Yéhôva a mélés bé mandutu Satan a nlona?\n15 Inyuki Yéhôva a bi nwas le mandutu ma nom ntandaa ngéda? Inyuki a nkéñ bé le mam mabe ma bôña? Hala a bé bat le ngéda i tagbe inyu unda le Satan a yé béba ñane. Bôt ba binam ba noode mintén mi biane nwominsôna, ndi hala a nhéñha bé to jam. To hala kii bôt ba binam ba nhol i mam ma njôôñ yi, ba mbañ ki ngandak bisélél bi mondo; ndi ngitelepsép, liyep, njôô, ni gwét bi yé nayak iloo kiki ngéda bisu. Di nla bé ba maséé ntel di énél bésbomede ibabé le Djob a hôla bés?\n16 Ndi, Yéhôva a yé ngi mélés mandutu Satan a nlona. Ibale a mboñ jam li, hala a nla kobla le Djob a nit énél i Satan. Ndi, kekikel Djob a nla bé boñ nya jam i. Hala a nla ki tinde bôt ba binam i hémle le ba nla énél bomede ikété maséé. Ndi yak hala a yé tembee le Yéhôva a nla bé nit. Djob a ntembee bé kekikel.—Lôk Héber 6:18.\n17, 18. Kii Yéhôva a ga boñ inyu mam mabe momasôna Satan a bi lona?\n17 Baa Yéhôva a nla tibil mam mabe momasôna ngolba i Satan ni bôt ba binam i bi lona? Ñ, ni Yéhôva, hiki jam li nla bôña. Yéhôva a nyi ngéda imbe i yé loñge inyu timbhe Satan. Ndi, a ga yilha hisi paradis kiki hi bé lama ba i bibôdle. Bôt bobasôna ba ba yé i “soñ” ba ga tuglana. (Yôhanes 5:28, 29) Bôt ba ga kon ha bé, to wo ba ga wo ha bé. Yésu a ga sas mam mabe momasôna Satan a bi lona. Yéhôva a ga gwélél Yésu le a “ôbôs minson mi Nsohop.” (1 Yôhanes 3:8) Di nti Yéhôva mayéga le a nhônba bés mu ngéda i, kayéle a nti bés ngéda i yi nye, ni i yoñ makidik le nyen a ba Ñane wés. (Añ 2 Pétrô 3:9, 10.) To ngéda di yé ikété ndutu, a nhôla bés i bana hônba.—Yôhanes 4:23; añ 1 Korintô 10:13.\n18 Yéhôva a nyégsa bé bés i pohol le nyen a ba Ñane wés. A bi ti mut binam kunde i pohol ni nyemede. Di nke tehe kii likébla li tôbôtôbô li, li nkobla inyu yés.\n19. Limbe likébla li tôbôtôbô Yéhôva a bi ti bés? Inyuki di nla ti nye mayéga inyu likébla li?\n19 Kunde i pohol ni bésbomede i yé likébla li tôbôtôbô Yéhôva a bi ti bés. Jon li boñ le di yé mahéñha ni binuga. Binuga bi gwé bé le bi pohol to tep, bi mboñ ndigi yom Djob a bi téé inyu yap. Ndi bés di nla pohol lelaa di ngwés gwélél biniñ gwés, di nla ki yoñ makidik i lémél Yéhôva tole to. (Bingéngén 30:24) Di ta bé to kiki bikei tole mashin, ma ma mboñ ndik yom ba nkal bo. Bés di gwé kunde i pohol umbe ntén mut di nyéñ yila, mambe mawanda di nyéñ bana, ni lelaa di nyéñ gwélél niñ yés. Yéhôva a ngwés le di kon maséé i niñ.\n20, 21. Mambe makidik malam kiyaga u nla yoñ hanano?\n20 Yéhôva a nsômbôl le di gwés nye. (Matéô 22:37, 38) A yé kiki isañ nu a nkon maséé ibale a nok man wé a nkal nye le: “Me ngwés we,” tôbôtôbô ngéda man a nkal hala ni ñem wé wonsôna, ibabé le ba nyégsa nye i pot hala. Yéhôva a bi ti bés kunde i pohol too di ga gwélél nye tole to. Satan, Adam, ni Éva ba bi pohol i tjél gwélél Yéhôva. Lelaa u ga gwélél kunde yoñ i pohol ni wemede?