Culture Basaa: novembre 2011\nPublié par antoinepondipondi à 11:04 Aucun commentaire:\nMANJEL MA KUNDE LOÑ\nIngéda u yé minkôm u nyéñ le u ba kunde. I jam li li mbat le u yi bog mahoñol moñ ni niñ yoñ inyuule kunde i ta ndigi bé likadba ndi kunde i yé i laa boñ mam ni wemede le we nyen u nkit hala.\nJam li bisu li yé ingéda u mbet i ane, u nlama yi le loñ i mbemb maboñog moñ ébes bipôdôl gwoñ. U nlama yi i mam ma nla hôla basal nwom, basal lébla, basal i iñgil. U nla boñ i nson unu longe ibale bo ndi ni nkwel, ibale bo ndi ni nyi yoñ makidig, ibale bo ndi ni nyi ôt mahoñol. Sañ ni ngéda gwon bi nla hôla nson unu le u séla longe.\nJam li yôhne ibaa li yé soso nson i mbéda le bakena ba yila mut wada ikété basal nwom, basal lébla, basal i iñgil. Mahoñol map, yi yap ni pék yap bi nlama tjama ni loñ yosôna yag liniñig jap. Loñ i nlama nôgda le i nhol inyuu i boñ le adna i ba ipôla bakena ni bon ba loñ.\nJam li yôhne iaa jon li i yi bagal i bôt ba nyéñ nseñ wap ni bôt ba nyéñ nseñ i ngandag bôt. Ane i nlama unda bon ba loñ le i ñat loñ ni kile i mbok mam le mut nyekinye a yep bañ ni jis li mbôngôô. Hikii man loñ a nlama bana longe malép ma nyo, mapubi i ndap yé, lap bisay hikii homa ngomin a yé, sukulu hikii homa ngomin a yé i ke bisu. Mam ma bi bôdle mana.\nJam li yôhne ina li yé i bot biiñgil inyuu i ôô éña, keilibog, nkuu mahop, nkuu bititii, kilog, nsinga i woo , sawô, matôa, puwene, bitamb, tôk, nwas, hikéñ, nkuleñ, ngaa, labinda, mapep, makôô ma matôa, lambe, nkoñ malép, nsinga i mapubi, léman, bol, boi makôô, baskô, tôtôs i ke bisu.\nLihat li isi (gôl, mpuma, mamuna, kalasin i ke bisu) li nlama bé nuñlana biloñ bi pe. Biiñgil bi loñ bi nlama gwélél lihat lini inyuule bon ba loñ ba nlama yi ôô bisélél bi yé nseñ inyuu loñ, hala a nti bon ba loñ nson ndi a hôlga ki bon ba loñ le ba kônde ki bana yi inyuule u yé u nômôl i jam u kônde bana yi. Di nlama helel lihat li hisi hés kikii bo gôl, sud, kakaô i ke bisu.\nBon ba loñ ba nlama sal bijek i nya i yé le bijek bini bi nhee bé diye i yunga. Nlélém ni linéñés bilém. Ndi ba nuñlag bijek gwap ni bilém gwap ni nkoñ hisi.\nI pes i matibla, bon la loñ ba yéñ le mut a nla ba ngañngañ i mbus nwi mi na mi sukulu inyuu i mut a boñog matiba ma nkoñ. Nlélém inyuu bôdaa ba ngwélés bon. Hikii mut a nlama sal jôm li ngéñ i ngim kel dilo di samal i ngim sondi. Noi i yé sondi ibaa i ngim nwi.\nBon ba loñ ba nlama kôôba gwét. Hala wee ba nlama bañ jôl gwét keñi i ibot i nla nol 500.000 di bôt ngélé yada. Ba nlama ba kikii gwégwét man lôg Basangén a ba ke i jo gwét biloñ a yi bé biloñ bi ndi a yik makanda. Hikii man loñ a nlama ba kikii njanjañ i nkah too bininiñi.\nIngéda u ñôô bisélél gwoñ, u nsal bijek gwoñ ndi u nuñlag gwo ni nkoñ hisi, u mbana ngandag moni. Bakén ba moni nunu aga boñ le biloñ bipe bi kon loñ nan woñi inyuule i maange a bééga hikamba i nyik, nyen ngwo i noñ. U nogog ki le, mut moni a net nkaa lama.\nI mam mana mon ma boñ le loñ yoñ i jôp i njel kunde. Hala a mbat banga hémle, suhul nyuu, ngandag mban ni libégés ngeñ inyuule i loñ i mbégés bé ngeñ i nhol bé. Yom u nlama tééda yo ini le loñ ipe i nla bé gwés loñ yoñ. Bôt ba kôba ba bé je ngandag tjobi, bitatam ni bikaï.\nYaônde, 15 dipos 2011\nKOÑ I LÔLA I MAPANGA MA MONI\nAne i lingwañ li wim i nhôla i bôt ba gwé bigwel moo le moni wap a ti bo yéñe i lel balal ba ndamba. Jon hikii yom i gwé ndigi mahee kolbaga ni moni. Gwom kikii bo mbôô, sukulu, mayi ma mbog, lingwañ li isi, bihégél, nson wom i ke bisu bi nyila bisélél inya i yéle nson u nhee habé to yom nlélém ni tas minhat mi bôt ba nsaa ni minson ngomin a nlama sal. Inyuule ngomin a nwéhél nson wéé i pes i matibla, sukulu, linyuma, malép ma nyo i ke bisu. Likeneg lini jon ba nsébél le bôm i nkoñ isi hala wee moni ni mapanga ma moni mi nkéña nkoñ isi i nya i yéle, yéñe mapanga ma moni i nloo nsaa mut a nsal lébla ni ki le, dikuu di lamga ha mis map i bénge di nwas bibôm le gwon bi jéle dini dikuu.\nKoñ i lôla i nlôl ni mahisna mana le nson u lébla u nlama bana mahee inyuule kuuge ndéñndéñ, nwahge ndéñndéñ,nkôô u pédi ni ki le, i mut a nsal a kôli ni nsaa i nla niñis nye. Jon u nog le, nkol ni môô i gwep.\nKoñ i lôla i ta bé mandutu ma kôndbaha biloñ le i koñ i lôla nunu i nlôl i mam ma tihba ngim loñ tôbôtôbô ndi i ngwéé ni nseñ mapanga ma moni ma nkôhna ma ma nlel balal ba ndamba. I yé ndutu le loñ yada i laa yémbél i koñ i lôla i mapanga ma moni nunu inyuule u nlama yi libag li ane i lingwañ li wim. Ngandag biloñ i mbat bon ba loñ le bon ba saa mapil ma loñ hala a ñunda manôgla ma minhat mi bôt. Hala a ñunda ki inyuu kii biloñ gwobisôna bi nyi koñ i lôla nunu inyuule ñane loñ nyekinye a ngwés bé tole a nla bé tjél saa mapil ma loñ yéé tigale hyôñ hi nhañ bé i nkônô. Ndi u nlama yi ki le koñ i lôla nunu i ta ndigi bé i pes i nyunga ni i pes i mapanga ma moni, i yé yag i pes liôô bisélél. I bôt ba ñôô bisélél,ba nunul gwo ni nkoñ hisi wosôna.\nJon mbadga i yé le : imbee hikuu hi nkoñ hisi hi nla sék minwaa? inyuule lisal bijek ni ngandag lék bi yé bisañ bi bisu. Di ngi salak bijek kikii bôt ba kôba ndi ki bôt ba biloñ bipe ba nsal bijek ni mahôla ma bikei. Ba nsal ki ngim bijek bi ba nje bé. Bijek gwap bini ba njés gwo bilém, ba nyilis gwo belesin bi matôa i ke bisu. Jon lék i mbet ni nkoñ hisi.\nNteba u ntagbe habé i loñ yokiyo ni mbén ane i makiñ inyuule mut moni a net nkaa lama. U nogog ki le: i maange a bééga hikamba i nyik nyen ngwo i noñ. Lingwañ li wim li mapanga ma moni jon li nkena nkoñ hisi. Jon nson i bon ba loñ i yé i yéñ njel i ba ngwélés i loñ yap ni biloñ bi nôônga ni loñ yap. Bon ba loñ ba nla ba ngwélés ingéda ba tjél saa mapil ma loñ yap ingéda ba ôt sitok mapil inyuule mut a nje njék ndi mut a nje bé loñ. Bon ba loñ ba nlama suhul ngui dikuu di moni le nson dikuu di moni u ba nseñ inyuu bon ba loñ ni loñ yomede.\nDi ôô bisélél bi bi tuga bé bés le di hép longe mbebi, le di je bilonge bi tjobi, bilonge bi bijek, bilonge bi nuga i ke bisu ndi di laa nuñul gwo ni nkoñ hisi.\nDi waa bañ sélés baboña bés inyuu i yéñ maliga, i yéñ i mam ma tuga bés le di ba ngwélés inyuule yi yon i yé mut. Ingéda loñ i nlama saa pil wéé, minhat mi bôt mi nlama saa tas i lel bôt bape.\nPil i loñ i nlôl hee ? njee a nkôs nseñ ? lelaa bon ba loñ ba nlama gwélél pil i loñ ?\nYaônde, 05 biôôm 2011\nNGAND MABUMBUL MA GWôô\nBôt ba kôba ba bé sal gwôô i sôñ i aa i nwi. Bôt ba kôba ba bé yi le yôô i yé bijek bi lipém li keñi. Ba bé sal gwôô inyuule ba bé nôgda le niñ i ngwéé. Jon nson u bé séla i sôñ i aa. Bôt ba kôba ba bé sal gwôô inyuu i hoñol ni tééda le Hilôlômbi nyen a yé Ntohol.\nIngéda ba nsal gwôô i sôñ i aa, ba mbumbul gwo i sôñ maye sép tole i sôñ libui li ñyéé. Ndi i sôñ juem ba nla je gwôô. I gwôô bini bi ntomb i pes i yindi. I sôñ jôm ni yada gwôô bi ntomb i pes i ño. Jon maange a kal isañ nye niñ me i homa yôô.\nNgand mabumbul ma gwôô i yé soso ngand i base i sôkbok inyuule bôt ba kôba ba bé ti Hilôlômbi mayéga inyuu bilonge bi mam a mbôñôl bo. Jon Hilôlômbi a béé i ñem i hikii man mee.\nYaônde, 01 maye sép 2011\nPublié par antoinepondipondi à 10:46 Aucun commentaire:


Culture Basaa: mai 2017\nBasaa a yé jôi jada bôt ba kôba ba bé sébél Hilôlômbi. Di nyi le Hilôlômbi a yé wada. Hala wee pok. Hala wee Hilôlômbi nyen a ngwal mbog. Jon bôt ba kôba ba bé sébél ki Hilôlômbi le Nwet mbog. Jon u nok le : ki mbog i gwal mbog. Inyuule ibale u nyoñ jis li hiônde, u sal, a nti we ngandag hiônde. Hala a yé mam ma Mbog bihégél. Mbog i yé mam momasôna. Hilôlômbi a yé gwom gwobisôna.\nBasaa a nlôl i buk ini le bas. Hala wee jam li mbet. Hala wee Basaa a yé Nyambe nu a mbay ndi a bedek. Inyuu hala nyen bôt ba kôba ba bé sébél ki Hilôlômbi le Hiañngaa. Jon Basaa a yé Nyambe nu a yé i ngii Banyambe . Hala wee a yé ngui momasôna . Hala wee nwet ngui yosô . Hala wee ki ngui.\nBasaa a yé jôi (bon ba Basaa) kii di ntip pot. Basaa a yé ngim loñ , loñ hala wee bôt, malép, bie, dikôa ni i gwom gwobisôna bi yé mu. Jon u nok le : loñ Basaa.\nBasaa a yé ngim litén, jon u nok le, litén li Basaa. Basaa a yé ngim hop.Jon u nok le hop Basaa tole hop mee tole me mpot mee.\nBasaa ba gwé ngandag masébla kikii bo lôg mee, lôg Mbanga, bañan bon ba Jop i ke bisu.\nYaoundé, 31 matumb 2017\nMÔI MA LIHUU\n1) Ño = tjôñ\n2) Ngii jis = gwii bi mis\n3) Lisuk li bikôkôp bi mis= biléé bi mis\n4) Nwi mi jôl = gwoo\n5) Limañ = dingoñ\n6) Ngii bép i nyo = nwôbôg\n7) Isi jas n= mayéé\n8) Ngii libum, bel = mahuu\n9) Nya i mbédgé = mahuu\n10) Litak = nwoi\nYaônde, 24 mpuye 2017\nDi nla kal le, ibale bo ndi ngandag bôt i nyi nseñ i ngim mut ibabé wonyuu, hala nyen a yé lipém li mut nu. Ingéda mut a nke ngan, hala a yé ki ngim lipém. Yag ingéda mut inyuu liboñog jé li mam, a nyis malong mape loñ yé to litén jé, hala a nti ngang, hala a nkôhna bon ba loñ i to bon ba litén li maséé. Lipém li nkôhna mut masé. Ba nti ki mut lipém ingéda i mam a mboñ, bôt ba ntehe mahee mu.\nYom u nlama yi yo ini le, ba nti litén lipém, ba nti Hilôlômbi lipém i ke bisu.\nIngéda njel to yada i néhi bé we le u laa niñ, ha nyen u nlama tep lipém tole u ba nkol.I yom mut a nsal yon a mbumbul.\nBipôdôl gwoñ gwon bi ñunda le u mbégés mut tole ngim yom. Ba mbégés ki mut ni masoohe, ni tjémbi, ni bilonge bi bibug inyuu i unda mam malam a mboñ, inyuu i unda lipémba li bôt ba kôba, inyuu i ti bajo gwét lipém li kôli ni i sañ ba njo. Man a nlama bégés bagwal béé. Ba nla ki bégés ngim yom inyuu nseñ i yom i. Bibégés bi nla ki boñ mut le, a yi habé gwel nyemede. Jon u nog le : u yé u bégés kôp i bam nkanda tole bibégés bi jéha Ngé ngom. Inyuule ingéda mut a mboñ jam ndi ba béhgag nye, a yé a yig sôk wo nwog. Inyuu hala nyen, bôt ba kôba ba bé béna ndigi ti Hilôlômbi bibégés inyuu bilonge bi mam a bé bôñôl bo ndi ba tinag ki nye lipém. Ingéda mut a mbégés Hilôlômbi, hala wee a nti nye mayéga, hala wee a nti Hilôlômbi mbôgi lam inyuu mam a mbôñôl nye.\nPublié par antoinepondipondi à 10:33 Aucun commentaire:\nIngéda mut a nhémle, hémle yé i nla lôl nye ni i mut a nhoñol le a yé nwet wé tole i nog a nnog ngim mbôgi lam. Ngông mut a gwé ni libag li mut nu, bi nla boñ nye le a bana hémle a ñôt bé mahoñol longe liôdôg ni nyemede. Jon u nog le : hémle i mpa dikôa inyuule hémle i nti we botñem, i nti we mapide, i nti ki we ngui i boñ ngim jam to i niñ u neebe le u niñ. Inyuu hala nyen, mut a nhémle i yom mut numpe a nkal nye, muta nhémle le a ba banga mut, mut a nhémle le a ba kunde, mut a nhémle le a niñ longe niñ, mut a nhémle ngui masoohe, mut a nhémle lingwélés, mut a nhémle base, mut a nhémle le nkoñ bawoga i yé i ke bisu.\nMasoda ni ba, ba nhémle inyuule ba nyi gwel bomede ni yi i homa ba nlama nigbene.\nPublié par antoinepondipondi à 10:28 Aucun commentaire:\nLIKÉÉBANA LI JIS\nDi nla kobol i bug ini ni kal le hala a yé yom tole ngim jam i ntagbe tole i mbôña i kidig ngéda.\nYaônde, 02 mpuye 2017\nPublié par antoinepondipondi à 10:23 Aucun commentaire:\nDi nla kobol i bug ini ni kal le hala a yé ngim yom tole ngim jam i yé nseñ le i nlama bôña hanano i téé bilôñ, le u nla bé mbemb to ti likak le i yaani nu a ñye.\nYaônde, 02mpuye 2017\nPublié par antoinepondipondi à 10:19 Aucun commentaire:\nPublié par antoinepondipondi à 10:16 Aucun commentaire:\nMan Bassa, a bé yi le mut a yé le Hilôlômbi. Nyen a bi heg bôt ni nkoñ isi. A yé longe ni longe. Man Basaa a bé yi ki le Hilôlômbi a yé Hilôlômbi nu niñ, hala wee a yé boga ni boga.\nMan Basaa a bé yi ndigi Hilôlômbi wada. Ndi kikii man Basaa a bé la bé anal ni Hilôlômbi, jon a bé ke i bo Ngambi le Ngambi i toñle nye gwom. A yik ki le: ngambi i nkomol bé Hilôlômbi. Hala wee mut a ta bé i ngii Hilôlômbi.\nHala a yé mahoñol momasona ma kétéyoñ ñem ni i njel ini, le i yom u nkit, u ntémb habé ni mbus, wa boñ jo. Hala a ñunda le u gwé ômsiñ i hônba ndutu, i hônba i mam ma ngwel we i ke bisu.\nIngéda mut a yé lôs, halaa nkobla ki le, a nkon bé woñi i boma ndutu, a nkon bé nyemb woñi, a nkon bé mut nyekinye woñi inyuu halan yen u nog le, banga mut i tane bé i je. Hala wee maboñog moñ mon ma nyis bôt le u yé lôs mut. Jon man Basaa a bi kéne i ngén ini le : « me bi lel ngaa, i mbus, me lémle hikuu ».Inyuu hala nyen, banga mut i nwél bé i mbai yéé ingéda nyen a yé mut bisu i ke i wom wéé ndi a bag mut a nsôk i nañ. Jon u nlama yi le, lôs i tane bé i humbul mis. Loñ i gwés mut a yé lôs inyuu hala nyen u nog le : « man munlôm mbénd hônd, i homa u mbôône, ba nlep bipes ».\nLôs i ngwal kii ?Nseñ i lôs i yé kii?Lôs i nlôl hee?\nIngéda u yé lôs mut, hala a nkobla le u yé kunde. Ndi i yom di nyi, yo ini le, kunde i mboñ we le u bana libag li maséé. Ndi inyuu i ba kunde, i nsômbla le u ba mut a gwé ômsiñ le ingéda u mal kit mu i ñem woñ, u neebe bemb i yom i nlo ibabé we i seela ndi to i kon woñi. I mut a nkon bé woñi i kwel ni bôt bape, a mbéna sôk nene le a yé lôs mut. Inyuule i mut a gwé soñnda, boña wéé a nsal, ni nye a nkônde yi mam, ni nye a nyi i homa maliga ma niñne. Ingéda u nyi jôga li mam inyuule u kweleg ni bôt bape, u gwé makénd i ba lôs mut, ni we, u nla boñ mam ni lôs yoñ. Soñnda i nhôla mut i ba lôs i loo i sañ mut a njo. I mut a yé lôs ndi a bana bé soñnda, a béna habé ba lôs ingéda nkwel i nañal hisi. Hala wee ngi-yi yon i nyilis nye lôs. Lôs i ngwal ndigi lôs.Lôs i ngwal bé ntet mut tole mbodo mut. Lôs i nnene ingéda i yom u mboñ, i yé nséñ inyuu ngandag bôt.Iloa mbombog a bé nlama ndigi ba lôs mut.


