Q=4	C=2	SS=0	LS=2	PS=1	DC=0	LC=0	SD=0	BS=11	G0=703	G1=604	G2=312	DLID=az_RU	BODY=Е᾽ТИГАДА АИД ВАҸИБ ВӘ ҺАРАМ ӘМӘЛЛӘР - Forum\nCüme, 16.04.2021, 15:51\nForum » FORUM-TEKST » İSLAM » Е᾽ТИГАДА АИД ВАҸИБ ВӘ ҺАРАМ ӘМӘЛЛӘР (~)\nadmin Tarix: Cüme, 27.06.2008, 15:11 | Mesaj # 1\nal-shia Tarix: Cüme, 27.06.2008, 15:25 | Mesaj # 2\nP.S: Bir mövzu kimi birleşdirilecek bütün postlar inşallah\nal-shia Tarix: Cüme, 27.06.2008, 15:26 | Mesaj # 3\nal-shia Tarix: Cüme, 27.06.2008, 15:26 | Mesaj # 4\nal-shia Tarix: Cüme, 27.06.2008, 15:27 | Mesaj # 5\nal-shia Tarix: Cüme, 27.06.2008, 15:28 | Mesaj # 6\nЕВЛӘНМӘК, ГОҺУМ-ӘГРӘБА (МӘҺРӘМ), НАМӘҺРӘМ, НӘФӘГӘ ВӘ өВЛАДА АИД МӘСӘЛӘЛӘР\n134. Евләнмәк уҹбатындан ҝүнаһа дүшән кишинин (оғланын) һәтта азаҹыг имканы (пулу вә с.) олан һалда һәдди-бүлуға чатмыш вә әрсиз гызла (гадынла) евләнмәси ваҹибдир.\n135. Инсанын өз өлмүнә сәбәб олмајынҹа өз намусу, өвлады вә јахын адамларыны һәдәләјән һәр һансы бир тәһлүкәнин гаршысында дуруб онлары мүдафиә етмәси ваҹибдир. өз өлүмүнә сәбәб олдугда исә бә᾽зи вахтлар ҹаиз, бә᾽зи вахтлар исә һарам сајылыр.\n136. Силеји-рәһим ваҹибдир. Бу исә валидејнә гаршы данышыг, салам, ҝөрүш, мәктублашмаг вә с. бу кими ишләрдә ҝөзәл рәфтар едилмәсиндән ибарәтдир. Һәмчинин бу кими ишләрдә ҝөзәл рәфтар етмәк, саир гоһумлара да аиддир. Валидејн вә өвлада гаршы белә бир рәфтар онларын хәрҹиндән әлавә олмалыдыр.\n137. валидејни инҹидиб, онлара әзијјәт етмәк һарамдыр. Һәмчинин онларын нараһатчылығына сәбәб олаҹаг һаллларда истәкләри илә зиддијјәтдә олмагда бу гәбилдәндир. Амма онларын истәкләри (ҝөстәришләри) гејри-шәр᾽и олдугда, сөзләриндән чыхмаг һарам сајылмаз.\n138. Јерсиз јерә гоһум-әгрәба илә рабитәни кәсмәк һарамдыр. Белә ки, имканы олан һалда јохсул олан ата вә ана, нәнә вә баба, улу баба вә с. һәмчинин өвлад, нәвә, нәтиҹә вә с. кими јахын адамлара мадди јардымын тәрк едилмәси бу ҹүмләдәндир. Һәмчинин шәр᾽и үзрү олмадан ата вә ана гоһуалары илә ади рабитәни кәсмәк дә буна мисал ола биләр.\n139. Ата вә анаын атасына (бабаја) һәдди-бүлуға чатмамышг вә бөјүк олса белә ушаглыгдан ағылсыз олан гејри-агил өвладлара башчылыг вә нәзарәти өвладларын һәдди-бүлуғ вә ағыл һәддинә чатдығы заманадәкдир. Белә ки, бу мүддәтдә онларын истәр ҹисми, истәрсә дә руһи бахымдан тә᾽лим-тәрбијәси, әдәбләндирилмәси, һәмчинин мүгәддәс ислам шәриәтиндә тә᾽јин олунмуш вә адәт үзрә өвладын пулу, онун пулу олмадыгда исә вәлинин (башчынын) өз пулу илә хәрҹинин өдәнилмәси зәруридир.