\n21 Bôñôl kunde yoñ inyu gwélél Yéhôva. Didun di bôt bape ba bi yoñ makidik i lémél Yéhôva ni i tjél Satan. (Bingéngén 27:11) Kii u nlama boñ nano inyu ba ha i mbok yondo i Djob, ngéda a ga mélés mandutu momasôna? Pes i noñ ha, i ga timbhe mbadga i.\nMALIGA 1: YÉHÔVA A NLONA BÉ BÉS MANDUTU MO KIKI MO\n“Hala a ba yaga nonok ni Nyambe le a boñ biyabda [tole béba], to ni Nu ngui yosôna le a boñ biyôgda [tole ngitelepsép]!”—Hiôb 34:10\nInyuki mandutu ma yé nayak i nkoñ isi?\n1 Yôhanes 5:19\nSatan Nsohop nyen a yé ñane nu nkoñ isi.\nBôt ba binam ba mboñ bôt bape béba.\nMangéda mape, bôt ba nok ndutu ngéda ba yé i béba homa i béba ngéda.\n1 Pétrô 5:7\nYéhôva a gwé gwéha keñi inyu bôt ba binam. A ñoo a ntehe bo ba nok ndutu.\nMALIGA 2: SATAN A BI KOLBA YÉHÔVA LE A KÔLI BÉ BA ÑANE\n“Nyambe a nyi le . . . mis manan m’a yiblana, bé ki n’a ba kii Nyambe le ni yik loñge ni béba.”—Bibôdle 3:5\nInyuki Yéhôva a bi yan bé ngolba i Satan?\nSatan a bi ôm Djob nsohi le a yé béba Ñane. Satan a bé gwés le bôt ba binam ba hoñol le ba gwé kunde i kit ni bomede kii yé loñge ni kii yé béba.\nSatan a bi kolba Yéhôva i bisu di didun di biañgel.\nMALIGA 3: NGOLBA I SATAN I BI KWO IKÉTÉ LOM\n“A Yéhôva, me nyi le njel mut i ta bé ni nyemede; mut a ntéé bé makôô mé ni nyemede ngéda a nke.”—Yérémia 10:23\nInyuki bôt ba binam ba nok ndutu ntandaa ngéda?\nBôt ba binam ba noode mintén mi biane nwominsôna, ndi ba nla bé énél hisi ikété maséé ibabé le Djob a hôla bo.\n2 Pétrô 3:9, 10\nYéhôva a bi hônba bés, a ti ki bés ngéda i yi nye, ni i yoñ makidik le nyen a ba Ñane wés.\n1 Yôhanes 3:8\nYéhôva a ga gwélél Yésu inyu sas mam mabe momasôna Satan a bi lona.\nMALIGA 4: BÔÑÔL KUNDE YOÑ I POHOL NI WEMEDE INYU GWÉLÉL YÉHÔVA\n“A man wem, bana pék, . . . le ndi me la timbhe nu a nyahal me.”—Bingéngén 27:11\nInyuki Yéhôva a nyégsa bé bés i gwélél nye?\nBinuga bi mboñ ndigi yom Djob a ntéé inyu yap, ndi bés di gwé kunde i yoñ makidik i gwélél Yéhôva tole to.\nMatéô 22:37, 38\nYéhôva a nyéñ le di gwélél nye inyule di ngwés nye.


Culture Basaa: avril 2012\nPublié par antoinepondipondi à 12:34 Aucun commentaire:\nDi nla kobol i bug ini ni kal le hala a yé mam ma mpôôna, ma bag mbogog i nya i yé le u nla tééda mo ni gwélél mo i ba bé ndutu yokiyo. Kikii hihéga i keilibog tole i ngim nkuu i ke bisu.\nYad i yé ngim homa i biine gwom le ingéda u ngwés yoñ yom yada tole u ngwés gwélél ngim yom, u nlôôs bé ngéda i yéñ i yom i. Hala wee nson woñ u ntelep bé inyuule u nyi bog i mam moñ u nsélél. Yad i mbéna ba le i homa banga mbombog matibla a yé, a gwé ngim pes mbog le ibale kon u nai, a nkena nkonkon nyoo. Iloa hala nyen man mee a bé niñ. U gwé yad i keibog, yad i nteba i ke bisu.