Culture Basaa: avril 2015\nIngéda Hilôlômbi a bi hôla bôt ba kôba le ba yémbél gwét i Ngog Lituba ni i bôt ba bé gwés le ba jôp i base i baôm mbom isi nyen Hilôlômbi a bi ti bo mambén maaa mana : 1) Man mee a je bañ bijek, a nyo bañ maog ma loñ i ñane nye tigale a yila nkol i loñ i ; 2) Man mee a nuñlene bañ biték gwé mut a ta bé man mee ; 3) Munlôm a haba bañ mbod mudaa to mudaa a haba bañ mbod munlôm.\nBôt ba kôba kikii ba nneebe gwélél mambén ma Hilôlômbi, ba bôdôl ôô bisélél gwap, bañ bee gwap, sal bijek gwap ndi ba nuñlag bisélél gwap, bee gwap ni bitjek gwap ni nkoñ hisi.\nLoñ yokiyo i bi la bé yémbél loñ mee i ntel i ngwélél mambén ma Hilôlômbi inyuule mambén mana ma nniiga man mee le loñ i gwé lipémba ingéda man mee a gwé mban kikii yom bisu, a nyôs nyuu i nson kikii yom li yôhne i baa, a mpôô bé mam ma loñ i mbégdé kikii yom i yôhne iaa.\nBôt ba kôba ba bé ba gwé lipémba inyuule nkén mut to nkén loñ ba bé yi bé mahoñol map to magwélél map ma mam. Bôt ba kôba ba bé yi le Hilôlômbi a yé NWET NGUI YOSÔ. Ba bé yi le mut nyekinge a nla bé tuga Hilôlômbi i boñ i jam a bi bôn bôt ba kôba le a bôñôl bo. Jon bôt ba kôba ba bé bôdôl Hilôlômbi ñem. Ba yik le ibale bo ba nkôm Hilôlômbi mbus loñ mee ya yila nkol i loñ i pe. Ngui i nene ni i ngén ini le : pôndôl i yôñlak i janda. Ibale bo ndi loñ mee i ngwés ba kunde i nlama témb yak Hilôlômbi NWET NGUI YOSÔ. Bôt ba kôba ba bé ba gwé nko ni yad inyuu i tééda mambén ma Hilôlômbi ni biniigana bi Hilôlômbi.\nYaônde, 13 kondoñ 2015\nMBÉN NI NOMBA\nI bôdôl bi béé nomba i nhôla i bana ngim mambén. Pok a yé nomba Hilôlômbi inyuule a bi unda bôt ba kôba kii i yé libak li pom. Hikii hégél i yé ndigi yada. Jon Hilôlômbi nu a bi heg bihégél gwobisôna a yé wada. Bôt ba kôba ba bi yis bés le ingéda nomba i nyila mbén mam ma nkiha longe. I mbog mee mut a nsop bé lilagle ibale bo ndigi mut wada nyen a nyi lilagle li. Inyuu hala nyen nomba i na i yé nomba mudaa, nomba i tan i yé nomba munlôm. Hala a nlôl le ngop man mudaa i nkidi dilo di na, ngop man munlôm i nkidi dilo di tan. Jon liso moo li mudaa li yé dilo di na, liso moo li munlôm li yé dilo di tan. Nomba bôô i yé nomba i tan u kônde nomba i na. Jon ba ñnaña ndumb mut a nwon i mbus bôô majôna.\nYom di nyi, yo ini le, nomba i nla bé kena mbén, nomba i nla bé ba mbén, mam momasôna ma nla bé ba isi nomba. Hala wee minsongi nwotama bé nwon mi nkena niñ i bôt. Inyuule i ngim mbai u ñada bagwééne ha, banyandôm, baloolo i ke bisu. Jon man mee a bé kéne i ngén ini le : mut a nje njék ndi mut a nje bé loñ. Hala wee mbén yon i yé ngii bôt bobasôna too u yé mbombog, ngéngé, ñuum, njénjéga, hikoo mbog, kokowa i ke bisu. Hala wee di nla kal le mbén i ngwés bé le yubda i ba i loñ.\nYaônde, 05 majel 2015\nPublié par antoinepondipondi à 01:22 Aucun commentaire:\nDi nla kobol i buk ini le libok ni kal le hala a yé i bii kikii i nsômbla , hala a yé i bii i oda, hala a yé i tibil téé i ke bisu.\nMut a nlama yi le niñ i yé ndutu. Jon i mut a ngwés tehe mapubi ma kel ni boñ mam a yi le : nlal nyemb le ndok, nu niñ le manoga. Hala wee u ndokbag, u wél ndigi mu, u nogga, u niñil ki mut.\nLibok niñ hala wee mut a nyi i ngén ini le: kul nye hikii mut a kéénege bot i ntel wé. Hala wee niñ kikii kôs woñ inyuule ndap ñem i nyon bé. Inyuu hala nyen ngôñ yoñ i boñ bañ we le u lel balal ba ndamba tigale u yep ni kii? ni jis li mbôngôô.\nLibok niñ hala a nkobla ki le mut a yé suhul nyuu, a nlôôs bé niñ yé biyôglô bi mam, a ta bé nkol maog, nkol bijek, nkol bôdaa, nkol moni i ke bisu. Jon libok niñ li nkobla le mut a nyi i homa nseñ wé i yéne, hala wee mut a nla bé bôô nye, mut a nla bé yumus nye, mut a nla bé yilis nye nso isi i ke bisu. Mam ma nhôla mut le a bok niñ yé mon ma yé le a nlama pot le Hilôlômbi a yé wada. A nlama nok le Hilôlômbi a yé wada. A nlama boñ mam ma ñunda le Hilôlômbi a yé wada. A nlama nôgda le Hilôlômbi a yé wada.Ingéda mut a nneebe le Hilôlômbi a yé wada, hala a nti nye hogbe. Hala a nti nye yi le Hilôlômbi a yé Bayemlikok, Béndélmandum, Hiañngaa, Hônd kéna, Kimaltjai, Libôk li Nkumdum, Mal kal, Mal mam, Mal Yi, Nheg Matén, Njombongo, Nkindil Hisi, NU A BÉ, NU A YÉ, NU A NLO NI NU A BA, Nwet Mbog, Nwet Ngii ni Hisi, Nwet Ngui Yosô, Ômsing Nheñel a ta bé, Pot li Mal ni Sumak Hala wee yak nye a nyi le Hilôlômbi a bi bok mbog bihégél jon yak nye a ngwés bok niñ yé inyuu i ba bebee ni Hilôlômbi. Masoohe ma nhôla we le u kwo bañ i bee, le u kônde bok niñ yoñ. Haananyen man mee a bé yi le mut a mbok niñ yé.\nYaondé, 08 matjel 2015\nB’A HILÔLÔMBI A NGWÉS GWÉT?\nDi nla kobol i buk ini le gwét ni kal le hala a yé sañ i nnola, sañ i matjél ma nkuba, sañ i njuba ni ngaa, ni makoñ, ni bakwade i ke bisu.\nHilôlômbi nyen a bi heg ngii ni hisi, mut binam ni ngwom gwobisôna. Jon Hilôlômbi a nla bé gwés gwét. A nyéñ nsañ.I mut a mbôk mbén, Hilôlômbi a nkokse nye.Jon Hilôlômbi a bé a om ngim litén le li tjé litén li pe inyuule li ndokbene nye. Gwét bi yé jam li bôt ba ngwés bé nok to yi Hilôlômbi. Hilôlômbi a ngwés bé le hégél yé to yada i nimil. Jon Hilôlômbi a yé gwéha a bak ki konagoo. Inyuu hala nyen Hilôlômbi a bi ti bôt ba kôba yi ni pék le ba nlama yéñ le biloñ bi njo gwét, gwét gwap bi juba bañ i loñ yap. Jon u nok le : gwét bi leñ Libôye Tôñ, bo a Nuk Manjek, bômle. U nogok ki le : gwét bi kit nsangaa, bi huune hitonga mbas. Hilôlômbi a bi ti ki bôt ba kôba yi, ni pék le gwét bi puhe bañ bo.Jon u nok le : Ngwégét man lôg Basangén a ba ke i jo gwét biloñ, a yi bé gwo ndi a yik makanda. Hala wee loñ mee i bé i gwé bôt ba nkal yo mam inyuu i boñ le gwét bi puhe bañ loñ.\nYaônde 28 kondoñ 2015\nDi nla kobol i buk ini le nyumbi ni kal le hala a yé nsuua le mut a mboñ jam li tabé longe, hala wee mut a ntunde mut numpe, hala wee a nsuu nye ndañ i ke bisu. Ibale bo mut a nyumbla mut numpe ndi i mut numpe nunu a mbôk mbén, mbén ya kokse bé nye kikii mut le a nkôôba bôk mbén.\nNgôk i mut i nla yihla nye mut nyumbi.\nNyumbi i yé yom i nlona bé nsañ ipôla bôt. Jon nyumbi i ta bé longe libak.\nPublié par antoinepondipondi à 00:47 Aucun commentaire:


Culture Basaa: 2007\nDans le texte du mercredi 24 octobre 2007 , le titre Njéé , lire MAKUGE au lieu de MAKUGA\nPublié par antoinepondipondi à 02:59 Aucun commentaire:\nHala a yé jam li mbéna béngé base. Di nla kobol i bug ini ni kal le hala a yé gwéha mut a ngwés Hilôlômbi ni mut wé libôk. Mu i njel i nyen mut likap a nti i mut a gwé bé yom i yom a gwé kikii bo moni, mbod, bijek, bee i ke ni bisu. U nyi mut likap ingéda u nog le, njagi njok malép ma ipupuga, ba ha we, u ha nlal nyuñ. U nogog ki le, Bakô a kap njoi i mbôgôl bôt, a yégla tôl. Di nla kal le likap li yé i hôla mut tole ntôñ i base i jôi ni i gwéha Hilôlômbi. Ingéda mut a nkap, a mboñ i jam li ni longe yéé i ñem. Jon u nog le, ti i yé masoda i lel kôs. Hala wee i mut likap nunu, Hilôlômbi a nsayap nye ni nye a nkônde bana bigwel moo. Yak mam ma niñ yéé ma nke longe. Inyu hala nyen mut likap a nlama bé ndigi bôn. A nlama bé ndigi bem le kikii a bana bigwel moo i lel balal ba ndamba, nyen a nkap tigale a bem jôga, a yi bé i yom i yé le likap.\nDi nla kobol i bug ini ni kal le hala a yé mut a ñôt bé mahoñol inyu i yi maliga.\nDi nla ki kobol i bug ini ni kal la hala a yé mut a nhékda le ngim jam ya gwéla, tole ngim yom i yé i ke ni bisu. I jam la gwéla i nla ba longe jam tole béba jam ndi ngim yom i tabé ntiig i i nyis we hala.\nNgim bôt i nhoñol le ngim yom i yé le nôgda. Ngim bôt i mbok niñ yap ni i njel ini le nôgda yap i bisu yon i nkena bo.\nB'a mut a nla niñ le nôgda yon i nkena niñ yé ?\nYAÔNDE, 10 maye sép 2007\nHala a yé ngui i ntinde liké li yom. Hala a yé nyuge i ngim yom kikii ñem, linyuma i ke ni bisu. Hala a yé ngui i ntinde mut i boñ ngim jam. I ngui ini i nla boñ mut le a boñ longe jam tole béba jam. Ngim bôt i nyi bé gwel bomede. Hala wee ba nyi bé ôt mahoñol ingéda ba mboñ jam to lilam to libe. Di nla kal le i ntén mut nunu, u nkôôba bé i jam a mboñ inyule a nyi bé bemb, a nyi bé hônba i ke ni bisu. Ibale bo ngim mut i nla ndigi niñ, niñ i kum tole niñ i yikda hala a nla ba nye ngim kon. Inyule i mut a nyi gwel nyemede nyen a nyi bok mam méé ma niñ.\nDi nla kobol i bug ini ni kal le hala a yé ngap i yé gwéyag, i tabé nkôôbaga, i ane we ni i bôt ba mpôôna we i pes i maôñ i i ntinde bé i gwel nlélém ngim jam tole minlélém mi ngim mam tôbôtôbô kikii bo malal, gwal, gwéha i nyañ, liniñ ntôñ ni bôt bape, i ke ni bisu. Yak binuga ni bihégél bi gwé yi i hu.\nMu i njel i nyen u boma ngim bôt tole ngim bihégél bi nyi bog mam map, bi nôgda nyemb tole niñ i ke ni bisu. Inyu ngim bôt, u ñada ba yi nyunga, ba nôgda béba jam i nlo i ke ni bisu.\nYi i hu i yé yom ikété niñ i bihégél.\nMbag i yé i nkañ. Ibale bo ndi u nol mut ndidii (hala wee u nol mut u sôô) ndi u tibla béé, u nkon mbag. Ibale bo basôgôl boñ ba nol mut mu ikété bum nan, mbag i mboñog ndigi i tep ngim mut i kon nye. Mbag i nkon ndigi banga mut.\nMatiba ma mbag ma yé i nledeg i jam ngandag. Ma mbat le mbabaga a pom bee, bititigi gwobisôna bi pam 90 (môm bôô), i nsômbla ngwo i nkoñ i gwéé mintéyag mi maôô, kôp i bag ngandag, bititigi gwobisôna bi pam 36 (môm maa ni bisamal) ndi i yé ki le matibla motama tole ba kôbôl mut matibla ma mbag.\nHananoni ba ngwel, ba yoñ kai yada ba nsébél le diléé di ngwo, môôdôl. Hananoni i gwom bi gwon ba nkañ ngwo ni dilee di ngwo ngélé yada, ba nkañ tjo mut a nol mut, a yii ha i ñem kété. Ba nhéya i ngwo i, ba nimbil yo minla nwéé i nwel, ba ma tég nsôô i mbag. Ba nyoñ minla mi ngvvo, ba sôô minla munu mbag ba bag ba mbôdôl.\nKikii ba mal bôô i gwom bi gwobisôna ni jai (ba ôm yo mut, ba ntibil i nyuu, ba mbôg ti i mut a nkon mbag matibla.\nMim matjél i njôp béé ikété, ba mboñ taga i mbédge. Mintimba mi yé kikii jai, jon jai li ta bé i mbag.\nHilo jôm ni ba i sôñ bisu i nwi 1994, ngandag bon ba mee kikii ba nog le i moni ba ngwélél mi nsôs ngui, hala a bi tisba bo ni i unda bo le loñ yap i tabé kunde.\nHanyen ngandag i bi yi toi le bañga nkol u yé mut a neebe hala mahoñol méé ni maboñog méé. Ndi inyu i ba kunde, i mbee njel u nlama noñ, i mbee nson i mut binam u nlama sal?\nU nlama oñ bi iñngil bi bi bulus i nkus i, i yé nseñ inyu bon ba loñ inyule hikii loñ i gwé hap hibél hi kôp. Jon i loñ i, i nyoñ libam li mambén ma loñ ipe ndi i kahal bôñol mo i nla bé ba Kunde.\nBi iñngil bi nlama bôñol ligwañ ni bikei bi bi ôbôs bé mapan més ni i gwom bi yé mu. Bi iñngil bini bi nlama bé lona mbagla ikété mbôda bôt tiga le bôt ba yila bi wañ bi bôt, ba hôya ligwéé li mbog yap. Bi iñngil bini bi nlama hôla bon ba loñ le to yom i yé ndég, bobasôna ba begna ndigi libim li, ba yep habañ ni yom i yé bo nseñ.\nBi iñngil bini bi nlama hôla i oñ mbôda bôt i yondo le biyi gwap bi nôgla i panda munlôm ni muda, mimañ mi bôt ni wanda, tison ni mbai.\nI mbagda i nlama béda yon i yé le i nkus i mbôda ni biiñngil bi loñ, b'a u yé nseñ inyu bon ba loñ ni ki le liôt nseñ i nkus u lel bañ balal ba ndamba. Bo a manyuñ éé, u bénge mbus. Jon inyu i kit le nkus ni bikei bi iñngil bi yé nséñ inyu loñ, bon ba loñ ba nlama kodba inyu i ség le mapan més ni i gwom bi yé mu bi ôbi bañ. Ba nlama naña sai inyule yi i tabe ño lép.\nHisi hés, malép més, hañngaa ni mbebi bi nlama ba gwom bi bisu bi iñngil gwés bi bôñôl inyu i bulus i nkus i bon ba loñ. Jon i nkus u, u nlama ba nkus man loñ a gwés ndi u bag ki nseñ inyu mbôda bôt. Inyule di mpam i homa a mpôôna diséé di ba di bi kwo i bee, di bot liwanda.