\n140. Һәр һансы бир һәдәф вә нијјәтлә өвлады өлдүрмәк һарамдыр. Буна мисал олараг: өвлады сахламагдан аҹиз галмаг, ону тәрбијәләндирә билмәмәк, өвлад саһибинин о ушаға ҝөрә адынын ләкәләнмәси вә пис олмасы кими бәһанәләрлә өвладын өлдүрүлмә һалларыны гејд етмәк олар. Һәтта зинакарлыгдан дүнјаја ҝәлмиш ушағы өлдүрмәјин ајры бир мүсәлманы өлдүрмәк илә һеч бир фәрги јохдур.\n141. Вәлинин (өвлад саһиби вә башчысынын) вәфаты вә ја бир шәхсә вәсијјәт етдији һалларында о шәхсин вә ја бабанын (атанын атасынын) гејри-балиғ вә гејри-агил ушағын өзү вә вар-дөвләтинә нәзарәт вә башчылыг етмәси ваҹибдир.\n142. Һәр бир әдаләтли мө᾽мин, о олмадыгда исә сир мө᾽минләрә ата, баба вә ја вәси (вәсијјәт үзрә тә᾽јин олунмуш шәхс), һәмчинин үммәтин һакимини тапмаг мүмкүн олмајан һалларда, јетим вә дәли ушагларын башчылығыны әлә алыб онларын вар-дөвләтини өз јашајышларыны идарә етмәкдә хәрҹләмәси ваҹибдир. Әлбәттә гоһум-әгрәба бу мәрһәләдә башгаларындан үстүн сајылыр.\n143. Ата вә ананын атасынын, мадди имканы олан вә ҝүнаһ гаршысында аҹиз галан оғлан вә гызын евләнмәси үчүн шәраит јаратмасы ваҹибдир. Һәтта өвлад, ҝүнаһа дүшүб-дүшмәдикдә евләнмәјә ҹидди еһтијаҹы оларса, (ону евләндирмәк ваҹиб сајылыр). Һәмчинин инфаг бахымындан өвладын јухарыда гејд олунмуш шәртләр әсасында өз ата вә ја анасыны евләндримәси дә ваҹибдир. Бу мәсәлә барәдә исә мүхтәлиф нәзәрләр ирәли сүрүлмүшдүр.\n144. Кишинин һәтта тәлаг вермәдији (бошамадығы) ифза олунмуш гадынын әбәди олараг хәрҹини өдәмәси ваҹибдир. Ифза исә шәр᾽и һакимин васитәси илә мүәјјән лазымы бир мәсләһәт әсасында һәдди-бүлуға чатмамыш бир гызын әгдинин (никаһынын) бир киши үчүн охунмасындан сонра о кишинин һәдди-бүлуға чатмамышдан габаг гызла јахынлыг етмәси вә нәтиҹәдә исә гызын сидиклә һејз, јахуд һејлә гаит јолунун бир олмасы һалындан ибарәтдир. Белә бир киши, о гадыны тәлаг вериб, јахуд о гадын сонрадан башгасына әрә ҝетсә белә, өмрүнүн сонунадәк хәрҹини өдәмәлидир.\n145. Јахарыда гејд олунмуш кишинин «муфзат гадын» адланан белә бир гадынла ҹинси әлагәд олмасы әбәди олараг һарам сајылыр. Бу исә һәләлик ону тәлаг вермәјиб өз һәјат јолдашы кими сахламасы һалларына да аиддир.\n146. Мүртәдд (диндән хариҹ) олдугдан сонра төвбә едиб-етмәмәсинә бахмајараг, әри фитри мүртәд олмуш гадынын өз әриндән ајрылыб вәфат иддәси сахлмасы ваҹибдир. Иддәнин башланғыҹы исә мүртәдд олан вахтдан сајылыр.