\nI mut a nyi bog mam méé nyen a yé ngwélés.\nYaônde, 18 matumb 2012\nDi nla kobol i bug ini ni kal le hala a yé gwom (bikaat, mapep i ke bisu) bi nlôl i ngim mut, i ngim lihaa, i ngim nlôñ i ngim ntôñ i ke bisu. Iloa u bé u gwé nko i ngé. Hala a béé ngim homa Bangéngé ba bé tééda gwom gwap ba bé sélél, bi bag lisol le to njee bé nyen a nlôô nyoo. Jon u gwé nko i bitidii, nko i makiñ, nko i um, nko i mahunge i pes bôda i ke bisu.\nI loñ i nyi bog mam méé i gwé nko inyuule nko i yé kikii mbôgi le yom to yada i nimil bañ. Nlélém ni mut binam. Inyuu hala nyen u nog le yi yon i yé mut.\nMIÑYéé MI KÔI\nLôg baék ba nonga makala le ba mpam i ngii. Kikii ba nkeneg, likala li bugi. Hanyen bôt ba bet ngandag, bon kikii likala li mbugi, ba toha, ba kahal kwo, ba yilaga kôi ni miñyéé, i bet ba bet bé ngandag, ba yilaga pagi inyuule ba bana bé ngôñ ni nwel. I bet ba bet bé hes, bon ba yégle bôt. Jon ba nsébél bo le lôg miñyéé mi kôi tole bôt ba yégle lôg baék.\nN D U M B\nNdumb i mbôdôl ni sai i ndumb, hala wee likoda li ndap bôt li mbôg i tagbe lo ba naña ndumb yomede.\nBatata ba bé ba gwéé le, ibale bo ntôô mut u bi wo, ba naña ndumb yéé, ibôdôl dilo bôô. Ndumb i nla ki tagbe i mbus ngandag ngéda.\nNdumb i mbôdôl ni nsul. U nla ba, to dilo diaa tole dibaa lo loñ i nkodba.\nBa ntéé ngeñ bôt ba nlona nsul inyuule, i kel ngand yomede nsul u ta bé. Bambombog botama bon ba gwéé hop.\nNsul u gwéé pand ibaa, pand bisu, i tja mapil i nwet a bi wo, a bédlag bôt tole i tja mapil ma nwet a naña ndumb. Pand yôhne ibaa bôt ba nlo i nsul yag nwet ngand, bôt ba a mbédél bé to jam, le i kel yag bo ba bana yag nye a ke a timbis bo.\nI mbus nsul, ba ntjôle bôt ba nsul ni bijek ni maog i ba bé le ba bemb ngand. Bijek bi nsul ni bijek bi kel ngand bi yé gwom bi baa.\nI kel ndumb, ba nkal le, ndumb i sém i yé. Bambombog ni ba ñuum ba nyodi ma ndap map ni mai i moo ni bibot, bo di ke i ndumb i sém.\nIngéda ba mpam, ba njôp i kumba, ba yén, ba yoñ maog ma biibe, ba ti bo, ba nyo.\nNwet ndumb a nyoñ hop ingéda loñ i koda, a unda bo lilagle li isañ. Ibale bo ndañ u ta bé, sai yon i ntagbe. Ndi ibale bo ndañ u yé, loñ i nyén inyuu i kôp nsañ.\nNdumb i gwé mahop kikii héga le, mut a nwo, mut numpe a jôp mu ikété bum, a kahal boñ mam. Ingéda ba naña ndumb, ba nkal i mut nu le, a gwé bé jam i bum ini, a héya kôô wéé, yom i ta bé nye mu.\nI bot ba mbénge mahop, ba nke ba bénge kikii i mut nu a nsal. Ibale bo a bi bel makondo, a nsal kakaô, ba nla kal bet bum le, ba nwas nye a je i gwom bi, ba nti nye ngim ngéda. Ingéda likak li, li nyon, a nyodi i bum i.\nIbale bo, bum i nyégle ni miñôô, mi nkéba ni mababa. Nwet bum a ntjôle loñ ni bijek (Bambombog, banyandôm, bakil, bôda ba loñ, bi ngond bi loñ, i ke bisu).