\nIbale bo ni njo bé sañ inyu bi iñngil bi bi bôñôl bikei, ni yi le nseñ wa babé inyu bon ba loñ, ni hoñol bañ le koñ lôla a mal inyule koñ lôla nu a ntisba libag jés ni mbôda yés, nkén mut, sukulu, mapan més ni i gwom bi yé mu, nson wés di nsal, likot masangô més, mandap di ñoñ, niñ yés i tison ni matibla més, nyuu yés, niñ yés i mbai, mbog yés, mahop més ni makén ma mahop di yé nhéslag i pot, bibase bi basôgôlsôgôl ni bi Bakana ba bi lona i loñ yés, môi di ñoba, libag li munlôm bo muda ike ni bisu. Nseñ i sañ ini i yéle, bon ba loñ ba bôñôl i nkus i ba nneebe le ba mbot ni bomede kikii ingéda basôgâlsôgôl bap. Bibôdne bi nkaa kunde bi.\nNdi u tééda le inyu i jôp ini njel kunde, u nlama ndugi ba maséé i ba kunde ni i gwés i ba kunde. Hala a nla ndigi lôl we i kel wa kit le u nwaa niñ i nkol i mut. Ndi maboñog moñ ma unda bôt bape hala inyule pot ni boñ mam ma imaa; ba nyil ndigi mut maboñog méé.\nNson won u hôla mut i bot nkus inyu niñ yéé ni i bot mañôgla nye ni bôt bape.\nI sañ ini u yémbél yo ibale bo u njo yo ngi ôwa i ñem woñ, u bôñlag ki biloñnge bi bibug inyu tômbôs mam inyule hinoo tombga hon hi nhéya pos i nwii. Inyule u nla bé ba kunde wetama ibale bo bilôg bi isoñ bi ta bé kunde.\nI njel ini i yé nténdéé njel i abag ki ngandag ndi yotama yon i nkena we i ba kunde. Wa léba ngandag binoode bi mam. Nok i maôô a nkôhna bé ngôñ, hale u tehe ni jis joñ. Jon ñyéé i nke bé gwéé mañan mateena. Mut a yé ndigi i yom a nyiga yék.\nBi yé yom mut a nkop inyu loo bôt bape, hala we i kahap bôt i ngi miño; i bana pot limal. I yom i yon di nsébel le kômbe. Ndi mut numpe kômbe i nla lôl nye, nye maange ni ndômbôl bagwal béé.\nMan mee a ngwés bé ane mahisna, a ngwés ti nyemede i boñ jam loñ yosô i kwo kiñ le i bôña kikii bo tjo môngô, i añ lép ike ni bisu.\nInyu i tééda libag lingwélés lini, man meea ngwés bé le lisugul hana bibép bi nyo ndi tas a la bé saa, je i nyo wéé a la bé, ndap i yén ni bôt bé a la bé bana jam jokijo li nyidis nye li nene béé, a kidna i légés bôt bape mis.\nI yom i yon i bi boñ le bôt ba bana liniñig li sela ni liniñig li biloñ bipe manjel momasôna to bijek, to masak to malok, to i haba, to lioñog li mandap, to linéñés bon, to i ti bingond mabii. Mbôô bijek man mee a ntééda i yé tig yom, ibale bo a nlona nkén mbôô i mbédgé, a nsal yo homa tôbôtô, a mpôôna béé yo. I pes bisélél a mbañ i gwéé bi, bi béna bé bomna biloñ bipe bo pasogoo, nkuleñ, hônd, mpôs. Man Basaa a béé a gwé i yom i le bijéle inyule a bé gwés le loñ yé leg bañ mis ni i gwom bi lôl biloñ bipe. Bijéle bini, nseñ wé i bé i tad loñ mee le i ba bañ nkol u loñ umpe. Jon u tééda le man mee a béé a gwéé i yom i le bijéle inyule a bé gwés a bép woo i tôl le a yé ngwélés.\nHala a yé ngi – masoda. Hala a yé mut mbom be nu jam jéé li nke bé longe to ibale bo ndi a nyôs nyuu i jam. Jon u nog le, mim u njéé u tugne mut mbom be. U nogog ki le, mut mbom be a bada libanga libe i sel.\nYom mut a nlama tjél, liyoñ pil umpe inyu i saa pil u bisu. I ntén mut unu a nyila nkol mut. Yak i loñ i nyoñ pil umpe inyu i saa pil wéé, i nyila nkol.\nA we nu u ñañ lipep lini, b'a u nsaa pil woñ u mayéga ? Kii u ngi bembek ? U yi le u nlama bé je bijek to nyo maog ma loñ i ane we tigale u ba nkol i loñ i. U nuñul bañ biték gwoñ mut a tabé man mee tigale ñôma woñ loñ a ba habé man mee to nkena mbai ligwééne joñ to tison yoñ.Basôgôl boñ\nMUT A NTÉD LIBIND JÉÉ NYEMEDE\nDi nla kobol i ngén ini ni kal le, hala a yé mut a ntéénga nyemede, ndi a hoñlag le a ntéénga mut nurnpe.\nDi nla ki kal le mut a yé a nyi i yom i ntéénga nye, i yom a mboñ, i yom a nlama boñ ndi a ngwés bé neebe le nyen a yé njom, nyen a nyi i yom i ntagbe tole nyen a nyi i homa maliga ma yééne i ke ni bisu.\nMut a ngwés habé pot maliga inyule a nkon woñi ndi ki i yéle ba nyil banga mut ingéda mut a mpat koo hiséé.\nIngéda yom i mpémél mut, i mut nunu a nlama bénge ibale bo ndi nyen a nsuu bé i yom i. Jon mut a ôm bañ mut numpe nsohi ni i yom i mpémél nye. A yéñ i yi ibale bo nyen a ntéd bé libind jéé nyemede. Jon u nok le nu man a ba ke i lép, a teege yôi, nye njéé ; i kel a boma toi njéé, i je nye.\nJon mut a waa kal le mut numpe nyen a mboñ nye jam i sém tole jam i kaa ingéda mut nyemede nyen a nyi i jam a mboñ tole i jam li mpémél nye.\nlbale bo ndi a nyi bé i jam li a hoo bañ ôm rnut numpe nsohi.\nYôi nyen a kal njéé nye : a njéé kéé, béngba, ibale bo u mbéngba bé, kindba.\nYAÔNDE, 21 kondoñ 2007\nBA NLÉBÉL BÉ MBOG DIKÉT DI PÉÉ\nDi nla kobol i ngén ini ni kal le, to kinjee jam li ngwel litén joñ tole loñ yoñ, u nlama bé tjôô jo inyule u unup tole ba mpuuwe likaba li bijek, li moni, tole di disi i ke ni bisu.\nKii i yé loñ ? Loñ i yé bôt, biték ni ngwélés. Ingéda mut a nnôgôl matiñ ma loñ yéé, hala a nti nye ngui i gwel mam ma niñ, hala a nti nye bot-ñem le niñ i gwé ngim nseñ. Loñ i mee i bi bana liada ni Hilôlômbi. Jon i mut a nyan loñ tole i mut a ñunbene loñ a nla bé tehe longe inyule hala a nkobla le a nyan Hilôlômbi tole a ñunbene Hilôlômbi. Ndi ki i yé le Hilôlômbi a yé Batuupék ni Bayemlikok. Inyu hala nyen u nog le, mut a yé bôt ; bôt ki ba yé mut. Hala wee mut wada a nla gwal ngandag bôt, ngandag bôt ki, i nti mut kimnga. Inyu hala nyen, ngui ngan i nlôl i nwel.\nl jam lini jon li bi tinde bôt ba kôba le ba nlama nôgla. Jon u nog le, Nkana a nhéya bé Nkana numpe tamba i ño. Ingéda bôt ba kôba ndi i pam le mbombog a mbep kena loñ, i mbombog nunu a bé a nidba nyemede.\nU tééda le : nôgla i bon ba loñ i mboñ le loñ yap i ba banga loñ, yak i ntén loñ ini i ngwal mimpémba mi bôt, bôt ba yi ni pék. Boñ mam ma nti loñ yoñ lipém. Pot i jam li nti loñ yoñ lipém. Loñ i umul bé mut maboñ hisi. Jon a man mee bégés litén joñ ni loñ yoñ inyule ba nkés bé mbog i ngii mbog. Masoda ni nu a nkil i kokok.\nYAÔNDE, 04 matjel 2007\nU NOM MAÉ, U KIT ÑEMB LIBUI\nDi nla kobol i ngén ini ni kal le, ibale u lôôha nom i jam, u nsôk ndigi boma ndutu. lnyu hala nyen bôt ba kôba ba béé ba nti mbombog wada hônd kéna inyu ngim ngéda, Inyule i mut a ñadbe ane a ntomb ni i njel ini le a gwé habé pék to yi inyu mahol, inyu longe i ke ni bisu.\nJon u nog le, ñem u nsôgôô bé njéé. Mu i njel i nyen u nog le, batôle ba ntulul bé singi. To u bana la yi to pék, ngim ngéda i mpan le, biyi bipe ni mapék mape bi nlel i gwoñ. .Jon u nog le, nding i njôs bé tjai ditan. Mut a tabé batuupék.\nBôt ba kôba ba bi tehe le ingéda mut a ngwés yom a nwaa bé yo. Jon ane i nlama le i gwé ngim ngéda le sém len, kaa yaani i ke ni bisu tiga le bon ba loñ ba waa i mut a yé i ane. Ane i loñ i tabé jam li bum isoñ inyule liléba mut a ngwés i yom loñ i ngwés ndi a béñék i yom loñ i mbén hala a ntôl bé. l ntén mut ini nyen a yé isañ bon ba loñ.\nYAONDE, 03 matôp 2007\nNkam Pondi Poncli\nYigil i yé liyi liké ni liyi sal ni moo moñ. Ndi lelaa mut a nla yi liké ? Kii a nlama boñ?\nI yom i ntagbe i pôla malét ni ñudu wéé yon i yé i mbôda bôt.\nI yom i ñat bôt inyu maséé map, yon ba nsébél le mbañ.\nYigil i nkôôba ñudu i niñ mbañ u wa lo yaani. Jon i ngéda yigil i nke bé, hala a ngwal pénda.\nLiénél li yé jam li, li nkéñ me, jam li, li tuga me, ni mam mem.\nIngéda liénél li mpôôna me ngembe tole maliga, hala a nla ti me lipémba. Inyule mut a nla ndigi ba nyemede ngim, ibale bo biénél bi yé.\nYigil i ñunda we lelaa u nlama yi gwel nyuu yoñ wemede, inyu hala nyen yigil i ñunda we lelaa u nla sal nson inyu je, lelaa u nla tibla ni wemede, lelaa u nla ôô bisélél gwoñ, lelaa u nla bot mbôda. Di nla kal le, yigil i ñunda we lelaa u nla nwas libag li mange. Yigil i nkena we i njel kunde. Kunde i mboñ we le u tep i mam u ntehe nseñ inyu yoñ.\nYigil i nlama ni ba yom i yé we nseñ inyu i yônôs ngôñ yoñ.\nYimbe le, bonge ba mbéna tuk hikii ngéda. Ibale bo ba ntuk béé, we ba nkon tole ngim yom i ntéénga bo.\nNgi neebe liénél li nlôl i woñi, i ngi yi gwel nyuu yoñ wemede.\nLimeya liénél, wee u nyi kii i yé liénél, bibôdne bi yigil bi.\nU nlama ni jo sañ inyu yémbél liénél. Inyu hala nyen, u nlama ndugi téé ngôñ yoñ ni i mam u tehe le, ma yé we nseñ. Le i yaani to nomaa nu a ñye u laa yônôs ngông yoñ, ndi a ba bé we le bebek.\nYigil i gwé mam. Libisu, liénél li nla lôl i mbog ndombôl. Biénél bipe bi bag we nseñ kikii bo je, liyi hônba kon woñ. Ndi, mbadga i yé le : bimbee biénél bi yé nseñ ? Inyule, u hôya bañ le banga yigil i mbôña ndigi ni mahôla ma bôt bape.\nLelaa u nla nigil ?\nYom i yé nseñ, yon i yé i yi biénél bi yé nseñ inyu i hôla we i ba kunde. Ndi mut a nla bé ba kunde nyetama ibale bo, bôt bé ba libôg ba ta bé kunde.\nIngéda mange a mbep boñ jam, bagwal bé, ba nlama niga nye i kon ison. Hala a mboñ nye le, a nôgda le a ntéénga nyemede.\nB'A MUT A NLA NOG MUT NUMPE ?\nYom di ntehe, yo ini le, to hala kikii manwin ma ntjama ni mbog yosô, bôt ba nôgla bé ngandag. Nog i yé kii ? Mut a nog ni maôô ; Mut a nog hop i mut numpe ;\nNog i ntagbe ki i nôgla ñem, nôgla yi, nôgla maboñog I ke ni bisu.\nYi i yé gwom bi tagbe mahoñol ma mut.\nDa tehe kii i nkéñ nôgla ikété bôt ni lelaa nôgla i nla ba ikété bôt.\nIbale bo ndi u nyoñ I eéga i loñ yés, wa ga tehe le, ngim bon ba loñ ba nyan libag li basôgôlsôgôl ni i njel ini le, ba mpot ni boñ mam map kikii Bakana ba Mbenge ba, ba bi énél loñ yés. Inyu yap, bilonge bimam gwobisôna bi nlôl ndigi Bakana. Hindo mut u nla bé yi boñ jam jokijo i mis map.\nI mut numpe nunu, a yé mut kikii we, ndi ni yé bôt iba, we ni nye ni nogla bé bibug, biyi binan bi meyna bé to ibale bo ni mpot hop wada. Nye a ngwés ba isi ane i loñ pe, ndi we u ngwés ba kunde.\nJam lipe li yé ki mu le, inwet a mboñ sukulu, yaani a kôhna mambôngi, nson wéé i ti nye bigwel moo. Ni ha, i ti loñ, a nene kikii nwet woñ, we u bag kikii nlimil wéé.\nHala a ñunda bés le yom i nkéñ nôgla hana i yé ngông lipémba.\nNôgla i nia ba ikété bôt ingéda linogol bibug li yé, ingéda ba nyi le ligwé jap li mbog li yé bo nseñ inyu libag jap li bôt ba binam.\nMut a nla nog mut numpe ingéda bôt ba nyi le, ba kôli mabén. Ingéda mut a nyi le a kôli i boñ i mam ma nkon nye ngông ibabé nye i bôk mbén, hanyen a nla nog mut numpe.\nYom u tééda, yo ini le nkwel wés i tihba ndigi ligwé li mbog. Nôgla i tihba mam mape ike ni bisu.\nB'A MUT TISON A NLA NOG MUT MBAI ?\nYom di nyi, yo ini le, mut tison a ñhoñol le, nyen a nla niiga mut mbai kii i yé mahol. Ndi, ibale bo, di mbénge ibôdôl hanano 37 ma nwi, di ntehe le, manjel momasôna mut tison a nnoñ inyu mahol, mahol ma nene béé inyule mahol ma mbat ngôôba ni neebe i mut tison ni mut mbai le, ba sôñ ligwé li mbog, le ba jôs liyep ni i bot lihat inyule i yom koñ i lôla i ñunda bés, yon i yé le, di nyi habé mbog basôgôlsôgôl ba bi yigle bés, ndi to mbog Bakana ba Mbenge.\nB'A NGWAL A NLA NOG MAN WEE ?\nNkéñéé man u mbôdôl yi su i nyañ, a ntehe nye, a nup mis inyu i bénge nyañ. A mbôdôl yi liké li nyañ, moo ma nyañ, njiñ nyañ ni libéé li nyañ. Nkéñéé man u ñee ndigi bé libéé li nyañ, sômbôl yéé i yé le nyañ a gwés nye, a nog ki nye. Manôgla ma, i pôla nyañ bo man a ntip gwal, mon ma nla ti i man nunu bilem ni libag Jéé, ingéda a yila mut. Mange a yé a nañ, le a nyila mange wanda, ngim gwom pe, i mbôdôl kon nye ngông. A nyéñ i ba kunde, a ngwés le, ingéda a yé i ti, bôt ba yi le ngim mut i, i mpot kiki ihéga. A nyéñ i yi ngim mam i, i ntagbe i nin i mut binam. Hanyen u nog bonge bape,ba mbat bagwal bap le, lelaa man a ngwéé?\nU mbéna ki tehe le, mange wanda a ngwés a yén i yéé pes nyetama inyu i ôt mahoñol.\nI pes i mange munlôm, u yi ni le, muda a\nmbôdôl kon nye ngông inyule manum ma nla\nbôdôl pam nye.\nB' A NIÑ I GWÉÉ NGIM NSEÑ?\nNiñ i yé maboñog monasôna, libag ni mahoñol,ma tihba bés. Jon lihaa, nson, sukulu, gwéha, ndutu,.litug mban, nyemb, ni mam mape bi yé i kété nin.\nNseñ inyu mut i yé kii ?\nNseñ u mpana we i ngim mahee. Mut a ngwés le ibale bo a yé rninkôm, a nla ba kunde i ôô gwom bi, bi yé nye nseñ, gwom bi, bi kon nye ngông inyu niñ yé.\nI nla pam le nseñ ni ndoñol i nseñ i niñ ma yé jam jada. Kikii hi éga, mut a nke i sukulu inyu i la sal, inyu i bana nson.