\n147. Кишинин евләнәркән (никаһ әгди охунан заман ) өзүндә ашағыдакы дөрд ејбдән бири оларса, онлары ачыб демәси ваҹибдир:\n1-Дәлилик; (һәтта һәрдән бир олса белә).\n2-Јумурталарынын олмамасы вә ја онларын ишдән дүшмәси;\n3-Ҹинси органын кәсилмиш олмасы;\n4-Ҹинси әлагә үчүн баҹарыгсыз олмасы;\n148. Гадынын (никаһ әгди охунан заман) өзүндә ашағыдакы једди ејбдән бири оларса, онлары ачыб демәси ваҹибдир:\n2-Ҹинсијјәт органында јахынлыға мане олан бир шејин (артыг әт, сүмүк вә с.) олмасы;\n3-Ҹузам; (хора хәстәлији).\n5-Бәрәс; (алаға хәстәлији).\n7-Ифза (јә᾽ни сидиклә һејзин, јахуд һејзлә гаит мәҹрасынын ејни олмасы).\n149. Киши вә гадынын әгд мәрасиминдә бир-биринә аид гојдуглары вә бојунларына алдыглары шәрт вә ја шәртләрә әмәл етмәси ваҹибдир ки, буна мисал олараг Гур᾽ан өјрәтмәк, һәҹҹә апармаг, вәтәндән хариҹ олмамаг вә с. бу кими шәртләри гејд етмәк олар. Һәмчинин бу шәртләрин киши тәрәфиндән гадынын өһдәсинә, јахуд гадын тәрәфиндән кишинин өһдәсинә гојулмасынын һеч бир фәрги јохдур.\n150. Гадынын истәр ҹинси јахынлыг, истәрсә дә башга ишләрдә әринин ондан һәр нөв ләззәт апармасындан имтина етмәмәси ваҹибдир. Амма шәр᾽и үзр вә ја һарам һалларда ваҹиб дејилдир. Һәмчинин үзүрлү сәбәбдән, белә бир һалларда да истисна олунур.\n151. Кишијә өз даими һәјат јолдашынын јемәк, ҝејим, мәскән ә бу кими јашајыш еһтијаҹларыны заман вә мүһитин ади вәзијјәтинә әсасән тә᾽мин етмәси ваҹибдир. Һәмчинин гадынын риҹ᾽ијјә иддәси ҝүнләри дә хәрҹини өдәмәк бу гәбилдәндир.\n152. Истәр кишинин, истәрсә дә гадынын данышыг, әдәб, һәмчинин фәрди, иҹтимаи вә аиләви рәфтарларында бир-бири илә адәтә ујғун ҝөзәл рәфтар етмәси ваҹибдир. Бу ҝөзәл рәфтарын тәрк едилмәси исә «суул-ишрәт» – јә᾽ни (пис рәфтарлыг) адланыр.\n153. Имканлы олан шәхсин өзүнүн јохсул ата, ана, атасынын атасы, анасынын анасы вә нә гәдәр јухары ҝетсә, һәмчинин өвлад, нәвә, нәтиҹә вә нә гәдәр ашағы ҝедән шәхсләрин хәрҹини өдәмәси ваҹибдир.\n154. Гадынын тәләб етмәси вә кишинин дә имканы олан һалда онун меһријјәсини өдәмәси ваҹибдир. Һәтта кишинин өз јолдашыны тәлаг вермәси үчүн гәсди олмаса белә бу әмәл ваҹиб сајылыр. Белә ки, никаһ әгдиндә меһријјә тә᾽јин олунуб, гадынла јахынлыг етмиш оларса, меһријјәнин һамысыны өдәмәлидир. Амма јахынлыг һасил олмадыгда, меһријјәнин јарысыны өдәмәли, никаһ әгиндә меһријјә мүәјјәнләшмәјиб, јахынлыг һасил оларса, «меһрул-мисли» өдәмәлидир. Меһријјә мүәјјәнләшдирилмәдән һеч бир јахынлыг һасил олмадыгда исә кишијә һеч бир шеји өдәмәк ваҹиб дејилдир. Бунунла белә тәлаг фәрзиндә гадына өз һалына ујғун бир шеј вермәси зәрури сајылыр ки, бу да мүт᾽ә адланыр.