Q=1	C=0	SS=0	LS=0	PS=0	DC=0	LC=0	SD=0	BS=1	G0=983	G1=923	G2=552	DLID=az_RU	BODY=Американ ордусу һаггында миф\nМәтбуат вәтәндашларын бејнини елә јумушду ки, онлар һакимијјәти јени-јени торпагларын ишғална сәсләјирдиләр\nNoyabr 25, 2017 - 10:21 PM Хәбәрин коду : 869078 Мәнбә : Сизинјол Link:\nАБШ вә ордусу тарихи мифләрлә долудур. Мәсәлән, ону ҝөтүрәк ки АБШ иддиа олундуғу кими 4 ијул 1776-ҹы илдә дејил, 10 ил сонра мүстәгил олмушдур. 1776-ҹы илдә Шимали Америка колонијалары Британија һөкумәтинә гаршы сонрадан партизан мүһарибәсинә чеврилән үсјана галхмышлар. Өзү өзүнү президент елан етмиш Британија ордусунун кечмиш полковники Ҹорҹ Вашингтон инҝилис гошунларынын горхусундан кәнддән кәндә кечәрәк гачаг һәјат тәрзи сүрмүшдүр.\nӘһли Бејт (әлејһимус-сәлам) - АБНА – Хәбәр Аҝентлији: Јанлыш тәблиғат нәтиҹәсиндә бизи инандырмаға чалышырлар ки, АБШ ордусу дүнјанын ән ҝүҹлү, мөһтәшәм вә дөјүшкән ордусудур. Амма бу доғруданда беләдирми? Американлар бир чохлары тәрәфиндән дүнјанын ән дөјүшкән халгы сајылыр. Ахы АБШ ордусу тарих боју чохлу сајда мүһарибә, интервенсија вә әмәлијјатларда иштирак етмишдир. 20-ҹи әсрин ахырына кими АБШ хариҹдә 200 дәфәдән чох һәрби ҝүҹ ишләтмишдир. Һәмин ситуасијаларын бир чоху мүстәгил дөвләтләрин әразисинә бирбаша агрессија илә бағлыдыр. Лакин АБШ ордусунун әфган террорчуларынун, Ираг фәдаиләринин, Сомали бандитләринин гаршысында даим мәғлубијјәтә уғрамасы инсанлары ҝет-ҝедә даһа чох тәәҹҹүбә салмагдадыр.\nАБШ вә ордусу тарихи мифләрлә долудур. Мәсәлән, ону ҝөтүрәк ки АБШ иддиа олундуғу кими 4 ијул 1776-ҹы илдә дејил, 10 ил сонра мүстәгил олмушдур. 1776-ҹы илдә Шимали Америка колонијалары Британија һөкумәтинә гаршы сонрадан партизан мүһарибәсинә чеврилән үсјана галхмышлар. Өзү өзүнү президент елан етмиш Британија ордусунун кечмиш полковники Ҹорҹ Вашингтон инҝилис гошунларынын горхусундан кәнддән кәндә кечәрәк гачаг һәјат тәрзи сүрмүшдүр. Инҝилис гошунлары башыпозуг гачаг дәстәләринин өһдәсиндән асанлыгла ҝәләрдиләр, лакин 1783-ҹү илдә Франса Инҝилтәрә илә мүһарибәјә башлады вә бу үсјанчыларын ишинә јарыды. Америкадакы Франса флоту үсјанчыларын тәрәфиндә инҝилисләрә гаршы вурушду. Инҝилис гошунлары дармадағын едилди вә нәтиҹәдә Америка Бирләшмиш Штатлары дөвләти јаранды.\nЛакин американлар һәмин дәстәјә ҝөрә франсызлара миннәтдарлыг етмәк әвәзинә онлара архадан бычаг сапладылар. 1803-ҹү илдә Франсанын Авропада мүһарибәјә башы гарышмасындан истифадә едән АБШ Луизина торпағыны онун әлиндән алыб өз тәркибинә гатды. Нәтиҹәдә Луизиана әразисиндә бир нечә штат јарадылды. Бундан сонра иштаһаја ҝәлән американлар һәмин ојуну инҝилисләрин дә башына ачмаг истәсәләр дә, бу онлара баһа баша ҝәлди. Инҝилтәрәнин Авропада мүһарибәјә башы гарышмасындан истифадә едән американлар Канаданы онун әлиндән алмаг истәсәләр дә, аз гала мүстәгилликләриндән мәһрум олаҹагдылар. 1814-ҹү илдә американ тәҹавүзүнә ҹаваб олараг инҝилис ордусу ирәлиләјиб АБШ пајтахты Вашингтону Ағ Ев гарышыг јандырды. Бундан сонра американлар 84 ил һеч бир Авропа дөвләти илә мүһарибәјә ҝирмәјә ҹәсарәт етмәдиләр, һинду вә мексиканлары гырыб чатмагла мәшғул олдулар. 1861-1865-ҹи илләр Вәтәндаш Мүһарибәси дөврүндә исә өлкә дахилиндә савашараг бир-бирини 1 милјон нәфәрә кими гырдылар. Нәзәрә алсаг ки, һәмин дөврдә АБШ-ын әһалиси 30 милјон нәфәр иди, 1 милјон о дөвр үчүн бөјүк итки сајылыр. Бу илк нөвбәдә онунла изаһ олунур ки, шималлыларла ҹәнублулар арасында ҝедән һәмин мүһарибәдә иштирак етмиш американ ҝенерал вә забитләринин нәинки дөјүш гајдаларындан башы чыхмырды, һәтта елементар тактики деталлары белә билмирдиләр. Ордудакы низам-интизамдан исә һеч данышмаға белә дәјмәз.\nАБШ регулјар ордусунун илк биабырчы мәғлубијјәтләриндән бири 25 ијун 1876-ҹы илдә Литтл-Бигхорн чајы саһилиндә лакота һинду гәбиләси илә дөјүшдә олмушдур. Тәпәдән дырнаға кими силаһланмыш јанкиләр адам һесаб етмәдикләри, пис силаһмыш һиндуларын һүҹумуна таб ҝәтирмәјәрәк гачмаға үз гојдулар. Һинду кәндинә дахил оларкән сүдәмәр көрпәдән тутмуш зәлил гоҹаја кими уҹдантутма һамыны руһлары да инҹимәдән гыран американ әсҝәрләри әли силаһлы һинду кишиләри илә дөјүшә билмәдиләр. Ҹәми 50 нәфәри һәлак олан, 160 нәфәри исә јараланан һинду дәстәси 7-ҹи кавалерија полкунун 5 ротасыны бүтүнлүклә мәһв етди.\n84 ил фасиләдән сонра АБШ јенидән Авропа дөвләтләринә һүҹум етмәк ҹәсарәтинә ҝәлди. Бу дәфә зәифләмиш, ҝүҹдән дүшмүш вә колонијаларынын чохуну итирмиш Испанија һәдәф кими сечилди. АБШ Испанијанын сонунҹу колонијаларындан олан Куба, Пуерто-Рико вә Филиппин адаларыны әлә кечирмәк үчүн мүһарибәјә башлады. Американлар мүһарибәјә бәһанә газанмаг үчүн тәхрибата әл атдылар: 15 феврал 1898-ҹи илдә өзләринә мәхсус олан “Мејн” крејсерини партлатдылар вә һәмин әмәли испанларын үзәринә јыхдылар. Партлајыш нәтиҹәсиндә крејсерин бүтүн екипажы- 260 американ матросу мәһв олса да, американлар испан колонијаларыны зәбт етмәк үчүн сәбәб газандылар.\nЛакин АБШ ордусу һәтта зәифләјиб ҝүҹдән дүшмүш Испанија илә мүһарибәдә дә биабыр олду. Филиппин адаларында јерли үсјанчылар испан ордусуну там дармадағын етдикләриндән АБШ ордусу бурда мүгавимәт илә растлашмады вә асанлыгла ирәлиләди. Кубада исә јерли үсјанчылар американлара һәртәрәфли дәстәк версәләр дә, американлар испан гошунларына бата билмәдиләр вә мәғлуб олараг ҝери отурдулар. Јалныз әрзаг чатышмазлығы вә тропик хәстәликләр уҹбатындан ҝүҹдән дүшмүш испанларын тәслим олмаг истәји американлары вәзијјәтдән чыхарды. Пуерто-Рико адасында узун мүддәт дөјүш апаран американлар јалныз 3 мин әсҝәр тәләфат вердикдән сонра бир нечә јүз нәфәрлик испан гарнизонуна галиб ҝәлә билдиләр.\nМараглы бурасындадыр ки, индиләрдә олдуғу кими һәмин дөврдә дә Америка гәзетләри өлкә әһалисинә ҹәбһәдәки “мүдһиш” гәләбәләр һаггында фантастик нағыллар сөјләмәкдәјди. Мәтбуат мәғлубијјәтләри ҹидди-ҹәһдлә ҝизләдир, гәләбәләри исә шиширтмәклә мәшғул олурду. Бу гәзетләри охујан американлара елә ҝәлирди ки, АБШ ордусу Авропанын бирҝә ҝөтүрүлмүш ордуларындан да ҝүҹлүдүр. Мәтбуат вәтәндашларын бејнини гәләбә мүждәләри илә елә јоғурмушду ки, онлар өлкә һакимијјәтини јени-јени торпагларын ишғалына сәсләјирдиләр.\nБиринҹи Дүнја Мүһарибәси дөврүндә АБШ ордусунун бивеҹлији даһа габарыг шәкилдә үзә чыхды. Һијләҝәр американлар өз манераларына хас олараг Биринҹи Дүнја Мүһарибәсинә дә әввәлдән јох, битмәсинә 1 ил галмыш- 1917-ҹи илдә гошулдулар. Һәмин дөврдә артыг мүһарибәнин талеји һәлл олмуш, галибләр мүәјјәнләшмишди. Реаллыгда исә АБШ ордусу Авропаја 1918-ҹи илин јазында- мүһарибәнин гуртармасына јарым ил галмыш ҝирди. 1 милјондан ибарәт АБШ ордусу Авропаја ҝәләркән ајдын олду ки, АБШ әсҝәрләри мүһарибәјә гәтијјән һазыр дејилләр. Американларын мүасир артиллеријасы вә атыҹы силаһлары олмадығы үзә чыхды. Онлар өтән әсрин силаһлары илә силаһланмышдылар. Франсыз вә инҝилис забитләри американлары дөјүшә бурахмаздан габаг јенидән силаһландырыб тәлим кечмәјә мәҹбур галдылар. Франсызлар американлара мүасир топ вә пулемјотлар, инҝилисләр исә мундир вә түфәнҝләр вердиләр. Елә индинин өзүндә дә АБШ ордусунда франсызларын Биринҹи Дүнја Мүһарибәси заманы вердикләри 105 мм вә 155 мм калибрли топлар галмагдадыр. 1942-ҹи илә кими АБШ әсҝәрләри башларына инҝилисләрин вердикләри һәмин о каска-“тарелка”лары ҝејирдиләр. АБШ әсҝәрләрини јарым ил әрзиндә “гајдаја” салдыгдан сонра авропалылар нәһајәт 1918-ҹи илин августунда (мүһарибәнин гуртармасына 3 ај галмыш!) онлары дөјүшә бурахдылар.\nЛакин нәтиҹә американларчүн дәһшәтли олду. Ҹәми 2 ај јарым әрзиндә ҝедән дөјүшләр заманы американлар 200 мин әсҝәр итирдиләр! Әҝәр 600 мин јаралыны да бура әлавә етсәк, Авропаја ҝөндәрилмиш 1 милјонлуг АБШ ордусу демәк олар ки сырадан чыхараг јарарсыз һала дүшдү. Нәзәрә алмаг лазымдыр ки, мүһарибәнин ахыры иди, онларла вурушан алман әсҝәр вә забитләринин әсас вә дөјүшкән һиссәси тамамилә мәһв едилмишди. Американларын дөјүшдүкләри алман ордусунун сыныг-салхаг галыглары иди. Биринҹи Дүнја Мүһарибәсинин ҝетдији 4 ил әрзиндә Русија 700 мин, Инҝилтәрә 900 мин, Франса 1 милјон 300 мин, Алманија 500 мин әсҝәр иткиси вермишди. Американлар исә ҹәми 3 ај иштирак етдикләри дөјүшләрдә инҝилисләрин 1 илдә итирдикләринә бәрабәр әсҝәр итирмишдиләр.\nО дөврүн арашдырмалары ҝөстәрди ки, артиллерија атәшинин идарә олунмасыны вә маневрини истәнилән авропалы артиллерија забити билсә дә, американ забитләринин бу мәсәләләрдән гәтијјән анлајышы јохдур. Американ забитләринин баҹарыгсызлығы һәм дә онунла изаһ олунурду ки, АБШ-дакы вәтәндаш тәһсили олдугҹа ашағы сәвијјәдә иди: АБШ-ын һәтта али мәктәбләриндә белә артиллеријада ҝәрәк олан ади һесаблама гајдаларыны өјрәтмирдиләр.\nАмериканлар гранатомјотдан 150-200 метрдән атәш ачмаг әвәзинә горхуларындан 400-500 метрдән атәш ачырдылар\nВәтәндаш мүһарибәси дөврүндә (1917-1923) американ гошунлары Узаг Шәрг истигамәтиндән Русијаја дахил олдулар. Узаг Шәргдә Гызыл Ордунун низами һәрби һиссәләри олмаса да, рус гырмызы партизанлары сөзүн һәгиги мәнасында американларын башбәласына чеврилдиләр. Партизанлар тез-тез американ һәрби һиссәләринә һүҹум едир вә әсҝәрләрин силаһларыны әлләриндән алырдылар. Американлар онлара һүҹум етмәмәк мүгабилиндә партизанлара пул өдәјирдиләр. Гырмызы партизанлар өзләринин әсас рәгибләри кими јапонлары вә ағгвардијачылары ҝөрсәләр дә, американлары әсҝәр сајмырдылар вә онлара јухарыдан ашағы бахырдылар. Һәмин һадисәләр јазычы Александр Фадејевин “Удеҝеләрин сонунҹусу” романында ҝениш тәсвир олунмушдур.\n1920-1930-ҹу илләрдә АБШ ордусу дурғунлуг дөврү јашады. 1930-ҹу илләрә кими АБШ-ын өзүнүн истеһсал етдији танкы олмаса да, флоту кифајәт гәдәр инкишаф етмишди: өлкәнин өз тәјјарәдашыјан ҝәмиләри вә мүвафиг ҝөјәртә авиасијасы варды. Лакин Икинҹи Дүнја Мүһарибәси башлајаркән үзә чыхды ки АБШ һәрби ҝәмиләринин кифајәт гәдәр дөјүш тәҹрүбәси јохдур: 1941-ҹи илдә АБШ флоту 43 ил- Испанија илә мүһарибә гуртарандан бәри вурушмамышды. Јапон авиасијасынын Перл-Харбора гәфил зәрбәси нәтиҹәсиндә иддиа едилдији кими АБШ-ын ордакы бүтүн флоту јох, ҹәми 9 линкору мәһв олмушду, крејсерләр, есминесләр вә тәјјарәдашыјан ҝәмиләр һамысы саламат иди. Бу гәдәр гүввә илә американлар јапонлара лајигли ҹаваб верә биләрдиләр, ахы Икинҹи Дүнја Мүһарибәси заманы тәјјарәдашыјан ҝәмиләр дәниз дөјүшләринин әсас зәрбә гүввәси сајылырды. Мәһв олмуш линкорларын јерини американлар Атлантик океанындакы аналожи ҝәмиләри ҝәтирмәклә компенсасија едә биләрдиләр, лакин онлар буну етмәдиләр вә мәғлубијјәтә ҝөрә Јапонијаја атом бомбасы атмагла әвәз чыхдылар. Мүтәхәссисләр ҝөстәрирләр ки, 1941-1942-ҹи илләрдә АБШ-ын Сакит океандакы мәғлубијјәти јапон тәјјарәләринин Перл-Харбору бомбаламасы јох, АБШ флоту команданлығынын күтлүјү вә баҹарыгсызлығы олмушдур. 1942-ҹи ил февралдан 27-синдән 28-инә кечән ҝеҹә Јаван дәнизиндә американларын 5 крејсери вә 10 есминеси јапонларын 4 крејсери вә 14 есминеси илә үз-үзә ҝәлди. Ҝүҹләрин тәхмини бәрабәрлијинә бахмајараг американлар һәмин дөјүшдә јапонлара мәғлуб олдулар вә гачмаға үз гојдулар. Јапонлар һеч бир ҝәми итирмәдән американларын 2 крејсерини вә 3 есминесини вуруб батырдылар. Һалбуки 1904-1905-ҹи илләр Рус-Јапон мүһарибәсиндән үзү бәри јапон флоту 37 ил иди ки вурушмурду. 1941-1942-ҹи илләрин 8 ајы әрзиндә Сакит океанда ҝедән дөјүшләр заманы јапонлар һәр јердә американлары асанлыгла мәғлубијјәтә уғратдылар, нәһәнҝ акваторијаны онларын әлиндән алдылар вә архипелаглара саһиб чыхдылар.\nИкинҹи Дүнја Мүһарибәси дөврүндә АБШ ордусунун “Коттеҹ” әмәлијјаты дүнја һәрб тарихиндә ән ҝүлмәли әмәлијјат кими гејдә алыныб, белә ки американлар һәмин әмәлијјаты һәјата кечирәркән бош адада һеч бир дүшмән илә үз-үзә ҝәлмәдән ағыр иткиләрә мәруз галмышлар. Һеч бир инс-ҹинс олмајан адаја һүҹум едән американ ордусундан бирҹә ҝүллә дә атмадан 150-јә јахын әсҝәр һәлак олмуш, 250-јә јахын әсҝәр јараланмыш, 130 әсҝәр хәстәләнмиш, 191 әсҝәр исә иткин дүшмүшдүр.\nСакит океанда јапонларла јаранан ҝәрҝинлик заманы американлар Атту вә Кыска адаларыны тутмаг үчүн һәрәкәтә кечдиләр. Адалары дәниздән АБШ крејсер вә есминесләри, һавадан исә АБШ вә Канада тәјјарәләри ајларла мүтәмади бомбаладылар. 1943-ҹү илин 11 мајында американ ордусу илк әввәл Атту адасына сохулду вә ағламалы дурума дүшдү. Адада өзләриндән гат-гат аз олан вә зәиф силаһланмыш јапонларла дөјүш заманы американлар тәрәфдән 579 әсҝәр өлдү, 1148 әсҝәр јараланды, 2100 әсҝәр исә донвурмадан гырылды. 3 һәфтә давам едән гызғын дөјүшләрдән сонра американлар ҝүҹ-бәла илә аданы тутдулар; ҹәми 28 јапон әсҝәри әсир ҝөтүрдүләр ки, онларын ичиндә бирҹә нәфәр дә олсун забит јох иди. Бир ил әрзиндә һәртәрәфли блокадаја алынмыш, әтраф аләмлә әлагәси вә тәһҹизаты там кәсилмиш хырда бир аданын тутулмасы үчүн бу гәдәр итки верилмәси һәрб тарихиндә надир һадисәләрдән биридир.\nЛакин ән мараглысы гоншулугдакы Кыска адасынын тутулмасы заманы баш верди. АБШ орду команданлығы Кыска адасыны әлә кечирмәк үчүн “Коттеҹ” адлы әмәлијјат планы һазырлады. Әмәлијјат 1943-ҹү ил 15-24 август арасында һәјата кечирилди. Адаја басгын едән АБШ ордусунун хәбәри јох иди ки, адада һеч кәс јохдур; изолјасијаја алынмыш јапонлар мүдафиәнин лүзумсузлуғуну баша дүшәрәк чохдан аданы сакитҹә тәрк етмишдиләр. Лакин бош адаја һүҹум едән АБШ ордусу ағыр иткиләр вермәсәјди, онда АБШ ордусу олмазды. Һүҹум етмәмишдән габаг ағыллы американ ордусу аданы башдан-баша 8 дәфә бомбалады. Американлар адаја 135 тон бомба вә тәслим олмаг һаггында тонларла вәрәг сәпәләдиләр. Бундан сонра 100-дән чох ҝәмидә 29 000 АБШ вә 5 500 Канада әсҝәри адаја һүҹума кечди. Есминес ҝәмиси адаја јан аларкән минаја тохунараг партлады, 71 матрос өлдү, 47 матрос исә јараланды. Аданын артиллерија атәши илә сәһвән бомбаланмасы заманы 32 американ әсҝәри һәлак олду вә 50 әсҝәр јараланды. Ики ҝүн әрзиндә американ десантчылары ҹәми 5-7 километр ирәлиләјә билдиләр вә илишиб галдылар. Аданын ичинә доғру ҝетдикҹә американлары ваһимә басырды ки, јапонлар онлара тәлә гурмушлар. Лакин гәһрәман јанкиләр әввәл-ахыр һеч бир јапона раст ҝәлмәдиләр. Адада чохлу јералты тунелләр варды ки, онлары арашдыран заман 191 АБШ вә Канада әсҝәри иткин дүшдү! 130 әсҝәрин әлини, ајағыны вә диҝәр бәдән үзвләрини дон вурду. Бош јапон дзотуну нәзәрдән кечирәркән 34 АБШ дәниз пијадасы минаја дүшдү, онлардан 2-си өлдү, галанлары јараланды. Јахынлыгдакы Канада әсҝәрләри партлајыш ҝәлән истигамәтә атәш ачдылар, АБШ әсҝәрләринин онлара тәрәф пулемјотлардан ҹаваб атәш ачмасы нәтиҹәсиндә 5 Канада әсҝәри дүнјасыны дәјишди. Бу заман адмирал Кикнејд дөјүш ҝедән әразинин бомбаланмасыны әмри верди, “Абнер Рејн” ҝәмисиндән әразијә атылан артиллерија мәрмиләри 7 АБШ вә 3 Канада әсҝәрини өлдүрдү, 150-јә јахын әсҝәри исә јаралады. Беләҹә американлар бир-бирини ҝүлләбаран едәрәк гырдылар. 21 августда миномјот батарејасы итән әсҝәрләри ахтармагдан гајыдан кәшфијјатчылары һеч бир сәбәб олмадан бомбалады. Сағ галан кәшфијјатчылар миномјотчуларын үстүнә һүҹум етдиләр вә һамысыны ҝүлләләдиләр. Беләҹә американ ордусу бирҹә јапон әсҝәри дә өлдүрмәдән тар-мар олду вә биабырчы вәзијјәтә дүшдү. Итки һесабы илә ҝөтүрдүкдә Кысканын “мүдафиәси” јапон ордусунун ән јахшы әмәлијјатларындан бири сајылыр.\nАмерикан стратегләринин һесабламаларына ҝөрә 1944-ҹү илин ијунунда АБШ ордусунун Франса саһилләринә чыхмасы әмәлијјаты иткисиз кечмәли иди. Алман гошунларынын Франсадакы команданы фелдмаршал Роммел Һитлерә гаршы ҝизли коалисијанын үзвү иди: о американ вә инҝилис гошунларынын проблемсиз Франсаја дахил олмасы үчүн шәраит јаратмалыјды. Мүтәффиг гошунларынын Франса саһилләринә јан алдығы ҝүндән бир ҝүн әввәл Роммел арвадынын ад ҝүнүнү бәһанә едиб Берлинә ҝетди, һәмин ҝүнә исә орду командирләринин мүшавирәсини тәјин етди. 6 ијун 1944-ҹү илдә мүттәфиг гошунларынын ҝәмиләри Франсанын Атлантик саһилләринә јан аларкән әразини мүдафиә едән алман гошунлары команданлыгсыз галмышды. Һәртәрәфли һәрби үстүнлүјә малик мүттәфигләр планлашдырмышдылар ки, Парисә кими 200 километрлик мәсафәни 3 ҝүнә гәт едәҹәкләр, 6-7 ҝүнә исә Алманија сәрһәдинә чатаҹаглар. Лакин алман гошунлары башсыз галса да, шиддәтли мүгавимәт ҝөстәрди. Саһилә чыхан американ вә инҝилис әсҝәрләри дүз 10 ҝүн ирәлиләјә билмәјәрәк јерләриндә сајдылар. Американ вә инҝилис ҝенералларынын бивеҹлији, әсҝәр вә забитләринин исә өз “гијмәтли ҹанларыны” рискә атмаг истәмәмәләри әмәлијјатын уғурла кечмәсинә имкан вермәди. Сатгын Роммелин онларын үзүнә Гәрб ҹәбһәсини ачмасындан бәһрәләнә билмәјән АБШ идарәчиләри Алманија һакимијјәтиндәки аҝентләриндән тәләб етдиләр ки, чеврилиш төрәтсинләр вә Һитлери девирсинләр. 