\nNiñ i gwé ngandag ngobol i nseñ, yom i ntéénga yon i yé le u yé toi mut tole u tabé.\nYom i ntéénga i yé i pôla mahee manson ba nti me kikii bo nson i ingil, me nla neebe mahee ma nson ma, ndi me ba habéme memede tole me tjél.\nHa ika ngéda i, i nga sômbla le me noñ i njel rnemede me ntep, i ya hôla me i yônôs ngông yem.\nKii i mboñ me le, imam me pidnege ma ntjôô me?\nKii i mboñ me le, me bagba i niñ ngandag bôt i pañ yem ba niñ?\nB'a metama ma la pei ni i njel niñ ini me ntep ni rnemede? .\nBa nlama niiga nkookon liyi gwel nyemede ingéda a nkon.\nInyu bon le u mbôôp,bee gwotama bi kôli bé, ibale bo mahoñol ma ntémb bé we nwee.\nYigil i nhôla le mahoñol mabe ma lona bañ mbuma ikété mbôô woñ.\nJon i yé longe i tehe liada liyé i pôla yigil ni libag li mange, ni liada li yé i pôla gwee bi matibla ni matibla ma njiiha.\nYigil i nhôla mut i yi gwel nyemede ingéda a mbeha kon, inyu i boñ le a yôm bañ.\nLiyi i mbee ntéñ kon u nkon, li hôla bee ngañngan a ntiina we, le bi tibil we longe li tiblag. .\nIngéda nyuu yoñ i ngi gwéé libag li mange, nkookon a yé a ba a gwééne ngañngan bôdôl, i bôdôl i neebe kon ngañngan a nléba nye i pam i gwee a ntiina nye.\nYigil i yé nlôm jam inyu boñ le u mbôôp, limbôôp mahoñol ingéda u gwé njiiha, limbôôp i nyuu yoñ ni bee.\nU yi ni le, liyoñ gwee ngandag li ngwal ngim kon. Mbôô i kôli ni sañ mut a njo. Mbôô i ñunda libag li hikii mut bisu bi nyemb.Mbôô i ñunda libag li hikii mut ikété mbôda bôt. Jon njôôge i yé ngim yigil inyu mut binam.\nYigil ni mbôô bi nyila hanano gwom bi litug mbañ, gwom bi mbôda bôt ni gwom bi likot masangô.\nI ngui i nsôs bôt, i mboñ bo le ba nyi habé, bog mam map ni bomede.\nJon kon i nyila pék i mahoñol, jam ndég bôt i nla ndigi yi.\nNgi-niñ banga niñ i mboñ we le nyemb i nkônde kôhna we woñi. Ndi nyemb i tabé soso ndutu inyu mut nu a nwas bé le ngéda i tagbe nye.\nNyemb i yé ngim yom ikété niñ. Jon di nlama ti yo ngim ngobol inyu i yi kii i yé nyemb.\nBanga niñ i yé le u la ti wemede sesema inyu niñ. Jon mut a nla niñ le niñ yon i kengana nye. Banga niñ i mbat we nu u ngwés niñ le, u nwes biibe. Hala wee, u ngwés niñ ni bôt boñ ba libôg, u ngwés i yom hikii mut a ngwés.\nNjel niñ i mpam i nyemb ndi niñ modo i gwéé.\nLinwas ngéda i ntagbe hala a yé ngéda i tagbe i i nlona bé ngim mahee.\nLiba i ngii niñ, ni i ngii ngéda inyu i semba mbén niñ, hala a yé ñénlag i jam inyu mut, tiga le a ke i ada nkoñ i gwom bi gwé bé niñ. Mut a nlama yi kii i yé le nyemb ni lelaa a nla sem niñ yé.\nMut a nla sem niñ yé le a nla bé ba nkol u mut numpe.Hala a ñunda bés le bibôdne bi kunde bi, hala wee bibôdne bi banga niñ. Lipam i banga niñ li mboñ we le u yi kii i yé le nyemb.U yé u pam ha i homa nu ndi to u yi imbe ntén nyemb wa bana.\nBanga niñ i gwéé libag li mbôda bôt, jon like nyemb ngwéé li ngwal ngi-yi gwéha.\nJon u tééda le : like nyemb ngwéé li yé nlélém wé like niñ ngwéé.\nNYEMB i ta bé yom u nla bag.\nNDUÑA INYU HOP LIGWÉYAG\nHikii litén li gwé i wé hop tole i hé hilémb. Won ba nyil nye to hee a yé. To ba yik bé nye, ba mpala yi litén jé, ibale a mpot. Jon ndi nla kal le hilémb hi yé litén. Litén li nkeñeb ibale ba pot hop litén li, ba mbôl. Li nsiib, ibale ba pot wo ba ntôl habé. Li ntjé ibale, li pot wo mut a ta habé.\nIbale, man mee a mpot habé hop wé, a yi le bakén ba bôt ba yi habé litén jé.\nMan Basaa nu a ntjilis bon i pot hop mee, a nol hop Basaa. A ntuga ki bon bé le, bôt ba yi habé litén ba yé bijô.\nBakén ba bôda ba nlo mabii yag bon bés, ndi ba tjélég pot hop balôm, ba ngwés bé bo to litén jap.\nHop lakii u yé mut, u ngwéé, u nhol, u nañ. Ndég mange i nla bé pot kikii i ñem kété mut. To ñem kété mut, u nla bé pot kikii nkoh paa hala wee nhôlag mut. Mange a nlama nigil hop.Yag ñem kété mut a nlama nigil hop, teele a pam kikii nkoh paa.Yag nkoh paa a nlama ke bisu i singii hop, inyule hop u nañ lôñni bibug bi yondo bi nlôl mahop mape. Kikii ihéga, ibale a bé yi kôgmod inyu litibil lihep yag jôi li quinine a nlama yi, tiga le ba pot jo i kegi yéé a kahal kiñii ño. Hop u njubus ki mut i pôôna ni matén mape. I mut a bi bañ kei yé, a nti nye jôi, jon yag we, wa sébél ndigi inyule we u nla bé oo jôi lipe inyule wen u mbañ bé. Kikii ihéga : matôwa, baskô i ke ni bisu.\nJon hilémb hon liyé mut. Ibale bo, u nyi bé hop, pék u gwé i ño, wa labé lôôs yo bôt bape. U yi bé hop, u nla bé telep i ti u nôôga. Ibale u nyi bé hop to u gwé bimbee bikondo, u nene itéégé mut libai li bôt. I mut a nigil makégél ma hop a bi gwééna, a yig bitja ni bisumble, mambé ni bikuum bi hop, hanyen a nene mpôdôl. A nla ki bana bitel kii bo mbombog, mut maloñ ma nyi, ba tinag ki lipém. Jon i mut a nyaage hop wé ligwéyag, a mboñ le litén jé li yéna, li nene kii lipuuba. Ibale bo, ndi di ntjél pot hop Basaa, hala a boñ bés le da nimis libag li man mee ni ligwéé li mbog Basaa. Hop u mpot, u yé nlam ingéda hala a nhôla we i nog maasoñ. U nlama jo i sañ ini le hop Basaa u wo bañ to ibale bo u nhoñol le wa biba. Ngo, u nlama yi le, mut a nla biba le a kôli ni ndôm tole a biba ngi njom. Ingéda ba mbéb we i ngi njom, u nog bé njôhge ndi maséé inyule u téé sép ni i sañ u njo.\nDi nsugus i nkwel ni kal le, hikii man mee a yéñ i pot hop wéé i ligwéyag ni longe lipodog ibabé nye i wonyu tigale a yégle i wang mut. Masôôbe i béé i yoñ ti. Jon Hilôlômbi a bé bé jôñ di a ti Basaa ngim hop. Di sem libua i nol hop Hilôlômbi a bi ti béé, i, i bééga ñañ basôgôlsôgôl, mandutu map ni maséé map, ma mayé i més i boga ni boga.\nDi nla kobol i bug ini ni kal le, hala a yé mut a nyéñ i boñ i nlélém yom kikii mut numpe. Hala a nla lôô libag li mut numpe, mahoñol ma mut numpe, liniñig li mut numpe, litila to lipodog li mut numpe i ke ni bisu.\nDi nla ki kobog i bug ini ni kal le, ingéda u nyi bé bañ ngim yom, tole sal ngim nson tole i boñ ngim jam i ke ni bisu, nyen u nyéñ le u bañ i nlélém yom, u sal i nlélém nson tole u boñ i nlélém jam i ke ni bisu.\nBa nigle i yom i mbôg i ba. Jon u nog le, u yi bé pom pahge, to maô ma ngwo u bénge bé . Nigle i nla ba sukulu i niiga mut i yom i yé longe tole i yom i yé béba. Ba nla nigle liké, hop, mintug, lilok i ké ni bisu.\nI yom u nigle i gwel i mbéna bé ba kikii i mut a nyi likenge jéé. Jon u nog le, nigle nigle, a bôk njok kôô. U nogog ki le, mut a nigle bé kôô u ob. Hala wee mut a nlama bé nigle i yom i yé be. Ingéda mut a nigle i yom i yé lam, hala a mboñ nye le a niñ longe niñ yak i mam a ngwel ma nene longe i mis ma bôt. Nigle nlam i mpamna mut le a nla habé yi bagal yom bisu ni i i mpémél nigle. A nyila ngim ndémbél. Bôt bape ba mbôdôl nigle. Ndi hala a ntôl bé. Hala a yé kimasoda.\nB'a mut a nla nigle hikii yom tole hikii jam ?\nYAÔNDE, 03 biôôm 2007\nA nkil i ngi- telepsép. Hala wee mut a mboñ bé jam libe ndi ba bot nye jam. Jon u nog le, u ba bé ni jam, ba bot bé we jam ? Mu i njel i nyen bakéés ba nla bagal ngim hop nkoda. Hala wee ba nkwés ngim mut nkaa ndi ki hala a tabé maliga i pes i mbén inyule i mut nunu ba ñôm nye nsohi yanga tole ba nsoman nye ngi – njom. Hala a nla ki lôl le, mut moni a net nkaa lama. Ngim bôt i mpot habé maliga ndigi le u ti bo bitek.\nYak i pes i nson, ba nla héya mut i nson i ngi-njom tole ba ntjél saa nye inyu nson a nsal. Hala a nla ki nene ingéda mut a nsal ndi mut numpe a lo a bumbul. Jon u nog le, bana ba hem toñ, bape ba humbul mamañ ?\nI yé longe le i mut a nog ndutu ni yom yé, nyen a kôli ni nsaa tigale a nyangap. Nkoda i nla lona ndôñ mahéñha le matjél ma kuba, le bôt ba nolna bo ni bo.\nYom di nyi yo ini le, nkoda i tabé yom ibale bo ndi u nla hôya ho.\nYAÔNDE, 17 biôôm 2007\nHala a yé bitandi tole bandéénga ba ba édi tole ba nkiha ntôñ. Ingéda i nyen ba nkal le libéhba. Hala wee yom yada i yé bisu, ini pe i noñog. Wee yom yada i noñ i bisu tole i nlo i mbus i bisu. Kikii ihéga pa ni sogoo. Jon u nog le, pa i nke bé le sogoo i yégle. Nlélém ki nyen u gwé mbôba jala ni nkônôs. Di mpot hala ingéda munlôm a nkiha ni muda ikété sép.\nLibaba li mpôôna ni i bug ini le libéhba ndi li ngwélaha ingéda ngaba bum.\nYAÔNDE, 16 biôôm 2007\nNgwa njangumba = Lundi\nNgwa um = Mardi\nNgwa ngé = Mercredi\nNgwa mbog = Jeudi\nNgwa koo = Vendredi\nNgwa jôn = Samedi\nNgwa noi = Dimanche\nKondoñ = Janvier\nMatjel = Février\nMatumb = Mars\nMatôp = Avril\nMpuye = Mai\nHilônde = Juin\nNjéba = Juillet\nHikañ = Août\nDipos = Septembre\nBiôôm = Octobre\nMaye sép = Novembre\nLibui li ñyéé = Décembre\nMbondo njéé = lion\nMpeg maleñ = léopard\nHibaa hi njéé = panthère\nMakuga njéé = guépard\nYéñbak = tigre\nNkwaha njéé = chat-tigre\nMban = libél li njéé = hala a yé litam li e li nti\nnjéé makénd ma nyai.\nYéñbak i nkagla bé i njéé = le tigre ne chante\npas sa tigritude.\nDi nla kobol i ño bug ini ni kal le, ingéda nteba u ntagbe, i nwet a nlama ti mbagi,a\nI yom i mboñ we le u nyi le mut sém nunu tole mut kaa nunu, i yé le ñañ u niñ yap, i bôt bana bo iba ba ñañal. Ingéda mut a nla añal ñañ u niñ yéé, hala a nkobla le i mut nunu a ntééda i mam ma bi tagbe. Hala wee mam ma kôba a ngi yik mo. U nyi libag li mut, ni yét i mut, ingéda mut a ntééda mam ma kôba i boña wéé.\nKii i nla boñ le mut a sas ngéda kôba? Ingéda mut numpe tole biloñ bipe bi ngwés ane mut, le i mut nunu a nôgôl ndigi i mam ba nkal nye, nyen i mut numpe tole biloñ bipe bi nyéñ i sas ngéda kôba. I jam lini, li mbôña ni i njel ini le: ibale bo ndi ba ngwel we le u yé i moo ma bipadison, bipadison bini bi nla bép we ni nyuu yosôna kikii ihéga, inyu i boñ le u nneebe le u mbôk mbén.\nYAÔNDE, 19 DIPOS 2007\nIngéda ngim yom tole ngim jam i nlet bé nyem ba nkal le i yom i tole i jam li, li ntomb. Jon ngim nson i nla tomb, yuu i ntomb, i nuga ba nlamb i nla tomb, ngim mahop i nla tomb, hémle i nla tomb, i ke bisu.\nIngéda mut a nla bé mélés ngim nson noñnaga ni ngim ngéda, ndi u nôgdaga le a nyôs nyuu nyeñ u nog le a ntomb. Jon tomb i yé libag li mut a nwaa.\nIngéda mut a nla bé sal ngim nson i mut sega yéé a nsal nyen ba nkal le a ntombob. Mut tomb a yé mut yemgi. Tomb i nlôl i ñem inyule ibale mut tomb a ntehe nson, a mbôdôl kon wo woñi nye ngi bôdôl wo. Mut tomb a gwé bé mahol, a nla bé ba banga mut. Inene ngale to je a nlama bé je. Loñ yés ni litén jés bi nai ni ngandag tomb, jon liyep li nai.\nKii i mboñ le mut a tombob ?\nYaônde, 03 hikañ 2005\nBIHIBIL TOLE BINÔYÔI BI HOP\nMaton imaa :\nLiton ni hikep ;\nLiton li mbadga ?\nLiton li séhba !\ntole liton li himnga\nYibil ntadga «\nLiyip ntadga »\nNimbil nlôñ _\nYAÔNDE, 16 njéba 2006\nNsôn i ntat kon i bombo i mbañ bisesema ba nsébél le insuline. Ingéda u nkon kon i bombo, bisesema bini le insuline gwon ba ngwélél inyu matibla.\nTééda longe : bisesema bi yé gwom bi ba nsem, le bi ôô , bi num, bi bot matam. Hikii yom i niñ, i gwé gwéé bisesema hala wee niñ i nla bé ba ibale bo bisesema bi tabé.\nMasoda = grâce\nMahôla = aide = soutien\nMbagi sép = justice\nHémle = foi\nNwéhél = pardonner\nHéhla jam = miracle\nMbasa = la croix\nSesema = sacrifice\nMpubi = saint\nTohi = salut\nTohol = sauver\nNtohol = sauveur\nNwet = seigneur\nAñgel = ange\nNnigil = disciple\nHitjo = encens\nLisôble = lisoba = baptême\nSai = ndômbôl = bénédiction\nMalép ma ndômbôl = eau bénite\nNgii = ciel\nLoñ i ngii = royaume des cieux\nNkoñ i bawoga = royaume des morts\nBéba = le mal\nLonge = le bien\nLituge = la résurrection\nNyemb = la mort\nNiñ = la vie\nMasoohe = la prière\nYAÔNDE, 27 hilônde 2006\nYAÔNDE, 24 mpuye 2006\n1) Méé ma mpam\n2) Toñ méé\n3) Nkwoog libéé = mbeg libéé\n4) Mbamba méé\nYAÔNDE, 25 njéba 2006\nNgui linyuma = force électrique\nLék linyuma = énergie électrique\nMapubi ma linyuma = lumière électrique\nNkôôl linyuma = fil électrique\nYimbne linyuma = signal électrique\nYikda linyuma = impulsion électrique\nLinyuma li mahol = électricité positive\nLinyuma li heni = électricité négative\nKohlene i linyuma = rasoir électrique\nTjôñ di linyuma = cheveux électriques\nYaônde, 05 hilônde 2006\nJOMB LI KAAT\nJomb li kaat matibla = dossier médical\nJomb li kaat sukulu = dossier scolaire\nJomb li kaat ngomin = dossier administratif\nJomb li kaat njel matiñ = dossier de procédure\nJomb li kaat matôa = dossier de la voiture\nJomb li kaat kékse = dossier du concours\nJomb li nwet kaat = dossier personnel\nJomb li kaat kôle = dossier de demande de prêt\nJomb li kaat maog = dossier vinicole\nKokoba i jomb li kaat = chemise du dossier\nYaônde, le 08 mpuye 2006\nIngéda lingôdô li manum li njôp litjee li muda nyen muda a nembee. Ndi mangôdô ma manum ma nla jôp i nlélém ngéda litjee. Hala a mbéna nene i ngim binuga. Inyu mut binam, hala a ngwal mahas.