\nГејд етмәк лазымдыр ки, гадынын меһријјәсини вермәмәк, меһријјәдән кәсмәк, һәмчинин гадыны меһријјәнин һамысы вә ја бир һиссәсини бағышламасына мәҹбур етмәк, һаггында чохлу тә᾽кид олунмуш һарам ишләрдән сајылыр.\n155. Һәр бир кишијә өз даими јолдашы илә (јахынлыгда дејил), бир јердә јатмаг мәсәләсиндә әдаләтә риајәт етмәси ваҹибдир. Јалныз бирҹә даими һәјат јолдашы олан исә азаддыр. Амма ики јолдашы олан киши бир ҝеҹәдә онларын бири илә јатарса, башга ҝеҹәдә диҝәр јолдашы илә бирҝә јатмалы, сонракы ҝеҹәләрдә исә азаддыр. Һәмчинин үч вә ја дөрд даими һәјат јолдашы олан киши, онларын бири илә бирҝә јатарса, галанлары илә дә бирҝә јатмалыдыр вә даһа сонра азад сајылыр. Бу мәсәлә барәдә мүхтәлиф нәзәрләр мөвҹуддур.\n156. өз әри илә јахынлыг әлагәсиндә олдугдан сонра ајрылан гадынын иддә сахлмасы ваҹибдир. Белә бир гадынын даими вә ја мүвәггәти јолдаш олмасы, даим никаһдан сонра тәлаг верилмәси вә ја мүвәггәти никаһдан өз вахтыны бағышламасы вә ја вахтынын гуртармасы, һәмчинин даими никаһда өз ихтијары илә никаһы позмасы арасында һеч бир фәрги јохдур. Иддәнин вахты мүхтәлиф олса да гејд олунмуш һалларда гадынын иддә сахламасы ваҹиб сајылыр.\nҺәмчинин ашағыда гејд олунан (никаһын өз-өзүнә позулмасы) һалларында да иддә сахлмаг ваҹибдир:\n1-Әри фитри мүртәд олан гадын;\n2-Әр вә арвад кафир һалда олдугдан сонра, гадын мүсәлман олуб, әр исә кафир һалында галар исә, никаһлары өз-өзүнә позулар;\n3-Гадын бир ушаға сүд вермәклә өз әринә һарам олуб, никаһлары да позулар. Буна мисал олараг бир кишинин гајнанасынын өз ушағына сүд вермәси һалыны гејд етмәк олар. Бу һалда кишинин јолдашы она һарам сајылыр. Белә ки, гадын белә бир вәзијјәтдә дә иддә сахламалыдыр.\n157. Истәр даими, истәрсә дә мүвәггәти никаһда олан гадынын әри вәфат етдикдән сонра иддә сахлмасы ваҹибдир. Һәмчинин әринин онунла јахынлыг етмәјән һалында да иддә сахламасы ваҹибдир.\n158. Әри вәфат етмиш иддәдә олан гадынын истәр сүрмә вә әтир кими бәдәнә аид, истәрсә дә бәзәкли палтарлар кими саир бәзәк-дүзәкләри тәрк етмәси ваҹибдир. Бунун исә бајрам вә с. ҝүнләрдә олмасы арасында һеч бир фәрги јохдур.