20 ијун 1944-ҹү илдә Һитлерә суи-гәсд тәшкил олунду, Американын тәсир аҝентләри олан ҝенераллар Парис вә Венада чеврилиш едәрәк Һитлерин јерли идарәчиләрини һәбс етдиләр. Лакин Һитлер јахын силаһдашы Ҝеббелсин көмәји илә чеврилишин гаршысыны алды вә суи-гәсдчиләри дармадағын етди. Алман гошунларынын онларын гаршысында диз чөкәҹәјини ҝөзләјән мүттәфигләр голларыны чырмалајыб вурушмалы олдулар. Саһилдән Парисә кими 200 километрлик мәсафәни онлар планлашдырдыглары кими 3 ҝүнә јох, ики ај јарыма гәт етдиләр. Рәгиб гаршысында һәртәрәфли үстүнлүјә бахмајараг, онлар орта һесабла ҝүнә ики километр јарым ирәлиләдиләр. Саһилдән Алманијаја кими 600 километр мәсафәни һесабладыглары кими бир һәфтәјә јох, алты аја адладылар. Бу орта һесабла ҝүнә 3 километр едир. Мүгајисә үчүн дејәк ки, тәхминән һәмин вахтда Совет гошуну алман ордусундан техника вә ҹанлы гүввә сарыдан гат-гат ҝери галмасына бахмајараг, Белорусија ҹәбһәсиндә 600 километрлик мәсафәни ҝүнә 20 километр олмагла ирәлиләјирди. Франсада ҝедән дөјүшләр заманы американ вә инҝилисләрин 135 мин, алманларын исә 150 мин әсҝәри һәлак олду вә јараланды. Һалбуки американ вә инҝилисләрин ҝәмиләри бир нечә дәфә, авиасијасы 15 дәфә, танклары 5 дәфә, ҹанлы гүввәси исә 3 дәфә алманларынкындан чох иди!\nАлманларын Франса саһилләрини горујан гошуну әлилләрдән вә ҹәримә баталјонларына дүшәнләрдән тәшкил олунмушду. Онлар көһнә, паслы силаһларла, Биринҹи Дүнја Мүһарибәсиндән галма, аз сајда мәрмијә малик трофеј топларла силаһланмышдылар. Мүдафиә истеһкамларынын ҹәми 50 фаизи гурулмушду. Гәрибәдир ки, американ ҝәмиләриндәки топлардан атылан 15 мин мәрминин һеч бири реал һәдәфә дәјмәди. Нәинки бирҹә дәнә дә олсун бункери вурмадылар, һеч сәнҝәрләри вуруб дағыда билмәдиләр. Американларын “Либерејтор” тәјјарәләринин төкдүјү бир нечә јүз тон бомба мүдафиә истеһкамлары бир јана, һеч саһилдәки чимәрлијә дә дүшмәди. Саһилә десант чыхарылмасы бөјүк фаҹиәләрлә нәтиҹәләнди. 32 үзән “Шерман” танкларынын 27-си елә суја бурахылан андаҹа батды. Истеһкалары дағытмалы олан 16 зиреһли булдозерин јалныз 3-ү саһилә ҝәлиб чыха билди. Саһилә јахын јердә десант баржалардан суја тулланан американ әсҝәрләринин бир чоху боғулдулар. 62 сајлы истеһкамы горујан алман пулемјотчусу Һенрих Северло бир нечә саат әрзиндә МҜ42 пулемјотундан 12 мин, јанындакы 2 карабиндән исә 400 патрон атмыш, бу мүддәт әрзиндә 3000-ә јахын американ әсҝәрини өлдүрмүшдү. Танкларын кечмәсинә шәраит јаратмаг үчүн сапјорлар бетон блоклары партлатмаг истәсәләр дә, дәниз пијадалары буна имкан вермәдиләр; онлар һәмин блокаларын архасында ҝизләнәрәк ҝүллә јағышындан горунурдулар. Нәтиҹәдә саһилдә әсир-јесир галан чохлу сајда сапјор гырылды. Ән ҝүлмәли вәзијјәт исә парашүтлә атылан американ десантчылары илә бағлы олду. Онлары алман мөвгеләрини архасына тулладылар ки, әкс тәрәфдән һүҹума кечәрәк дүшмәнә зәрбә ендирсинләр вә пәракәндәлик салсынлар. Лакин онларла американ парашүтчүсү сәһвән алманларын В-5 бункеринин әразисинә дүшдү. Бункердәки әлилләр групундан олан алман әсҝәрләри онлары тутдулар. Әсир ҝөтүрүлмүш американ десантчылары алманлара јалварараг бункерин әразисиндән кәнара апарылмаларыны хаһиш етдиләр. Мәлум олду ки, әмәлијјат башлајандан бир нечә саат сонра бункер американ артиллеријасы тәрәфиндән бомбаланаҹагмыш! Лал, кар вә чәпҝөз алман әсҝәрләри тәәҹҹүб ичиндә галсалар да, американлара һеч нә етмәдиләр.\n1944-ҹү илин сентјабр-декабр ајларында Һүртҝен мешәсиндә 120 минлик АБШ ордусу илә 80 минлик алман ордусу үз-үзә ҝәлди. Бу дөјүшләрдә АБШ ордусунун 33 мин әсҝәри өлдү вә јараланды. Американлар гаршыја гојулан мәгсәдләрин һеч биринә наил олмадылар. Арденны дағларында ҝедән дөјүшләр заманы 840 минлик американ ордусу 240 минлик алман ордусунун гаршысында таб ҝәтирмәјәрәк ҝери гачды. Алманлар ҹәми бир һәфтә әрзиндә американларын 800 танкыны вә 90 мин әсҝәрини мәһв етдиләр, 30 мин әсҝәрини исә әсир ҝөтүрдүләр. Вәзијјәт елә бир критик һәддә чатды ки, АБШ һөкумәти көмәк үчүн Сталинә мүраҹиәт етди. Алман гошунлары Гәрб ҹәбһәсини бошалдыб һүҹума кечән Совет ордусу илә дөјүшә јолланандан сонра американлар ҝүҹ-бәла илә ирәлиләјә билдиләр.\n1950-1953-ҹү илләр Кореја мүһарибәси американ ордусунун пучлуғуну бир даһа ортаја гојду. 1950-ҹи илдә АБШ-ын тәһрики илә јарадылан конфликт нәтиҹәсиндә Шимали Кореја илә Ҹәнуби Кореја арасында мүһарибә башлады. Мәлум олдуғу кими, Шимали Корејаја ССРИ, Ҹәнуби Корејаја исә АБШ көмәк едирди. Мүһарибәнин илкин мәрһәләсиндә 100 мин нәфәрдән ибарәт Шимали Кореја ордусу 100 мин нәфәрдән ибарәт Ҹәнуби Кореја ордусу вә 40 мин нәфәрдән ибарәт АБШ корпусу илә үз-үзә ҝәлди. Гејд етмәк лазымдыр ки, Шимали Кореја (Кореја Халг Демократик Республикасы) 1948-ҹи илдә Советләрин көмәји илә јаранмышды; ики ил әрзиндә јеткин орду вә тәҹрүбәли командирләр јетишдирмәк мүмкүн олмамышды. Мүһарибә башлајан дөврдә Шимали Кореја ордусу дағыныг һалда иди; һәтта Ҹәнуби Корејанын 100 минлик ордусу олмаса иди белә, АБШ-ын 40 минлик профессионал ордусу она галиб ҝәлмәли иди. Амма белә олмады. Мүһарибәнин елә илк ајында Шимали Кореја ордусу 600 километр ирәлиләјәрәк Ҹәнуби Корејанын әксәр әразиләрини тутду. Американ һәрбчиләри ҝери чәкилдиләр вә Пусан порт-шәһәриндә мүдафиә олунмаға башладылар. Јалныз линкор вә крејсерләрин, әсасән дә ҝөјәртә авиасијасынын зәрбәләри нәтиҹәсиндә американлар бир мүддәт шимали корејалыларын гаршысында таб ҝәтирә билдиләр. Гәрб тарихчиләри бу ҝүн американларын Корејадакы мәғлубијјәтини онунла әсасландырырлар ки, һәмин мүһарибәдә шимали корејалыларын 500 Т-34 танкы олдуғу һалда американларын ҹәми 100 М-24 танкы варды. Амма ҝүҹлү авиасијаја малик олан американлар һәмин 500 танкы 2-3 ҝүн әрзиндә мәһв едә биләрдиләр. Баҹармадылар. Бундан башга американ һәрбчиләринин әлиндә 4 мин реактив гранатомјот варды; шимали корејалыларын һәр танкына 8 американ гранатомјотчусу дүшүрдү. Американлар һәмин гранатомјотлардан да дүзҝүн истифадә едә билмәдиләр. Танкы гранатомјотла вурмаг үчүн она 150-200 метр јахынлашмаг лазымдыр, американлар исә горхуларындан 400-500 метрдән атәш ачырдылар. Белә узаг мәсафәдән ачылан атәш нәинки танка һеч нә етмир, һәтта дәјмирди; танкын пулемјотундан атәш ачылан кими американлар гачмаға үз гојурдулар.\nМүһарибә башлајанда АБШ ордусу команданлығы тәмтәраглы шәкилдә елан етмишди ки, Корејанын “талеји 72 саат әрзиндә һәлл олунаҹаг”. Амма 3 ил давам едән Кораја мүһарибәсиндә американлар 400 мин әсҝәр, 12 миндән чох тәјјарә вә зиреһли машын, 13 миндән чох автомобил, 560 ҝәми, 7 миндән чох топ, 900 миндән чох атыҹы силаһ, күлли мигдарда һәрби материал итирдиләр. Шимали Кореја ордусу АБШ-ын саттилет өлкәләри ордулары (“БМТ гошунлары”) вә Ҹәнуби Кореја ордусу дахил олмагла дүшмәнин 1 567 128 әсҝәрини мәһв етди. Нәзәрә алмаг лазымдыр ки, шимали корејалыларын американлардан фәргли олараг линкорлары, тәјјарәдашыјанлары, диҝәр нәһәнҝ дөјүш ҝәмиләри, бомбардманчы вә һүҹумчу тәјјарәләри, балластик вә ганадлы ракетләри, о ҹүмләдән американларын ҝениш истифадә етдији бактериоложи силаһлары јох иди. 2 ијул 1950-ҹи илдә Шимали Корејанын 4 хырда катери АБШ-ын тәрифли “Балтомор” ағыр крејсерини вуруб батырды, диҝәр һәрби ҝәмисини исә зәдәләди. 30 октјабр 1951-ҹи илдә 90 гырыҹы-бомбардманчы тәјјарәнин мүшајиәти илә һүҹум һәјата кечирән “Бионг-29” ескадрилијасындан 3-ү вурулду, 5-и исә зәдәләнди. Һәмин ҝүн Америка авиасијасы тарихинә “Гара чәршәнбә ахшамы” кими дүшмүшдүр. Аз кечмәмиш ҹәми бир һәфтә әрзиндә АБШ-ын 20 һәрби тәјјарәси дә вурулду. Кореја мүһарибәсиндә журналистләри һејрәтләндирән о иди ки, шимали корејалылар бир ил әрзиндә түфәнҝ вә пулемјотлар илә АБШ-ын 1000-дән чох тәјјарәсини вуруб салмышдылар. Бу фиаско АБШ ордусунда елә горху јаратмышды ки, 2200 АБШ һәрби тәјјарәчиси ордудан тәхрис олмаг барәдә әризә вермишди. Корејадакы ағыр мәғлубијјәтә ҝөрә АБШ-ын чохлу сајда ҝенералы һәрби хидмәтдән говулду. 27 ијул 1953-ҹү илдә АБШ президенти Ејзенхауер капитулјасија мәтниндән фәргләнмәјән атәшкәс сазиши имзалады вә микрофон гаршысында белә деди: “Бу фаҹиәви дәрәҹәдә кәдәрлидир”. АБШ Конгресиндә динләмәләр заманы ордунун јүксәк рүтбәли мәмуру Бредли чашгын һалда билдирди: “Биз өзүмүзә дүзҝүн дүшмән сечә билмәмишик”. АБШ-ын Узаг Шәргдәки силаһлы гүввәләри команданы Кларк деди: “Мән мәјуслуг һиссиндән мәнәви әзаб чәкирәм”. АБШ-ын мөһтәшәмлији һаггында миф мәһз һәмин дөврдә дармадағын олду. Мүһарибәдән сонра АБШ мүдафиә назири Маршалл етираф етмәли олду: “Миф дағылды. Бизим өлкәмиз башгаларынын фикирләшдији гәдәр дә ҝүҹлү дејилмиш”. Мүһарибәјә сәрф олунмуш 165 милјард доллар пул һаваја соврулду. АБШ шәһәрләриндә антимүһарибә аксијалары ҝениш вүсәт алды, халг президент вә дөвләт катибинин истефасы тәләбини гојду.\nКореја мүһарибәсиндә илк дәфә Совет вә АБШ тәјјарәләри үз-үзә ҝәлиб дөјүшдүләр. Бу дөјүш Советләрин хејринә битди: 22 декабр 1950-ҹи илдә ҝедән һава дөјүшләриндә американларын 5 әдәд Ф-86 тәјјарәси, Советләрин исә 2 әдәд Миг-15 тәјјарәси вурулду. Һәмин дөјүшләрдә Совет һәрби техникасынын АБШ техникасындан даһа компакт вә чевик олмасы бүтүн габарыглығы илә үзә чыхды: Совет һәрби тәјјарәсинин чәкиси 3680 кг, узунлуғу 10,1 м, һүндүрлүјү 3,7 м олса да, аналожи американ тәјјарәсинин чәкиси 4582 кг, узунлуғу 11,45 м, һүндүрлүјү 4,5 м иди.\nКореја мүһарибәсиндә АБШ әсҝәрләри низами орду һиссәләринә гаршы дөјүшмәјә баҹармаса да, силаһсыз әһалијә гаршы “усталыгла” дөјүшүрдү. “Габағына чыханы өлдүр!” принсипи илә һәрәкәт едән американларын динҹ сакинләрә гаршы амансызлыгларынын һәдди-һүдуду јох иди. Онлар корејалыларын үстүнә бензин төкүб јандырыр, дири-дири торпаға басдырыр, гулаг вә бурунларыны кәсир, ҝөзләрини чыхарыр вә дәриләрини сојурдулар. Мүһарибә дөврүндә американлар 230 мин динҹ сакини гәтлә јетирдиләр. 1950-ҹи илин октјабрында американ әсҝәрләри Синчхон гәзасыны мүвәггәти олараг ишғал едәркән бурада 35 мин динҹ сакини гәтлә јетирдиләр; онларын 16 миндән чоху ушаг, гадын вә гоҹа иди. Американлар Шимали Корејанын бир чох кәнд вә шәһәрләрини Јер үзүндән силдиләр. Өлкәнин пајтахты Пхенјана 428 700 бомба атдылар; һәр пајтахт сакининә 1 бомба дүшүрдү. АБШ ордусу бејнәлхалг һүгуг гајдаларыны кобуд сурәтдә позараг биокимјәви силаһдан да ҝениш истифадә етди. Тәкҹә 1952-ҹи илин јанварындан апрелинә кими 100-ән чох Шимали Кореја шәһәр вә кәндинә зәһәрли һәшәратлар вә бактеријаларлар долу контејнерләр тулладылар. Напалм јандырыҹы мајесини нәинки ҹәбһә хәттинә, һәм дә арха ҹәбһәјә, динҹ сакинләрин јашадығы мәскәнләрә вә балыгчы гәсәбәләринә дә сәпдиләр. Франса гәзетләриндән бири јазырды: “АБШ Кореја јарымадасында 20-ҹи әсрин ән бөјүк ҹинајәтләриндән бирини төрәтди”.\nАБШ бир Вјетнам партизанынын өлдүрүлмәсинә 52,5 мин доллар сәрф етди\nВјетнам мүһарибәсиндә АБШ бир даһа бүтүн дүнјада биабыр олду. Дүнјада ҝүҹлү игтисадијјаты, чохмилјонлу әһалиси, океан флоту вә реактив авиасијасы илә танынан АБШ онунла мүгајисәдә дырнаг бојда олан Вјетнама удузмагла пис вәзијјәтдә галды. АБШ ордусу вәтәндаш мүһарибәси нәтиҹәсиндә ҝүҹдән дүшмүш хырда бир халгыын башына 8 ил әрзиндә дајанмадан напалм вә дефолиант бомбалары јағдырса да, галиб ҝәлә билмәди вә Вјетнамдан гачды.\nАБШ Вјетнама 540 минлик орду континҝенти јеритсә дә, гырмызы партизанлара ҝүҹ ҝәлә билмәди. АБШ авиасијасынын Вјетнама 7,7 милјон тон бомба төкмәси дә ишә јарамады. Вјетнам мүһарибәсиндә 60 мин американ әсҝәри өлдү, 2500 әсҝәр иткин дүшдү, 300 мин әсҝәр исә шикәст олду. Бу сијаһыја АБШ ордусунда муздлу хидмәт едән пуерториканлар салынмамышдыр. АБШ-ын 4100 тәјјарәси, 5100 вертолјоту мәһв едилди, 1000-ә јахын пилоту әсир дүшдү. Мүһарибә гуртаранда АБШ-ын 550 танкы, 1200 зиреһли транспортјору, 1100 тәјјарәси, 500 вертолјоту вә 80 ҝәмиси гәнимәт кими вјетнамлыларын әлинә кечди. Мүһарибә дөврүндә 27 мин америкалы ордудан гачды вә ја һәрби хидмәтдән јајынды ки, 1974-ҹү илдә президент Форд онларла бағлы әфв фәрманы имзалады. Мүһарибәдән јајынанлар ичәрисиндә АБШ-ын ҝәләҹәк президенти Билл Клинтон да варды. 1975-ҹи илдә АБШ ордусу мәғлуб олараг Вјетнамдан чыхды. Уғурсуз Вјетнам мүһарибәсинә ҝөрә АБШ 738 милјард доллар итирди. АБШ-ын “Форчун” журналынын јаздығы кими: “Бир Вјетнам партизанынын өлдүрүлмәсинә 52,5 мин доллар сәрф олунду”. Мүһарибәјә ҝөрә АБШ-да игтисади вәзијјәт писләшди, инфлјасија баш верди, гијмәтләр галхды, әһалинин алыҹылыг габилијјәти ашағы дүшдү вә милјонларла адам ишсиз галды. Тарихчи Филипп Девидсон јазырды: “Бүтүн мүһарибә бојунҹа Бирләшмиш Штатлар һәрби әмәлијјатларын сијаси, игтисади вә психоложи нәтиҹәләринә аз диггәт јетирирләр. Динҹ әһалинин гырылмасы, лазымсыз дағынтылар һеч кәси дүшүндүрмүр, һалбуки бунлар һамысы негатив сијаси еффект јарадыр”. Вјетнам мүһарибәсиндәки уғурсузлуг вә иткиләр АБШ-ын иҹтимаи-сијаси һәјатында ағыр фәсадлар јаратды. 100 минләрлә инсан күчәләрә ахышды, мүһарибәнин дајандырылмасыны тәләб етди вә һәрби комиссарлыглары дағытдылар.\n“Ҹәнҝәлликдә ҹәһәннәм дискотекасы”- американ һәрбчиләри Вјетнамдакы мүһарибәјә белә ад гојмушдулар. Ҹәнҝәлликдә вјетнамлылар американ һәрбчиләриндән даһа еффектив мүһарибә апарырдылар. Һазырлыгсыз адамын рүтубәтли тропик мешәдән сағ гајытмаг шансы чох аздыр. Американ һәрбчиләри Вјетнам ҹәнҝәлликләриндә пәләнҝдән тутмуш бактеријалара кими мүхтәлиф тәһлүкәләрлә үз-үзә ҝәлирдиләр. Рүтубәт вә һавасызлыг о дәрәҹәдә иди ки, әт консервалары тез хараб олур, ајаға ҝөбәләк хәстәлији дүшүр, дәридә хырда бир ҹызыг иринләмиш јараја чеврилирди. Вјетнамлылар партламамыш американ мәрми вә бомбаларындан мина вә фугаслар дүзәлдирдиләр ки, бу да јанкиләрин ҹәнҝәлликдә һәрәкәтинә бөјүк тәһлүкәләр төрәдирди. Мүһарибәнин характери елә иди ки, әсҝәрләр даим һәјәҹан ичиндә олурдулар. Американлар сәрт партизан мүһарибәсинә һазыр дејилдиләр. Јүзләрлә американ әсҝәри вјетнамлыларын гурдуғу һијләҝәр тәләләрә дүшүр, миналарда партлајыр, километрләрлә узанан тунелләрдә азыб итирдиләр. Даими ҝәрҝинлик, тәһлүкә һисси, Гәрб адамы үчүн дөзүлмәз иглим шәраити, јерли әһалинин барышмаз нифрәти өз ишини ҝөрдү. Вјетнам мүһарибәси дөврүндә американ һәрбчиләри арасында нарконамија, интиһар вә фәрарилик ҝениш вүсәл алды. Иш о һәддә чатмышды ки, дөјүшмәк истәмәјән американ әсҝәрләри өз командирләринин чадырларына гранат туллајырдылар. Мүһарибәдән сонра “Вјетнам синдрому”нун тәсири алтында депрессијадан әзијјәт чәкән 150 минә јахын ветеран интиһар етди. Ҝери гајыдаркән онлары вәтәндә һеч дә гәһрәман кими гаршыламамышдылар. Елә һаллар олмушду ки, синәси медаллы һәрбчи аеропортда дүшүб вәтәнә ајаг басаркән үзүнә ломба илә түпүрмүшдүләр. Ветеранлар Ағ Евин габағында етираз аксијасы кечирирдиләр вә медалларыны бу бинаја тәрәф туллајырдылар. Мүһарибә Американ ҹәмијјәтини елә дәјишди ки, о дөврдән чағырышчы ордуја сон верилди вә мүгавилә ордусуна кечилди.\nВјетнам мүһарибәси АБШ силаһ вә техникасынын гејри-еффективлијини габарыг шәкилдә ортаја гојду. М16 автоматы АБШ әсҝәрләринә мүһарибәдә олмазын проблемлар јаратды. Силаһы истеһсал едән ширкәт билдирмишди ки, бу автоматлары тәмизләмәјә еһтијаҹ јохдур. Одур ки АБШ ҝенераллары Вјетнама автомат үчүн тәмизләјиҹи ләвазиматлар ҝәтирмәмишдиләр. Рүтубәтли Вјетнам иглими вә кејфијјәтсиз барыт өз ишини ҝөрүр вә автоматлар тез-тез илишәрәк атмырды. Үзә чыхды ки, АБШ-ын “Ирокез” һәрби вертолјотлары лазыми зиреһә малик дејил вә онлары “Калашников” автоматы илә асанҹа дешмәк олур. АБШ-ын “Фантом” тәјјарәләри өз нәһәнҝлији сәбәбиндән тәјјарәдашыјан ҝәмиләрин ҝөјәртәсинә чох бөјүк чәтинликлә енирди. Хатырладаг ки, чәкиси 18 тон олан “Фантом” һәрби тәјјарәсинин анологу олан Рус “Миг”ләринин чәкиси ҹәми 6-8 тон иди! Вјетнамдакы АБШ авиасијасына команданлыг етмиш мүһарибә ветераны Робин Олдс билдирирди ки, Совет “Миг”ләри дөјүшкәнлијинә ҝөрә американ “Фантом”ларындан гат-гат үстүн иди. АБШ һәрби һава гүввәләринин Огајо штатындакы музејиндә һәлә дә американ тәјјарәчисинин рус “Миг”ләрин “шејтанҹасына ҹәлд тәјјарәләр” олмасы барәдә јаздығы рапорт сахланмагдадыр. Арашдырмалар ҝөстәрди ки, “Фантом”ларын атдығы һәр 10 ракетдән јалныз 1-и һәдәфә дәјир.\n2 декабр 1966-ҹы илдә Вјетнам һавадан мүдафиә гүввәләри ичиндә 5 “Фантом” олмагла 8 АБШ һәрби тәјјарәсини вуруб салдылар. Үмумиликдә Вјетнам мүһарибәси дөврүндә АБШ-ын 900 “Фантом” тәјјарәси вурулду ки, бу да һәрб тарихиндә рекорд ҝөстәриҹиләрдән бири сајылыр. Јери ҝәлмишкән, “Фантом” пилотлары өз американ әсҝәрләринә вјетнамлылардан аз хәтәр јетирмәди. 9 апрел 1965-ҹи илдә һава дөјүшүндә “Фантом”ун атдығы ракет “Миг-17” әвәзинә өз “Фантом”ларына дәјди, пилот Т.Мерфи вә оператор Р.Феган һәлак олдулар. 