\nMunlôm a nla gwé le manum méé ma gwé bé mangôdô ma manum. Munlôm numpe a nla gwé le mangôdô méé ma manum ma nla bé ke ngwé inyu i jôp litjee li muda. Bi nwo i njel. Ngim makon kikii dikola di nla boñ le munlôm a bana habé mangôdô ma manum tole mangôdô méé ma manum ma bana habé ngui.\nDi nla kobol i buk ini kal le ingéda ngim yom tole ngim jam i ta habé i nlélém nyen ba nkal le i yom i tole i jam li li,nhéñha. Jon u nok le, nkôgô i nañak, i nheñlak maboñ. Mu i njel i nyen u nok ki le, i bag mabui ma bikai ndi a nyila bee bi likañ. Mut a nla nhéñha mbod. Hala wee i mbod a bak a hééba, i ta habé nye i nyuu, a nhaba mbod ipe.\nDi nla ki kobol i buk ini ni kal le hala a yé bai i su i mut i mbéna bé bai. Jon nhéñha i yé su i nene habé kikii yôha ni kel.\nLipém li mut li mboñ nye le su wéé i nhéñha. Hala wee su i mut nu i nwambi inya i yé le u ntehe le a nkon maséé. Ndutu i nla boñ mut le a kañ su. Hala wee su i nhéñha nye.I jam lini li nla ndigi bôña inyu mut su i mbai ingéda hémle yéé i mboñ nye le a ntehe mapubi ma Hilôlômbi. Mbebi, mbuluk, tjôdôt, maliga i ke bisu gwon bi nhôla mut le ñem wéé i hémle Hilôlômbi.\nU nyil hala maboñok méé ni bibuk bi mpémél i nyo wéé. I mut nunu a nkon bé woñi i hémle Hilôlômbi. Jon bôt ba kôba ba bé kal le : njee a gwal man ! I mut nunu a mboñ bé béba, a yé mut telepsép, a nyi lingwañ ni bisai bi Hilôlômbi. Libag jéé ni maboñog méé mon ma nyis bôt le i mut nunu su wéé i nbéñha. Mut nyemede nyen a nlama yéñ i tehe mapubi ma Hilôlômbi. Hala a yé kimasoda. Inyule mut nyekinye to yom yokiyo i nla bé bagal nye ni gwéha i Hilôlômbi.\nYAÔNDE, 10 dipos 2006\nLITON LI MAMÉLÉL\nIngéda u gwé sabe ndi u sot nyunga, mut a nla pôôs we moni inyu i tii- mba téé nyunga yoñ. Hala a yé nlélém inyu loñ.\nI mut a nkôle we moni, a mbénge kikii u ngwélél nwo ni kikii u nlama timbis mapil moñ.\nIngéda u nyônôs makak i saa mapil moñ nyen a nla kal le u mpam liton li mamélél, hala wee a nneebe i hôyôs pil woñ. Jon i moni u nsaa nye, wa oñ mandap ma sukulu, mandap ma matibla, wa séñ minloñ kikii i héga. Ndi a yé mu. Nye nunu le, i bonge ba kôs mambôgi, nson wa nene bo ? Mandap ma matibla ma bana bee ? binañ ? minloñ ba séñ b’a bon ba loñ bon ba sal i nson i ? B’a bon ba loñ ba gwé bikei inyu i séñ minloñ ?\nIngéda mut a nyi le ngim niñ yéé a ba a nsaa mapil, i mut nunu a nnok bé line li niñ. Jon u nlama mehe saa mapil moñ. U nla bé boñ i jam lini wetama. Diséé dibaa di kwoo i bee, di bot liwanda. Nson ni ômsiñ gwon bi nla hôla we. Bijek u nsal tole u mbel, u nlama kôhna didun di tan di moni i nwi bisu le u ma nuñul gwo. Nlélém ibale bo ndi u néñés bilém. U nlama bôdôl bañ bee inyu i nuñul gwo ni nkoñ hisi. I yom i yé nseñ inyu niñ yoñ, u nlama bañ yo inyu i nuñul yo ni nkoñ hisi. Bijek gwoñ u nje ni bilém gwoñ u néñés u nlama nuñul gwo ni nkoñ hisi yak maog u mbañ u nlama nuñul mo ni nkoñ hisi. I moni wa kôs a hôla we i somb i gwom u nyi bé bañ ndi bi bag we nseñ inyu niñ yoñ le yak we u bañ gwo. Tigale u nog le moni bijôñ bi bôt, bayi jam bon ba ngwélél nye. Jon man loñ, ngond loñ, nkena ingin, ntôñ, nlôñ i ke ni bisu ba nlama bé tééda moni wap i loñ ipe. I mut a mboñ i jam lini a kôli ni mog yak loñ i kôli i témna i moni nu. U tééda le, ibale bo ndi u nkit le u nsal jôm li ngeñ hikii kel, dilo di samal i ngim sondi, i mbus môma ma nwi, loñ yoñ ya bana lihat i lel ngim biloñ bi Mbenge. U nla noye jôm dilo ni ditan i ngim nwi. Mu i njel i nyen munlôm a nlama bii muda le a gwal bon batan i ndék yosôna yak ngond mee a nlama gwal bon batan bititigi gwobisôna ibale mbôô wéé i nténga bé nye.\nLép u ba kenek bañ nkoda, bo ba ep ba ba béé ? Ndi ki gwol ni minkongo ba kalak wo le nyoo bé, nyoo bé.B’a loñ i nla sot kikii mut a nsot nyunga ? B’a i mut a nkôle we moni nyen a nlama kal we i yom u nlama boñ ni i moni nu ? B’a bijek u nsal tole u mbel, u nlama ndigi kôhna didun ditan di moni i nwi bisu le u ma nuñul gwo? B’a bon ba mee ban lama bôl inyu i boñ le loñ yap i ba habañ liyep ?\nYAÔNDE, 31 mpuye 2006\nNUGA I GWÉM U NYUGNEGE I HOT WOÑ\nDi nla kobol i ngén ini ni kal le, boña mut a nlama sal inyu i boñ le a wo bañ jal kikii yom bisu. Boña mut a nlama sal inyu mahol ma mut kikii yom i yôhne ibaa.\nMut a nlama yi le a gwé lihaa. Jon lihaa jéé li nlama bana malép ikété ndap hikii jô, mapubi, nsinga, biyééne i ke bisu.\nMbai lihaa lini i nlama bana bijek bomede ba nsal ni bilém ba néñés ndi ba nuñlak gwo ni nkoñ hisi. I jam lini li nla ndigi bôña ibale bo ndi ni nogna ngôô. Jon u nok le, a manyuñ éé me ? U bénge mbus.\nYom u nlama yi yo ini le, i loñ i mbégés bé ngeñ i nhol bé. Jon hikii jô i\nnlama yéñ le a mboñ ngim jam inyu mbai yéé. Kikii i héga, ibale bo ndi a nyi i\nmut a ane malép, a nlama boñ le i mut nu a ti nye malép le hikii mut mbai a bana\nmalép i ndap yéé. Kikii man mee a mmeya bé jam li biboma jon ingéda maisañ a bana tel i loñ, maisañ wap a kot bon ba mee inyu i bat bo le, tel yéé a nkôs i nla la hôla litén jéé ni loñ yéé. Inyule i tjañan dikéñ, too kii i nhôl ? Ingéda u mboñ ngim jam li maséé, u nlama bôdle jo i bôt boñ. Masôhbe, u bôdle i ti yoñ. Ingéda wa, yi le mbai yoñ i gwé mapubi ma linyuma ma nkôô wada, boñ le mapubi ma linyuma ma bana minkôô maa. Yom u nlama yi, yo ini le, diuuna di yé di kotba, di puuwe, ndi di sés njok. Jon hikii mut a ti nyemede inyu sal : liséñ minloñ, libot yum i tééda ni i pôôs moni, lioñ mandap ma sukulu, mandap ma matibla, libel maén, libañ sobe, kilok, bee, ngaa, tômblô, matôa, nkuu mahop, nkuu bititii, bikaat, libot hikuu hi moni, lioñ mandap i tééda bikaat, liyibil nkuu mahop i mpot hop mee i ke bisu. Njok i kenek i yégék matin (lipembee).\nInyu i boñ le biboma bi tagbe longe, ni ti bañ bôt maog to bijek i nwaa boma i mal. Mut a pot bañ ingéda mut numpe a ngi podog le nyen a gwé hop. Ni\nyéñ le boma i bôdôl i ngeñ to bôt ba yé ndigi ibaa. Boma i nôñôl ndigi i mam ma yé matiñ ma boma i ke bisu. Hanyen na yi le môô ma njap ma nkahal jôp i tjobi. Mee a nkahal tibil bok mam méé.Yak liyep li nyodi litén li mee.\nIbot i ngwé mang wada ni dingengeya. Mang i gwé isisii i yom i linyuma i kônde ni tutunga peles Ngengeya i nkiina mang, i ngengeya ini i gwé linyuma li héya.\nIngéda mana i ibot i mbôôha hala a nti linyuma li ibot, tole mbôm mbôm ikongo i ibot. I jam lini li mbôña ingéda mang i ibot i nyit (uranium ; plutonium i ke bisu) i mbag la bipes bi baa, hanyen mang ini i mpinés ngim libim lilik. U nla ki kôhna linyuma ingéda u ñad ngandag dibot di nyét bi ni soso bom lék, hala a nlona dibot di nyét ngandag (kikii i héga mbot malép ni lithium). Hala a nti ki we mbôm mbôm ikongo i ikot.\nMang : noyaux Mbuni : oxygène\nTutunga peles : neutron Mbôm mkém isongo : bombe\nIsisii i yom : protron\nPok tole yada = 1 (hikoba bitodô)\nAa = 3 (méé ma nkom\nTan = 5 (ngwénd mamuma)\nSaambog = 7 (bayôdôô)\nJôm = 10 (hikoba ni litjee li kop)\nMBUU i hékda = nombre imaginaire\nMBUU lingôk (Ndinga, saha paa) = nombre complexe\nMBUU i hédi = nombre pair\nMBÉN mnôm = loi des grandes nombres\nImamana : isisii = infiniment petit\nNkam PNDI PONDI\nA YEPNI KII ? A YEPNI JIS LI MBÔNGÔÔ\nIngéda liyep li yé i ngim loñ, hala wee i yon i yé nseñ inyu niñ i mut i nene bé tole ngandag bôt i nla bé bana yo. Yon inyu longe ane, liyep li yé hison ; inyu béba ane, lihat li yé ki hison.\nHala a nkobla le longe ane i ngwés le bôt ba niñ longe, ba bannga makénd. I loñ i yé ngwañ, i lammga bana telepsép. I tén loñini i lamnga bé tehe mut a ntjelel liyep inyule hikii mut a nyéñ le a sal inyu yéé ni inyu loñ yéé. Yi ni pék bi bon ba boñ bi nlama bé nimil inyule gwon bi nlama kena loñ. Ni ha to mut a yep bé ni jis li mbôngôô.\nBéba ane i yé ane i maliga to mapubi makennga ma mam ma loñ ma nnene bé. I ane i yé be, i nkôde mam. Bitembee ni malôga gwon bi yé bo i gwap bisélél. I mut a gwé moni nyen kiñ yéé i innôôga to ibale yi yéé ni pék yéé bi yé nga kidig i mis ma loñ. Moni wip nyen a nyila bés i yés tungeñ. Libag li béba ane li mboñ le malep ma nyo ma nnene bé inyu ngandag bon ba loñ to matibla, aukulu, minloñ, linyuma, minson i ke bisu. I bôt ba gwé moni wip nunu, ba ba ngwélél nye biyôglô bi mam. I bon ba loñ ban sal, nson wap i nkônde gwéñbaha bôt ba wip ika yéle wip won i nyila kikii njel tohi. Moni a nyila sat inyu yap. We nut u ñañ bibug bini bat wemede le we u tééne i mbee njel ?\nIngéda nyuu mut i nla habé jôs makon nyen ngim makon i bôt ba nla tibil i nla nol mut inyule SIDA i njôp nye i nyuu. Hanyen bahal, kon masai, koklo, kôhôl kôhôl ike bisu bi nok habé matibla inyule i gwom bi hôlga nyuu mut i jôs makon, SIDA i ntuga gwo le bi sal i nson wap. Jon mut a hoo ke le ba bénge nye matjél méé. Ndi inyu i semba le SIDA i jôp bañ mut i nyuu, a ba a haba ndamb malal ingéda a mpôôna nañ ni muda. Yom a nlama yi yo ini le ndamb malal i bôlôm i yé yak ndamb malal i bôda i yé, ndi ba gwélél ndigi ndamb malal yada. Ibale bo ndi ba nlama ôm we ndondok, u neembe ndigi i ndondok i mpémel i kopga. Ibale bo ndi ba nsehel we tole ibale bo ndi ba nlama gwélél lam to hikéñ i ño woñ, i gwom bini bi nlama bé bana matjél ma mut numpe le ba bag ba gwélél gwo i ño i mut numpe to i nyuu mut numpe. Ndi téntén mut a nlama ndigi pam ni mut wada muda to mulôm.\nIngéda u nhoo ke mabéngba hanyen ba nla hoo léba i yom i nténga we, ha ki nyen i bee ba ntiina we bi nla hoo jôs i kon u nkon. Jon u nog le, bemnga bemnga a ntek bé yila mbom hitjo. U nogog ki le, a légék u jek, a hol, u je kuunjañ.\nU = RI Q = IT F= m γ P= RI W = RI T\nR = mpede I = lipembee T = ngéda W= nson F = ngui\nNgi - ngusi = agravité\nNtol u hoo = acceleration\nKôni = inclinaison\nNtôla = perimètre\nYAÔNDE, 23 maye sép 2006\nI buk ini le nyangap di nla kobol yo ni kal le, hala a yé mut a ntjél nôgôl ngim mut. A nla ba ngwal wéé, isañ wéé nson, ñane loñ i ke bisu.\nIngéda ngim bon ba loñ i nwaa njôô, likôde mam, nyen ba nkon habé ane woñi i kwés yo. Jon basal wom ba nla nyangap, bisônda bi nla nyangap, baudu ba sukulu ba nla nyangap, minkol mi nla nyangap i ke bisu.\nI ndutu i nsoo mut i nyuu ni i ngi –telepsép a mboma gwon bi ntinde nye le a nyangap yak i ñane i gwé habé bot –ñem ni bon ba loñ i mboñ le bon ba loñ ba nyangap. Jon ingéda loñ i nkon habé ane woñi wee loñ i ngwés bana ane ipe. Inyu hala nyen, ibale mbôgna nyôl a nkwo, wee nyôl i nkwo.\nIngéda bôt ba nyangap, i jam lini li mbôña ni nyeiya inyule bôt ba mpémés hiun hap. Jon ba nla ligis matôa, ba nla ha hié mandap i ke bisu.\nNiñ i bôt i ngwés maliga ni mapubi.\nYAÔNDE, 10 libui li ñyéé 2006\nPublié par antoinepondipondi à 06:39 Aucun commentaire:\nNkam PONDI POND\nNHÉÑHA Di nla kobol i buk ini kal le i...\nMBUUMBUU i hékda = nombre imaginaireMBUU maliga = ...\nTOMB Ingéda ngim yom tole ngim jam i nl...\nYI MBOGOG I NIŇ BILEM Hala a yé pand i yi mbogog...\nNIGLE Di nla kobol i bug ini ni kal le, hala a yé...\nLISUDA Hala a yé ngi – masoda. Hala a yé mut mbom ...