\n159. Сәһвән өз әриндән ајры бир киши илә јахынлыг әлагәсиндә олан гадынын о иш олан вахтдан е᾽тибарән иддә сахлмасы вә әринин она јахынлашмамасы ваҹибдир. Белә ки, бу иддә васитәси илә сәһвән һәјата кечмиш јахынлыг нәтиҹәсиндә гадынын һамилә олуб-олмамасы ајдынлашмалыдыр.\n160. Риҹ᾽и тәлаг иддәси заманында гадынын бүтүн аиләлик гајдаларына әмәл етмәси ваҹибдир. Буна мисал олараг әринин иҹазәси олмадан евдән хариҹ олмаг вә ја кишинин әмәли шәкилдә гајытмасындан имтина етмәмәси кими ишләри гејд етмәк олар. Һәмчинин кишинин дә гадынын хәрҹини өдәмәк вә ону евдән ихраҹ етмәмәк кими аиләлик гајдаларына әмәл етмәси ваҹиб сајылыр.\n161. Әзијјәт гәсди илә ичилән анды сындырмаг ваҹибдир. Белә ки, бир кишинин өз даими һәјат јолдашына әзијјәт вермәк үчүн дөр ај вә ја һәмишәлик олараг онунла јахынлашмамасы үчүн анд ичәрсә, бу анды сындырыб јолдашы илә ҹинси әлагәдә олмалы, һәмчинин анды сындырмаг кәффарәсини вермәлидир. Белә бир анд «ијла» адланыр.\n162. Јахын адамлар вә достлар һаггында јерсиз тәәссүбкешлик етмәк һарамдыр. Буна мисал олараг онлары батил тәрздә танытдырмаг, башгаларынын һаггыны онлара вермәк, онлара гаршы зүлмкарлыға сүкут етмәк вә ја онлара гаршы едилән зүлмкарлыға көмәк етмәк кими һаллары гејд етмәк олар.\n163. Гадынын һеч бир үзру олмадан өз әри илә јашајышда шәр᾽и вә әхлаги вәзифәләрә әмәл етмәкдән бојун гачырмасы һарамдыр.\n164. Кишинин өз аиләсинә гаршы јахшы рәфтары тәрк едиб аиләви јашајышда шәр᾽и вә әхлаги вәзифәләрә әмәл етмәкдән бојун гачырмасы һарамдыр.\n165. Кишинин һәдди-бүлуға чатмамыш истәр даими, истәрсә дә мүвәггәти јолдашы илә јахынлыг етмәси һарамдыр. Бу мәсәләдә исә онун разы олуб-олмамасы арасында һеч бир фәрг јохдур.\n166. Истәр даими, истәрсә дә мүвәггәти һәјат јолдашы илә һејз (ајбашы) вә нифас һалларында ҹинси әлагәдә олмаг һәм кишијә, һәм дә гадына һарам сајылыр. Бу исә һаггында чохлу тә᾽кид олунмуш һарам ишләрдәндир.\n167. Гадына лазым олан јерләрдә өзүнүн һамилә олдуғуну ҝизләтмәк, һејз вә ја пак олмасы һалларындан хәбәр вермәмәк, һәмчинин бу барәдә јаландан хәбәр вермәк кими ишләри һарам сајылыр. Буна мисал олараг, иддәсинин сона чатыб-чатмамасы вә ја кишинин рүҹу᾽ (гајыдыша) һаггы олуб-олмамасыны билмәк үчүн гадындан бу кими суалларын сорушулмасы һалларыны гејд етмәк олар.\n168. Кишинин өз һәјат јолдашына әзијјәт вермәси һарамдыр. Белә ки, ону тәлаг верәрәк, иддәнин сонунда гајыдыб вә әзијјәт нијјәти илә јенидән ону тәлаг вериб бу васитә илә онун башгасы илә аилә һәјаты гурмасы вә ја иддәдән сонра азад олмасынын гаршысыны алмасы нәзәрдә тутулур.