29 ијул 1967-ҹи илдә “Форрестол” тәјјарәдашыјан ҝәмисиндә гыса гапанмадан тәсадүф нәтиҹәсиндә ачылан атәшдән “Фантом”дан чыхан ракет ҝөјәртәдәки 29 тәјјарәни мәһв етди, 42-сини зәдәләди; ҝәмидәки 134 американ әсҝәри һәлак олду, 161 әсҝәр исә јараланды. 19 нојабр 1967-ҹи илдә “Фантом”ун атдығы бомба өз полкларына дүшдү, нәтиҹәдә 42 американ әсҝәри өлдү, 45-и исә јараланды. 15-16 ијун 1968-ҹи илдә “Фантом”лар сәһвән бомбалајараг ики АБШ катерини батырдылар, бир АБШ крејсерини вә бир Австралија есминесини исә зәдәләдиләр. 18 мај 1969-ҹу илдә “Фантом” она вә диҝәр тәјјарәләрә бензин вуран “Һеркулес” транспорт тәјјарәси илә тоггушду, нәтиҹәдә 3 тәјјарә ҝөјәртәдән ашыб дәнизә дүшдү.\nВјетнамда АБШ ордусу бүтүн баризлији илә- “јандырылмыш торпаг” тактикасы, бүтөв өлкәнин екосистеминин мәһв едилмәси, динҹ әһалинин күтләви өлдүрүлмәси вә зоракылығы илә өзүнү ҝөстәрди. Һесабламалара ҝөрә, мүһарибә дөврүндә американ авиасијасы Вјетнамда адамбашына 100 килограмдан чох бомба јағдырмышдыр. Американлар гадаған олунмуш ағ фосфор бомбаларындан, боғуҹу вә зәһәрләјиҹи газлардан, климатик силаһлардан ҝениш истифадә етдиләр. 1962-1971-ҹи иллләр арасында АБШ тәјјарәләри Вјетнам әразисинә 77 милјон литр “Аҝент Оранж” вә 44 милјон литр диоксин зәһәри сәпдиләр. Вјетнамын 16 фаиз торпағы токсики зәһәрлә суварылды. Кимјәви силаһ өлкә ҹәнҝәлликләринин 60 фаизини вә мешәләринин 30 фаизини мәһв етди. Тәкҹә 1969-ҹу илдә американлар Ҹәнуби Вјетнамда 285 мин адамы газла вә 905 мин һектар әкин саһәсини химикатла зәһәрләдиләр. 3 милјон вјетнамлы ағыр хәстәлијә јолухду, 18 јашына кими 1 милјондан артыг инсан ирси өтүрүлән әлил олду. Химикат флора вә фаунаја ҹидди зәрәр вурду; 1 милјон һектар ҹәнҝәллик әразиси зәһәрләнди ки, һәмин јерләрдән 132 нөв гуш, чохлу һејванат вә чај балығы јоха чыхды. Химикатын сәпилдији торпагларда бир даһа битки битмәди. АБШ-ын Вјетнама гаршы апардығы еколожи мүһарибә- онун тарих боју төрәтдији ән бөјүк ҹинајәтләрдән бири сајылыр.\nАмерикан әсҝәрләриндән бири сонрадан белә демишди: “Биз вјетнамлылары адам јох, һәшәрат һесаб едирдик”. Американлар вјетнамлыларын дүјү беҹәрмәк үчүн истифадә етдији торпаг бәндләрини гәсдән дағыдырдылар ки, аҹлыг јарансын. Тәкҹә Куангнгај әјаләтиндә 140 мин инсаны евсиз-ешиксиз гојдулар. 1968-ҹи илдә американ әсҝәрләри Сонгми кәндини мүһасирәјә алыб сакинләрин ушагдан бөјүјә кими һамысыны гырдылар. Ичиндә 173 ушаг вә 182 гадын (17-си һамилә) олмагла 504 кәнд сакини гәтлә јетирилди. Кәндә һүҹум едән әсҝәрләр евләрин ичинә гранат атыр, ҝизләнән сакинләри тапыб јериндәҹә ҝүлләләјирдиләр. Американлар о гәдәр гудузлашмышдылар ки, һәтта кәнддәки инәк, донуз вә тојуглары да ҝүлләләјирдиләр. Онлар бир чох Вјетнам кәндләрини бу јолла Јер үзүндән силсәләр дә, Сонгми гәтлиамыны дүнја иҹтимаијјәтиндән ҝизләтмәк мүмкүн олмады. Мәсәлә мәтбуата сызды вә һиддәтә сәбәб олду. Динҹ Вјетнам кәндлиләринин скалпыны чыхардараг вә гулағыны кәсәрәк бојунбағы дүзәлдән АБШ әсҝәрләри барәдә һамы билди; бу ләкә нә мундирдән, нә бајрагдан, нә дә әсҝәр шәрәфиндән һеч вахт силинмәјәҹәк. Сонгми гәтлиамына ҝөрә ҹәми 1 әсҝәр ҝүнаһкар билиниб һәбс ҹәзасы кәсилсә дә, президент Ричард Никсонун персонал әмри илә о ҹәми 3 ҝүндән сонра әфв олунду вә азадлыға бурахылды.\n“Нју Јорк Тајмс” гәзети 6 нојабр 1972-ҹи илдә јазырды ки, Вјетнам мүһарибәси “АБШ-ы мәнәви биабырчылыға ҝәтириб чыхарды”. Вјетнам мүһарибәси АБШ һәрби нәзәријјәләрини, һәрб сәнәтинин ресептләрини вә стратежи доктриналарыны фиаскоја уғратды. Иудеј стратегләри тәрәфиндән мөһтәшәмлији дүнјаја ҹар чәкилән АБШ ордусу зәиф Вјетнам ордусу илә бир нечә иллик мүһарибәдә өз биабырчы мәғлубијјәтини етираф етмәли олду.\nИрана ҝировлары азад етмәјә ҝедән АБШ хүсуси тәјинатлары дөјүшә ҝирмәмиш ағлаја-ағлаја ҝеријә гајытдылар\n1960-ҹы илдә президент Дуајт Ејзанхауер АБШ ордусунун сосиалист Кубасына мүдахиләсинә әмр верди. Бу мәгсәдлә Мәркәзи Кәшфијјат Идарәси кубалы мигрантларындан ибарәт орду дүзәлтди вә онлара тәлим кечди. 15 апрел 1961-ҹи илдә АБШ тәјјарәләри Куба аеродромларыны бомбаладылар вә өлкәнин демәк олар бүтүн тәјјарәләрини мәһв етдикләри барәдә команданлыға мәлумат вердиләр. Амма мәсәлә бурасындајды ки, кубалылар бомбардман барәдә габагҹадан мәлумат алараг аеродромлардакы тәјјарәләри башга әразијә апармыш, јеринә исә мулјажларыны гојмушдулар. Одур ки Куба ордусунун 24 тәјјарәсиндән јалныз 2-си мәһв олмушду. 17 апрел сәһәр тездән Куба саһилләринә АБШ десанты чыхарылды. 100-ә јахын кубалы мүдафиәчи 1000-ә јахын АБШ һәрбчисинин гаршысыны мәтинликлә кәсди. Куба халгы силаһа сарылыб агрессорларын үстүнә јериди. Артыг 18 апрелдә кубалылар инисиативи өз әлләринә алараг һүҹума кечдиләр вә дүшмәнә ағыр зәрбәләр ендирдиләр. Онлар американларын 4 ҝәмисини батырдылар вә 5 тәјјарәсини вурдулар. Онлар агрессорлары говараг дәнизә төкдүләр. Беләликлә, Мәркәзи Кәшфијјат Идарәсинин һазырладығы Куба әмәлијјаты планы ҹәми 3 ҝүн әрзиндә ифласа уғрады. АБШ-ын кубалы мигрантлардан ибарәт ордусундан 82 нәфәр өлдүрүлдү, 1197 нәфәр исә әсир дүшдү. Бир мүддәт сонра АБШ дөвләти 62 милјон доллар верәрәк әсирләри ҝери алды.\n4 нојабр 1979-ҹу илдә Иранын диндар тәләбәләри Теһрандакы АБШ сәфирлијинә һүҹум едәрәк 53 американ дипломатыны ҝиров ҝөтүрдүләр. Тәләбәләр ҝировларын гајтарылмасы мүгабилиндә шаһ Мәһәммәд Рза Пәһләвинин верилмәсини вә Иран халгына гаршы төрәтдикләри ҹинајәтләрә ҝөрә “американ империалистләринин үзр истәмәсини” тәләб етдиләр. Данышыглар јолу илә ҝировлары азад етмәк мүмкүн олмадығыны ҝөрән президент Ҹимми Картер АБШ-ын “Делта” спечназына һәрәкәтә кечмәји әмр верди. Ҝировларын азад едилмәси илә бағлы кәшфијјат органларынын һазырладығы план олдугҹа мүрәккәб иди. АБШ-ын Фарс көрфәзиндәки тәјјарәдашыјан ҝәмисиндән учан вертолјотлар Иранын мәркәзиндә сәһраја енмәли, бурадан хүсуси тәјинатлылар Мәркәзи Кәшфијјат Идарәсинин Ирандакы аҝентләринин ҝәтирдији јүк машынларына минәрәк ҝеҹә икән Теһрандакы Хариҹи Ишләр Назирлијинин вә АБШ сәфирлијинин бинасына һүҹум етмәлијдиләр. Хүсуси тәјинатлылар ҝировлары азад етдикдән сонра онлары јахынлыгдакы Әмҹәдијјә стадионуна ҝәтириб бурада вертолјотлара миндирәрәк өлкәдән чыхармалыјдылар. Проблемләрдән бири о иди ки, американ пилотлары индијә кими дағлыг вә сәһра шәраитиндә вертолјот сүрмәмишдиләр. 132 нәфәрлик һәрби експедисијаја рәһбәрлик етмәк “Делта” спечназынын јарадыҹысы олан мәшһур полковник Чарлз Беквитә тапшырылды. Беквит Ағ Евдә, президент Картерин гәбулунда олду вә ҝировлары уғурла азад едәҹәкләрини билдирди. Амма иш елә ҝәтирди ки, американлар һәлә јолда, гаршы тәрәфлә тәмаса ҝирмәмиш 1 тәјјарә, 7 вертолјот вә 8 хүсуси тәјинатлы итириб кор-пешман ҝери гајытдылар.\nФарс көрфәзиндәки ҝәмидән учараг Иран әразисинә дахил олан 8 вертолјотдан 2-синин навигасија ҹиһазынын ишләмәдији үзә чыхды. Ҝәмидән араланар-араланмаз вертолјотлардан биринин ганады чатлады вә о ашыб дәнизә дүшдү. Габагда јанкиләри даһа бөјүк сүрпризләр ҝөзләјирди. Вертолјотлар һабуб дејилән гум фыртынасына дүшдүләр. Бир нечә саат тозанағын ичиндә учан вертолјотдакыларын һава чатышмазлығындан һалы писләшди, пилотлар гусмаға башладылар. Ҹиһазлара тоз долдуғундан вертолјотлардан бири ҝери, ҝәминин ҝөјәртәсинә гајытмалы олду. Галан вертолјотлар ҝүҹ-бәла илә онлара бензин вураҹаг тәјјарәләрин сәһрада гондуғу ҝизли базаја чатдылар. Базада үзә чыхды ки, вертолјотлардан бири дә хараб олуб вә уча билмәјәҹәк. Беләликлә, әмәлијјатда иштирак етмәли олан 8 вертолјотдан 3-ү бир ҝеҹәнин ичиндә дөјүшә ҝирмәмиш сырадан чыхды.\n“Һеркулес” транспорт тәјјарәси вертолјотлара бензин вураркән онлардан бири илә тоггушду, ҝүҹлү јанғын баш верди, ардынҹа тәјјарәдәки мәрмиләр алышараг детонасија верди вә партламаға башлады. 8 АБШ һәрбчиси јериндәҹә һәлак олду. Партлајыш заманы гәлпәләр әтрафа сәпәләнәрәк диҝәр әсҝәрләри јаралады вә 4 вертолјоту дәлиб дешәрәк јарарсыз һала салды.\nГорхуја дүшмүш американлар миссијаны јарымчылыг сахлајыб ҝери гајытмалы олдулар. Беләҹә, АБШ хүсуси тәјинатлары дөјүшә ҝирмәмиш ағлаја-ағлаја Ирандан гачдылар. Гачаркән вертолјотлардакы ҝизли сәнәдләри мәһв етмәдикләриндән һәмин сәнәдләр иранлыларын әлинә дүшдү вә бу әмәлијјатын Теһрандакы координаторларыны мүәјјәнләшдирмәјә имкан верди. “Делта”нын јарадыҹы олан Чарлз Беквит ордудан говулду. Американларын дүнјанын ән дөјүшкән халгы олмасы нағылы бир даһа пуча чыхды.\nАБШ Мүдафиә Назирлији Гренададакы иткиләри 100 дәфә азалдылмыш формада иҹтимаијјәтә чатдырды\nСонракы илләрдә АБШ ән бөјүк дөјүш әмәлијјатыны Гренадаја мүдахилә заманы һәјата кечирди. 1983-ҹү илдә АБШ ордусу сол јөнүмлү халгчы һакимијјәти јыхмаг үчүн Гренадаја басгын етди. Үч ҝүн чәкән мүдахилә битәндән сонра президент Роналд Рејган билдирди ки, әмәлијјат “уғурла” һәјата кечирилди. Лакин Пентагонун чохсајлы сәһв вә јанлышлыглары уҹбатындан американ әсҝәрләринин башына ҝәлән мүсибәтләрдән вәтәндашларын әксәријјәтинин хәбәри олмады. Анализ ҝөстәрди ки, АБШ ордусунун һәтта хүсуси тәјинатлы һәрби һиссәләри белә кифајәт гәдәр һазырлыға малик дејилләр вә тәшкилатланма ишы бәрбад вәзијјәтдәдир. Мәсәлән, штабларын зәиф фәалијјәтиндән вә кәшфијјат мәлуматларынын олмамасындан американ әсҝәрләри турист хәритәләриндән истифадә етмәли олдулар. Пијада гошунлар, һәрби һава вә һәрби дәниз гүввәләри арасында гаршылыглы әлагәнин дүзҝүн вә јеткин гурулмамасы бир сыра кәскин проблемләр јаратды. Ајры дүшмүш десант груплары әкс тәрәфләрдән бир-биринә јахынлашаркән јалныз хејли атышдыгдан сонра бир-бирини таныдылар (Мараглысы одур ки, бир-бири илә сәһвән атышаркән һәр ики груп ратсија илә ҹидди-ҹәһдлә тәјјарәләрин гаршы тәрәфи бомбаламасыны тәләб едирди). Американ һәрбчиләри нә гәдәр әлләшсәләр дә, гранатомјотлардан гренадалыларын БТР-ләрини вура билмирдиләр, јалныз ратсија илә бомбардманчы тәјјарә чағырмагла онлары нејтраллашдыра билирдиләр. 3 ҝүн әрзиндә ҝедән гызғын һазырлыглара бахмајараг нә кәшфијјатчылар, нә дә тәјјарәчиләр дағын башындакы зенит гурғуларыны ҝөрә билмәмишдиләр. Американ забитләринин Биринҹи вә Икинҹи Дүнја Мүһарибәләри дөврүндә олдуғу кими артиллерија атәшини вә авиазәрбәләри идарә едә билмәдији дә үзә чыхды. Вертолјотларын чоху мәһз команданлығын әмәлијјаты сәһв тәшкил етмәси уҹбатындан итирилди. “Бләк Һавк” вертолјоту енәркән атәшә тутулду, зәдә алды, дөнәркән башга вертолјотла тоггушду, о исә зәрбәдән диҝәр вертолјота чырпылды. Һәр үч вертолјот партлајыб тикә-тикә олдулар. Десантын истифадә етдији гајыгларын моторлары ишә дүшмәди, нәтиҹәдә һәрби аваданлыгларын бир чоху дәниздә батды.\nОрдунун хүсуси тәјинатлы дөјүш груплары өзләрини ҝүлүнҹ вәзијјәтдә ҝөстәрдиләр. Мәлум олду ки, АБШ вертолјотларынын зәрбәләринә координасија вермәк үчүн саһилә ҝөндәрилән үзҝүчүләр- “суитиләр” дәниздә боғулуб өлмүшләр. Гренада әмәлијјаты заманы АБШ спечназынын “гәһрәманлығы” инди дә һәрби мүтәхәссисләрдә ҝүлүш доғурур. Әмәлијјатын әввәлиндә АБШ-ын “дәниз пишикләри” дејилән хүсуси тәјинатлылары 3 катердә Гренада саһилләринә јан алмалыјдылар. Лакин биринҹи катер дәниздә батды вә катердәки груп там һејәти илә боғулуб өлдүләр. Икинҹи катер рифә илишиб галды вә ҝүҹ-бәла илә ҝеријә гајытды. Үчүнҹү катердәкиләр исә батаглыг уҹбатындан нә гәдәр ахтарсалар да саһилә чыхмаға јер тапмадылар, катерин бүтүн бензинини ишләдиб ҝеријә авар чәкә-чәкә гајытмалы олдулар.\n25 октјабр 1983-ҹү илдә 500 АБШ әсҝәри Гренаданын Појнт-Селајнз аеропортунда парашүтлә јерә тулландылар ки, әтраф әразини тәмизләјиб тәјјарәләрин ениши үчүн шәраит јаратсынлар. Лакин аеропортда тикинти ишләри апаран Куба фәһләләри онлары јердән атәшә тутдулар. Ишләр штабда планлашдырылдығы кими ҝетмәдијиндән рејнҹерләр чаш-баш дүшдүләр. Онлар учуш-ениш золағынын кәнарына сыхылараг јерә узаныб галдылар вә чохлу итки вердиләр. Гренаданын Перлс аеропортуна десант олунан 250 АБШ дәниз пијадасы да кубалыларын мүгавимәти илә үзләшәрәк чыхылмаз вәзијјәтә дүшдүләр. Мәһз бурада Рус “Калашников”ларынын Гәрбин МП5 автоматларындан үстүнлүјү үзә чыхды: Кубалылар “Калашников” автоматы илә АБШ әсҝәрләрини 300 метрдән раһат вурсалар да, АБШ әсҝәрләринин атдығы ҝүлләләр онлара ҝәлиб чатмырды.\nИнҝилтәрәнин Гренададакы нүмајәндәси П.Скуну вә аиләсини әразидән чыхармаг әмри алмыш 22 АБШ хүсуси тәјинатлысынын гаршысыны гренадалылар ики БТР машыны илә кәсдиләр вә пулемјотдан атәш ачдылар. Американларын планларында зиреһли машынларла дөјүш олмадығындан јерә јатараг мүдафиә мөвгеји тутдулар. Јалныз АБШ тәјјарәләри һәмин ики зиреһли машына тәрәф ракет бурахдыгдан сонра хүсуси тәјинатлылар ирәлиләјә билдиләр вә Скунун маликанәсинә чатдылар. Ричмонд-Хилл һәбсханасында сахланылан сијаси мәһбусларын азад едилмәси әмәлијјаты исә әсл кинокомедија олду. Вертолјотлар һәбсхана бинасынын үстүнә јахынлашыб һәрбчиләри тросларла ашағы ендирәркән һәбсхананын мүһафизәчиләри онлары ашағыдан ҝүлләјә тутдулар. Мүһафизәчиләр вертолјотдан салланан хүсуси тәјинатлылары лап тирдә атәш ачырмышлар кими раһатҹа ҝүлләләјиб гырдылар. Ән кәдәрлиси бу иди ки, һәмин инсиденти јахынлыгдакы евдә јашајан бир американлы видеокамера илә лентә алды вә нәтиҹәдә һәмин кадрлар АБШ телевизијасында ҝөстәрилди. Американ халгы өз елит әсҝәрләринин бивеҹлијини өз ҝөзү илә ҝөрдү. Һәбсхана мүһафизәчиләринин вурдуғу вертолјот фырлана-фырлана јерә чырпылыб партлады.\nӘнәнә белә формалашыб ки, башга дөвләтләрин әсҝәр ҝөндәрдији јерләрә АБШ һәмишә тәјјарә ҝөндәриб. Гренадада әсҝәрләр дүзҝүн атәш ача билмәсәләр дә, спечназ аддымбашы илишсә дә, АБШ тәјјарәләри кортәбии шәкилдә һараны ҝәлди бомбалајырдылар. Тәјјарәләрин ард-арда вурулмасындан горхуја дүшән пилотлар гәбул олундуғу кими 500-1500 метр һүндүрдән бомбаламаг әвәзинә 5 километр јүксәкликдән бомбаламаға башладылар ки, бу да мәрминин һәдәфә дәјмә еһтималыны һечә ендирирди. Руперт фортундакы штаба дүшмәли олан бомба психиатрија хәстәханасына дүшдү вә 12 психи хәстә өлдү. “Корсар” тәјјарәсинин атдығы бомба исә өз мөвгеләринә дүшдү, нәтиҹәдә 1 американ әсҝәри өлдү, 16-сы јараланды.\nЧохсајлы иткиләрә бахмајараг, Рејган телевизијада фәхрлә деди ки, “Гренадада террорчуларын әлиндән бирҹә нәфәр дә олсун американлы хәсарәт алмамышдыр”. Мәлумунуз олдуғу кими, американлар террорчу дедикдә онларын сијасәтинә гаршы ҝедәнләри нәзәрдә тутурлар. АБШ Гренада адасына 8 минлик орду чыхарды, аданын исә ҹәми минә јахын мүдафиәчиси варды. Гренада ордусунун ҹәми бир силаһ-сурсат анбары, бир нечә казарма вә автопаркы варды. Гренадалыларын американлар кими ҝәмиләри, танклары вә ағыр артиллеријалары јох иди; онлар түфәнҝ вә автоматлардан башга һеч бир силаһа малик дејилдиләр. Ададакы 2 аеропорту бир нечә иричаплы пулемјот вә зенит автоматлары илә горујурдулар. Мүтәхәссисләр Гренада әмәлијјатында АБШ-ын 3000-ә јахын әсҝәринин һәлак олдуғуну билдирирләр. Гаршы тәрәфдән исә 87 нәфәр һәлак олмушду (онларын чоху динҹ сакинләр иди ки, бомбардман нәтиҹәсиндә өлмүшдү). Аданын мүдафиәчиләри АБШ ордусунун 10 дөјүш тәјјарәсини, 20 дөјүш вә 100 транспорт вертолјотуну мәһв етмишдиләр. Мараглысы одур ки, мүдафиәчиләр АБШ вертолјот вә тәјјарәләрини Икинҹи Дүнја Мүһарибәсиндән галма Совет силаһлары илә вуруб салмышдылар. Јалныз мүдафиәчиләрин дөјүш техникасынын аз олмасы, патрон вә мәрмиләринин гуртармасы АБШ әсҝәрләринә аданы тутмаға имкан верди. О да мараглыдыр ки, дүнја иҹтимаијјәти Гренаданы ишғал етдијинә ҝөрә АБШ-ы гынаса да, она гаршы һеч бир санксија тәтбиг олунмады.\nАмерикан әсҝәрләри адаја ҝирәркән 100-ә јахын транспорт вертолјоту мүдафиәчиләр тәрәфиндән вурулуб салынмышдыр. Бу вертолјотларын һәр бириндә 3-5 һејәтдән башга 15-30 әсҝәр олмушдур. Дәгиг мәлумдур ки, бу вертолјотларын 10-у ичиндәкиләр дөјүшә ҝирмәјә маҹал тапмамыш ҝөјдәҹә партладылмышдур. АБШ-ын тәрифли “Делта” спечназынын 200 дөјүшчүсүнүн һамысы бирҹә ҝүллә атмаға маҹал тапмамыш гырылмышлар. “Делта”нын тәкҹә АБШ-дакы штабы вә хидмәтчи персоналы сағ галмышды вә һәмин бөлмәни јенидән формалашдырмаг лазым ҝәлмишди.\nАБШ Мүдафиә Назирлији ордунун иткиләри барәдә һеч вахт дүзҝүн мәлумат вермәмишдир; Гренада әмәлијјаты илә бағлы да белә олду. Әҝәр Мүдафиә Назирлији Корејадакы иткиләри 5-6 дәфә азалтмышдыса, Гренадада даһа да ирәли ҝедәрәк иткиләри 100 дәфә азалдылмыш формада иҹтимаијјәтә чатырды. АБШ ордусунда инди дә һәмин әнәнә горунуб сахланмагдадыр.\nӨзүнүтәнгидә мејлли олмајан англосаксон характерләри уҹбатындан американлар әввәлки мүһарибәләрдәки сәһвләриндән нәтиҹә чыхармадылар вә ҝәләҹәкдә дә ејни сәһвләри бурахмагда давам етдиләр. Панама мүдахиләсиндә дә АБШ ордусунун башына ејни ојунлар ҝәлди. Панамада американлар тез-тез өз мөвгеләрини бомбаламаглары илә јадда галдылар.