Culture Basaa: LIKE NI HILÔLÔMBI\nLIKE NI HILÔLÔMBI\nIngéda mut a nke hala wee a téé bé, hala wee a nke ni bisu, hala wee a nyigis makôô mé ni moo mé. Ingéda mut a neebe ke ni Hilôlômbi, hala wee a neebe niñ ni mambén ma Hilôlômbi, hala wee a gwé bôdôl ni Hilôlômbi, hala wee a nti Hilôlômbi mbôgi, hala wee a neebe ke i longe njel. Jon di nla kal le a nhémle Hilôlômbi.\nI mut a nke ni Hilôlômbi wee a neebe le Hilôlômbi a gwel nye i woo, le nyen a kena niñ yé. Hala wee yag mahoñol mé,Njombongo nyen a nkena mo. Inyuule like ni Hilôlômbi hala a nkobla ki le u nke ni nye i pes i mahoñol le u nkônde bana yi ni pék. Batuupék a nhôya bé we. U nyila hiôdôt hi mbai to lisuk joñ li niñ inyuule Hilôlômbi a nsayap i bôt ba ba nke ni nye ni bôt ba nyéñ nye. Kimaltjai a ñunda we hala niñ yoñ i nkoñ biték ni i nkoñ bawoga.\nImut a nke ni Hilôlômbi a yé mut a nkal nye mam mé malam ni mam mabe a mboñ. A nyi le yom i nkomol bé Bayemlikok.Jon a nigbene Hilôlômbi. Mut a nke ni Hilôlômbi a tabé mut yengi, a yé mut a gwé mban, a nyi ki le a nlama yônôs i jam a mbôn.\nYaônde, 06njéba 2009\nPublié par antoinepondipondi à 21:54\nLITIÑ LI LOÑ\nKUNDE ME NGWÉS\nSÔKBÔK NI NYÉIHA


Culture Basaa: juin 2014\nNwet ngii ni hisi\nDi nla nkobol ibuk ini le nwet ni kal le hala a yé mut yom to gwom bi yé i gwé.Jon u nok le :li lama hee !u bat nwet.Hala wee u be bañ jam li mut le li yé lilam we ngi bat nwet.\nDi nla kobol i buk ini le ngii ni kal le hala a yé homa sôñ,jop li hañngaa ni tjôdôt bi yé i ke bisu.Hala a yé homa yom i yéne.Jon u nok le :hikii mbai i gwé wéé ñem ngii.\nDi nla kobol i buk ini le hisi ni kal le hala a yé biték,hala a yé lisélél li wom hala ayé nkoñ,hala a yé lipan i ke bisu.Ba njul bôt ikédé hisi.\nBôt ba kôba ba bé sébél ki Hilôlômbi le NWET NGII NI HISI inyuule ngii i yé haa ni hisi.Hilôlômbi nyen a bi heg ngii ni hisi.Ngii ni hisi bi tihba bé.Jon Hilôlômbi nyen a yé NWET NGII NI HISI.Nyen a nyi inyuu kii a bi heg ngii,a heg yak hisi.Ngii ni hisi bi yé gwom bi Hilôlômbi.Nyen a bi heg gwo.Jon a yé NWET NGII NI HISI.\nYaônde,14 mpuye 2014\nPublié par antoinepondipondi à 13:40 Aucun commentaire:\nDi nla kobol i buk ini le mal ni kal le hala a yé i pamna lisuk,hala a yé i sugus ngim jam,hala a yé i mélés ngim jam ,hala a yé ki témna mbôô i ke bisu.\nDi nla kobol i buk ini le mam ni kal le hala a yé jam li yé ngandag.Jon u nok le :man kaa a yi he jam,wee a nla mimbabada.Hala wee u nlama ntibil emble ibale bo u ngwés bana pék.U nogok ki le :diñwagle i nwemel si,wee jam li yé ha.Hala wee mut a mpule bé ba homa ngi banga jam.Hala wee ba podog mut mam,wee ba ntehe nye ni jam.Hala wee mut a gwelek mam mabe,wee a yé béba mut.U ba bé ni jam,ba bot bé we jam ?Hala wee ibale bo u mboñ bé jam,bôt ba nla ode we jam li u nyi bé.\nBôt ba kôba ba bé sébél ki Hilôlômbi le MAL MAM hala wee nyetama nyen a nla mélés mam momasôna.Nyetama nyen u nlama bana bôdôl,nyetama nyen u nlama biine mam moñ inyuule nyen a bi mal heg ngii ni hisi ni gwom gwobisôna.Jam to jada li ta bé MAL MAM nkén.\nDi nla kobol i buk ini ni kal le hala a yé nhiñil mbog.Hala wee mut a nlo i mbep tole mut a nlo i nhiñil mbog.Hala a yé mut a nyéñ i yi mam ma sôli ma ngim loñ ni njei puhe inyuu nseñ i loñ ipe.Jon u nok le : ngwégwét man lôg Basangén a ba ke i jo gwét biloñ,a yi bé gwo ndi a yik makanda.\nYom di nyi,yo ini le,mut a nla lo i mbep i yi mangaa ma loñ ipe,i yi lelaa ngim biiñngin i ñôô ngim bisélél,ngim bee,i yi lelaa i loñ i,i mbok ane yé,i yi bilem bi ngim mut i ke bisu ni njel matjañ.\nI len ini,ngim bisélél i nlo i mbep kikii puuwene,nsinga i woo,ndes manwin,sitima,kei ba nleñ i bôdôl i nkoñ biték le i kiiña hisi i ke bisu i añ matila moñ,i tehe i homa u yé ni i noñ maké moñ i ke bisu.\nMbep i yé nuga i nhôm i nwom mi bôt ngi ni kunde yap.Jon hikii mut a njôp i homa kunde i ntina bé nye ndi a lok i téénga,ba nhékda nye kikii i nuga ini le mbep.\nYaônde,12 mpuye 2014\nPublié par antoinepondipondi à 11:30 Aucun commentaire:\nHilo hi mim\nDi nla kal le hala a yé mut a yé ngim hilo i mboñ nye le a nok habé njôhge,a nla habé gwélél moo mé to makôô mé yak yi i mal nye le a nyi habé i homa a yé,i niñ a niñ,i mam ma ntagbe to ma ngwéla i pañ yé to haa ni nye i ke bisu .I ntén hilo unu u nlo ingéda njok kon i nkahal tiigaha mut i nyemb.Lehel ñem i nkahal nene.Bapala hop ba kahal tulus homa nyensô le mut nu a niñ habé.A ma jôp i pôla bikôdôg ni lipan.Ndi yak bôt ba wip ba gwé likenge i gwélél mabui to gwom bipe i jubus bôt hilo hi mim.\nNgim bôt i ngwélél ngim libui i,i nhôla bo le ba jôp i ndap mut le ba nip.I bôt ba yé mu ikété ndap i,ba nke hilo hi mim le ba nok bé bôt ba wip ba njôp i ndap.Hanyen bôt ba wip ba nla héya we i nañ yoñ,ba niñ we isi,u yi bé hala i ke bisu.\nDi nla kobol i buk ini ni kal le hala a yé kiha ntôñ. Jon u nok le man a nlama nôgôl bagwal bé.\nDi nla ki kobol i buk ini kal le hala a yé likwo kiñ yada. Jon u nok le me ni we di nôgla maben. Hala a nkobla le i yom u mpot tole i yom u mboñ mut numpe a nok yo inyuule i ta bé nye nkén. Jon bôt ba nla nôgla i hop, i mis, i moo i ke bisu. Jon u nok le: man bo nyañ ba nyégna bé. Hala wee man a nyi i yom nyañ a ngwés yak nyañ a yik i yom man a ngwés. Hala wee man a nyi mahôñôl ma nyañ yak nyañ a yik mahoñol ma man.\nManôgla ma mboñ bôt le ba kee ni bisu noñnaga ni i jam ba nkit le ba mboñ inyuule ba nkôhna bé woñi bo ni bo. Manôgla ma nlona bôdôl ñem ni nsañ. Manôgla ma nlona mahol i ndap bôt, litén, i loñ i ke bisu.\nYaôndé, 05 mpuye 2014\nPublié par antoinepondipondi à 04:20 Aucun commentaire:\nMANÔGLA Di nla kobol i buk ini ni kal le hala a...


Culture Basaa: MANGÉN\nBôt ba kôba ba bé kéne mangén inyuu i hôla bo le ba niñ longe. Mangén ma ñunda maliga ma hikii yom, ma ñunda libag li basôgôlsôgôl. Mangén ma nhôla man mee le a yi liké ni le a hôya bañ pék ni yi i bôt ba kôba bi, bi yé mangén.\nMangén ma tihba mam ma niñ momasôna. Mangén ma yé banga yigil i ñin. Ba nyi banga man mee ingéda a mpot ndi a kénege mangén.Mangén ma njubus we i nog mbog mee i, i yé nkabag môga imaa. U gwé mbog bihégél ni mbog ndômbôl. Mangén ma ñunda bés le, inyuu hikii yom, mut a nlama bé lel balal ba ndamba, mut a nlama yi gwel nyemede, ibôdôl i yi gwel mahoñol, i noñ i yi gwel ñem i pam i yi gwel nyuu yé. Ingéda mut a nyi gwel nyemede, hala wee a nyi bok mam mé. Yag loñ mee i bé yi bok mam mé inyuule, loñ mee i bé gwélél mangén ma bôt ba kôba. Ba nyil mut i hop ni maboñog mé.\nMangén ma niiga man mee lelaa a nlama yi kena ñin yé. Jon man mee a nlama hoñol mangén ma bôt ba bi yigle nye.\nMangén ma nhôla mut i bana soñnda, mangén ma nhôla mut i yi ndoñol i ngim mam, mangén ma nhôla mut i ôt mahoñol ni nyemede ni i mam a ntehe to ma a nog.\nYom mangén ma ñunda, yo ini le, yom yokiyo i nla bé ke longe ibale bo i yom i, i nlel balal ba ndamba. Mangén ma nhôla ki mut ingéda i mpam nye le, a nyi habé i yom a boñ tole a nyi habé i yom a nlama kit.\nIngéda u nyi kéne mangén, niñ i nkôhna habé woñi, u nwas libag li maange, u nyila ngwélés inyuule biniigana bi mangén bi yé i boga ni boga. Ingéda u nyi ñañ i bôt ba kôba, u nkônde bana yi ni pék. U mboñ habé dihôha di bilôg bisoñ to di bilôg binyuñ, u nyila ngwañ mut ni mpémba mut. Yak loñ yoñ ya yi tééda libag jé li kunde. Hala a yé kimasoda. Hala a yé ki longe jam.\nYaônde, 14 njéba 2009\nPublié par antoinepondipondi à 09:21\nLIBAG LI KUNDE\nBANGA BIJEK NI NYÔBA INYUU NIÑ I BOGA\nHILÔLÔMBI NI BASE I SÔKBÔK


Culture Basaa: octobre 2008\nPublié par antoinepondipondi à 14:36 Aucun commentaire:\nPublié par antoinepondipondi à 14:22 Aucun commentaire:\nHala a yé kikii mut a nnôgda nyuu yéé. Jon mut a nkon lihep, mut a nkon njal, mut a nkon maséé, muda a nkon sôñ, mut a nkon kôhôl, mut a nkon mbahal, mut a nkon masai, mut a nkon woñi ike bisu.\nNgim makon i yé makon ma bôda kikii bo kon libéé, kon i joo li gwélél ni kon nwi mbéé. Ngim makon i yé makon ma munlôm kikii kon i man libind. Bonge ba gwé ngim makon kiki libimbe, makele, dikola ike bisu.\nMut binam nyetama bé nyen a nla kon. Binuga bi nla kon yag bie bi nla kon. Ingéda mut a nkon, nyetama nyen a nog jôhge. Jon u nog le mut a nog bé i wañan nyo lék.\nYom di nyi, yo ini le, ngañngañ a ntibil kon ndi a ntibil bé nyemb. Inyu hala nyen ibale bo ndi u nkon, u nlama bé sôô kon woñ. U nlama bé wonyuu i kal ngañngañ kikii, u nog nyuu yoñ. U nlama bé wonyuu i kal ngañngañ i yom i ntéñnga we i pes i mbôô woñ. Jon u nog le, u sôôg kon, yag i kel wa wo ? Ibale bo ndi u ngwés bé kon ngim kon, u nla banba, u nla keeba makele.\nMakon ma yé ngandag mintén. U gwé makon makété nyuu ni makon ma mbégdé. Mut a nla kon le, ba njés nye mbôñ. Lihep, lék to linyuma bi nla boñ mut le a kon. Minsoñ mi nla boñ mut le a kon. Ngim makon i nnoña, kikii ndôn, kôhôl ike bisu. Ngim makon i nlôl i nkañ, hala wee bagwal boñ ba lôôs we ngim kon kikii hilabô. Béba kon i yé kikii yag nsola i kon. Ngim makon ipe nog bé matibla. Ngim makon i nta kikii sôñ. Ngim makon i nom bé, makon mape ma nomog. Ngim makon i yé le mut a nyi bé i yom i ngwal mo kikii libimbe, kon njok suguu.\nU gwé ngim makon i noña kikii libimbe, ndôn, makele, dikola, kon masai ike bisu. U gwé makon ma nhébga kikii nkoñmbe, njôhge joo ike bisu. U gwé makon manjel matjél, kon i ñem, bo ñem i mpala bép ike bisu. U gwé makon ma njel bijek ni bijek kikii bo bilôô, mbahal, libum li nkogoo, poo hu, minsoñ mi minla, mbag minla, dibas, lihep li minla ike bisu. U gwé makon ma libaa kikii manjee ni njok suguu ike bisu. U gwé makon ma ditam ni séé kikii kon masai, ngog ditam, ike bisu. U gwé kon bihés kikii libuga, njôhge masoñ, kola mbus ike bisu. U gwé kon minsôn ni mabôñnga kikii jôhge minsôn, kon i nkañ i bobôg ike bisu. U gwé kon i koo i nyuu kikii ngaa nyo, minyañ, tjôs, hilulu ike bisu. U gwé makon ma mis ni maôô kikii bo ndim, ndok. U gwé makon ma minkañ kiki bo ño sii, linyoi, pes nyuu i nwo ike bisu. U gwé makon ma boña ni mahoñol kikii njék, yén péé ike bisu. U gwé makon le mut a mbabaa, le mut a mbép nye kikii ndôndôô, homa , liga ike bisu. Mut a nla kon le a gwé lem kikii ndim, ndok, mbug, kidig woo, kidig kôô, kikbe, litud, jis jada ike bisu. 2\nYom di nyi ki, yo ini le, ngi-yi i yé kon. Ingéda mut a nyi bé, a nla bé yi añal kon wéé, a nla bé yi i homa a nnog jôhge. Ngi-yi i yé kon inyule hala a mboñ le mut a nyi bé yoñ mbee ngañngañ a ntiina nye to nog ngobol ngañngañ a ntina nye noñnaga ni kon wéé.\nIngéda mut a nyi kon wéé, a nla hoo mbôôp, a nla yi i njel a nla noñ inyu i boñ le a kon habañ. Jon u nog le ngwo i yi jôi jé ni ñem. Ingéda u nkon, u nla bé sal, ndi ingéda mut a nsal bé, a nla bé ba kunde.\nYAOUNDE, 05 hikañ 1999\nIngéda pes nyuu i nsôhge we le u nla bé nihbe, nyen ba nkal le u nnog njôhge. Minkañ nwoñ nwon mi mboñ le u nog njôhge. Mut a nla nog njôhge i woo, makôô, i bel, i tôl, i mis, hilémb, maôô, masoñ, hinoo i ke bisu. Jon u nog le, u yé u lék, u la hinoo.\nNjôhge i nla lôl we le u mbabaa, tole u nkwo, tole u nkon i ke bisu.\nInyu hala nyen u nlama ban ñem ingéda u nkon. Mut a nla neebe nog njôhge ingéda a mboñ béba. Hala a yé ngim kokse. Hala a yé ngim hémle.\nMut a nla bé niñ le a nog bé njôhge. Man mee a bi kit le man munlôm a nlama kweeba inyule nlénd wéé a mbégél le a ngwéé i kôli bé.\nIngéda mut a nog njôhge, nyetama nyen a nog yo. Jon u nog le, mut a nog bé i wañan nyo lék.\nYAÔNDE, 13 matjel 2005\nLIHEP LI KON\nHala yé kon i tihba kôyôp ngiiña man nyu i matjél. i nuga ini i gwé ndigi pogo yada won i mboñ le kôyôp ngiiña man nyu i matjél i nsal habé longe. Ndi ngim hikala hada hon ingéda i nyo we, hanyen i nti we lihep li kon.\nIngéda mut a nkon lihep li kon, a mbéna bana mbabla nyuu hala wee nyuu i nsehla nye. Inyu hala nyen mut a nlama ke i tehe mut matibla nyen a kal nye too a nkon lihep li kon ni i mbee matibla a nla yoñ. Matjél mut matibla a yoñ we, mon ma nla ki yis nye le u nkon lihep li kon.\nInyu i boñ le u bana bañ lihep li kon, u nlama yéñ le ngim hikala i nyo bañ we. U nlama boñ le dikala di jôp bañ i ndap yoñ ni i njel ini le binan bi ba bañ i mbaa ndap yoñ to sesep, to titimba i liboo. U nlama kéñ biwinda bi ndap yoñ ni nteendi le hikala hi nyo bañ we. U nlama kéña makôndô le hikala hi nyo bañ we ingéda u nañal i ke bisu.\nIbale bo ndi hikala hi nti lihep li kon hi nyo bé we, waga kon bé lihep li kon.\nMut a nla semba ngim makon ni i jel ini le a yé mut a u nniñ ikété mapubi. Hala a nla ndigi bôña ingéda a nnogop ngélé yada bititigi gwobisôna i ngim kel. Ingéda a njôwa moo méé lole a nje, ingéda a nsôgôp le a mmal je, ingéda mut a nhaba mbod i mpôp, ingéda kété ndap yéé i mpôp yak ni mbégdé ike bisu.\nMut a nla ki semba ngim makon ingéda a nkeeba makele. I jam lini li nlama bôña ibôdôl muda jém ike ndég mange ibol minañak mi bôt. Mut a nlama keeba kôhôl kôhôl, a nlama keeba le a kwo bañ bôk, a nlama keeba lihep li minla, makele, libimbe, ndôn, manjee ike bisu.\nMut a nla semba ngim makon ingéda a ntodol ngim bijek hala wee a nlama bé je ngandag bombo, ngandag môô, mahoñ, bas, a nlama bé nyo ngandag maog to ôt siba ike bisu.\nMut a nla ki semba ngim makon ingéda a nke like li makôô, ingéda a ntug mintug mi moo to mi makôô ike bisu.\nMut a nla semba ngim makon ingéda a nyi nañal likôndô, ingéda a nyi yén i mbénda, ingéda a nyi téé nyuu yéé, ingéda a mbegee bé yom i nlel ngui yéé ike bisu.\nHala a yé kon i nlôl bijek bi gwé mahindi. Ingéda u nje bijek bini bi gwé mahindi, bi yé bi bol minla, dimamana bipoga bi niñ bi mbôdôl bôl inya i yé le di nti we kon.\nU yé u kee mabéngba hanyen ba nléba imbee ntén himamana poga i niñ i ntéénga mbôô woñ ni imbee bee i nla jôs yo.\nHimamana poga i niñ = microbe\nIngéda mut a mbabaa, matjél ma mpam i pés nyuu i. Mut a nnog njôhge. Jon mut a nlama yéñ le i pés nyuu ini i yila bañ ngim poo tigale dimamana di poga di niñ di jubul i poo, ndi di tjama ni nyuu yosôna le di nol nye.\nIngéda u mbabaa, joo le matjél ma mpam bañ ngandag. U nlama yéñ le biték to mahindi bi jôp bañ i pes nyuu u mbabaa. Jon u nlama ke yak mut matibla le i pes nyuu i nkon to i homa a nkon bi hoo kôs matibla. Jon u nog le, a légék u jek, a hol, u je kuunjañ. U nlama tehe mut matibla le a kep we le to u mbabaa, mbabaa yoñ i nol bañ we inyule mut a nla bé niñ le a bana bé mbaaba.\nHala a yé kon u nlôl i ntén himamana poga i niñ yada. Kôhôl i yé kon i nnoña. I kon ini i nla tihba bisaha, ditam, minla, koo nyuu, laakôp i boña ni poños nkak, bihés i ke bisu.\nIngéda mut a nkon kôhôl kôhôl, i homa himamana poga i niñ i ntihba nyuu yéé, i homa nu a mbéna nud.