\nKikii héga bi bi nlémba ni bi ba ntjôlna bot yômi. Ba nkap i gwom bi i noñnaga ni matén, bi yômi ni mi nlambag. Ba bé ba toñol mahop ndi ba bôdôl je.\nBa nkap i gwom ba nkôôba, i noñnaga ni matén, ba kap nlélém inyuu hikii litén.\nBa nkébél bakil ni banyandôm. Banyandôm ba nlona banga mapanga. Nkil a gwé ngond yéé, a nlona kembee yada. I mut a yé nwet ndumb, ba nti nye nyoo i jéé litén, bel ni tôl kembee. Je i yé i mal ndi sai i bôdôl.\nMbadga: I nwet a nlôôs ndumb ni nwet bum b'a ba yé jam jada ?\nJee a kôli ni naña ndumb ?\nNlôôs ndumb le nlôôs ndumb, nwet bum le nwet bum. Ba ta bé jam jada. Nwet bum nyen a kôli i naña ndumb.\nNwet bum a nIa kal le bum ini, ndi tata nyen a naña ndumb. A yé a kal nye le, naña ndumb, me nlôôs ndumb tata tole ndumb manké.\nBa nti mañ litén kôp le a naña ndumb. Yag mañ litén a nke i naña mimañ mi matén mape ni bambombog. Hikii homa mu, kôp i mbéda.\nTeéda Longe (T.L.) Ndumb i yé likôp nsañ i ndap mut a nwo ni kaba gwom\nbi bum ni téé ntôô mut i nyégle i ño isañ.\nIbale bo ndañ u ta bé i ndap bôt, pil u tabé. Ndi inyuu ti i mut a nwo lipém, la kikii nyek a bi je gwom bi bôt, bon béé ba nla naña ndumb inyuu i jés bôt.\nNkugi i bum nyen a mpot ndumb ingéda mbombog a ta bé i bum. Nyen a naña ni lôôs ndumb.\nI kel ndumb i tagbe mut a nla habé lo maéya.\nNdumb i yé lisuk li maéya.\nNkugi i bum u yé mañ i bum.\nL I K A A\nLikaa li nke ni lihaa. Hala we li nke ni matjél. Ingéda di ntôp i bug ini le lihaa wee di nhoñol bibug bini le: ñôô, manyuñ tole manké, maisoñ tole man tata.\nÑôô: hala wee ngond yoñ tole manyuñ woñ nu muda.\nManyuñ tole manké: hala we muda wada nyen a bi gwa1 bé.\nMaisoñ tole man tata : hala wee ni yé isañ wada, banyañ ibaa.\nKikii di nkal le likaa li nke ni lihaa, hala wee li nke ni nkuu ligwé. Ingéda di nkal le likaa li nke ni ligwé hala wee likaa li nke kolbaga ni man, ni nlal, ni ndandi, ni ndindii, ni kitboñ, i ke bisu.\nLikaa li nke ni nkuu ligwé inyuule ligwé joñ li nyis we litén joñ. I muda nye nsôna a mpémél litén joñ, bé nye ni nla bé pôôna likôndô. Kikii hihéga ibale ngond Ndôg Tjok i nke libii ndi a bag litén li Lôg Nku ndi a gwal ngond, man Lôg Nku a nla bé bii i ngond i, yag man Lôg Pénda a nla bé bii i ngond i, inyuule Ndôg Tjok ba mbiina bé gwaabum. Di nyi bé too hala kikii bôt ba kôba ba bi neebe bé le bôt ba nla biina gwaabum too hala a nlol i mbog (science) tole hala a nlôl mayi ma mbog (culture).\nYom di nyi i yé le ibale mut a nlaana ñôô, ba nkal le a mbôg mbén, a nkand kuu, ndi ibale mut a nlaana nyañ ba nkal le a yé likut.\nNgim bôt i nkal le ibale bôt ba nyi le u nlaana ñôô ha nyen libua li ngwel we, ibale bo mut a nyi bé, yom i mboñ be nye. Ndi mayi ma mbog (culture)ma nkal le: to bôt ba nyi, to bôt ba nyi bé, i bôt ba mboñ i jam li ndi ba yi hala libua li ngweI bo.