\n20 декабр 1989-ҹу илдә АБШ ордусу Панама дөвләтинә сохулду. АБШ ордусу Панамаја “демократијанын мүдафиәси” ады алтында ҝирди, амма әсл сәбәб бу иди ки, јерли һөкумәт Панама каналыны миллиләшдирмәк вә американлары ордан говуб чыхармаг истәјирди. Панаманин гејри-демократик, тоталитар һөкумәти нә гәдәр шишмишдисә, АБШ-дан бурдакы һәрби базаларыны јығышдырмасыны тәләб едирди. Одур ки, тәҹили сурәтдә Панамаја демократија ихраҹ етмәк, инсан һүгугларыны горумаг лазым ҝәлди.\nАБШ автоматик олараг әввәлләр онун бөјүк досту сајылан Панама лидери Мануел Норјеганы наркотик алверчиси елан етди. Өлкәјә јеридилмиш 26 минлик АБШ ордусу һеч бир танкы олмајан вә пис силаһланмыш панамалылара галиб ҝәлдиләр. Халг күтләләри шиддәтли мүгавимәт ҝөстәрсә дә, АБШ авиасијасынын вә артиллеријасынын шәһәрләри бомбардман етмәси халгы руһдан салды. Өлкәјә тәјин олунмуш марионетка президент Гулермо Ендара АБШ-ын һәрби базасында сәдагәт анды ичди. Јени демократик президент Панама ордусунун ләғв олундуғуну билдирди вә фикрини бунунла әсасландырды: “Американлар бизи горујурса, өз ордумузу јемләмәјә еһтијаҹ јохдур”.\nМәһз Панама мүдахиләсиндән сонра американлар “демократија” сөзүндән өлкәләрә һүҹум етмәк үчүн бәһанә кими истифадә етмәјә башладылар. Илк дәфә Панамада һибрид мүһарибә уғурла сынагдан кечирилди. 3 500 хүсуси сечилмиш вә тәлиматланмыш журналист вә фоторепортјор Панамаја гара јахараг мәтбуатда АБШ-ын хејринә информасија мүһарибәси апарды. Панамада ҹәрәјанлар едән һадисәләр мәтбуатда АБШ-а сәрф едән ракурсда верилди. Психоложи мүһарибәнин деталларындан Панама һәрбчиләринин мүгавимәти дајандырмасы вә капитулјасијасы үчүн истифадә олунду. Журналистләр дүнја иҹтимаијјәтинин ҝөзүндә Норјеганын наркоман, ганичән вә позғун имиҹини јаратдылар. Мәтбуат онун СПИД хәстәси олдуғуну билдирди. Норјеганын евиндән тапылмыш ун кисәси иҹтимаијјәтә кокаин кими тәгдим олунду.\nПанамаја мүдахилә заманы 23 американ әсҝәри өлдүрүлдү, 330 әсҝәр јараланды. АБШ ордусунун 2 вертолјоту вурулду, 45 вертолјоту вә 15 тәјјарәси зәдә алды. Американлар Панаманы она ҝөрә раһат тута билдиләр ки, артыг мәзлум халгларын дајағы олан ССРИ дағылмагдајды вә һакимијјәтдә сатгын Горбачов отурмушду. Горбачов АБШ-ын бөјүк дост сајылырды вә американлар тәрәфиндән “Сојуг мүһарибәдә гәләбәјә ҝөрә” медалы илә тәлтиф олунмушду. Панаманын ишғалындан сонра АБШ Дөвләт Департаментинин нүмајәндәси ачыг-ашкар бәјан етди: “Узун илләр әрзиндә илк дәфәдир ки, АБШ русларын реаксијасындан горхмадан ҝүҹә әл атыр”.\nҺүҹум заманы американ әсҝәрләри күчәләрдә чохлу сајда динҹ сакини сәбәбсиз јерә атәш ачараг ҝүлләләдиләр, гадынлары зорладылар вә гарәтлә мәшғул олдулар. Интервенсија заманы минләрлә динҹ сакин јараланды, 7 мин нәфәр өлдүрүлдү, 20 мин нәфәр исә бомбардман вә јанғынлардан евини итирди. Әсҝәрләр күчәләрдә динҹ сакинләри һеч нәдән ҝүлләләјәркән АБШ телевизијалары әлләриндә американ бајраглары тутмуш ҝүләрүз вә хошбәхт панамалылары халга ҝөстәрмәклә мәшғул иди. Американ мүдахиләсинин реал сәбәбләрини ачан јазычы Һарри Девор исә мүәммалы шәкилдә јоха чыхды. 80 мин панамалы 15 јашдан 55 јашына кими кишиләрә дәһшәтли ишҝәнҹәләрин верилдији һәбсханалара салынды; мараглыдыр ки, американлар һәмин һәбсханалара өзүнәмәхсус шәкилдә “Азадлыг дүшәрҝәләри” ады гојмушдулар.\nАмерикан әсҝәрләри Ираг күчәләрдә пијада ҝәзмәјә горхурдулар\n17 јанвар-1 март 1991-ҹи ил дөврүнү әһатә едән биринҹи Ираг мүһарибәси АБШ үчүн фаҹиәли олду. Американлар тәкҹә 6 ҝүн әрзиндә- 24 февралдан 1 марта кими 15 мин әсҝәр, 600 танк вә 150 тәјјарә итирдиләр. Амма сионистләрин әлиндә олан мәтбуат дүнја иҹтимаијјәтини АБШ-ын Ираг үзәриндә гәләбә чалдығына инандыра билди. Әслиндә һеч бир гәләбә әлдә едилмәмиш, АБШ сөзүн һәгиги мәнасында удузмушду. Нә Сәддам Һүсејн тахтдан салынмыш, нә дә Күвејтдәки вә Ҹәнуби Ирагдакы гуру гошунлар мәғлуб едилмишди. АБШ планлашдырдығы кими өз либерал марионеткаларыны Ираг һакимијјәтиндә отуздура билмәмишди. Американ ордусу бөјүк иткиләр верәрәк фаҹиәли дурума дүшмүшдү.\nӘн гәрибәси дә одур ки, АБШ ордусунун дөјүш габилијјәтинин ашағы сәвијјәдә олмасы һәр мүһарибәдән мүһарибәјә даһа ајдын нәзәрә чарпса да, ордуда һеч бир ҹидди ислаһатлар апарылмыр вә шәхси һејәтин лазыми һазырлығы үчүн тутарлы аддымлар атылмырды. 19 март-9 апрел 2003-ҹү или әһатә едән икинҹи Ираг мүһарибәси заманы АБШ фаҹиәли дурумдан чыхыш јолуну Ираг елитасынын пулла алынмасында ҝөрдү. АБШ көһнә ссенарисини ишә салды. Ираг һөкумәтинин ваҹиб сималарындан олан баш назирин мүавини Тарик Әзиз американлар тәрәфиндән сатын алынды. Тарик Әзиз Ираг ордусунун капитулјасијасыны тәшкил еләди вә мүһарибәдән сонра Лондона көчәрәк орда раһат јашады.\nАБШ авиасијасына ган ағладан Ирагын һавадан мүдафиә гүввәләри мәһз Тарик Әзизин сәјләри нәтиҹәсиндә американларын Бағдада ҝирмәсинә ики ҝүн галмыш өз фәалијјәтини дајандырды. Амма хәјанәткарлыға бахмајараг АБШ-ын икинҹи кампанијада иткиләри биринҹи кампанијадакындан да ағыр олду. Ираг сијаси елитасынын вә сатгын ҝенералитетин капитулјасијасына бахмајараг Ираг халгы ишғалчылара гаршы кәскин мүгавимәт ҝөстәрди. Хүсусән шиә силаһлы груплары американ әсҝәрләринә олмазын проблемләр јаратдылар. Мүһарибәнин илк фазасында- 2003-ҹү илин 19 мартындан 15 апрелинә кими ираглылар 14 мин американ вә 2 мин инҝилис әсҝәрини мәһв етдиләр. 2003-ҹү илин мајындан декабрына кими 40 мин, 2004-ҹү илдә исә 100 мин американ һәрбчиси өлдүрүлдү.\n2003-ҹү илин 19 мартындан 4 апрелинә кими ираглылар Бағдад сәмасында һәр ҝүн 10-12 американ тәјјарәси вуруб салдылар. Пајтахтдан башга, һавадан мүдафиә гүввәләри Кәркүк, Мосул вә Тикритдә дә дүшмән авиасијасына кәскин мүгавимәт ҝөстәрдиләр. Елә “мәһсулдар” ҝүнләр олмушду ки, ираглылар АБШ ордусунун онларла “Апач” һүҹумчу вертолјотларыны мәһв етмишдиләр. 90 јашлы ираглы гоҹанын 1895-ҹи ил истеһсалы олан көһнә түфәнҝлә АБШ-ын “Апач” вертолјотуну вуруб салмасы кадрлары бүтүн дүнјаны долашды вә инсанлары тәәҹҹүбә салды.\n2003-ҹү илдә АБШ Ирагда 600 танк вә 400 тәјјарә итирди. Елә мүһарибәнин илк саатындаҹа- Бағдада авиасија һүҹуму заманы АБШ-ын 18 әдәд ҝениш реклам олунан, “ҝөзәҝөрүнмәз” ады гојулмуш “Стелс” технолоҝијалы бомбардманчы тәјјарәләри вурулду. Ираг мүһарибәсиндә мәлум олду ки, “Стелс” тәјјарәләри һеч дә ҝөрүнмәз дејилмиш. Бу тәјјарәләр анҹаг АБШ вә НАТО радиолокаторлары үчүн ҝөрүнмәз идиләр, амма ираглылар әлләриндә олан Совет радиолокаторлары илә онлары асанҹа ашкарлајыр вә вуруб салырдылар.\nБиринҹи вә икинҹи Ираг кампанијасы арасында- 1992-2002-ҹи илләр әрзиндә дә Ираг әразисинә һүҹумлар едән АБШ вә Инҝилтәрә авиасијасы чохлу иткиләр вермишди. Һәмин мүддәт әрзиндә Ираг һавадан мүдафиә гүввәләри пешәкарлыг нүмајиш етдирәрәк һәр ил тәхминән 30-50 АБШ вә 10-12 Инҝилтәрә тәјјарәси вурмушдулар. 2003-ҹү илин јанварында Ирагын һавадан мүдафиә системини мәһв етмәк тапшырығы илә 200 АБШ вә Инҝилтәрә тәјјарәси өлкәјә басгын етди. Једди ај јарым әрзиндә бу мәгсәдлә һәјата кечирилән һүҹумлар заманы АБШ 250, Инҝилтәрә 50 тәјјарә итирди, Ираг һавадан мүдафиә гүввәләринә исә һеч бир хәсарәт дәјмәди. Ираг мүһарибәси Инҝилтәрәјә даһа ағыр баша ҝәлди. 2000-2002-ҹи илләр әрзиндә Ирага һава һүҹумлары заманы Инҝилтәрә өз авиасијасынын чох һиссәсиндән мәһрум олду. 2001-ҹи илә кими 300 дөјүш тәјјарәсинә малик олан Инҝилтәрә ордусунун 2003-ҹү илин мартында ҹәми 110 дөјүш тәјјарәси галмышды, онун да 60-ы хараб иди. Нәзәрә алмаг лазымдыр ки, корејалылар кими ираглылар да АБШ вә НАТО тәјјарәләрини Бөјүк Вәтән Мүһарибәси дөврүндән галма Совет техникасы илә вуруб салырдылар. АБШ зиреһли техникасы да Ирагда өзүнү ҝөзләнилдији кими ҝөстәрә билмәди. Ҝениш реклам олунан “Абрамс” танкларыны көһнә Совет силаһлары илә асанҹа мәһв етмәк олурмуш.\nҺәмишә олдуғу кими АБШ мүдафиә назирлији Ирагдакы иткиләри дә ҹидди-ҹәһдлә ҝизләтмәјә чалышды. Мүстәгил арашдырмалардан бириндә дејилир ки, АБШ ордусу Ирагда 2003-ҹү илин 19 февралындан 31 декабрына кими 50 мин әсҝәр итирмишдир. Авропа експертләринин һесабламарындан мәлум олур ки, тәкҹә 2003-ҹү илин јајында Ирагда 3 мин американ әсҝәри өлдүрүлмүшдүр. Журналист тәһгигатларына ҝөрә 2003-ҹү илин ијун-август ајларында Бағдадда һәр ҝүн 3-5 американ әсҝәри һәлак олмушдур. Пентагонун рәсми нүмајәндәсинин вердији хәбәрә ҝөрә, 16 нојабр 2003-ҹү илдә Мосул јахынлығында 2 АБШ транспорт вертолјоту вурулмуш, 40 американ әсҝәри өлдүрүлмүшдүр. Әҝәр АБШ-ын мүттәфигләри олан күрдләрин нәзарәт етдији Мосулда бир ҝүн әрзиндә 40 американ әсҝәри өлдүрүлүр вә 2 вертолјот вурулурса, онда гејри-стабил әразиләр сајылан Бағдад вә башга шәһәрләрдә американларын башына һансы фаҹиәләрин ҝәлдијини тәсәввүр етмәк чәтин дејил. Мәтбуатын бир мәлуматында дејилир: “7 нојабр 2003-ҹү илдә Тикрит шәһәри әразисиндә 2 американ вертолјотуна дашынан зенит ракет комплексиндән атәш ачылмышдыр. Вертолјотлардан бири партламыш вә 6 нәфәр һәлак олмушдур. Икинҹи вертолјот вурулса да, јерә енә билмишдир. Һәмин вертолјотда јаралананлар ичиндә АБШ баш һәрби прокурору ҝенерал-мајор Томас Роулинг дә олмушдур”. Әҝәр 2003-ҹү илин мај-ијун ајларында Ирагда американ әсҝәрләринә ҝүндә тәхминән 20 дәфә һүҹум олунурдуса, јајын ахырларында бу һүҹумлар артараг ҝүндә 100 дәфәјә, пајызын ахырларында исә ҝүндә 200 дәфәјә чатмышды! Ираглылар үчүн американларын зиреһли “Хаммер” машынларыны 300-400 метр мәсафәдән гранатомјотла вуруб партлатмаг ади һал алмышды.\nИраг мүһарибәси дөврүндә илдә 150 мин нәфәрә хидмәт ҝөстәрмәјә һесабланмыш АБШ-ын Уолтер Рид адына баш һәрби һоспиталында јаралы әлиндән тәрпәнмәк мүмкүн дејилди. Ҝет-ҝедә артан валидејн наразылығы күтләви етираз аксијаларына кечмәсин дејә АБШ һөкумәти һәлак олмуш һәрбчиләрин аиләләринә верилән бирдәфәлик јардымын мигдарыны 6 мин доллардан 12 мин доллара галдырмышды. АБШ-да өлмүш һәрбчиләрин валидејнләри һај-күј гопармасынлар дејә бәзән онларын аиләләринә рәсми пенсијадан башга бөјүк мәбләғдә компенсасија да верирләр. Белә компенсасија ганунда ҝөстәрилмәдијиндән һәр аилә ала билмир, јалныз мәтбуата чыхараг шикајәт јағдыран, неҹә дејәрләр демогоглуг едән һәрбчи аиләләринә верилир. Һәмин компенсасијаны верәркән аиләнин дилиндән кағыз алыныр ки, әсҝәрин һансы шәраитдә һәлак олдуғуну бир дә һеч јердә ачыгламајаҹаглар. Әләбахан мәтбуат да өз нөвбәсиндә өлмүш һәрбчидән бәһс едәркән онун гәһрәманлығыны өнә чәкир вә “вәтән гурбан тәләб едир” дискурсу үзәриндә дајанараг аиләнин фаҹиәсини өрт-басдыр етмәјә чалышыр. Әсҝәрләрә блог ишләтмәк вә интернетдә јазышмаг да гадаған олунмушдур ки, тәфәррүатлар үзә чыхмасын.\nГејд етмәк лазымдыр ки, өн ҹәбһәдә вурушанларын 80 фаизи АБШ вәтәндашлығы алмамыш латыноамериканлар олдуғундан онлар өләндә АБШ-ын иткиләри сијаһысында јер алмырлар. Ирагда полис, мүһафизә вә тәлиматчы кими ишләјәнләрин чоху АБШ силаһлы гүввәләринә аид олмадыгларындан вә муздлу хидмәт ҝөстәрдикләриндән онлар да өләндә орду иткиләри сијаһысына салынмырлар. Бундан башга, АБШ мејарларына ҝөрә, террор акты заманы һәлак оланлар јох, јалныз үзбәүз дөјүшдә һәлак оланлар иткиләр сијаһысына салынырлар. Мәсәлән, ираглы мүҹаһид күчәни патрул едән американ әсҝәрләринә гранат сыхырса вә онлар гырылырса, бу әсҝәрләр хидмәти вәзифәләрини јеринә јетирәркән һәлак олмуш јох, террор акты заманы һәлак олмуш сајылырлар. Әҝәр әсҝәр јараланыбса вә һадисә јериндә јох, һоспиталда өлүбсә о да орду иткиси сајылмыр. Мәсәлән, әсҝәр Ирагда јараланмышса вә АБШ-а ҝәтириләрәк бурда һоспиталда өлмүшсә, бу мүһарибә иткиси һесаб олунмур. Минаја дүшмүш машынларда һәлак олмуш һәрбчиләр дә орду иткиси сијаһысына салынмыр, террор гурбаны һесаб олунурлар. Мина мүһарибәси исә ираглыларын вә әфганлыларын американлара гаршы апардығы мүбаризәнин әсас өзәјини тәшкил етмишдир.\nАБШ һәрби автоколоннасы ираглы мүгавимәтчиләрин һүҹумуна туш ҝәлмишди. Һүҹумчулар автоколоннанын башындакы вә ахырындакы машынлары гранатомјотла вурмушдулар вә орта галмыш јүк машынларына атәш ачмаға башламышдылар. Машынлардакы әсҝәрләр јолун гырағындакы дәрәјә төкүлүшмүшдүләр вә јерә јатмышдылар. Чаш-баш галмыш сүрүҹүләр машынлары атәш алтындан чыхармаг үчүн һәмин дәрәјә сүрмүшдүләр, бу заман јерә узанмыш әсҝәрләр тәкәрләрин алтында галмышдылар. Кузовунда јерә төкүлмәјә маҹал тапмамыш әсҝәрләр олан машынларын бир нечәси ашмышды. Чохлу сајда әсҝәр вә сүрүҹүләр өлмүшдү. Һәмин һадисәнин арашдырылмасы заманы бәдәниндә ҝүллә вә гәлпә изи олмајан мејидләр орду иткиләри кими јох, јол-нәглијјат гәзасы гурбанлары кими сәнәдләшдирилди.\nМүтәхәссисләрин фикринҹә АБШ-ын Ирагдакы колоссал иткиләри илк нөвбәдә әсҝәрдән тутмуш ҝенерала кими американ һәрбчиләринин профессионал кејфијјәтләринин јетәринҹә олмамасы илә бағлыдыр. Ираг мүгавимәтчиләри үчүн күчә илә ҝедән американ патрулларына гранат тулламаг она ҝөрә ади һал олмушду ки, мүгавимәтчиләр американларын атыҹылыг габилијјәтинин зәиф олмасыны ҝөзәл билирдиләр. Американ базаларынын миномјот, гранатомјот вә топлардан тез-тез атәшә тутулараг јерли-јексан едилмәси исә ону ҝөстәрирди ки, американлар база јерини дүзҝүн сечмәји вә мүдафиә системини дајаныглы гурмағы баҹармырлар. Американ һәрби базаларынын јашајыш һиссәси брезент палаткалардан гурулдуғундан миномјот бомбардманы заманы чохлу сајда әсҝәр һәлак олурду. Команданлыг Ирагда узун илләр мүтәмади олараг һүҹума мәруз галан, мәрми атәшинә тутулан әсҝәр һејәтини брезент палаткалар әвәзинә бункерләрә, ја да дәмир-бетон диварларла горунан бараклара јерләшдирә биләрди, анҹаг буну етмирди. Американларын Бағдаддакы блокпостларынын медиада јајымланан ҝөрүнтүләри һәрби мүтәхәссисләрдә ҝүлүш доғурурду. Һәмин блокпостлар бетон блокларла бәркидилмәк әвәзинә ади газылмыш чухурдан ибарәт иди. Белә блокпостда нәинки мәрмидән, һеч пулемјот атәшиндән белә горунмаг мүмкүн дејилди. Миномјотлардан һәмин блокпоста тәрәф атылмыш мәрми ора сығынмыш 10-12 әсҝәри тикә-тикә едирди.\nИткиләрин чохлуғуну нәзәрә алан американ команданлығы пијада патруллары зиреһли техника илә әвәз етди. Артыг американ әсҝәрләри күчәләрдә пијада ҝәзмәјә горхурдулар. Әсҝәрләрин Ираг шәһәрләринин күчәләрини ҝеҹәләр, өзү дә зиреһли машынларда патрул етмәси тактикасы өзү дә сәһв иди. Ҝеҹәләр мүгавимәтчиләр даһа раһат ишләјирдиләр: американлар тез-тез гранатомјот зәрбәсинә туш ҝәлир, ја да минаја дүшүрдүләр. Команданлығын ахмаглығы она ҝәтириб чыхарды ки, американлар Ирагын әсас реҝионларында, хүсусән дә Бағдад әразисиндә нәзарәти там итирдиләр.\nАБШ хүсуси тәјинатлылары хариҹдә надир һалларда уғурлу әмәлијјат кечирә билмишләр\n1993-ҹү илин 3 октјабрында БМТ-нин Сомалидә һәјата кечирдији сүлһмәрамлы әмәлијјат чәрчивәсиндә АБШ спечназы “Делта” орду рејнҹерләринин дәстәји илә өлкә пајтахты Могадишоја ҝирди. Мәгсәд ҝенерал Мәһәммәд Ајдидин рәһбәрлик етдији Сомали Милли Алјансына мәнсуб олан ики һөкумәт үзвүнү һәбс етмәк иди. Лакин “Делта” шәһәрин күчәләриндә Сомали Милли Алјансынын силаһлылары илә үз-үзә ҝәлди вә чәтин вәзијјәтә дүшдү. 90 дәгигәјә планлашдырылмыш әмәлијјат АБШ хүсуси тәјинатлыларынын ағлашма вә фәрјадлары алтында 3 ҝүн давам етди вә мәғлубијјәтлә нәтиҹәләнди. Ҝенерал Ајдидин дөјүшчүләри американ әсҝәрләринин миндикләри “Хаммер” зиреһли ҹипләрини автомат ҝүлләләри илә асанҹа дешик-дешик едирдиләр. Сомалилиләр американларын 2 вертолјотуну вә чохлу сајда автомобилини вурдулар. Команданлыг аҹынаҹаглы вәзијјәтә дүшмүш хүсуси тәјинатлыларын хиласы үчүн 2 дәфә һәрби колон ҝөндәрсә дә, һәр ики колон шәһәрин күчәләриндә ҝүлләбаран едилди вә ҝери гајытмаг әмри алды. Бундан сонра американлар көмәк үчүн сүлһмәрамлы континҝентдән олан пакистанлы вә малазијалы һәмкарларына мүраҹиәт етдиләр. Пакистан вә Малазија һәрбчиләри 4 танк, 24 зиреһли транспортјор, 30-а јахын машын вә һавадан чохлу сајда вертолјотларын дәстәји илә һүҹума кечәрәк баррикадалары јардылар вә јарымҹан олмуш АБШ хүсуси тәјинатлыларыны одун-аловун ичәрисиндән чыхарыб ҝәтирдиләр. Американ һәрбчиләриндә киноларда ҝөрдүјүмүз Ремболардан әсәр-әламәт галмамышды. Арашдырма заманы үзә чыхды ки, мүгавимәт ҝөстәрән сомалилләрин ичиндә гадын вә ушаглар да вармыш, онларын көһнә “Калашников” вә бир нечә РПГ-дән башга һеч бир силаһы јохмуш. Тәкҹә пакистанлы вә малазијалыларын ахырынҹы һүҹуму заманы онларын башына вертолјотлар 80 мин патрон вә 100 реактив мәрми јағдырмышдылар. Могадишо дөјүшү заманы АБШ силаһлы гүввәләринин 18 әсҝәри өлдүрүлдү, 77 әсҝәри јараланды, 1 вертолјот пилоту исә әсир дүшдү. Си-Ен-Ен телеканалы һәлак олмуш “Делта” әсҝәринин парчаланмыш ҹәсәдини сомалилиләрин күчәдә сүрүмәси кадрларыны бүтүн Америкаја ҝөстәрди вә бу кадрлар американларда шок еффекти јаратды. “Делта” спечназынын башына ҝәлән бу биабырчылыг АБШ һөкумәтини өз ордусуну тәҹили сурәтдә Сомалидән чыхармаға мәҹбур етди. АБШ мүдафиә назири истефаја ҝөндәрилди вә ҝенерал Ајдид илә сүлһ мүгавиләси имзаланды.