\nKon i kôhôl kôhôl i tabé longe kon inyule ibale bo ndi u ntibla bé, u nla wo. Jon u nlama ke mambéngba inyu i boñ le ibale bo ndi ba nléba le u nkon kôhôl kôhôl u hoo yoñ bee bi matibla ni ki le u yén habañ i ti i bôt inyu i lôôs bo i kon ini.\nInyu i boñ le u kon bañ kon kôhôl kôhôl, u nlama ke i ndap matibla le ba kep we. I jam lini li nlama bôña ingéda u ngal man. Jon ibale bo hikii man a yé a gwéé ba kep nye hala a boñ le kon u kôhôl kôhôl wa ba i ntôl habé.\nHu i nla bé sal longe inyule i nkon. Mut a nla nok njôhge i hu ndigi wee hu i nlék. Hala wee laakôp ikété hu i nkon. Jon u nok le hisañ i nkogoo mut. Hala a mboñ nye le a nla bé je. Ngôñ je i yé i mal nye ndigi inyu njôhge a nok.\nMut a nla kon poo hu, hala wee i mbaaba i, i nkeñep ndi i yila poo hu. l poo hu ini, ibale i nom ngandag, i kôs bé matibla ma kôli, i nla yila njok suguu.\nU nla nok njôbge i hu ni i man nla. Hala a yé laakôp ikété hu ni laakôp ikété man nla bi nkon. Ibale bo ndi hu i nkon, matibla ma yé. Ngim bee i yé le mut a nlama yoñ. Ndi ibale kon hu i nnai, ba nla kan hu le ba nhéya kon. Inyu hala nyen mut a je bañ ngim bijek, mut a nyambaa bijek a nje loole a mmil , a mmil bañ yom i nlôôha let kikii, bo,hés nuga, botoñ kembee, mut a nyo bañ ngim maog to ngim bineene bi gwé njiñ hôk (gaz) tigale bi boñ le hu i kon inyule njôñ liôô i nligis laakôp i hu.\nLelaa u nla yi le u nog bé longe ni maôô moñ ? Ingéda u mbédés kiñ nkuu mahop tole kiñ nkuu bititii, ndi i bôt ba yé we i pañ ba nog le i mpot ni ngui. Ibale bo u mbat bôt hikii ingéda le ba tiimba kal we i yom ba mpot. Ibale bo u mbéna kañ. mbom, tole u nyiibe, tole u nsét ño inyu i nog i mut a mpôdôs we. Ibale bo i yé we ndutu i nog i yom i mpôda ingéda bôt ba kôdi libai tole ingéda u yé i mbôm sabe, tole i boma ni mawanda moñ. Ibale bo u mbéna bat bôt bape le ba kal we i yom i mpôda.\nDi nlama tééda maôô més longe inyule hala, a yé kimasoda le mut a nog mam momasôna ma niñ ni maôô méé. Di nlama jôwa ô kikii ini nyu i pe to ngélé yada i ngim sondi. Jon di yén bañ i homa makiñ ma mbet i ngii i lel balal ba ndamba.\nYaounde, 20 biôôm 2002\nlngéda lingôdô li manum li njôp litjee li muda nyen muda a nembee. Ndi mangôdô ma manum ma nla jôp i nlélém ngéda litjee. Hala a mbéna nene i ngim binuga. Inyu mut binam, hala a ngwal mahas.\nLingôdô li manum li yé poga i gwal i munlôm ni balôm ba binuga, i gwé ño ni nwel i i nhôla liké jé.\nMunlôm a nla gwé le manum méé ma gwé bé mangôdô ma manum.\nMunlôm numpe a nla gwé le mangôdô méé ma manum ma nla bé ke ngwé inyu i jôp litjee li. Muda. Bi nwo i njel. Ngim makon kikii dikola di nla boñ le munlôm a bana habé mangôdô manum tole mangôdô méé ma manum ma bana habé ngui.\nNgim biloñ i ntééda manum ma bôlôm inyu i némbaha ngim bôda. Yigil i manum i nla hôla le i man a gwéé a bana bañ ngim makon. Hala a mbôña inyu bôt ba binam ni inyu ngim bilém, ngim bie ni ngim tjobi.\nMut a nniñ bé le a kon bé. Jon ingéda kon u mbes mut, nyuu yé i nyéñ i jôs i kon i. Ngim gwom i yé ikété nyuu mut le nson wap u yé li jôs makon nwaa bee bi nlo i hôla le mut a mbôôp.\nIngéda nyuu mut i nla habé jôs makon nyen ngim makon i bôt ba nla tibil i nla nol mut inyule SIDA i njôp nye i nyuu. Hanyen bahal, kon masai, kohôl, koko kôhôl ike bisu bi nok habé matibla inyule i gwom bi hôlga nyuu mut i jôs makon, SIDA i ntuga gwo le bi sal i nson wap. Jon mut a hoo ke le ba bénge nye matjél méé. Ndi inyu i semba le SIDA i jôp bañ mut i nyuu, a ba a haba ndamb malal ingéda a mpôôna nañ ni muda. Yom a nlama yi yo ini le ndamb malal i bôlôm i yé yak ndamb malal i bôda i yé, ndi ba gwélél ndigi ndamb malal yada. Ibale bo ndi ba nlama ôm we ndondok, u neembe ndigi i ndondok i mpémel i kopga. Ibale bo ndi ba nsehel we tole ibale bo ndi ba nlama gwélél lam to hikéñ i ño woñ, i gwom bini bi nlama bé bana matjél ma mut numpe le ba bag ba gwélél gwo i ño i mut numpe to i nyuu mut numpe. Ndi téntén mut a nlama ndigi pam ni mut wada muda to mulôm.\nInyu i yi to SIDA i njôp we i nyuu u nlama ke le ba yoñ we matjél inyule mon ma yis we i jam li.\nMbôñ mahii i nlôl bé ni sida, i yé kon u libaa ngéda mut a nje mbôñ mahindi.\nIngéda u nhoo ke mabéngba hanyen ba nla hoo léba i yom i nténga we, ha ki nyen i bee ba ntiina we bi nla hoo jôs i kon u nkon.\nJon u nog le, bemnga bemnga a ntek bé yila mbom hitjo. U nogog ki le, a légék u jek, a hol, u je kuunjañ.\nNiñ i mut i nkoñ hisi i nkiha ni makon.\nYAÔNDE, 08 biôôm 2006\nDokta BOUM Bernard\nMaog ma yé soso bañnga. Moni mi ngandag bon ba loñ mi nke i sômba maog Ngandag moni mi bon ba loñ mi nke inyu matibla ma nlôl i nyôba maog. Ngandag bon ba loñ ba nwo inyule ba nyo maog.\nIngéda maog ma nkahal téñnga mut i pes i mbôô wéé, a nlama yi le nyemede nyen a nla tjel nyo maog. Ingéda mut a nyo maog, a nnog mane ndi a nyi bé le a yé i sagal mbôô wéé. Ingéda mut a nyo maog, maog ma mbet nye i ño, ma mbôdôl sal minsinga mi minkañ nwéé to a nleñba ndigi ndék matôi ma maog. Inyu ngim bôt ni inyu ngim ma ngéda, maog ma nla boñ mut le ñem wéé i tabé ñwee, maog ma nla boñ mut le a nyam, maog ma nla boñ mut le a nhoñol le a ñemel ndi ki a nke bé hilo ike ni bisu. Inyu i yi le maog ma nkahal tamba minsinga mi minkañ mi mut hala a nyoñ soso ngéda. I bodôl bibéé bi niñ, mut a ngwés lihua, bebek hala a yé nseñ le mut a hol, le mut a nihbe mam ma niñ. Ndi yom di nyimbe yo ini le mut a bi pohol le lihôô maog jon li nkile inyu yéé ni yag bilôg bi isañ. Ndi bôt ba kôba ba bé nyo bé maog tjagatjaga. Ba bé béé minkol mi maog Jon ingéda u nyo maog, u nlama badba le u mboñ kii. Inyu bon boñ, bôt ba lihaa, mawanda moñ, bilôg bi isoñ, u nlama kal nson i maog noñnaga ni tamba maog ma ntamba mbôô i mut binam. U wo bañ nyuu inyu i yis mut le maog ma nla tibil kiki bee i ngim ma ngéda ndi u meya maog, u yi le maog ma yé soso bañnga.\nInyu hala nyen ibale bo ndi u mbôdôl meya nyo maog, u nlama bôdôl badba. U nlama yi le ibale bo ndi u nyo hiki kel tômblô baa i maog ikose ni kôgôô hala wee u nyo 23 ma léda ma liumb i ngim nwi.\nJon u énél bañ mut numpe le a nyo maog, u tinde bañ mut numpe le a nyo maog ibale bo ndi a ngwés bé nyo maog, u nlama bana bineene tole malép ma bitatam i ndap yoñ inyu i ti nkén mut a nlo i pôdos we. Mut kôba nye : " Bijôñ ni bijôñ bi ôñôl bé i nkok". hala wee u noñ bañ béba liboñog li jam. U tééda le : maog ma nlel bé ñem. Jon ingéda u mboñ jam wee u nkôôba i boñ jo.\nYaoundé, 24 Hilônde 2000\nYô, ibabana, nsôn i ntat kon i bombo ni libind gwon hi mbañ bisesema.\nYô i yé isi boña, nyen a mbañ bisesema i linañ ni bisesema, i kônde bombo matjél.\nIbabana i yé bisu bi ngodol, nyen a mbañ bisesema, i boñ le minsinga mi minkañ mi nsal ikété nwee.\nNsôn i ntat kon i bombo i mbañ bisesema ba nsébél le insuline.\nIngéda u nkon kon i bombo, bisesema bini le insuline gwon ba ngwélél inyu matibla.\nLibind li mbañ bisesema bi mbôô. Manum ma munlôm. Inyu muda, gwom gwé bi mbôô bi nyodne nsañ matjee bi kéyi nye i nwel isi libum.\nTééda longe: bisesema bi yé gwom bi ba nsem, le bi ñoo, bi num, bi bot matam. Hikii yom i niñ, i gwé gwéé bisesema hala wee niñ i nla hé ba ibale bo bisesema bi tabé.\nFruits : papaye, mangue, mangue sauvage, ananas, canne à sucre,\norange, citron, pamplemousse, citrouille, avocat, tomate, aubergine.\nHuiles : d'arachide, de karité, de palme, de coton, graisse animale, noisette, ndoga.\nGlucides : macabo, taro, igname, plantain et banane, patate douce,\npomme de terre, manioc, maôg, massô, mbôlô, la canne à sucre.\nProtéines : Viande, le lait et les produits laitiers, le poisson.\nLégumes : Citronnelle, tomate, baam, babôga, kwem, ngombô, pôôga,\nmintja, baombe, mandowa, isiñ, bikukunja…\nCéréales : riz, Haricot, gros haricot, maïs, petit pois, concombre.\nLipides : toutes les huiles, les graisses animales, le jus de cacao,\nchenilles ( minkôñ, Bikeket, nwañ, di kungi ) criquet.\nPublié par antoinepondipondi à 10:12 Aucun commentaire:\nPublié par antoinepondipondi à 04:21 Aucun commentaire:\nPublié par antoinepondipondi à 08:19 Aucun commentaire:\nKON Hala a yé kikii mut a nnôgda nyuu yéé. Jon mu...


Culture Basaa: novembre 2008\nMapubi ma nke ngwéé ngandag. Ngwéé i mapubi i nyiba. Ngwéé i mapubi i yé 300 000 km/s. Bindoñ bi mapubi bi mpam ngim jomb. Hikii jomb li gwé ngim lék i, i nuk noñnaga ni nañ liké li ndoñ.\nJon mut a mbañ nsinga i mbôô kikii léman, tômblô, pôs i ke ni bisu. I nsinga yom i mbôô kikii léman, yon ba ngwélél inyule i nwas bé linyuma to hop le bi pam tole bi nyaanda i ke ni bisu.\nNsinga mapubi i yé mbañag ni yom i mbôô kikii léman. I nsinga mapubi ini won i nkena mapubi hala wee mapubi ma nke munu ikété i nsinga ini.\nNsinga mapubi i nhôla le bitidii bi nkuu bitidii bi pala ke, bi nene longe, le hop u pam longe i nkuu bitidii ni i nkuu mahop, le we ni mut ni añal longe to hee u yé ni nsinga i woo i ke ni bisu.\nIbale bo ndi nsinga mapubi i nla bana ngandag njanjat i nti mapubi ma nene nlélém, u nla gwélél i nsinga mapubi ini mangaa, i ingil, i njômbi,i yi mbogog i niñ, matibla ma ngim makon kikii bo likan jis, likan ngim njok suguu i gwélél i muda, i boña mut i ke ni bisu.\nYaônde, 16 maye sép 2008\nPublié par antoinepondipondi à 09:36 Aucun commentaire:\nBôt ba kôba ba bé yi i yom ini le nko. Nko i Ngé i bé ngim hma Bangéngé ba bé tééda gwom gwap, bisélél gwap, matiñ map i ke ni bisu.\nJon nko i yé ngim homa tole ngim ndap mut tole loñ i ntééda bikaat gwé, bitidii gwé, hop wé, matiñ mé, mambén mé, matila mé i ke ni bisu.\nNko i nseñ wé i yé le mut tole loñ tole tison, tole mbai tole nkom i huu, tole ngomin, tole ingil tole ntôñ i nimis bañ yi ni pék yé, mahoñol mé, ñañ wé i ke ni bisu.\nI mut tole i loñ i gwé bé nko i nla bé hol inyule nko i nhôla bôt i yi i mam ma bi tagbe, i mam ma bi gwéla i ke ni bisu.\nJon u tééda le, nko i yé kikii boña inyu loñ ni inyu mut. I loñ i yé ngwélés yag i mut a yé ngwélés, a nla bé niñ ngi-nko.\nYaônde, 09 maye sép 2008\nPublié par antoinepondipondi à 09:35 Aucun commentaire:\nNKANA A NYOGOP BÉ, IBALE A NTILA BÉ, A ÑAÑ\nI bug ini le nyogop i nlôl i bug ini le yôgi. Hala wee ibale mut a yé nhat mut, a nyéñ habé jam jo kii jo, inyu yé a ma bol.\nMatila ma nhôla mut le a nlôôs mahoñol mé, yi yé ni pék yé i bôt ba ñañ nye len ni i bet ba añ matila mé i mbus nyemb yé. Jon u nog le, hop u ntagbe, matila ma nyégle.\nIngéda mut a ñañ, a nkônde bana yi ni pék. Jon u nog le, yi i ngi kônde i nteg bé mal. Ingéda u ntila ndi u añag u nyila ngwélés. Nlélém inyu loñ yoñ.\nMut a nigil ni sal ngim yé niñ yosôna. Ibale bo a ntila bé hop wé tole a ñañ bé wo, a nyin. Yak loñ i nyiñ. A nyi habé ôô bisélél gwé, a nsal habé bijek gwé ni nuñul gwo ni nkoñ isi, a mbañ habé bee gwé i ke ni bisu. A nyi habé nseñ i manyii. Jon man mee a mbôdôl nuñul biték gwé mut a tabé man mee, munlôm a mbôdôl haba mbod muda yak muda a mbôdôl haba mbod munlôm, man mee a mbôdôl je bijek ni nyo maog ma loñ i ane nye, a ntjél liada li bôt ba kôba ni Hilôlômbi, a ntjél bégés mambén ma loñ mee, a njôp i njel bitek, a mpot habé hop wé i ligwéyag, a nsehla ingéda ba ntég bijek ni maog i téblé i ke ni bisu.\nA man mee inyu kii u gwé habé suhul nyuu ? Inyu kii u ntila bé ? Inyu kii u ñañ bé ? Inyu kii u nim litén joñ ni mboda yoñ yi yoñ ni pék yoñ ? Inyu kii man mee a ñañ bé lipep li manwin hikii kel ? Ngim kaat hikii sôñ ? Inyu kii man mee a nyila mut njagi ? Inyu kii man mee a ta habé mut mban ? Inyu kii man mee a ntéd libind jé nyemede ? Inyu kii man mee a nyi habé wonyuu ingéda a mbep boñ ngim jam ? Inyu kii man mee a gwé habé yi ni pék yosôna ?\nYaônde, 26 biôôm 2008\nPublié par antoinepondipondi à 09:34 Aucun commentaire:\nLINGWAÑ LI WIM LI MAPANGA MA MONI\nLingwañ li wim li yé ngim likot masangô i nneebe bôt ba yé bet lihat li bañ, hala wee bôt ba ba gwé bigwelmoo, bikei bi nson, ligwañ li hisi ni i gwom bi nla niñis mut.\nLikot masangô nseñ wé i yé i le, hikii mut a laa yônôs ngôñ yé ni i gwom bi yé nye nseñ inyu niñ yé, le mut nyekinye a yep bañ ni jis li mbôngôô ni i hôla loñ, le i ba soso loñ.\nHikuu hi moni hon i nhôla mut tole ngim bôt le ba nuñul moni, moni batjañtjañ, péba moni ni moni mapep. Hikuu hi moni hi nla sal i ngandag biloñ.\nMapanga ma moni nson wé i yé i kôhna moni, i pôôs moni, i yoñ yéñe, i hôla bôt i somb moni ni i nuñul moni mapep ma nyunga i bôm i bigwelmoo i ke ni bisu.\nNdi inyu i boñ le, lingwañ li wim li mapanga ma moni i sal nson wé longe, i nsômbla le mbañ won i kennga nye, ndi nye a noñog i mbus. Mbañ nyen a nlama bañ moni. Tigale lingwañ li wim li mapanga ma moni i kahal pôôs bôt moni mi ba nla bé saa inyule bibep bi nkola bé. Hanyen dikuu di moni di nla habé pôôs bôt moni, to dikuu di moni dipe. Di nla habé tihmbe moni bôt ba ntééda to pôôs i bôt ba gwé bi ingil moni i ke ni bisu. Hanyen u nog le koñ i lôla a njôp i loñ tole biloñ inyule dikuu di moni di nsot, moni a nnene habé, liyep li nla noñ ibale bo sañ i njuba bé inyu i kéñ le ligwañ li wim li mapanga ma moni ma kuuna bañ likot masangô.\nNgomin loñ tole bangomin ba biloñ ba nlama tat ni mambén le lingwañ li wim li mapanga ma moni bé jon li nlama kit to sal to laa ndi li nlama bégés mambén noñnaga ni i pôôs moni, litééda moni i ke ni bisu. Jon u nog le, nwet mbai a yé a kee, biboboñ bi yégle bi ntôp. Mu i njel i nyen u nog le, balôm ba kôp ibaa, ba ñoñ bé mbai yada. Jon bakena dikuu di moni ibale bo ba mbep sal, ba kôli ni kokse.\nYaônde, 19 biôôm 2008\nPublié par antoinepondipondi à 09:30 Aucun commentaire:\nPublié par antoinepondipondi à 10:18 Aucun commentaire:\nDi nla kobol i bug ini le hoñol ni kal le hala a yé jam li nlôl mut i boña wé. Hala a yé mam ma ntagbe i ñem i mut le, a nla tééda tole a nla tiimba nog ngim yom ndi to nlômbi yi a bi yi ngim yom.\nDi nla kobol i bug ini le mahoñol ma nwee ni kal le hala a mbat mut le a bana soso yi ni ngandag soñnda kikii ihéga inyu i yi kii i ngwal mahoñol ma mut, inyu kii ngim yom i yé i lel le yanga yom ? Kii i mboñ le mut a yé tôbôtô ? Ane i nlôl hee ? Niñ i nlôl hee ? Njee a mbot Nheg ? Maliga ma sôli hee ? B'a mut a mmal i nyemb ? i ke ni bisu.\nYom di nyi, yo ini le, pék yon i yé mut. Jon inyu i lôôs mahoñol moñ, u nlama bana longe soñnda. U nlama tibil hoñol mam ma kôba ni kwañ i yi nseñ lingwélés. Inyu i lôôs mahoñol moñ, u nlama yi gwélél bibug bi mpam i nyo woñ le mut a nog we. Jon u nog le kidig tôl i nlôk mut. Ingéda mut a nyéñ mahol a nyôs nyuu i nson hala wee a mbégés ngeñ, a nsaa babôñôl bé, a tabé nkol maog to nkol siga to nkol i je bijek, to nkol bôda i ke ni bisu. Mut mahol a nyi semba makon. Jon u tééda le, u noñog hikwe, u nlep pa ni makoñ. Hala wee sal.\nYaônde, 05 maye sép 2008\nPublié par antoinepondipondi à 03:41 Aucun commentaire:\nMAHOÑOL MA NWEE Di nla kobol i bug ini le ho...