\nDi nyi le ngim binuga i nyi bé likaa kikii ngwo ndi bipe bi nyi kikii bo singi.\nJon ingéda bôt ba bi kop likaa ba nkal le ba ntabal i mut a nkand kuu, ba hala a nIôl i mbog (science) tole hala a nIô1 mayi ma mbog (culture)?\nlngéda kôba a bé le : ibale mut a nlaana ngond yé, ba nkal le a mbôg mbén , a nkand kuu, inyuule a nlaana ñôô. Ba nha nye i ngwaga, a nyén habé i ti bôt bilôg binsañ le tee ba sébél le likaa li sém li yé len , ba nke i tabal nye Iikaa.\nBa ngwel nlôm ntômba, ba nke ni bôt ba bi kop likaa, ba nlamb jin (bikai ni ndég bijek ni môô), ba nol kôp (ñyin ni nlôm), ba nha matjél i jin, ba nyoñ kembee, ba lômbôl yo le : i len ini a nlaana ñôô ndi di yé i héya libua li. Ba nyoñ ntômba, ba ôm muda libumsi to ngélé bôô, munlôm nlénlém. Ingéda ba mal, ba nol i ntômba i, ba bôm libaa, ba jés muda ni munlôm, ba ke mbai ba lamb i kôp ini yo ibaa, bôt ba likaa ni i bôt ba ntaba1 likaa ba nje yo. We likaa li mal.\nIbale bo i mut a mboñ i jam li a ntjél tabla ha nyen loñ i nkokse nye kikii ka ngéda matiñ ma loñ : kikii bo kat .\nJon mbadga i yé le: b'a likaa li nlôl i mbén matjél tole i ndômbôl manyo ma bôt?\nI Ndôg Sul, MBÉNG NGOMBA ni BIYONG BI NGOMBA ba bé isañ wada, nyañ wada. Iloa ba bé biina bé ndi kikii ba mbôl ndi i kida le (ndômbôl manyo) ba biinaga gwaabum.\nInyu ki i loñ Bassa likaa li yé ndi ki i yé le, bilong bi pe linyañ li bon (cousins et cousines) li mbiina?\nJon bés di nhoñol le bôt ba nlama bomna hikii ngéda inyuu yina.\nLikaa li ta bé inyuu mabui, ndi ba mpom è, ba bagda yo mbabi ibaa, ba kan, ba bude yo mabum mo maa. I ngéda i mpam ni hanano le i mange muda nunu ni i mange munlôm nunu ba nyina, ndi ba ntañ le ba nyina bé. Hanano ni ndi ba lona i nkañag i mbabi bie bini gwo bibaa, ba nkañ gwo. Ingéda ba ntañ, le hiloga, ba nyoñ mbabi e ini ni nkwade, ba ti nye le, we u nkal le we ni ingonda ini ni nyina béé, ba nti nye nkwade ni i mbabi bie bini, ba ma kañ gwo, ndi ba kal ni nye le ba nlômbôl mbabi e ini le nye ni ingonda ini ba nyina bé. Ingéda a nkit yo, ibale bo i nkwo gwégwé, wee bona nye ba nyina bé, wee a mpôp likaa. Ba nsébél mbabi ini yo ibaa le bél 1ikaa.\nIbale bo mbabi e i yo ibaa, i nkwo bibubudi, ha1a ni nyen bot ba yé ba nuna, ba tehe le ba nkwo likaa.\nYag muda nyeg a nkit nlélém kikii munlôm. Ha ni nyen ba ntoñ i yi kikii i bi bôdôl.\nI Ndôg Tjok kéndi i Ngog Mapubi, bés di ntibla bé likaa. Ibale bo u mbii bé, li ngwel we wemede. Ibale bo u mbii, li ngwel mboda yoñ. Man likaa a nom bé, ibôdôl hi1o hi bisu, i pam dilo diaa , a mal wo. Bape ba yé le mém mon ma mpam. Bape ki , a yé a bôdô1 yi le ti me malép haa, ndi a wo.\nIngéda a mboñ hala bon ibaa, baa, bôt ba mbôdôl too nye mam ma likaa.\nYaônde, 02 kondoñ 1985