\n25 нојабр 2001-ҹи илдә Әфганыстанда Мәзари-Шәриф шәһәринин 10 километрлијиндәки Галаи-Ҹәнҝи галасынын түрмәсиндә һәбсдә сахланылан талибләр гијам галдырдылар. Һеч бир силаһы олмајан мәһбуслар бүтүн нәзарәтчиләри өлдүрдүләр вә галадакы силаһ арсеналыны әлә кечирәрәк мүдафиә мөвгеји тутдулар. Тәпәдән дырнаға кими силаһланмыш НАТО әсҝәрләри бир һәфтә әрзиндә далбадал галаны тутмаг үчүн һүҹума кечсәләр дә, 500-ә јахын мәһбус онлара шиддәтли мүгавимәт ҝөстәриб ҝери отуздурду. Галаны тутмаг истәјән НАТО ордусунун бүтүн ҹәһдләри нәтиҹәсиз галды. Онда гәрара алынды ки, галанын мәрмиләр јығылмыш һиссәсинә тәјјарәдән бомба илә зәрбә ендирилсин. Лакин јердән лазерлә истигамәтләндирилмәсинә бахмајараг американларын супердәгиг бомбасы сајылан 300 килограмлыг бомба һәдәфә дүз дүшмәди. Галанын мәрми арсеналы јығылмыш анбары һава зәрбәсиндән һеч бир зәдә алмады. Гәзәбләнмиш американлар узун мүддәт галаны артиллерија вә ракет атәшинә тутдулар, лакин јенә дә мәрми анбарыны дүзҝүн вуруб партлада билмәдиләр. Тәрифли американ силаһынын јарарсызлығы бир даһа үзә чыхды. Бундан сонра американлар бомбардманчы тәјјарәләри һаваја галдырараг бүтүн ҝеҹәни галаја ағыр бобмалар јағдырдылар вә ону хараба гојдулар. Сәһәр һава ачыланда јерлә бир олмуш галаја һүҹум едән американ хүсуси тәјинатлылары јенә дә шиддәтли атәш илә үзләшдиләр вә ҝери отурдулар. Бундан сонра команданлыг гәрара ҝәлди ки, галаја АБШ-ын ән бөјүк 900 килограмлыг бомбасы атылсын. Һәмин бомбадан мүттәфиг гошунларын 6 әсҝәри өлсә вә американларын 5 әсҝәри јараланса да, галадакылара ҹидди хәсәр дәјмәди. Һүҹума кечән НАТО әсҝәрләринә дағынтыларын алтында сағ галмыш талибләр елә мүгавимәт ҝөстәрдиләр ки, санки галаја һеч бир бомба атылмамышды. Јалныз ҝүҹдән дүшмүш сонунҹу мүдафиәчиләрин сығындығы зирзәмини су илә долдурдугдан сонра американлар галаны тута билдиләр.\n31 март 2004-ҹү илдә Ирагын Фәллуҹә шәһәриндә американ әсҝәрләринин күчәләрдә динҹ сакинләрә атәш ачмасындан безән јерли ҹамаат “Блекуотер” мүһафизә хидмәтиндән контрактникләрә һүҹум етдиләр. Фәллуҹәлиләр өлдүрдүкләри 4 “Блекуотер” һәрбчисинин мејидини күчәләрдә сүрүдүкдән сонра шәһәр көрпүсүндән асдылар вә бу кадрлар дүнја телеканалларында ҝөстәрилди. АБШ иҹтиамијјәти ҝөрдү ки, иддиаларын әксинә олараг американ ордусу Ирага нәзарәт етмәк игтидарында дејил. АБШ мүдафиә назири Доналд Рамсфелд онун репутасијасына ҹидди зәрбә вурмуш Фәллуҹә әһалисинин ҹәзаландырылмасыны әмр верди. 4 апрел 2004-ҹү илдә Фәллуҹә шәһәринә 6 мин АБШ әсҝәри јеридилди. Лакин шәһәр сакинләри кәскин мүгавимәт ҝөстәрдиләр. Пис силаһланмыш фәллуҹәлиләр тәпәдән дырнағадәк силаһланмыш АБШ әсҝәрләринә ган уддурдулар. Фәллуҹәнин тутулмасы ишиндә нә АБШ-ын горхунҹ вертолјотлары, нә ҝениш реклам олунан супердәгиг ракетләри, нә дә ки һәр шејә гадир хүсуси тәјинатлылары һеч нә едә билмәди. Шәһәрин авиасија тәрәфиндән 200 килограмлыг бомбаларла бомбаланмасы да кара ҝәлмәди. Ағыр иткиләр уҹбатындан американ команданлығы 28 апрелдә мәҹбур галыб Фәллуҹә ағсаггаллары илә сүлһ мүгавиләси бағламалы олду.\nФәллуҹәјә һүҹумда американларын ән бөјүк тактикасы о олмушду ки, “Металлига” рок-групун ағыр мусигиләринин јүксәк сәдалары алтында шәһәрин мүдафиәчиләринә психоложи тәсир ҝөстәрмәјә чалышмышдылар. Уғурсуз ҹәһддән јарым ил сонра- 8 нојабрда американлар јенидән Фәллуҹәјә һүҹум етдиләр. Бу дәфә шәһәрә 25 мин әсҝәр вә сајсыз-һесабсыз техника јеридилди. Онлара гаршы ҹәми 4 мин шәһәр әһалиси мүгавимәт ҝөстәрди. Американлар шәһәрә 4 истигамәтдән ҝирмәјә чалышсалар да, бүтүн истигамәтләрдә илишәрәк ирәлиләјә билмәдиләр вә ағыр иткиләр вердиләр. Ҹәми 3 ҝүн әрзиндә АБШ ордусунун 11 “Абрамс” танкы, 22 “Хаммер” зиреһли машыны, 11 дөјүш вертолјоту, ичиндә 60 әсҝәр олан 1 транспорт вертолјоту, 2 дөјүш тәјјарәси, 5 пилотсуз кәшфијјат тәјјарәси вурулуб мәһв едилди. Јени мәғлубијјәтин ијини дујан АБШ команданлығы Фәллуҹәнин һавадан бомбаланмасы әмрини верди. Авиасија бомбардманы нәтиҹәсиндә Фәллуҹә шәһәри демәк олар ки, Јер үзүндән силинди. Американлар Фәллуҹәни јалныз бүтүн дүнјада гадаған олунмуш кимјәви силаһ илә бомбалајандан сонра тута билдиләр. Фәллуҹә дөјүшләриндә американлар 1500-ә јахын әсҝәр итирдиләр. Кимәјәви бомба шәһәри бир ҝүнә салды ки, һәкимләр инди дә фәллуҹәли гадынлара доғмаға иҹазә вермирләр.\nАБШ әсҝәрләри Ирагда шүҹаәтләри илә фәргләнмәсәләр дә, динҹ әһалијә һеч нәдән атәш ачма, мејидләрин тәһгир олунмасы, Гуранын јандырылмасы, зоракылыг вә таланчылыглары илә јадда галдылар. АБШ-ын Ирагдакы әмәлијјатларына команданлыг едән ҝенералы Ҹејмс Меттисин мәтбуата дедији кими, “дөјүшмәк вә өлдүрмәк неҹә дә бөјүк шәнликдир, инсанлары үзбәүз ҝүлләләмәк неҹә дә зордур”!\n2 мај 2011-ҹи илдә АБШ хүсуси тәјинатлылары Пакистанын Абботтабад мәнтәгәсиндәки маликанәсиндә дүнјанын “1 нөмрәли террорчусу” адландырылан Усама бен Ладени өлдүрдүләр. Бен Ладен өмрүнүн ахырына јахын әлилә чеврилмишди вә дүнја бирлији үчүн һеч бир тәһлүкә кәсб етмирди. Бен Ладен нәинки һеч кәсдән ҝизләнмирди, јанында бирҹә нәфәр дә олсун мүһафизәчиси дә јох иди. Евиндән “Калашников” автоматы вә “Макаров” тапанчасындан башга һеч бир ҝүҹлү силаһ-сурсат тапылмады. Бен Ладени өлдүрмәјин чохлу садә үсуллары варды. Һәјәтинә гранат атмагла, снајперлә вурмагла вә ја зәһәрләмәклә ону асанҹа арадан ҝөтүрмәк оларды. Амма АБШ бу адамын ликвидасија үчүн хүсуси әмәлијјат һазырлады, 200 хүсуси тәјинатлы ҝөндәрды вә милјонларла доллар пул сәрф етди.\nАБШ хүсуси тәјинатлылары вертолјотла Бен Ладенин мүлкинә енмә просесини дәфәләрлә мәшг етсәләр дә, әмәлијјат заманы һәјәтә енән илк вертолјот гујруғу илә евин һүндүр һасарына илишди. Ичиндә әсҝәрләр олан вертолјот ашды вә һәјәтин ортасына дүшәрәк алышды. Бүтүн бунлар пәнҹәрәдән һејрәт ичиндә бахан Бен Ладенин ҝөзләри өнүндә баш верди. Лакин АБШ хүсуси тәјинатлыларынын маҹәралары бунунла битмәди. Һәјәтин ортасына гонмалы олан диҝәр вертолјотун пилоту да дүзҝүн ениш едә билмәди; вертолјот һәјәтә гонмаг әвәзинә һасардан чөлә гонду. Вертолјотдан төкүлмүш әсҝәрләр даш һасары јармаға бир хејли вахт сәрф етдиләр. Американлар ичәри дахил оланда Бен Ладен үчмәртәбәли евин үст мәртәбәсиндә иди; һеч бир мүгавимәт ҝөстәрмәсә дә хүсуси тәјинатлылар ону арвад вә ушагларынын ҝөзүнүн габағында ҝүлләләјәрәк өлдүрдүләр. АБШ һөкумәти бу әмәлијјаты дүнја иҹтимаијјәтинә аналогу олмајан шүҹаәт кими сырыды.\n5 октјабр 2013-ҹү илә НАТО спечназы Сомалидә “Аш-Шабаб” террор тәшкилатынын сәһра командири Әбдүлгадир Мәһәммәди һәбс етмәк үчүн әмәлијјата башлады. АБШ һәрби дәниз гүввәләринин СЕАЛ хүсуси тәјинатлылары резин гајыгларла Әбдүлгадирин Бараве лиман шәһәриндәки вилласына јан алдылар вә чыхышда мөвге тутдулар. Евин мүһафизәчиләриндән бири чөлә чыхараг сигарет чәкди. О, американ әсҝәрләрини ҝөрсә дә, өзүнү билмәмәзлијә вурду вә сакит һалда евә гајытды. Бир аздан евин ичиндән американ әсҝәрләринин башына од-алов јағды. Мүһафизәчиләр американлара автоматлардан атәш ачдылар вә гранат тулладылар. Мүһасирәјә алынмыш ев саһилдәки ҝәмиләрдән бомбаланса да, хејри олмады вә хүсуси тәјинатлылар гачмаға үз гојдулар. Онлар гачаркән евин әтрафында чохлу силаһ-сурсат вә баһалы ҹиһазлар атыб ҝетдиләр ки, һамысы “Аш-Шабаб” террорчуларынын әлинә кечди. Террорчулар ҝөтүрдүкләри бу һәрби гәнимәтләрин шәкил вә видеосуну чәкәрәк интернетә гојдулар вә НАТО хүсуси тәјинатлыларыны биабыр етдиләр. “Аш-Шабаб”ын мәтбуат катибинин ачыгламасына ҝөрә ки, һәмин уғусуз әмәлијјатда американларла бирҝә инҝилис вә түрк һәрбчиләри дә иштирак едирмишләр. Онун сөзләринә ҝөрә, дөјүшдә бир инҝилис командири өлдүрүлмүш, 5 инҝилис вә түрк һәрбчиси исә јараланмышды.\n“АБШ дүнјанын ән ҝүҹлү дөвләтидир. Биз өз ордумуза башгаларындан даһа чох хәрҹ чәкирик. Бизим гошунлар дүнја тарихинин ән јахшы дөјүшкән гүввәләридир. Һеч бир халг бизә вә мүттәфигләримизә һүҹум чәкмәјә ҹәсарәт етмәз, чүнки билирләр ки, бу өлүмә ҝедән јолдур”. Барак Обама президент постуну тәһвил верәркән Конгресс гаршысында өз ахырынҹы чыхышыны едәндә планетин о бири башында американ әсҝәрләри иранлыларын гаршысында диз чөкмүшдүләр. 12 јанвар 2016-ҹы илдә Иран һәрбчиләри өлкәнин территориал суларына ҝирмиш АБШ һәрби дәниз гүввәләринин 2 катерини бирҹә ҝүллә дә атмадан әлә кечирдиләр. Катерләрдәки 10 американ дәниз пијадасы дизи үстә отуздурулду, силаһ вә техника ҝөтүрүлдү. Бу һадисәнин видео вә фотолары бүтүн дүнја мәтбуатыны долашды. Американ һәрбчиләри камера гаршысында Иран суларына ганунсуз дахил олдугларына ҝөрә үзр истәдиләр. Тәлаша дүшән Пентагон бәјанат верди ки, катерләрдән биринин навигасија ҹиһазы хараб олмуш, о бири катер исә она көмәјә ҝәләркән сәһвән Иран территориал суларына адламышлар. АБШ һөкумәти һәмин һадисәјә ҝөрә рәсмән Ирандан үзр истәјәндән сонра иранлылар американ әсҝәрләрини азад етдиләр. Катерләрдә олан ноутбуклардакы АБШ Һәрби Дәниз Флотуна мәхсус 13 мин сәһифә ҝизли сәнәд исә Иран кәшфијјатынын әлинә кечди.\nАмерикан һәрбчиләринә дөјүшмәји полигонда јох, компүтер тренажјорларында өјрәдирләр\nОрдунун авторитети вәтәндашларын ҝөзүндә о гәдәр дүшмүшдүр ки, американларын чоху ордуда хидмәт етмәк истәмирләр. Чағырышчы дефисити АБШ һәрби мәмурларыны дүнјада аналогу олмајан ҝүзәштләрә ҝетмәјә мәҹбур етмишдир. Баталјон командирләринә һәтта мүтәмади сәрхошлуг вә наркоманлыг етдијинә ҝөрә әсҝәри говмаг гадаған олунмушдур. Зәиф физики ҝөстәриҹиләрә ҝөрә дә әсҝәри ордудан тәхрис етмәк олмаз. 2012-ҹи илдә верилмиш мүвафиг гәрара ҝөрә, ордуда һәтта һамилә гадынлар да хидмәт кечә биләр. Обама ҝејләрә ордуда хидмәт етмәјә иҹазә верди. Ираг вә Әфганыстан мүһарибәләри АБШ әһалисиндә күтләви горху јаратмышдыр. Тәсафүди дејилдир ки, тәкҹә Ираг мүһарибәсиндә АБШ ордусунда 9 мин дезертир вә 700 интиһар гејдә алынмышды. Өлкәнин бир чох јерләриндә, хүсусән әһалинин ҝур олдуғу мәканларда һәрби хидмәтә ҹәлб етмәк үчүн реклам вә ширникләндирмә мәнтәгәләри јарадылмышдыр. Лакин нә инандырмаг, нә дә вәдләр јолу илә ордунун популјарлығыны артырмаг мүшкүл мәсәләјә чеврилмишдир. АБШ вәтәндашлары артыг ордудакы раһат вә тәминатлы һәјат барәдә нағыллара инанмырлар. Онлар ачыг-ашкар ҝөрүрләр ки, һәрби хидмәтдән гајыданлар вә мүһарибә ветеранлары сәфил вәзијјәтдә јашајыр вә күчәләрдә јатырлар. Сон он ил әрзиндә ордуја чағырышчылары ширникләндирмәк үчүн АБШ һакимијјәти контракта ҝөрә хидмәт пулуну бир нечә дәфә артырмалы олмушдур. Тәхрус олунмуш АБШ һәрбчиләринин чоху өз һөкумәтләринә етибар етмирләр вә буну ачыг-ашкар дилә ҝәтирирләр. АБШ-дә нәинки һәрбчиләри һавајы мәнзиллә тәмин етмә програмы јохдур, һәтта дөвләт дөјүшләрдә әлил олмуш һәрбчиләрә көмәк етмәји дә өз вәзифәси сајмыр. 1991-ҹи илдә 780 мин әсҝәри олан АБШ ордусунун 2018-ҹи илдә ҹәми 420 мин әсҝәри олаҹағы прогнозлашдырылыр.\nАБШ ордусунун әсас һиссәсини даими јашајыш үчүн иҹазә сәнәди вә ја мааш алмағы арзулајан мигрантлар, хариҹи өлкәләрдән топланмыш муздлулар, о ҹүмләдән пулсуз тәһсил формасында грант вә ев алмаг үмидилә ҝәлән вәтәндашлар тәшкил етдијиндән ордуда вәтәнпәрвәрлик, дөјүш руһу вә өлүмә ҝетмәк үчүн мотивасија кими анлајышлардан сөһбәт дә ҝедә билмәз. АБШ ордусунун әксәр һиссәсини Мексика, Латин Америкасы вә Африкдадан олан контрактчылар тәшкил едир ки, онларын мәгсәди өлкә вәтәндашлығы алмагдыр. Американ әсҝәрләри јалныз өлдүрмәк ишиндә јахшыдырлар, өз өлкәләринин идејалары уғрунда өлмәк истәјәнләр онларын арасында аз тапылыр. Арашдырмалар ҝөстәрир ки, американ һәрбчиләри интеллектуал сәвијјәҹә ахсамагла јанашы, “профессионал етика” вә “вәтән гаршысында борҹ” кими анлајышлар да онлара јаддыр. Јахын Шәргдәки һадисәләр ҝөстәрди ки, һәтта ән хырда иткиләр белә АБШ ордусунда күтләви фәрарилијә ҝәтириб чыхарыр.\nАБШ силаһлы гүввәләри забитләринин 75 фаизи кадр кими хүсуси һазырланмыш забитләр дејил, өзәл али мәктәбләри вә коллеҹләри битирмиш мәзунлардыр ки, һәмин мәзунлара өтәри һәрби һазырлыг курсундан башга ордуја аид һеч бир тәһсил верилмир. Онлара кечирилән дәрсләр нәинки Совет али мәктәбләринин һәрби кафедраларында, һәтта Совет орта мәктәбләринин 9-10-ҹу синифләриндә кечирилән һәрби һазырлыг дәрсләриндән гат-гат зәиф вә сөнүкдүр. Өлкәнин ән елит сајылан Уест-Појнтдакы һәрби академијасында 4 ил әрзиндә кечирилән тәдрис програмында әсл һәрби һазырлыгдан әсәр-әламәт јохдур, бизим мәктәбләрдә кечирилән ади кимја, физика, ријазијјат, тарих кими дәрсләрдир ки, АБШ орта мәктәбләриндә һәмин фәнләри јетәринҹә өјрәтмәдикләриндән һәрби академијада јенидән кечмәли олурлар. Уест-Појнтдакы академија “гуру гошунлары забити” һазырлајыр ки, дүнја өлкәләриндә белә бир ихтисасын аналогу јохдур. Нормал өлкәләрдә атыҹы, танк вә артиллерија вә с. һәрби һиссәләринин забитләри ајры-ајры һазырланыр ки, АБШ-да һамысыны үмумиләшдирилмиш формада һазырлајырлар. Мәһз белә капиталист үмумиләшдирмәләрин вә башдансовду јанашмаларын уҹбатындан АБШ ордусу мүһарибәдән мүһарибәјә даһа сүрәтлә әримәкдә давам едир.\nАБШ һөкумәти даһа полигон һазырлыгларына үстүнлүк вермир. Американ һәрбчиләринә дөјүшмәји полигонда јох, компүтер тренажјорларында өјрәдирләр. Онлары реал силаһа тохунмадан вә техникаја әјләшдирмәдән биздә ушагларын ојнадығы Контр-Страјк типли ојунлары мәнимсәмәклә һазырлајырлар. Бу ҝүн АБШ ордусунда снајперләрин, тәјјарәчиләрин, танкчыларын, артиллеријачыларын, ракет гурғулары операторларынын һазырланмасы үчүн хүсуси симулјаторлар јарадылмышдыр. 2011-ҹи илин јајында АБШ орду команданлығы “јүксәк дәгигликли силаһларын мејдана чыхмасы илә әлагәдар” гәрар верди ки, әсҝәрләрин физики һазырлығына еһтијаҹ јохдур вә полигон тәлимләри јығышдырылды. Америкада даһа әсҝәрләри узун мәсафәләри гачмаға мәҹбур етмәјәҹәкләр вә арамсыз мәшгләрлә әлдән салмајаҹаглар. Беләҹә, АБШ ордусунда физики һазырлыг лүзумсуз сајылды. Бу ҝүн американ пилотларынын учуш габилијјәти она ҝөрә ашағыдыр ки, онлара тәјјарәни идарә етмәји реал техника сүканы архасында јох, компүтер симулјаторунда өјрәдирләр. Американлар дејирләр ки, биз бунунла бөјүк пуллара гәнаәт едирик.\nҺәтта АБШ стратегләринин өзләри белә һәјәҹан тәбили чалырлар ки, бир мүддәт сонра АБШ әсҝәрләри ҝүллә атмағы, учуш һәјата кечирмәји, һәтта гачмағы баҹармајан бивеҹләр јығынына чевриләҹәк. Симулјаторларда һазырланмыш әсҝәр реал дөјүш вәзијјәтинә дүшәркән шок кечирир. Вјетнамда олдуғу кими ордуда күтләви психоз јараныр. Һеч бир симулјатор әсҝәрин реал јерли шәраитдә дөјүш мәшгини әвәз едә билмәз. Һеч бир тренажјор инсана дөјүш мејданында вурушмағы өјрәдә билмәз. Профессионал һәрбчи олмаг үчүн хүсуси реал тәлимләр лазымдыр. Тренажјорлар мүәјјән билик вә баҹарыглар формалашдырса да, конкрет ситуасијада лазыми еффект вермир. Полигон, маневрләр, физики ҝәрҝинлик вә ағыр јүкдашыма олмадан әсҝәр профессионал һәрбчи кими јетишә билмәз. Һәрбчинин нормал физики һазырлығы јохдурса, компүтер биликләринин јүксәк сәвијјәдә олмасы ону мүкәммәл вә һәртәрәфли јетишдирә билмәз.\nАБШ силаһ вә техникасы Русијанынкы илә мүгајисәдә һеч нәдир\nҺәр дәфә АБШ-ын јени суперсилаһ истеһсал етмәси барәдә хәбәр шиширдилмиш формада иҹтиамијјәтә чатдырылдыгдан сонра үзә чыхыр ки, һәмин суперсилаһ реаллыгдан узаг фантазија мәһсулу имиш. Американ һәрби-сәнаје комплекси һәр дәфә јени силаһ нөвү ады илә көһнә техниканын јениләшмиш модификасијасыны тәдгим едир. Американларын иштирак етдији бүтүн мүһарибәләрин өзәјини реал гәһрәманлыг јох, белә пропогандист сијаси шоу тәшкил едир. Реал информасија әлдә етмәклә КИВ тәрәфиндән јарадылмыш АБШ ордусунун мәғлубедилмәзлији вә мөһтәшәмлији һагында мифи асанлыгла дағытмаг мүмкүндүр. Факт ондан ибарәтдир ки, ән јени вә супердәгиг сајылан американ силаһы реал дөјүшдә һеч бир ишә јарамыр. Дәфәләрлә олмушдур ки, американ силаһ вә техникасы ән мәсулијјәтли вахтда әсҝәри пис вәзијјәтдә гојмуш, бәзән исә онун өзүнү шикәст етмишдир.\nАБШ-ын мүасир Б-1Б тәјјарәсиндән ҹидди дүшмәнә тутарлы зәрбә ендирмәк мүмкүн дејилдир, белә ки бу тәјјарәнин дүзәлдилмәси заманы тотал сәһв бурахылмышдыр; тәјјарә ирәли атылан ганадлы ракет јох, јалныз чәлләк кими ашағы сәпилән бомбалар бураха билир. Б-2 тәјјарәсинин дүзәлдилмәсинә 400 милјард доллар пул хәрҹләнди, амма сонра брак олдуғу үзә чыхды. Учушлар һәјата кечирилдикдән 1 ил сонра мәлум олду ки, тәјјарәнин гујруг һиссәсиндәки метал панелдә тез-тез чатлар әмәлә ҝәлир. Регулјар техники бахыш кечирилмәдикдә белә чат авиагәзаја ҝәтириб чыхарыр. Бир ҝиләси 2 милјард 100 милјон доллара баша ҝәлән бу тәјјарәдән ҹәми 21 әдәд јығылды; онун 1-и Гуам адасындакы базадан учанда гәзаја дүшәрәк партлады, 2-си исә НАТО-нун Југославија әмәлијјаты заманы вурулду. Ҝөзәҝөрүнмәз ады гојулмуш бу тәјјарәләри һәтта ән көһнә Совет радарларынын асанҹа мүәјјәнләшдирдији билинәндә американлар пәришан дүшдүләр вә истеһсалаты там дајандырдылар. Папуас вә ја монгол мәканларына зәрбә ендирмәк үчүн Б-2 тәјјарәләри олдугҹа еффективдир, амма Русија вә Чин кими өлкәләрлә мүһарибәдә металлолом јығынындан башга бир шеј дејил.