Culture Basaa: juin 2009\nPublié par antoinepondipondi à 10:04 Aucun commentaire:\nU JE BAŇ BIJEK\nU JE BAŇ BIJEK, U NYO BAÑ MAOG MA LOÑ I ANE WE, TIGALE U YILA NKOL I LOÑ I\nHilôlômbi nyen a bi ti man mee i mbén bisu ini inyu i boñ le man mee a sal bijek gwé, a nuñul gwo ni makas ma ina ma nkoñ isi. I moni a nkôhna, a nhôô bisélél gwé. Yag gwo a nuñul gwo inyu i oñ mandap ma sukulu, mandap ma matibla, inyu i tila bikaat, inyu i séñ minloñ, inyu i bañ bee, mangaa i ke ni bisu.\nI mut a nje bijek, a nyok maog ma loñ i ane nye, a nyan loñ yé inyule a nyila mut yengi ni i njel ini le a ngwés habé pot hop wé i ligwéyag, a mal ha mahoñol mé le hikii yom i nlôl i loñ i ane nye i yé longe. I mut nunu a nyan mbog bôt ba kôba ni i mam ba bi yigle loñ mee. Ndi a hôya le bijek a nje ni maog a nyo, bi ngwal makon bôt ba kôba ba bé yi bé. Jon u nog le, ba nkés bé mbog i ngii mbog. Hala wee u nlama bé bénge to gwélél mbog yoñ ni mis ma yañan mbog. Mu i njel i nyen u nog le, mut a nje njék ndi mut a nje bé loñ. Hala wee mut a nlama bégés loñ yé.\nIngéda mut a nje bijek ndi a nyok maog ma loñ i ane nye wee a nyila wañ mut, mut nu a nyét bé, mut nu bôt ba nyan, mut nu a gwé bé mban, mut nu a mbégés bé ngeñ, a ñoba mañan môi, a nyônôs bé i jam a mbôn, mut nu a mboñ mam i loñ yé wee nkén mut, mut nu a gwééne bé maaisañ ngôô, mut nu a ñôô habé bisélél gwé, mut nu a ntila habé bikaat to añ bikaat bi hop wé, mut nu a neebe nyo maog hikii ngéda, mut nu a mbégés moni wee ngoñle mi yé Hilôlômbi i ke ni bisu.\nYaônde, 19 mpuye 2009\nHILÔLÔMBI NYEMEDE NYEN A NTEP\nBAKENA BA NTÔÑ WE\nBôt ba kôba ba bé sébél ki Hilôlômbi le Batuupék. Hala wee pék yé i nloo pék i bôt ba binam bosasôna.\nNtôñ i Hilôlômbi i yé kunde le ba bana bakena. Jon ntôñ i nlama yi le ngim mut i tabé le i bale bo a tabé wee ntôñ wa ke habé. Ntôñ i nlama ki yi le Hilôlômbi nyen a ntat biyig bi bôda ni bon ba nyuu. Jon ntôñ i nlama bana bakena ba mpémél mahaa ma bahémle, bakena ba mpémél i ntôñ. Bakena ba ntôñ ba nlama gwés mahaa map ni bahémle. Hala wee liada li nlama ba ipôla bakena ntôñ ni mahaa map lôñni bahémle.\nBakena ntôñ ba nlama, yi ni nigil mambén ma Hilôlômbi. Ba nlama bé ba bôt ba ntip hémle Hilôlômbi. Ba nlama ba bôt ba nômôl ni ba maséé i hémle Hilôlômbi. Ba nlama ba bôt ba ngwés sélél Hilôlômbi ni ntôñ wé. Bôt ba yom yokiyo i bagal bé bo ni hémle Hilôlômbi, to ndutu, to njiiha, to njôhge, to nyemb, to manodana ndi bôt ba, ba yé ikété maséé ni Nwet wap ngéda yosôna.\nHilôlômbi a nyi miñem mi bôt jon a ntep i nwet a ngwés ni i njel Njombongo. Ntôñ i nkal Hilôlômbi le bakena di nhégda bo bana. Hilôlômbi a nyônôs makak mé, ni mahôla ma Njombongo a nhôla we i yônôs makak moñ ingéda a nsébél we le u ba, ba ba nkena ntôñ wé.\nYaônde, 20 mpuye 2009\nPublié par antoinepondipondi à 09:58 Aucun commentaire:\nB’A MUT A NLA BA MASÉÉ NI BIUN GWÉ\nB’A MUT A NLA BA MASÉÉ NI BIUN GWÉ ?\nDi nla kobol i bug ini le biun ni kal le hala a yé matémb ma nyuu ni i njel ini le mut a nôgda habé nyuu yé ingéda a bé wanda mut. Ba nyil ki biun ingéda mut a nke i noi i nsôk i nson. Ingéda mut a nha i boña wé le a mal lôôs ngim ngéda. Hala wee mahoñol mé mon ma nyis nye le biun bi gwé nye. Maboñog ma mut ma ñunda bôt bape le i mut nunu a ñun. Hala wee mañ mut a yé mut numpe. Jon u nog le i mut nunu a yé mange mañ mut. U nogog ki le, mañ mut u ntugul bé lép. Hala wee u yé i pamna ngim nwi, ngim mam i yé le u nlama habé boñ.\nYom di nyi yo ini le, biun bi tabé kon. Ba ntibil bé biun. Inyu i boñ le mut a ba masée ni biun gwé, a nlama kônde nigil. A nlama bé yén nyetama. A nlama yéñ le a ba mbôô. Inyule kikii u niñ hala nyen biun gwoñ ba ba. Mut a nlama yi le a wo jon a nlama hoñol bilonge bi mam a bana i niñ yé. Hala wee a nlama niñ ni libag li maséé. Mut a nlama ki niñ ni hémle, hala a nhôla nye i yi bok niñ yé. Ingéda u ngi gwéhék bôt ba binam ni niñ hala a mboñ we le ñem woñ u nkwo bé bôk. I mut a ngwés a nkon bé puba tjôñ woñi. To nhat mañ mut į koli bé ni iyeba wanda man munlôm. I loñ i ngwés mahol i nla yi gwélél mimañ mi bôt le mi lôôs linômôl jap li jam wanda. Hala a ngwal libag jada i pôla mimañ mi bôt ni wanda. Mimañ mi bôt mi ñañle bonge dingangana, bikôbe i ke ni bisu. Jon u nog le, u jok ni mañ , u gwélél ñem i moo. Hala wee mañ mut u yé mut makenge, lijôs nye li tabé bun. Jon u nog ki le, ba ñañ bé mañ mut masoñ i nyo. Hala wee u nlama ti mañ mut lipém li kôli ni nye.\nMut a nlama kôôba biun gwé inyu i boñ le a ba bañ mbegee inyu bon bé to inyu bôt bape.\nYaônde, 04 mpuye 2009\nBikéhene Bi Bisu ……………………….. Tribunal de Première Instance\nBikéhene Bi Ñem kété …………………. Tribunal de Grande Instance\nBikéhene Bi Hohol Hop ……………… Cour d’appel\nBikéhene Bi Ôm Tuk Gwet ……………. Cour Suprême\nNkéés …………………………………….. Juge\nNkéés wan man ………………………… Juge d’instruction\nNtat Mambén………………………….. Procureur de la République\nNtat Mambén Nu Nkeñi……………….. Procureur Général\nNsa Mapil……………………………….. Huissier de Justice\nNkum soñ i Matila…………………….. Notaire\nMatila Bikéhene……………………….. Greffier\nMatila Bikéhene Nkeñi………………. Greffier En Chef\nNkena Bikéhene bi bisu…………….. Président du Tribunal de Première Instance\nNkena Bikéhene Bi Ñem kété………………. Président du Tribunal de Grande Instance\nNkena Bikéhene Bi Hohol Hop……………….. Président de la Cour d’Appel\nNkena Bikéhenee Bi Ôm Tuk Gwét………… Président de la Cour Suprême\nNkena Juu Li mahop Ma Lôg Ngomin…….. Président de la Chambre Administrative C.S\nNtat Mambén Bikéhene Bi Bisu……………… Procureur de la République (Près le TPI)\nNtat Mambén Bikéhene Bi Ñem Kété……… Procureur de la république (Près Le TGI)\nNtat Mambén Nu Nkeñi Bikéhene Bi Hohol Hop… Procureur Général Près la Cour d’appel\nNtat Mambén Nu Nkeñi Bikéhene Bi Ôm Tuk Gwet .. Procureur Général Près La Cour Suprême\nNkéés Bikéhene Bi Bisu ……………………. Juge au TPI\nNkéés Bikéhene Bi ñem Kété………………….. Juge au TGI\nNnoñ Nyuu Nkena Bikéhene Bi Hohol Hop…….. Vice – président de la Cour d’appel\nNti Maéba Bikéhene Bi Hohol Hop…………… Conseiller à la cour d’appel\nNti Maéba Bikéhene Bi Ôm Tuk Gwet………. Conseiller à la Cour Suprême\nMbom nnoñ Nyuu Ntat Mambén Nu Nkeñi……. Avocat général\nNoñ Nyuu I ñem kété Ntat Mambén Nu Nkeñi… Substitut Général\nMan Nnoñ Nyuu Ntat Mambén Nu Nkeñi……… Attaché au parquet Général\nNnoñ Nyuu Ntat Mambén…………………….. Substitut du Procureur de la République\nMatila Bikéhene Bi Minkaa………………… Greffier Audiencier\nMatila Nkeñi……………………………………. Secrétaire Général\nYAÔNDE, 13 maye sép 2002\nhttp:// antoinepondipondi.blogspot. com\nPublié par antoinepondipondi à 09:57 Aucun commentaire:


Joseph-Désiré Job : "Me ngi gwé ntoñ ni Mbondonjéé"\nMardi, 30 Mars 2010 18:19\tLa redaction\nNtuk ndamb makôô le Job nu a ntip sane ni hikip hi Belgium a ntimbhe Eric Roland Kongou\nBôt bobasô ba hoñlak le mam ma mal we. Ndi u mpuhe bés ni majôp moñ i hikip hi Belgium.\nMe nok bé inyu kii bôt ba nhoñol le me mal. Me ntip sane ni Lierse Sport Kring. Mam momasô ma bi kidna i dilo 31 di Kondoñ. Hala kii me bi nyodi i hikip hiem hi Turki, me bé le me sane ni tonje. Lierse Sport Kring a yé man hikip i mbai kii Lens, tole Nante i Pulasi.Hikip hi ngi yiine i nlôñ u nyônôs iba u pénsan ipôla dikip di loñ, ndi hi nsômbôl bet i nlôñ bisu. Jon nkena hio le Sangô Maget, mam Egiptô a nsébél batuk ba ba gwé nom’bôlô le ba loo i ti ngui. I len ini, di yé hikip hi bisu i nlôñ u nyônôs iba i pémsan ndamb makôô i Belgium.\nWe ni Rudolph Doualla Mbella ni bi nsane nlélém ilo.\nMbale i. Me yé masé i ba ni Doualla Mbella i Belgium. Me nsane ndik inyu sôñ ina. Hala a nke me inyule a nti ngéda i tehe lela hikip hi nke, ilo di mba di mal lini liben li ntuk. Kii me yé i Belgium, hala a nla hôla me i kônde téba i hikip hi loñ yés Kamerun. Me bi sôga séblana i nwii u ntagbe. Me ntehe le bakena ikip ba malak bé oñ hio, ndi ki pémsan biloñ bi Nkoñ Isi i yé len sôñ aa.\nMbale i le Paul Le Guen a ngi léñlak dikip di Erôpa inyu léba bon ba loñ…\nMaliga ma. hikip hiés hi nyonok bé; ndi kile mintuk mi nlama mbôdôl len sôñ aa. Hiki mut a ntehe le nkena hikip a nsômbôl ti hio mbimba, jon a nyiñil batuk ba ba gwé nom’bôlô. Me nyi bé bi mbe biyimbne a ngwélél inyu tep bôt béé. To nje mut a nla bana ntoñ. Ibale me gwé biyimbne bi a nyéñ, ki me ga la téba. I pes yem, me nyi le me gwé bisélél, ilo Mpuye (sôñ itan) u ba u ntagbe, me ga bana ki ngui iloo len ini. Me yé banga njo nsañ nkeñi, me ñyi ki i nsombla. Me mbem ndik nsébla\nDi ntehe le u ngi gw é makénd. Ndi i nwii nwoñ (Nwii 32), di nla kal le bimañ bi ngwel we....\n(a nol). Me ñyi bé kii ni nsébél bimañ. Hiki mut a nyi le me bi gwééné i Pulasi ni le mbale i le me gwé 32 ma nwii. Ngim bôt ipe i nhoñol le bitembee bi. Ndi bé bomede ni nla bé tañ le bisega gwem kiki bo Didier Drogba bi ngii tuguk loñge. Hoñol yem i yé le nseñ u yé ndik le bol i tuga loñge.\nNi hôya bañ le me m’a tuk pémsan i Nkoñ Isi iba (1998 ni 2002). Hala a ta bé nso jam. Me nla tuk kii mbiñ ikip tole kii mut mahénha. Hkip hi ngi ôñga, nkena a ngi yéñég batuk, me nlehel bé ñem, me hoñol le yak me me nla ke i Si Afrika.\nLipem li Mutation ; Nkobol ni hop u basaa : Jeanine Nyobe\n#5 25-09-2011 19:03\nvraiment content de retrouver des articles de ce genre bien que je me debrouille un peu dans cette langue de mes grands parents.\n#4 30-07-2011 01:31\nI loved your blog and eapecially your post about Joseph-Desire Job : "Me ngi gwe nton ni Mbondonjee". Thank you very very much for your work.\n#3 23-05-2011 19:48\n#2 09-09-2010 09:19\nExcellent translation job Jeanine Nyobe.\nKeep doing what you doing for Bassaa Communuty, we appreciate it.\n#1 01-04-2010 12:59