\nАБШ-ын мәшһур Ф-117 стелс-һүҹумчу тәјјарәсинин дә һәјаты гыса олду. Ф-117 тәјјарәсинә американ технологлары “Гара гырғы” ады гојсалар да, пилотлар она өз араларында “Ахсаг ҹыртдан” дејирдиләр. Әввәл-ахыр мүтәхәссисләрин ҝәлдији нәтиҹә бу олду ки, Ф-117 учан үтүдән башга бир шеј дејил. АБШ журналларынын үз габығындан дүшмәјән, сәрҝиләрин бәзәјинә чеврилән, һаггында Һолливудда кинолар чәкилән бу тәјјарә һавада чәтин идарә олунурду, дөвретмә заманы стабиллијини сахлаја билмирди вә компүтерләрдә аз-маз проблем јаранан кими јерә милләнирди. Тәлим-мәшг учушлары заманы 6 әдәд Ф-117 тәјјарәси јерә дүшәрәк партлады. Конструкторлар Ф-117-нин радарлар үчүн ҝөрүнмәз олдуғуну иддиа едирдиләр, амма үзә чыхды ки, ону Советин 1961-ҹи ил истеһсалы олан С-125 зенит ракет комплекси илә асанҹа вуруб салмаг олур. 1999-ҹу илдә Југославијада мүһарибә заманы сербләр американ конструкторларыны пәришан етдиләр вә АБШ-ын бу јарашыглы сәнәт әсәринә од гојдулар. Сербләрин иддиасына ҝөрә, онлар 3 әдәд Ф-117 тәјјарәси вурмушдулар ки, онлардан икиси бир ҹүр бир тәһәр учараг өзүнү НАТО авиабазасына чатдыра билмишди. Инди вурулмуш ҝөзәҝөрүнмәз стелс тәјјарәсинин галыглары Белград музејиндә халга нүмајиш олунур. 2008-ҹи илдә АБШ мүдафиә назирлији ҝениш реклам олунан, аз гала өлкәнин символуна чеврилән бу үзүгара тәјјарәни ордудан јығышдырды. Онун дүзәлдилмәсинә сәрф олунан 6,5 милјард доллар да һаваја учду. Гејд етмәк лазымдыр ки, белә әндрәбади програмларын һәјата кечирилмәсиндә әсас ролу АБШ орду команданлығынын булашдығы колоссал коррупсија вә лоббичилик ојнајыр; танынмыш авиасија експерти Пјер Спрејин дедији кими, бу тәјјарәләрин әсас миссисијасы “пул јемәк” олмушдур.\nАБШ бүдҹәсиндән 65 милјард доллар сәрф олунараг 5-ҹи нәсил дөјүш тәјјарәләри әрсәјә ҝәтирилди. Јени Ф-22 тәјјарәләринин үстүнә хүсуси антирадар өртүк вурулдуғундан радарларын тутмадығы тәјјарә һесаб едилирди. Ф-22 дүнјанын ән мүасир вә дөјүшкән һәрби тәјјарәси кими ҝениш реклам олунду. АБШ бу тәрифли тәјјарәдән 170 әдәд истеһсал етди. Лакин инди һәмин тәјјарәләр Невада штатындакы чөллүкдә јерләшән АБШ-ын һәрби базасында чүрүмәкдәдир. Сән демә тәјјарәнин дүзәлдилмәсиндә истифадә олунан композит материал су бурахырмыш; рүтубәт тәјјарәнин ичиндәки бүтүн компүтерләри сырадан чыхармышды.\n5-ҹи нәсил гырыҹы-бомбардманчы Ф-35 тәјјарәсинин дүзәлдилмәсинә 1,5 трилјон доллар пул сәрф олунду. Тәјјарәнин јарадылмасында АБШ-дан башга Инҝилтәрә, Франса, Италија, Канада, Түркијә, Австралија, Норвеч, Нидерланд вә Данија да иштирак етди. Бирликдә әлләшиб-вурушуб 2006-ҹы илин декабрында бу тәкадамлыг тәјјарәни нәһајәт ки һаваја галдырдылар. Тәјјарәнин бири 150 милјон доллара баша ҝәлди. Стелс технилоҝијасы әсасында һазырланмыш бу тәјјарәдән 2 мин әдәд бурахмаг планлашдырылмышды. Авиасија мүһәндиси вә аналитик Пјер Спреј прогноз верди ки, тәјјарәдән һеч 500 әдәд дә истеһсал етмәк мүмкүн олмајаҹаг вә програм бағланаҹаг. Сынаглар заманы ајдынлашды ки, тәјјарәдәки Гатлинг пулемјотундан дүзҝүн атәш ачмаг олмур. Сонра үзә чыхды ки, тәјјарә өз дашыдығы авиабомба вә ракетләрлә дүзҝүн интеграсија олунмур. Тәјјарә ҝәми ҝөјәртәсинә дүзҝүн гона билмирди. Тһе Начионал Интерест американ порталынын експертләринин фикринҹә, Ф-35 Русија тәјјарәләринә јалныз о һалда синә ҝәрә биләр ки, онлара чох јахынлашмасын вә дөјүшү кәнардан апарсын. Русларын Су-35 тәјјарәси 15 километр һүндүрлүкдә саатда 1500 километр сүрәтлә учараг дөјүш апармаг габилијјәтинә малик олса да, американларын јени Ф-35-и јалныз 10 километр һүндүрлүкдә саатда 1000 километр сүрәтлә учмагла дөјүшә билирди. Әввәл-ахыр бу тәјјарә нә әмәлли-башлы уча, нә дә атәш ача билди. Ондан һеч бир мүһарибәдә истифадә олунмады.\nАмериканларын Русијанын “Сатана” гитәләрарасы балластик ракетинә ҹаваб олараг “Пискипер” адлы нәһәнҝ ракет дүзәлтмәк ҹәһдләри дә уғурсузлугла нәтиҹәләнди. “Пискипер” ракет комплексинин һазырланмасына 1 триллјон доллар пул ҝетди, 50 ракет гурашдырылды, лакин 20 ил сонра еффект вермәдијинә ҝөрә һәмин ракет комплексини ордудан јығышдырыб кәнара тулладылар. “Пискипер”ин базасында русларын гатар вагонларында һәрәкәт едән мәшһур “Стилет” ракетләринә охшар ракет дүзәлтмәк ҹәһдләри дә ифласа уғрады. Русларын јүнҝүл “Топол” гитәләрарасы балластик ракетинин аналогу кими һазырланмыш “Мидҝетман” ракетләри илә бағлы да биабырчы вәзијјәт јаранды. Американлар “Мидҝетман” ракетини дүзәлтдикдән сонра 2 сынаг бурахылышы һәјата кечирдиләр. Биринҹи сынаг заманы ракет нәзарәтдән чыхды, сәһв истигамәтә учду вә ону вуруб партлатмаг лазым ҝәлди. Икинҹи сынаг заманы исә ракет һәдәфә ҝедиб чатмады. Бундан сонра американлар “Мидҝетман” лајиһәсини дондурмалы олдулар.\nАБШ десант дашынмасы үчүн нәзәрдә тутулан “Оспри” конвертопланынын јарадылмасына 10 милјарддан чох пул сәрф етмишдир. Тәјјарә илә вертолјотун һибриди сајылан “Оспри”нин бири 120 милјон долларадыр. Онун учушунун 1 сааты АБШ бүдҹәсинә 10 мин доллара баша ҝәлир. Американ конструкторлары бу апаратын јарадылмасына 30 ил вахт вә бир хејли әсәб сәрф етмишләр. Апаратын ҝаһ һидравилкасы ахыр, ҝаһ да борту алышырды. О јелләнә-јеләнә учур, һавада һеч ҹүр стабилләшә билмирди. Нә тәјјарә, нә дә вертолјот олдуғу билинмәјән апаратын илк сынаглары заманы 3 дәфә гәза баш верди, нәтиҹәдә 30 американ һәрбчиси өлдү. Мүһәндисләр конструксијадакы хәталары вә јанлышлыглары үзә чыхарыб арадан апармаға чалышсалар да, апаратын проблемләри битиб түкәнмир. 2007-ҹи илдә “Тајм” журналы онун шәклини үз габығына чыхарараг “Учан биабырчылыг” адландырды. 2011-ҹи илдә “Нју Јорк Тајмс” гәзети “Оспри” конвертопланыны “тәһлүкәли вә насазлыгларла бол” кими характеризә етди. Сынаглар заманы иткиләр бир јана, конвертоплан истифадәјә верилдији ҝүндән гәзаларын арды-арасы кәсилмир. 11 ијун 1991-ҹи илдә учмаг истәјәркән сол тәрәфи јерә тохунду, јанғын баш верди, 2 нәфәт хәсарәт алды. 20 ијул 1992-ҹи илдә ениш едәркән һидросистемин јағ бурахмасы нәтиҹәсиндә АБШ Конгреси үзвләринин ҝөзү гаршысында ашараг Потомак чајында дүшдү, бортундакы 11 нәфәр һәлак олду; бундан сонра “Оспри” конвертопланынын учушу бир мүддәт гадаған едилди. 8 апрел 2000-ҹи илдә Аризона штатынын аеропортунда енәркән гәза баш верди, ичиндәки 19 дәниз пијадасы өлдү. 1 декабр 2000-ҹи илдә Нју-Ривер авиабазасында енмәк истәјәркән һидросистем хараб олду, конвертоплан 490 метр јүксәкликдән мешәјә дүшдү, ичиндәки 4 нәфәр өлдү. 9 апрел 2010-ҹу илдә Әфганыстанда “Оспри”нин тәкәри чөкәјә дүшдү, ашды вә ичиндәки 20 нәфәрдән 4-ү өлдү. 11 апрел 2012-ҹи илдә Мароккода һәрби тәлимләр заманы баш верән гәза нәтиҹәсиндә 2 әсҝәр өлдү, 2-си јараланды. 13 ијун 2012-ҹи илдә Флоридада техники насазлыг үзүндән конвертоплан јерә чырпылды, ичиндәки 5 нәфәр екипаж үзвү хәстәханалыг олду. 21 ијун 2013-ҹү илдә АБШ-да конвертоплан гондуғу јердә јанан зәминин аловундан алышараг мәһв олду. 26 август 2013-ҹү илдә АБШ-ын “Грееш” авиабазасы јахынлығында гонаркән јерә мөһкәм чырпылды, алышды, екипаж үзвләри вахтында дүшүб ҹанларыны гуртара билдиләр. 17 мај 2015-ҹи илдә бортунда дәниз пијадалары олан конвертоплан Һаваји штатында јерә гонаркән гәзаја уғрады, 2 нәфәр өлдү, галанлары хәстәханаја апарылды. 14 декабр 2016-ҹы илдә Јапонијанын Окинава адасында баш верән гәза заманы 2 АБШ әсҝәринин голу-гычы сынды, беш әсҝәр исә јараланды. 29 јанвар 2017-ҹи илдә конвертоплан Јәмәндә зәдә нәтиҹәсиндә мәһв олду, 3 һәрбчи хәсарәт алды. 5 август 2017-ҹи илдә Австралијада конвертоплан дәнизә дүшдү, бортундакы 26 АБШ дәниз пијадасындан 23-нү хилас етмәк мүмкүн олду. 29 сентјабр 2017-ҹи илдә Суријада ениш едәркән јерә чырпылды, 2 әсҝәр хәсарәт алды. 9 нојабр 2017-ҹи илдә Јапонија Назирләр Кабинетинин рәһбәри Јосихиде Суга тез-тез гәзаја уғрајан “Оспри” конвертопланлары илә бағлы АБШ һөкумәтинин тәдбир ҝөрмәсини, Јапонијадакы американ әсҝәрләринин тәһлүкәсизлијинин лазыми сәвијјәдә тәмин олунмасыны тәләб етди. Јапонија мүдафиә назири Ичунори Онодера АБШ-дан конвертопланларын учушунун дајандырылмасыны хаһиш етди. АБШ-ын Ирагдакы ордусунда конвертопланларын учушу там дајандырылды; техникләр ҝөстәрдиләр ки, конвертопланын болтлары мөһкәм бағланмыр, учуш заманы һәддән артыг вибрасија верир вә кәскин ҝурулту јараныр. Ираг сәһрасынын гуму апаратын идарәетмә системинә вә диҝәр електрон ҹиһазларына долурду, бу исә гәза сигнализасијасынын ишә дүшмәсинә, ја да гыса гапанмаја сәбәб олурду. Гум күләји конвертопланын мүһәррикини сырадан чыхарырды. Гарлы-шахталы вә јағышлы һавада учаркән дә конвертопланда проблем јаранырды. АБШ-ын Һесаблама Палатасы өз мәрузәсиндә ҝөстәрмишдир ки, Ирагда “Оспри”нин учуш сааты 2 дәфә баһа баша ҝәлмишдир вә конвертоплан дөјүш тапшырыгларынын бир чохуну јеринә јетирә билмәмишдир. Ирагда американлар конвертопланы дөјүшләрин ҝетдији јерләрә сохмур, даһа чох сакит зоналарда истифадә етмәјә чалышырдылар. “Оспри” дөјүш шәратиндә һеч бир еффект вермир, о ҝүллә атәшиндән дешилир, чүнки Рус вертолјотлары кими конструксијасында металдан јох, јүнҝүл олсун дејә даһа чох синтетик материалдан истифадә олунмушдур. Хатырлатмаг јеринә дүшәрди ки, Әфганыстанда Советин ади Ми-8 вертолјотлары 150 јердән ҝүллә зәдәси алдыгдан сонра да сағ-саламат базаја гајыда билирди. “Оспри”нин Русија аналогу Ми-26 вертолјотудур. Бу вертолјот “Оспри”дән 5 дәфә уҹуз баша ҝәлир. “Оспри” долу бакла 650 км уча билдији һалда, Ми-26 800 км мәсафәјә учур. “Оспри” бортуна ҹәми 24 әсҝәр ҝөтүрдүјү һалда, Ми-26 85 әсҝәр ҝөтүрүр. “Оспри”дән фәргли олараг Ми-26 танк, топ, “Град” вә јүк машынлары да дашыја билир. “Оспри” дүнја мәтбатында тез-тез гәзаја уғрамасы илә бағлы ҝүндәмә ҝәлсә дә, Әлҹәзаирдән тутмуш Сербијаја кими дүнја өлкәләри универсаллығына ҝөрә мәһз Русијанын Ми-26 тәјјарәсини алмаға ҹан атырлар.\n“Абрамс” танкынын бири АБШ ордусуна 7 милјон доллара баша ҝәлир. Танкын топу Алманија, зиреһи исә Инҝилтәрә истеһсалыдыр. “Абрамс” дүнјада рәгиби олмајан мүкәммәл танк кими тәгдим олунур. Амма мараглыдыр ки, бу танкын автоматик мәрми долдурма системи јохдур. Она ҝөрә дә “Абрамс”а рус танкларында олдуғу кими 3 нәфәр јох, 4 нәфәр һејәт үзвү ҝөтүрүлүр; 4-ҹү һејәт үзвүнүн иши мәрмини туллајараг јеринә башгасыны тахмагдыр. Русијанын “Армата” танкынын чәкиси 48 тон, сүрәти 90 км/саат олдуғу һалда “Абрамс” танкынын чәкиси 60 тон, сүрәти 72 км/саатдыр. Ираг мүһарибәси ҝөстәрди ки, американ танкы палчыға ҝирдисә, бир дә ордан чыхмајаҹаг. Горујуҹу метал контејнерләр танкы һәддән артыг ағырлашдырмасын дејә һејәт үзвләри онлары танка анҹаг дөјүшдән габаг бағлајырлар. Мәһз ағырлығы уҹбатындан лүләси дә ләнҝ фырланыр. Рус танклары дизеллә ишләдији һалда “Абрамс” газтрубинли мотора маликдир вә бу сәбәбдән чохлу јанаҹаг исраф едир. Тәкҹә мүһәррики ишә салыб гыздырмаг үчүн 30 литр јанаҹаг ҝедир. Танкдан чыхан газларын температуру о һәддәдир ки, һәтта сәһранын ортасында космосдан инфрагырмызы спектрдә ҝөрүнүр. Белә һај-күјлү вә тоз-думанлы танк мәрми вә ракетләрә тез туш ҝәлир, асанҹа һәдәфә дүшүр. Бөјүклүјү “Абрамс”ын ән зәиф нөгтәси сајылан гүлләсинин алтыны узаг мәсафәдән вурмаға имкан јарадыр. О ҹүмләдән, мәрмиләр рус танкларында олдуғу кими корпуса јох, гүллә һиссәјә јерләшдирилдијиндән, гүлләјә зәрбә дәјән кими танк партлајыр. Ираг мүһарибәси ҝөстәрди ки, “Абрамс” танкынын пулемјот атәши илә дешиләҹәк јерләри чохдур. Мәсәлән, пулемјотдан гүлләсинә атәш ачаркән дешилир. 30 мм-лик силаһдан ачылан атәш танкын тыртылыны гырыр вә онун һәрәкәтини дајандырыр. Танкын мотор-трансмиссион һиссәси дә зәрбәдән зәиф горунмушдур. Јанаҹаг бакына ҝүллә дәјәркән танк алышыр. Танкын дөшәмәсинин зиреһи назик- ҹәми 2 см олдуғундан минаја дүшән кими ҝөјә учур. Минаја дүшән рус танкыны гыса бир заманда ремонт етмәк мүмкүн олурса, американ танкы дағылараг ремонта јарамыр. Американ експертләри өзләри дә гејд едирләр ки, дөјүш шәраитиндә “Абрамс”ын електрон ҹиһазлары тез сырадан чыхыр. Танкы Ираг кими өлкәләрин тозлу сәһасында сүрәркән ичәридә нәфәс алмаг олмур, белә ки филтрләрә тоз долур. Көһнә Совет гранатомјотларынын хырда зәрбәси “Абрамс”ы куфтанкуф едир, һансы ки бу гранатомјотлар һәлә 1970-ҹи илләрдә јаралылығыны итирдијинә ҝөрә Рус ордусундан јығышдырылмышдыр. Ираг мүһарибәсиндә Русија истеһсалы олан “Корнет” силаһындан атылан мәрмидән “Абрамс”лар кибрит гутусу кими алышыб јанырды. Ирагда әмәлијјатлардан бири заманы АБШ ордусунун механикләшдирилмиш корпусу өзүнүн 20 “Абрамс” танкындан 10-уну бирдән итирди; ираглылар 1961-ҹи ил истеһсалы олан Совет РПГ-7 гранатомјотлары илә онлары ҝөјә учурдулар. Јәмән конфликтиндә дә “Абрамс” танкы өзүнү јахшы тәрәфдән ҝөстәрмәди. Јоутубе каналындакы видеолардан ајдын олур ки, ИШИД-чиләрин атдығы гранатомјот зәрбәсиндән сонра көһнә рус танклары һеч нә олмамыш кими дөјүшү давам етдирсәләр дә, јәмәнлиләрин атдығы гранатомјот зәрбәсиндән “Абрамс” танклары јерли-јексан олур. Мәһз еффективлијинә инанмадыгларына ҝөрәдир ки, американ ҝенераллары һеч вахт бу танкы бирбаша һүҹумда вә ја атәш нөгтәләринин дағыдылмасында истифадә етмирләр. Онлар јалныз һүҹум етдикләри әразини авиасија илә јахшыҹа шумладыгдан сонра һәмин әразијә “Абрамс” танкларыны салырлар. Мәһз бу сәбәбдәндир ки, дүнја ордуларында даһа чох Рус танкларына бөјүк тәләбат вардыр. Һиндистан Русијадан 700 әдәд Т-90 танкы алмышдыр вә 1300 әдәд дә алмаг нијјәтиндәдир. Һиндистанын мүдафиә назири билдирди ки, Т-90 танкы бу өлкәнин атом бомбасындан сонра әсас силаһыдыр. Әлҹәзаир дә Русијадан 300 әдәд Т-90 танкы алды. Рус танклары тактики-техники хүсусијјәтләринә ҝөрә диҝәр танклардан кәскин фәргләнир. Мәсәлән, АБШ-ын “Абрамс” танкы максимум 2,8 км, Алманијанын “Леопард” танкы 3,5 км мәсафәни вурдуғу һалда, Русијанын Т-90 танкы 5 км, идарәолунан мәрмиләрлә лап 10 км мәсафәдәки һәдәфләри вура билир. Һәтта Русијанын истифадә мүддәти битмиш танкларына белә дүнја ордуларында бөјүк тәләбат вардыр. Мәсәлән, Ливан көһнә олдугларына ҝөрә ордудан јығышдырылмыш вә анбарларда сахланылан Т-72 танкларыны Русијадан алмаг истәдијини билдирмишдир. Сурија мүһарибәсиндә НАТО танклары өзләрини биабырчы тәрәфдән ҝөстәрсә дә, кечән әсрин 70-ҹи илләриндә бурахылмыш Рус танклары дүнја иҹтимаијјәтини һејрәтә салды. Суријада “Фәрат галханы” әмәлијјаты Түркијә ордусунун истифадә етдији Алманија истеһсалы олан “Леопард” вә Исраил истеһсалы олан “Сабра” танкларынын лүзумсуз металлолом јығынындан башга бир шеј олмадығыны ҝөстәрди. Ади гранотомјот вә танк әлејһинә силаһлардан ачылан атәшдән Түркијә ордусу онлара белә танкыны итирди вә пис вәзијјәтдә галды. Амма Сурија ордусунда олан көһнә Рус танклары мәрми зәрбәсинә мәтинликлә синә ҝәрирди. Сәудијјә Әрәбистаны ИШИД террорчуларыны АБШ истеһсалы олан “Тоу” танк әлејһинә ракет комлексләри илә тәмин етмишди. Лакин һәмин комплексләр суријалыларын Т-90 танкларына гаршы мүбаризәдә ҝүҹсүз иди. Т-90 танкларында гурашдырылмыш “Штора” мүдафиә системи ИШИД-чиләрин атдығы лазер нишанлы мәрмиләрин истигамәтини дәјишир, онлары танка бир нечә метр галмыш јерә салыб партладырды. Бундан башга, американ танкларынын рус танкларында олан кими динамик мүдафиәси јохдур. Рус танкларынын үстүнә динамик өртүк үзләнир ки, мәрми вә ја ракет танка дәјәндә һәмин өртүк детонасија верәрәк ону дағыдыр, зәрбәнин тәсирини азалдыр вә нәтиҹәдә танка һеч нә олмур.\nДиҝәр американ силаһ вә техникасы да русларынкы илә мүгајисәдә ахсајыр. 1970-ҹи илләрдән Рус артиллеријасынын әсас топу исә 122 мм-лик Гаубитса Д-30, АБШ артиллеријасынын әсас топу 155 мм-лик Гаубитса М198 топу олмушдур. Ҝәлин фәргләрә фикир верәк. Рус топунун чәкиси 3200 кг, узунлуғу 5,4 м, мәрмисинин чәкиси 20 кг олдуғу һалда, АБШ топунун чәкиси 7165 кг, узунлуғу 11,302 м, мәрминин чәкиси 40 кг-дыр. Рус топуну идарә етмәк үчүн максимум 6 нәфәр һејәт үзвү тәләб олунмушса, АБШ топуну идарә етмәк үчүн 10 нәфәт һејәт үзвү тәләб олунмушдур. АБШ топундан фәргли олараг Рус топуну бир јердән диҝәр јерә дашымаг вә парашүтлә әразијә десант етмәк чох асандыр. Гаубитса Д-30 топу дүнјанын 30-а јахын өлкәсинин ордусунда истифадә олунур: ону мөһкәмлијинә, садә гуллуг олунмасына вә дәгиг дөјүш ҝөстәриҹиләринә ҝөрә јүксәк гијмәтләндирирләр. 2013-ҹү илдә Гаубитса Д-30 Рус ордусундан тәдриҹән јығышдырылды, ону даһа ҝүҹлү Гаубитса “Мста-Б” вә өзүјеријән Гаубитса “Акасија” топлары әвәз етди. 2000-ҹи илләрин ахырларында исә Гаубитса М198 топу АБШ ордусундан јығышдырылды, ону Инҝилтәрәнин Гаубитса М777 топу әвәз етди. М777 топунун чәкиси 4218 кг, узунлуғу 10,7 м-дир.\nАмериканларын “Жавелин” силаһы дүнјада ән баһа танка гаршы ракет комплексидир- онун бири АБШ ордусунун өзүнә 126 мин доллара сатылыр. АБШ-ын дүзәлдилмәсинә 5 милјард доллар пул гојдуғу “Жавелин” силаһы ҹәми 2 км мәсафәдәки танклары вура билдији һалда, онун Русија аналогу олан “Корнет” силаһынын вурма мәсафәси 5,5 км-дир. “Корнет”дән истәнилән һава шәраитиндә вә ҝеҹә дә атәш ачмаг мүмкүн олдуғу һалда “Жавелин”дән думанда, түстүдә вә гарда атәш ачмаг олмур. Сүбһ вә ҝүнбатан чағы “Жавелин”ин тушлајыҹысы һәдәфи ҝөрмүр. Бундан башга, “Жавелин” һәрәкәт едән һәдәфләри вурмаг үчүн лазым олан ҹәлдлијә малик дејил. “Жавелин”дән анҹаг дүзәнҝаһларда, ачыг-ајдын һавада вә бир јердә дајанмыш һәдәфләрә нормал атәш ачмаг мүмкүндүр. Комплексин бурахдығы ракетин учуш трајекторијасы о гәдәр мүрәккәбдир ки, ондан шәһәр шәраитиндә вә мешәдә истифадә етмәк олмур. Комплексин ракети танкын галын зиреһлә өртүлмүш габаг һиссәсинә дәјдикдә она һеч нә етмир. Ракет јалныз танкын гүллә һиссәсинә дәјдикдә ону дағыдыр. “Корнет”ин бурахдығы ракет “Жавелин”ин бурахдығы ракетдән 1,57 дәфә сүрәтли учур. “Корнет” атәш ачдыгдан сонра нишанҝаһдакы лазер шүасы илә ракети һәдәфә доғру јөнәлтмәк мүмкүн олдуғу һалда “Жавелин”ин атдығы ракети идарә етмәк олмур. “Жавелин” 60 см галынлыгда зиреһи дағытдығы һалда “Корнет” 120 см галынлыгда зиреһи дағыдыр. “Корнет”ин Д модификасијасы һәтта 9 километр јүксәкликдә вә 10 километр мәсафәдә учан тәјјарә вә вертолјотлары да вурур. Онун мәрмиси 1,5 метр галынлыгда зиреһи дешир. Русларын үстүнә “Корнет-Д” гурашдылымыш “Тигр-М” машынлары танк вә вертолјотларла һүҹума кечән НАТО гошуну илә раһат вурушмаг габилијјәтинә маликдир. Мәһз бу чатышмамазлыглар сәбәбиндәдир ки, “Жавелин”дән һеч бир мүһарибәдә истифадә олунмадығы һалда дүнја ордуларында “Корнет”ә бөјүк тәләбат вардыр. Исраил вә американ һәрбчиләри русларын бу силаһыны ләнәт һисси илә јад едирләр. Икинҹи Ливан мүһарибәси дөврүндә Һизбуллаһ дөјүшчүләри бу шанлы силаһын көмәјилә Исраилин 164 “Меркава” танкыны вә чохлу сајда зиреһли машыныны вуруб партлатдылар, Исраил ордусу һүҹумуну дајандырыб гачмалы олду. Инҝилтәрә журналистләринин арашдырмасына ҝөрә, АБШ-ын 2010-2012-ҹи илләрдә Ирага ҝөндәрдији 140 “Абрамс” танкындан ҹәми 40-ы галмышды, галанлары “Корнет” силаһы илә вурулмушду. Американлар горхуларындан зиреһин галынлығыны артырмышдылар ки, нәтиҹәдә онсуз да ағыр олан танкын чәкиси 60 тондан 70 тона галхмышды.\nҺиперсәсли тәјјарәләрин, пилотсуз дронларын, робот суалты гајыгларынын, рәгәмсал дөјүш мејданынын, антиснајпер детекторларын, психонејтрон, лазер вә диҝәр мүасир силаһларын һазырланмасына вә тәкмилләшдилирилмәсинә һесабланмыш бир сыра програмлар пуча чыхмыш, лајиһәләрин шоу олдуғу ајдынлашмыш, милјардларла пулун һаваја соврулдуғу мәлум олмушдур. Мәсәлән, лазер силаһы лајиһәсинә АБШ һөкумәти 100 милјард доллар пул сәрф етди вә балаҹа бир ҹиһаз әрсәјә ҝәтирди. Иддиа олунурду ки, бу ҹиһазы тәјјарәдә гурашдырмагла истәнилән дүшмән тәјјарәсини вә ја ракетини шүа илә вуруб јандырмаг олаҹаг. Мүтәхәссисләри тәәҹҹүбләндирән о иди ки, лазер гурғусунун ишә дүшмәси үчүн 50-60 минлик бөјүк бир шәһәрин ишыгландырылмасына бәс едәҹәк гәдәр енержи верә билән ҹиһаз јаратмаг лазымдыр- белә ҹиһазы һазырланмасы исә анҹаг фантастик филмләрдә мүмкүндүр. Ҝүҹлү интеллектуал сәвијјәләри илә фәргләнмәјән американ алимләри физиканын ганунларыны алдада билмәздиләр, амма бүдҹәдән пул силмәк мәгсәдилә АБШ һөкумәти һәмин мүәммалы лајиһәјә старт верди. Дүз 20 ил АБШ конструкторлары вә һәрби сәнаје комлекси ишчиләри лазер силаһынын јарадылмасы истигамәтиндә ишләдиләр. Нәтиҹәдә банан коробкасы бојда бир гуту дүзәлтдиләр вә ону телевизија илә халга ҝөстәрдиләр. 1996-ҹы илдә Пентагон фәхрлә бәјан етди ки, тезликлә АБШ ордусунда топ вә ракетләрә еһтијаҹ олмајаҹаг, лазер силаһы ордунун әсас силаһына чевриләҹәк. Лакин дөвләт бир мүддәт сонра дөјүш лазеринин јарадылмасы програмынын еффект вермәдијини вә ону бағламаг лазым ҝәлдијини бәјан етди. Американларын јаратдығы лазер силаһынын бүтүн сынаглары уғурсузлугла нәтиҹәләнмишди. Үзә чыхды ки, һәмин лазерлә јалныз 5-10 метр мәсафәдә учан јахынлыгдакы тәјјарәләри мәһв етмәк мүмкүндүр, узаг мәсафәдәки тәјјарә вә ракетләрә исә һәмин гурғудан бурахылан шүанын һеч бир тәсири јохдур.\n“Гәһвәји ҝурулту” адлы инфрасәс силаһынын дүзәлдилмәсинә он милјонларла доллар пул сәрф олунду вә ади магнитофондан фәргләнмәјән балаҹа ҹиһаз дүзәлдилди. “Гәһвәји ҝурулту”нун јарадыҹылары иддиа едирдиләр ки, ҹиһазын ишә салынмасы илә ондан чыхан сәс бөјүк бир ордуну сырадан чыхарыб нејтраллашдыраҹаг. Ҝуја гурғунун бурахдығы әҹаиб-гәраиб уғултулар гаршыдакы инсанларын органызминә мәнфи тәсир едиб онлары һалсыз вәзијјәтә ҝәтирәҹәкди. Амма һәмин сәс силаһы нә Ирагда, нә дә Әфганыстанда сынаглар заманы һеч бир еффект вермәди. Нәинки дүшмән әсҝәрләри, һеч аксија кечирдән етиразчылар гурғунун бурахдығы сәсләри веҹләринә алмадылар.\nАмериканлары диҝәр иҹады исә өз әсҝәрләринин башында чатлады. 2000-ҹи илләрин орталарында АБШ-да истилик силаһы јарадылды. Конструкторларын фикринҹә бу силаһ гаршыдакы террорчулара вә ја етиразчылара 1 километр мәсафәдән ҝүҹлү истилик шүаси јетирмәлијди, онлар бәдәнләриндә електрик ҹәрәјанына бәнзәр зәрбә һисс етмәлијдиләр вә горхуја дүшәрәк ҝери гачмалыјдылар. Истилик силаһынын һазырланмасына вә сынагларына 10 илә јахын вахт ҝетди вә милјонларла пул јејилди. Гурғуну Ирагдакы “Хаммер” ҹипләринә гурашдырдылар вә күчәләрдә јүрүшә чыхмыш етиразчылары дағытмаг үчүн истифадә етдиләр. Амма һәмин гурғулардан Ирагда ҹәми 2 ај истифадә олунду. Пентагон һәмин силаһын тәҹили сурәтдә ордудан јығышдырылмасыны әмр верди. Мәлум олду ки, бу силаһ “Хаммер” машынынын гаршысында олан дүшмән елементләри јандырмагла јанашы, һәм дә машынын ичиндә олан американ һәрбчиләринин өзләринин организминә мәнфи тәсир ҝөстәрәрәк ағыр фәсадлар јарадырмыш. Силаһын јерләшдирилдији “Хаммер” машынларынын сүрүҹүләри вә екипаж үзвләри фактики олараг әлилә чеврилдиләр вә АБШ һоспиталларына мүалиҹәјә ҝөндәрилдиләр. Ҝүҹлү истилик далғасы онларын бурун, гулаг вә әлләринин дәрисини әритмиш, үзләрини ејбәҹәр һала салмышды. Онлара АБШ һоспиталларында “ағыр бејин травмасы” диагнозу гојулду. Белә травма алмыш әсҝәрләр ағыр пластик әмәлијјатлардан кечдикдән сонра өмүрлүк әлилә вә јер хәстәсинә чеврилдиләр.\n2008-ҹи илдә АБШ-да ордуја ҝөндәрилмиш кејфијјәтсиз Чин патронлары илә бағлы бөјүк галмагал јашанды. Ордунун тәһҹизаты илә әлагәдар Пентагон вә Дөвләт Департаментинин гатылдығы бөјүк малијјә фырылдағынын тәфәррүатлары үзә чыхды. Мәлум олду ки, АБШ-ын Албанијадакы сәфири Ҹон Уитерс дөвләт структурларындакы мәмурларла әлбир олараг АБШ ордусуну контрафакт силаһ-сурсатла тәмин едирмиш. Албанија истеһсалы ады илә АБШ ордусуна сатылмыш силаһ-сурсат әслиндә Чин истеһсалы имиш. Әфганыстанда вә дөјүш әмәлијјатларынын ҝетдији диҝәр зоналардакы АБШ әсҝәрләринә ҝөндәрилмиш автоматлар атмырды, патрон вә мәрмиләр паслы, каскалар исә дешик иди. 22 јашлы Мајами вәтәндашынын адына ачылмыш ширкәт илә АБШ ордусуна һәмин јарасыз силаһ-сурсаты сатмаг үчүн 300 милјон доллар дәјәриндә мүгавилә имзаланмышды. Галмагал АБШ ордусунун имиҹинә бөјүк зәрбә вурса да, дөвләт мәмурлары һәмин факты ҹидди-ҹәһдлә өрт-басдыр етмәјә чалышдылар. Һадисә иҹтимаиләшиб һүгуг мүстәвисиндә арашдырыланда исә Албанијадакы һәрби анбарда “тәсадүфән” јанғын баш верди; јанғын нәтиҹәсиндә 16 нәфәр олүб 200 нәфәр јараланса да, АБШ мәмурларынын малијјә фырылдағы уғурла өрт-басдыр олунду.\nАБШ-ын гитәләрарасы балластик ракетләри үмумијјәтлә јохдур, белә ки там чүрүјәрәк сырадан чыхмышдыр\nКореја илә АБШ арасында јаранмыш ҝәрҝинлик ҝөстәрди ки, АБШ-ын стратежи авиасијасы мүһарибәјә һазыр дејилдир вә бәрбад көкдәдир. Мүтәхәссисләрин фикринҹә, АБШ-ын 20 Б-2 стратежи бомбардманчы тәјјарәсиндән јалныз 7-си учуша һазырдыр, галанлары исә ишләмир. Диҝәр тәјјарәләрлә бағлы да вәзијјәт үрәкачан дејилдир. 75 модернләшдирилмиш бомбардманчы Б-52 тәјјарәсиндән јалныз 33-үнүн, 62 бомбардманчы Б-1Б “Ленсер” тәјјарәсиндән јалныз 25-нин дөјүшә һазыр олдуғу ајдынлашмышдыр. Б-52 тәјјарәләринин истисмар мүдәти 1996-ҹы илдә баша чатса да, һәлә дә учуша бурахылырлар. АБШ стратежи авиасијасынын әсас һиссәсини тәшкил едән бу серијадан олан тәјјарәләр ахырынҹы дәфә 1962-ҹи илдә истеһсал олундуғундан онлары ишләк вәзијјәтә ҝәтирмәк үчүн нә мүһәррикләр, нә дә еһтијат һиссәләри јохдур. Адмиралларын мәрузәләриндән ајдын олур ки, һәрби ҝәмиләрдәки дөјүш тәјјарәләринин чохуна илләрдир јени еһтијјат һиссәләри верилмир; екипаж командирләри һеч олмаса тәјјарәләрин мүәјјән гисмини учуш вәзијјәтинә ҝәтирмәк үчүн инструксијаны кобуд шәкилдә позараг бир тәјјарәнин агрегатыны сөкүб о биринә гурурлар. Сон 30 илдә АБШ стратежи бомбардманчы тәјјарәләр паркынын 80 фаизи ихтисар олунмушдур вә бу паркын бәрпа олмаг перспективләри јохдур. 6 феврал 2017-ҹи илдә АБШ-ын “Дефенсе Нјус” гәзети хәбәр верди ки, өлкәнин ҝөјәртә авиасијасына мәхсус ҝәмиләрин 3-дә 2 һиссәси јарасыздыр. АБШ Конгреси нүмајәндәләр палатасы комитәси гаршысында динләмәләр заманы бир груп американ ҝенералы да ејни фикирләри сәсләндирдиләр. Адмирал Уилјам Моранын дедикләринә ҝөрә, АБШ һәрби һава гүввәләри ҝәмиләринин јарысы учуш һәјата кечирә билмирләр; бу тәјјарәләрин ремонта еһтијаҹы вардыр вә еһтијат һиссәләри чатышмыр.\nАБШ авиасијасы 1999-ҹу илдә Југославијаны 78 ҝүн дајанмадан бомбаламасы нәтиҹәсиндә ҹәми 7 танк вә 160 әсҝәр мәһв етсә дә, 3 минә јахын динҹ сакини дә һәјатдан апарды ки, онларын һәр 3 нәфәрдән 1-и көрпә ушаг иди. АБШ-ын бири 1,5 милјон доллара баша ҝәлән онларла “Томагавк” ганадлы ракети әсл һәдәфләрә јох, сербләрин гурдуғу мулјаж һәдәфләрә дәјди. 2017-ҹи илин әввәлләриндә АБШ һәрби дәниз гүввәләри Сурија һөкумәт гошунларынын базасына “Томагавк” ракетләри илә зәрбәләр ендирди. АБШ ҝәмиләриндән Хомс әјаләтиндәки Шајрат аеродромуну мәһв етмәк үчүн 59 “Томагавк” ракети бурахылды. Бомбардмандан сонра чәкилмиш видео вә шәкилләрдән ајдын олду ки, аеродрома о гәдәр дә ҹидди хәтәр дәјмәјиб. Мәлум олду ки, атылан 59 ракетдән 36-сы һәдәфә ҝәлиб чатмајыб, јолда итиб, 23-ү исә һәдәфи дүзҝүн вурмајараг аеродромдан кәнара дүшүб. Учуш золағына, јөнәлдиҹи јоллара, дөјүш тәјјарә вә вертолјотларына һеч нә олмамышды. Бундан сонра бир сыра һәрби експертләр американ ракетләринин дөјүш еффективлијини шүбһә алтына алан мүлаһизәләр сөјләдиләр. АБШ бүдҹәсинә 200 милјон доллара баша ҝәлмиш бу ракет зәрбәсиндән ҹәми бир нечә хараб тәјјарә мәһв едилмиш, 9 нәфәр адам һәлак олмушду ки, онун да 4-ү ушаг иди. Американлар һәлә дә јолда итмиш һәмин о ракетләрини ахтарырлар.\nАБШ ордусунда ҹәми 1 нөв авиасија ганадлы ракети вардыр ки, о да 300 километрдән 900 километрә кими мәсафәни вура билән АҜМ-158 ЖАССМ ракетидир. Хатырладаг ки, Русија 4,5 мин километр мәсафәни вура билән авиасија ганадлы ракетләринә маликдир. Русијадан фәргли олараг АБШ-ын атом башлыглы авиасија ганадлы ракети дә јохдур. Бундан башга, АБШ-ын ҹәми 1 нөв “јер-јер” типли гитәләрарасы балластик ракети вардыр ки, бу да Вјетнам мүһарибәси дөврүндә дүзәлдилмиш Минитмен-3 ракетидир. Минутеман-3 ракетинин һәм мәнәви, һәм дә техники ҹәһәтдән көһнәлдији ҝүн кими ајдындыр. АБШ-ын “Огајо” атом суалты гајыглары Вјетнам мүһарибәси дөврүндә истеһсал олунмушдур. “Огајо”нун малик олдуғу “Трајдент” гитәләрарасы балластик ракетләринин 30 илдән чох јашы вар. Бу ракетләрин дөјүш вәзијјәтинә һазыр олдуғу шүбһә доғурур.\n2016-ҹы илин ијунунда Инҝилтәрә АБШ-ын вердији “Трајдент” атом ракетини сынагдан чыхармаг истәјәркән тәһлүкәли инсидент јашанды. Атом суалты гајығындан бурахылан ракет Африка саһилләриндәки һәдәфә доғру учмаг әвәзинә истигамәтини дәјишди вә АБШ-ын өзүнә сары учмаға башлады. Дәһшәтә ҝәлән инҝилис һәрбчиләри ракетин өзүнүмәһв системини ишә салдылар вә ону јары јолда партлатдылар. Хошбәхтликдән ракетин атом башлығы чыхарылмыш, јеринә массогабаритли макет тахылмышды. Инҝилтәрә һөкумәт коридорларына вә силаһлы гүввәләринә чахнашма дүшдү. Инҝилтәрәјә бири 17 милјон фунт стерлингә баша ҝәлән бу ракетин һәдәр јерә мәһв олмасы бир јана, аз гала глобал фәлакәт баш верәҹәкди. “Трајдент” ону гајыран американларын өз башына дүшәҹәкди. Инҝилтәрә мүдафиә назирлији уғурсуз атом сынағыны ҝизләтмәјә чалышса да, мәсәлә мәтбуата сызды, һәтта күтләви протестләрә сәбәб олду. Инҝилисләр милјардларла пул хәрҹләнән лүзумсуз атом програмына етираз етдиләр. Өлкәнин “Сандеј Тајмс” гәзети јазды: “Атом сынағымыз гәза илә нәтиҹәләндикдән сонра ән јүксәк сәвијјәдә ҹидди паника јаранды. Һөкумәт һадисә барәдә сусмаг гәзарына ҝәлди. Әҝәр информасија иҹтимаиләшсәјди, бизим атом потенсиалымызын авторитетинә ҹидди зијан дәјәрди”. Лејбористләр партијасынын рәһбәри Ҹереми Корбин билдирди: “Ракетин әкс истигамәтдә учмасы катастрофик сәһвдир. Онун дөјүш башлығы јох иди, амма ким билир, бу сәһв һансы фәлакәтләрә ҝәтириб чыхара биләрди”. Инҝилтәрәнин баш назири Тереза Меј журналистин гәза илә бағлы суалыны ҹавабландыраркән деди ки, нараһатчылыға әсас јохдур: “Мән бизим “Трајдент” ракетләримизин етибарлылығына там әминәм”. Һәмин галмагал әрәфәсиндә мәтбуата даһа бир мәлумат сызды ки, бу мәлумат һәм журналистләри, һәм дә охуҹулары шока салдл: сән демә АБШ-ын атом ракетләринин атышы һәлә дә 1976-ҹы ил истеһсалы олан нәһәнҝ компүтерләрин васитәсилә һәјата кечирилирмиш!\nРакетин бурахылдығы ҝәми 2015-ҹи илдә ремонтдан чыхмыш, онун тәкмилләшдирилмәсинә 350 милјон фунт стерлинг хәрҹ гојулмушду. Мәсәлә илә бағлы Уилјам Макнеллинин өлкә флотунун бәрбад вәзијјәтдә олмасы барәдә Викилеакс сајтында ишыг үзү ҝөрән јазысыны да хатырлатмаг јеринә дүшәрди. Инҝилтәрә һәрби дәниз гүввәләринин кечмиш һәрби мүһәндиси Уилјам Макнелли Викилеакс-да дәрҹ олунмуш мәрузәсиндә ҝөстәрир ки, Инҝилтәрә атом суалты гајыгларынын гырхы чохдан чыхыб. Макнелли ашағыдакылары билдирир: гајыгларда тәһлүкәсизик гајдаларына риајәт олунмур, онлара дахил олмаг ҝеҹә клубуна дахил олмаг гәдәр асандыр; горујуҹу сигнализасијалар тез-тез өз-өзүнә ишә дүшүр; гајыгларын бортунда тез-тез јанғынлар баш верир; гајыглардакы ҹиһазларын чох һиссәси көһндир вә ишләмир; гајыгларын ракетләр јығылмыш һиссәсиндә бардак һөкм сүрүр.\n“Трајдент” Инҝилтәрәнин атом башлығына малик олан јеҝанә ракетидир. Американларын суалты гајыглара јерләшдирилмиш “Трајдент” ракетинин Русија аналогу “Синева” ракетидир. “Трајдент” ракетинин чәкиси 60 тон олдуғу һалда “Синева” ракетинин чәкиси 40 тондур. “Трајдент” бәрк јанаҹагла ишләдији һалда, “Синева” маје јанаҹагла ишләјир ки, бу да икинҹини даһа маневрли едир. “Синева”ны әмр ҝәлән кими аниҹә атмаг мүмкүн олдуғу һалда, “Трајдент”и узун заман атыша һазырламаг лазым ҝәлир. “Синева” даһа сүрәтлә учур вә һәдәфә тез чатыр. “Трајдент”и суалты гајыг 30 метр дәринликдән бураха билдији һалда, “Синева”ны 55 метр дәринликдән дә бурахмаг олур. “Трајдент” судан чыхаркән мүхтәлиф тәрәфләрә јелләнә-јелләнә учдуғу һалда, “Синева” дүз трајекторија үзрә учур. “Трајдент” јүксүз 11300 км учдуғу һалда, “Синева” там јүклү 11500 км мәсафәни вурур.\nАБШ ордусунун кечән әсрдә дүзәлдилмиш олан-галан гитәләрарасы балластик ракетләринин һеч биринин һавадан мүдафиә системини адлајаҹаг васитәләри јохдур. Бәзи мүтәхәссисләрин фикринҹә исә, АБШ-ын гитәләрарасы балластик ракетләри үмумијјәтлә јохдур, белә ки там чүрүјәрәк сырадан чыхмышдыр. Бу фикри сон заманлар американ конструкторларынын һәјата кечирдикләри уғурсуз ҹәһдләр дә тәсдигләмәкдәдир. Тәсадүфи дејил ки, АБШ дөвләт рәсмиләри өлкәнин тутарлы стратежи һүҹум силаһларынын вә һавадан мүдафиә системләринин јарадылмасынын ваҹиблијини дәфәләрлә вурғуламышлар.\n15 феврал 2013-ҹү илдә Американын Фох Нјус телеканалы сенсасијалы мәлуматла чыхыш етди: АБШ өз атом арсеналыны 80 фаиз ихтисара салмаг мәҹбуријјәтиндәдир. АБШ-да атом бомбасы ахырынҹы дәфә 1991-ҹи илдә дүзәлдилмишдир. Американ атом дөјүш башлығынын орта һесабла 30 јашы вар. Атом бомбаларынын чоху һәлә Рејганын президентлији дөврүндән галанлардыр. Онларын дөјүшә јарарлылығына вә партлаја биләҹәјинә там әминлик јохдур. Ахы атом бомбалары узунмүддәтли истифадәјә һесабланмајыб. Нүвә силаһы тез деградасијаја уғрајыр. Мүәјјән мүддәт өтдүкдән сонра актив материалда парчаланма баш верир вә кејфијјәт ашағы дүшүр. Ән писи одур ки, деградасија заманы јајылан шүаланма системин башга компонентләрини- партлајыҹыдан тутмуш електроникаја кими һамысыны дағыдараг сырадан чыхарыр. Проблемин бири дә ондадыр ки, 30 ил әввәл бу силаһы јарадан алимләр инди ја гоҹалмышлар, ја да һәјатда јохдурлар; онлары әвәз едән ејни профилли алимләр нәсли исә һазырланмамышдыр.\nАрашдырмалар ҝөстәрир ки, АБШ-ын Русијаны атом бомбасы илә вурмалы олан һәрби һиссәләри дөјүш тапшырығыны јеринә јетирмәк габилијјәтиндә дејилләр. 2013-ҹү илдә апарылан орду јохламалары заманы АБШ һәрби һава гүввәләри команданлығы “Мајнот” авиабазасынын 17 забитини ишдән говду. Сәбәб бу иди ки, авиабазанын һәрбчиләри гитәләрарасы балластик ракетләрдән атәш ачмағы баҹармырдылар. Авиабазадакы көһнә Минитмен-3 ракетләринин дөјүш габилијјәти дә шүбһә доғурурду. “Мансром” авиабазасында кечирилән јохламалар заманы да ејни биабырчылыглар үзә чыхды. Инспекторлар өлкәнин атом силаһынын агибәти илә бағлы һәјәҹан тәбили чалдылар. АБШ Һәрби Һава Гүввәләри Глобал Зәрбә Команданлығы рәһбәринин мүавини Ҹим Ковалски һазырлығын јетәринҹә олмадығыны, һәрбчиләрин проседурлары дүзҝүн јеринә јетирмәдијини билдирди. Ассошиејтед Прессин дәрҹ етдији подполковник Ҹеј Фолдсын мәктубунда ҝөстәрилирди: “Биз әслиндә критик вәзијјәтә дүшмүшүк”. Подполковникин мәктубундан ајдын олурду ки, АБШ-ын атом зәрбәсинә ҹавабдеһ олан јүксәк мәсулијјәтли һәрби һиссәләриндә әслиндә лагејдлилик вә мәсулијјәтсизлик атмосфери һөкм сүрүр вә һәрбчиләр ракетләрлә давранышда ади тәһлүкәсизлик гајдаларына белә риајәт етмирләр.\nСон заманлар танынмыш АБШ ҝенераллары вә һәрби мәмурлары ордунун дегредасијасы барәдә сенсасијалы фикирләр дилә ҝәтирмәкдәдирләр. Ҝенерал Дениел Аллин ачыгламышдыр ки, өлкәнин гуру гошунларынын 50 бригадасындан јалныз 3-ү дөјүшә там һазыр вәзијјәтдәдир, галан бригадаларын тәлимә вә екипировкаја еһтијаҹы вардыр. Истефаја чыхмыш ҝенерал Реј Одиерно билдирмишдир: “Сон 20 илдә ордунун дөјүш һазырлығы ән ашағы сәвијјәјә гәдәр дегредасијаја уғрамышдыр”. Ҝенерал Марк Милли демишдир: “Бу ҝүн ордумуз бөјүк ҝүҹ вә бирләшмәләри һәрәкәтә ҝәтирмәјә гадир дејилдир”. О өлкәнин Русија, Чин, Иран вә ја Шимали Кореја илә мүһарибәјә һазырлығы барәдә журналистин вердији суалы ҹавабландыраркән сөјләмишдир: “Бизим һәрби һиссә вә бирләшмәләрин әксәријјәтиндә дөјүш һазырлығы ашағы сәвијјәдәдир”. АБШ ордусунун Баш Гәрарҝаһ рәиси ҝенерал Ҹозеф Данфорд билдирмишдир: “Биз бүтүн тапшырыглар палитрасында, әсасән дә хүсуси әмәлијјатларын кечирилмәси саһәсиндә олдугҹа ашағы һазырлыға маликик”. Ҝенерал Ҹозеф Данфорд өзәл университетләрин бириндә тәләбәләр гаршысында чыхыш едәркән өлкәсинин рәгибләри үзәриндәки һәрби үстүнлүјүнү итирдијини, Русија, Чин вә диҝәр өлкәләрин һәрби саһәдә даһа сүрәтлә ирәлиләдикләрини сөјләмишдир: “Биз удузуруг. Сон 15 илдә һәрби үстүнлүјүмүз суал алтына дүшүб. Вәзијјәт әввәлки кими үрәкачан дејил”.\nБу јердә Ливија халгынын лидери Мүәммар Гәддафинин сөзләрини хатырлатмамаг олмур: “Мән әминәм ки, АБШ учурума ҝедир. Әввәл американлар гәләбә гәләбә далынҹа фејзијаб олурдулар. Амма һәмишә белә давам едә билмәз. Биз әрәбләрдә белә бир мәсәл вар: Ким ки әввәлдә ҝүлүр, ахырда ағлајаҹаг”.\n“Әҝәр Русија ҝуппулдатса, НАТО синк табутлары чатдыра билмәз!”\nАБШ-дан фәргли олараг Русијада силаһ вә техника даим јениләнир вә модернизасија уғурла һәјата кечирилир. Профессионал сәвијјәдә апарылмыш Крым әмәлијјаты ҝөстәрди ки, Русија ордусу јениләнмишдир вә фәргли инкишаф сферасына гәдәм гојмушдур. Крым һадисәләриндән сонра һәтта НАТО забитләри “РФ ордусунун һејрәтедиҹи профессионализмини вә тәһҹизатыны” етираф етмәли олдулар. Сурија мүһарибәси заманы Русија ордусунун мараглы өзәлликләри үзә чыхды. Сурија ҹәбһәсинә Русија һәрби-космик гүввәләринин ҝәтирилмәси реҝионда ат ојнадан террорчуларын һәјатыны ҹәһәннәмә чевирди. Јени рус силаһлары әмәлијјатларда гејри-ади дәгигликләри илә һејранлыг јаратдылар. Рус тәјјарәләри һәдәфи ән ашағысы 40-50 километр мәсафәдән вурдуғундан, онлары һеч бир ракет илә вуруб салмаг мүмкүн дејилди. Бортларында аналогу олмајан “Хибина” радиоелектрон мүдафиә системләри дә варды ки, тәјјарәни вурмаг үчүн атылан ракетин истигамәтини дәјишә билирди. Суријаја мүасир С-34 ҹәбһә бомбардманчылары да ҝәтирилмишди. Бу тәјјарәләр оператив вә тактики дәринликдә јерүстү објектләрә дәгиг ракет зәрбәләри ендирмәк, о ҹүмләдән һава һәдәфләрини вурмаг үчүн нәзәрдә тутулмушдур. С-34 тәјјарәсинин тактики-техники хүсусијјәтләри еләдир ки, дөјүш тапшырығыны ҝүнүн истәнилән вахтында вә һава шәраитиндән асылы олмајараг јеринә јетирмәјә гадирдир. Зәрбә дәгиглији өзүндән әввәлки сәләфләри С-22 вә С-24-дән гат-гат үстүндүр. Јени модел авиасија техникалары Русија тәјјарәчиләринә минимал риск алтында дөјүш апармаға имкан јарадыр. Тәјјарәләрин һамысында мүасир ГЛОНАСС нишаналма вә навигасија системләри гојулмушдур. Гырыҹыларын атдығы бомбалар һәдәфи 2-3 метр дәгигәликлә вурур. Суријада террорчуларын мөвгеләринин бомбаланмасы заманы истифадә олунан рекетләр идарә олунан Х-29Л ракетләри иди. Бу тип ракетләр лазер башлығына маликдир. Тәјјарәнин сүрүҹүсү вурулаҹаг објектә лазери јөнәлдир вә ракет һәдәф истигамәтиндә учур. Чәкиси 500 килограмдыр. Лазерли ракетләр СУ-24 вә Су-34 тәјјарәләринә гојулмушдур. Су-34 бомбардманчыларынын атдығы КАБ-500С бомбасы террорчуларын јералты бункерләрини вә бетон истеһкамларыны тамамилә дағыдыб күлә чевирирди. Бункерләри вурмаг үчүн дүзәлдилмиш бу ракет торпаға тохунаркән детонасија вермир, јалныз јерин дәринлијинә чатдыгдан сонра партлајыр вә әтрафа гәлпә тулламыр. Һәмин ракетләрин әсас функсијасы јерин алтындакы објектләри сырадан чыхармагдыр. Русијанын Суријаја ҝөндәрдији Ми-24 вертолјотлары һөкумәт гошунлары вә Һизбуллаһ ордусунун бирҝә јерүстү әмәлијјатларына тутарлы һава дәстәји верди. Бу вертолјотларын силаһ-сурсатсыз чәкиси 7,5-8,3 тондур. Русијада бу вертолјотун артыг модерн олунмуш јени Ми-35 моделләри чыхса да, Суријаа ҹәбһәсинә Ми-24 вертолјоту ҝөндәрилмишди. Ми-24 дүнјада ән јахшы дөјүш вертолјоту сајылыр. Һәрби даирәләрдә она “учан танк” да дејирләр. Дестантчылар үчүн нәзәрдә тутулмуш һиссәсинә 8 дөјүшчү раһат јерләшә билир. Американын “Кобра” вә “Апачи” вертолјотлары ҝениш реклам олунса да, хариҹи өлкә ордулары әсасән Русија истеһсалы олан бу тип вертолјотлары алмаға мараг ҝөстәрирләр. Бу тәјјарәдә олан мөһкәм зиреһ өртүјү дүнјанын һеч бир вертолјотунда јохдур. Ми-24 вертолјотунда 12,7 мм пулемјот, 30 мм автоматик гранатомјот, ики дөрдлүләли ГШГ-7,62 пулемјоту, ГШ-23Л авиасија топу вә фырланан топ вардыр. Вертолјот һәдәфиндә олан танклара ПТРК “Штрурм-В”, “Атака-М” вә “Гермес-А” ракетләри илә зәрбә ендирир. Дүшмәнин јерүстү мөвгеләрини исә НАР идарәолунмаз авиасија ракетләри илә вурур. Һавадакы һәдәфләри “һава-һава” ракети илә мәһв едән вертолјотда һәм дә мәшһур ПЗРК “Игла-Б” силаһынын вертолјот варианты да гојулмушдур. Вертолјот 500 килограма јахын мәрми дашыја билир. Үст-үстә дүшмәни вурмаг үчүн тәјјарәнин ичиндә 2,5 тон дөјүш еһтијаты олур. Мүгајисә үчүн дејәк ки, Т-72 танкында ҹәми бир тон мәрми еһтијаты олур. Бортундакы пилотаж-навигасија вә радиоелектрон ҹиһазларын сәвијјәси еләдир ки, вертолјот истәнилән һава шәраитиндә, һәм ҝүндүз, һәм дә ҝүҹә учуш кечирмә габилијјәтинә маликдир. ОБҺ-1 "СКОСОК" ејнәкләри сүрүҹүјә ҝеҹә ҝөрмәк вә дөјүш апармаг имканы јарадыр. Вертолјот сүрәтини саатда 368 километрә кими артырыр, ики дәгигәјә 3 километр, 8 дәгигә 31 санијә әрзиндә исә 6 километр һүндүрлүјә галхыр. Суријаја рус һәрби базаларыны һава һүҹумундан горујаҹаг ракет мүдафиә комплексләри дә ҝәтирилмишдир. Мәсәлән, ЗРК “Тор-М2Е” тәјјарәләри, вертолјотлары, дронлары, ганадлы ракетләри вә идарә олунан авиабомбалары мәһв етмәк үчүндүр. Дөјүш модулунда тәјинедиҹи апаратура- радиолокасија вә оптика ҹиһазлары јерләшдирилмиш машын һәтта һәрәкәтдә оларкән һәдәфләри тапыб мүәјјән едир вә санијәдә 700 метр сүрәтлә учан бүтүн објектләри вуруб салыр. ЗРК “Тор-М2Е” дөјүш шәраитиндә һавада олан 50 һәдәфи бирдәфәјә вуруб салыр. Илкин мәрһәләдә изләмә апараты онларын ичәрисиндә ән тәһлүкәлиси һесаб олунан 10-уну сечир, 4-үнү автоматик олараг вуруб салыр. Сонра исә атәш ахырынҹы һәдәфин ҝөјдән дүшмәсинә вә каналын тәмизләнмәсинә кими давам едир.\nАБШ-ын нүфузлу Политиҹо сајтынын дәрҹ етдији хидмәти һесабатда ҝөстәрилир: “АБШ ордусунун Авропада Русија гаршысында дајанаҹаг ҝүҹү јохдур”. Һесабатда НАТО-нун Авропаја дислокасија едилмиш биргадаларынын вәзијјәти арашдырылыр: “Италијада јерләшән 173 сајлы һава-десант бригадасы сон 15 илдә Ираг вә Әфганыстан кими бөлҝәләрә езам едилиб. НАТО-нун ҝөз бәбәкләриндән сајылан бу бригада һазырда өз мисијасыны еффектив вә чевик сурәтдә һәлл етмәк үчүн бир сыра имканлардан мәһрумдур”. Мәрузәдә Украјна һәрбчиләри илә тәлимләр заманы тактики вә техники имканлар саһәсиндә үзә чыхан ҝериликләр садаланыб: “Мәсәлән, бригаданын өзүнүн һава һүҹумундан мүдафиә (ҺҺМ) вә радиоелектрон мүбаризә (РЕМ) һиссәләри јохдур. Бүтүн рабитә вә әлагә истиснасыз ҜПС системинә бағланыб ки, бу да авиасија вә јүксәк техноложи аваданлыға малик олмајан Ираг вә Әфганыстан кими өлкәләрдә еффект вермир”. 173 сајлы һава-десант биригадасы НАТО-нун хариҹи һүдудларынын горунмасы јолунда әсас елементләрдән бири сајылыр. АБШ-ын 2 танк бригадасы Алманијадан чыхарылдыгдан сонра сөзүҝедән һәрби һиссәнин әһәмијјәти даһа да артмышдыр. Лакин бригаданын олмазын проблемләрини һәлл етмәк үчүн бир сыра тутарлы тәдбирләрин һәјата кечирилмәсинә еһтијаҹ јаранмышдыр. Мәрузәдә Русија һәрби техникасы үчүн асан һәдәфә чеврилән көһнәлмиш зиреһли “Хаммер”ләрин АБШ-ын “Ҝенерал Дјнамикс” ширкәтиндән алмағы планладығы “Граунд Мобилитј Веһиҹле” машынлары илә әвәзләнмәси мәсләһәт ҝөрүлүр. Бундан башга билдирилир ки, бригаданын өндә хидмәт едән кәшфијјатчыларын мүдафиәси үчүн јүнҝүл танклара еһтијаҹ вардыр. Јазыда ән бөјүк чатышмазлығын Русијанын сигнал позан стансијаларынын вә диҝәр РЕМ васитәләринын тәһдидинә гаршы аваданлығын јетәрсизлији ҝөстәрилмишдир. Һәмчинин гејд олунур ки, Русија стансијалары 50 миллик һәндәвәрдә ҜПС системини нејтраллашдырмаг габилијјәтинә маликдир. Бу проблеми изләнилмәси вә мүәјјән едилмәси чәтин олан јүксәк тезликли радиоәлагәнин көмәји илә һәлл етмәк олар. Лакин АБШ ордусунда истиснасыз олараг пејк әлагәсинә үстүнлүк верилир. “Иш о јерә галыб ки, 173 сајлы бригада јаранмыш бу чатышмазлыға ҝөрә Русијанын радиоелектрон васитәләринә јахшы бәләд олан литвалы һәрбчиләрдән көмәк истәмишдир. Бу, АБШ һәрбчиләринин рабитә васитәләри илә бағлы һансы анлајыша саһиб олмасынын гаранлыг әламәтидир”- јазыда гејд олунуб. Мәгаләдә әсас тәһлүкәнин артиллерија үчүн јарандығы билдирилир. Белә ки АБШ ордусу артиллерија атәшләриндә дә јалныз ҜПС системинин көмәјинә бел бағлајыр. Лакин артыг 20 илдир ки, ордуда астрономик ҹәдвәлдән истифадә едилмир. АБШ ордусунун истефада олан һәрбчиси Адриан Боненберҝер һесабатла бағлы јазыр ки, әҝәр Русија артиллерија атышларыны чашдырмаг үчүн РЕМ системләриндән истифадә етсә вә бунун нәтиҹәсиндә танк әлејһинә силаһлар дүшмән техникасыны вура билмәсә, рус һәрбчиләри асанлгла бизим десантларын өһдәсиндән ҝәлмәјә гадир олаҹаг. “Бу исә бизи узун вә ганлы мүһарибәјә сүрүкләјир”- Боненберҝер гејд едир. “АБШ ордусунун чевик реаксија ҝүҹләри Русијанын јүксәк технолоҝијалы ордусуна гаршы ҝәлмәк үчүн там тәҹһиз едилмәјиб вә јетәрли гәдәр тәшкил олунмајыб”- һесабатла бағлы јазы гәләмә алан журналист Уесли Морган билдирир.\n173 сајлы һава-десант бригадасы һәмин бригададыр ки, Ирагын шималында түрк хүсуси тәјинатлыларыны һәбс едәрәк башларына чувал кечирмишди. Һалбуки бу бригада пејда олдуғу јерләрдә һәр дәфә өз бивеҹлији илә ҝүлүш доғурур вә ҝүҹлү дөјүш габилијјәти илә сечилмир. Бригаданын әсҝәрләрини Ирагын Башур мәнтәгәсиндә тәјјарәдән парашүтлә десант едәркән траҝикомик мәнзәрә јаранды. 300 метр һүндүрлүкдән парашүтлә јерә тулланан әсҝәрләр бир-бириндән километрләрлә аралы бөјүк бир әразидә сәпәләндиләр, итдиләр вә узун мүддәт бир јерә топлана билмәдиләр. Сонрадан мәлум олду ки, енәркән 20 әсҝәрин голу вә гычы сынмыш, 32 әсҝәр һеч горхусундан тәјјарәдән туллана билмәмишдир. 2016-ҹы илин апрелиндә Алманијанын Хоенфелс рајонундакы полигонда мәшгләр заманы 173 сајлы һава-десант бригадасы јенидән биабыр олду. Бригаданын һавадан дүзҝүн десант олмағы баҹармадығы там баризлији илә үзә чыхды. Һәрби техниканы тәјјарәдән парашүтлә јерә бурахаркән парашүтләр гырылды, бәзиләри исә һавада бир-биринә долашды, нәтиҹәдә бир нечә “Хаммер” зиреһли машыны јерә чырпылараг сырадан чыхды. Бригаданын әсҝәрләри АБШ-ын әли чатан бир чох өлкәләрдә гејри-етик һәрәкәтләри илә јадда галмышлар: онлар тез-тез ичкили вәзијјәтдә иҹтимаи јерләрдә асајиши позур вә дава-далаш салырлар. Мәсәлән, Латвијанын Вентспилс шәһәринин мери Ајварс Лембергс мәтбуата билдирмишдир ки, онлар бу өлкәдә өзләрини “донуз кими апармышлар”.\nАБШ-ын нәзарәтиндә олан НАТО ордуларында да вәзијјәт үрәкачан дејилдир. Алманија Бундестагынын депутаты Сара Вагенкнехт мараглы бир ачыглама илә чыхыш етди: “Әҝәр Русија ҝуппулдатса, НАТО синк табутлары чатдыра билмәз!” Експертләрин фикринҹә, Инҝилтәрә ордусу елә бир вәзијјәтдәдир ки, Русија ордусу ону бирҹә ҝүнүн ичиндә мәһв едә биләр. Инҝилтәрә Гуру Гошунлары нәздиндәки Конфликтләрин Тарихи Анализи вә Тәһгигаты Мәркәзинин мәрузәсиндә ҝөстәрилир ки, өлкә һәрби бүдҹәни ихтисара салмаг вә ордуну азалтмаг мәҹбуријјәтиндә галыб вә бу вәзијјәти даһа да гәлизләшдириб. Мәрузәдә гејд олунур ки, өлкәдә онсуз да ҹәми бир дөјүшкән һәрби һиссә вар вә малијјәнин азалмасы рус ордусунун бу һәрби һиссәни бирҹә ҝүнүн ичәрисиндә мәһв етмәсинә ҝәтириб чыхараҹаг. Силаһлы Гүввәләрин кечмиш команданы Ричард Берронс Инҝилтәрә мүдафиә назиринә јаздығы вә иҹтимаиләшдирдији мәктубунда ҝөстәрир ки, Инҝилтәрә Силаһлы Гүввәләри дөјүшкән вәзијјәтдә дејилдир вә мүһарибә олаҹағы тәгдирдә өз һејәтинин бөјүк һиссәсини итирәҹәкдир. Берронсун фикринҹә, Инҝилтәрә Русија илә мүһарибә апараҹаг гүдрәтә малик дејил. Кечмиш командан билдирир ки, Мүдафиә Назирлији ордуну ҝүҹләндирмәк әвәзинә “витринләри бәзәмәклә”, јәни ҝөрүнтү јаратмагла мәшғулдур. Онун сөзләриндән ајдынлашыр ки, Инҝилтәрә ордусунун өзүнүн нә силаһ-сурсаты, нә һавадан мүдафиә системи, нә дә дөјүш планы јохдур, белә ки ордунун тәһҹизаты бүтүнлүклә АБШ-дан асылы вәзијјәтдәдир. Берронс јазыр ки, һавадан мүдафиә гүввәләри өлкә әразисини авиасија һүҹумундан горумаг игтидарында дејилләр вә олса-олса Лондонун һөкумәт биналары јерләшән мәркәзи күчәсини горуја биләрләр. Берронсун ҝәлдији гәнаәт будур ки, Русија истәсә ҹәми 48 саат әрзиндә НАТО өлкәләринә өз гошунларыны јерләшдирә биләр.\nНАТО-нун икинҹи ән бөјүк ордусу сајылан Түркијә ордусу да кағыз үзәриндә ҝүҹлү ҝөстәрилир. Алманијалы һәрби експерт Рајнер Һерманн бунунла бағлы мараглы фикирләр сәсләндирмишдир. Онун сөзләринә ҝөрә, Түркијә ордусунун арсеналында јер алан әксәр ағыр техника Сојуг мүһарибә дөврүндән галмадыр; мәсәлән, түрк танклары 1950-ҹи илләрдә истеһсал олунмуш пасланмыш танклардыр. Һерманн түрк ордусунун истифадә етдији М-60 дөјүш танкларынын 1950-ҹи илләрдә бурахылдығыны, бу танкларын орду гүввәләриндә сајынын тәхминән 800-дән артыг олдуғуну ҝөстәрмишдир. АБШ-ын бу танклары 1991-ҹи илдә Көрфәз мүһарибәсиндән сонра Түркијәјә вердијини билдирән мүтәхәссис Түркијә Силаһлы Гүввәләринә мәхсус диҝәр танкларын исә даһа көһнә, М-48 олдуғуну демишдир: “30 ил әрзиндә ПКК гаршысында зәфәр газана билмәјән бу орду ИШИД гаршысында да аҹиз галды. Түркијә ордусу јалныз кағыз үзәриндә гүввәтли ҝөрүнә биләр. Түрк ордусунун имиҹи јарым әсирлик танкларына бәрабәрдир. Түркијәнин өз һәдәфләринә чатмасы гејри-мүмкүндүр”.\n“Бу күтбашларын дүнјасыдыр”\nАмерикан ордусунун мөһтәшәмлији вә мәғлубедилмәзлији һаггында миф она ҝөрә јаранмыш вә ајагда галмышдыр ки, инсанларын әксәријјәти баш верән һадисәләрин маһијјәтинә вармырлар, сәтһи, хариҹи еффектләр әсасында фикирләр јүрүдүрләр. Факт одур ки, Гәрб вә Икинҹи Дүнја Мүһарибәсиндән сонра онун әсас дајағына чеврилмиш АБШ ордусу там дегредасијаја уғрамышдыр. Охуҹуларымыза ајдын олмалыдыр ки, јыртыҹы капитализмдә орду олмур, лајиһә олур. 1970-ҹи илләрдә Совет диссидентләринин дедији кими, “Гәрб чүрүјүр, амма јахшы иј верир”. Арашдырмамызы танынмыш философ вә сосиолог Александр Зиновјевин ашағыдакы сөзләри илә битирмәк истәјирәм: “АБШ-ын рәһбәрлик етдији дүнја, һансы ки индики вәзијјәтдә формалашыр, һеч дә ағыллы адамларын дүнјасы дејил. Бу күтбашларын дүнјасыдыр. Инди дүнјада һакимлик едән вә планлар һәјата кечирән адамларын интеллектуал сәвијјәси дәһшәтли дәрәҹәдә ашағыдыр... Тәкрар едирәм: американлар һеч нә ганмадыглары һалда һәр шеј едирләр, белә ки дәрракә онлара гәтијјән ҝәрәк дејил. Вә бу күтбашлыг мүасир дөврүн ән горхулу тәһлүкәсидир”.