\n169. Тәдлис һарамдыр. Белә ки, истәр гыз, истәрсә дә онун шәр᾽и вә үрфи вәлиси тәрәфиндән елчи үчүн гызы гејри-һәгиги тәрздә тә᾽рифләјиб, елчини алдатмаг нәзәрдә тутулур ки, буна мисал олараг гызы сағлам, ағыллы, ејбсиз вә с. јахшы хүсусијјәтләрлә тә᾽рифләмәји гејд етмәк олар. Һәмчинин ҝизләдилмиш ејбин, никаһ әгдинин позулмасына сәбәб олан ејбләрдән вә ја башга ејбләрдән олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Бу әмәл һарам сајылмагдан әлавә, шәриәтдә бујурулмуш ејбләрин ҝизләдилмәсиндән оларса, кишинин тәрәфиндән никаһ әгдинин позулмасы һаггыны горујуб сахлајыр. Белә ки, кишинин бу һалда тәлаг вермәдән никаһ әгдини позмаға һаггы вардыр.\n170. Һәҹҹин Ниса тәвафы вә ја мүфрәдә өмрә әмәлини јеринә јетирмәјән, һәмчинин бу әмәли сәһв јеринә јетирән һәр бир мүкәлләфин өз һалал јолдашы илә ҹинси әлагәд олмасы һарамдыр. Чүнки белә бир шәхс бу тәвафын гәзасыны өзү вә ја наиби васитәси илә јеринә јетирмәјинҹә, еһрам һалында сајылыр. Белә бир мүкәлләфин киши, гадын, һәдди-бүлуғ вә ја кичик јашлы ушаг олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур.\n171. Јухарыда гејд олунмуш мүкәлләф үчүн өз тәвафыны јеринә јетирмәјинҹә евләнмәк вә ја евләндирилмәси һарамдыр. Лакин әһли-сүннәт кими Ниса тәвафына инанмајанлар бу һөкмә дахил дејилдир. Белә ки, бу ҹүр шәхсләр үчүн әввәлки вә ја јени јолдаш һарам сајылмыр. Елә буна ҝөрә дә шиә гадын вә ја кишинин Ниса тәвафы әнҹам вермәмиш сүнни киши вә ја гадынла аилә һәјаты гурмасы һарам дејилдир.\n172. Кишинин ашағыда гејд олунан өзүнүн једди дәстә нисби мәһрәмләри илә евләнмәси һарамдыр:\n1-Ана, ананын анасы (нәнә), атанын анасы нә гәдәр јухары ҝетсә дә (улу баба, улу нәнә вә с.);\n2-Гыз, гызын гызы, оғулун гызы нә гәдәр ашағы ҝетсә;\n3-Ата вә ана тәрәфиндән һәмчинин јалныз ата вә ја јалныз ана тәрәфиндән сајылан баҹы;\n4-Ата вә ана тәрәфиндән һәмчинин јалныз ата вә ја јалныз ана тәрәфиндән сајылан гардашын гызы вә нәвәләри һәр нә гәдәр ашағы ҝетсә;\n5-Ата вә ана һәмчинин јалныз ата вә ја јалныз атан тәрәфиндән сајылан баҹы гызы вә нәвәләр һәр нә гәдәр ашағы ҝедәрсә;\n6-Биби, атанын вә ја ананын бибиси; һәр нә гәдәр јухары ҝедәрсә.\n7-Хала, атанын вә ја ананын халасы; һәр нә гәдәр јухары ҝедәрсә.\n173. Кишинин јухарыда гејд олунмуш једди дәстә илә евләнмәси, һәтта онларын зинадан дүнјаја ҝәлмәси һалында белә һарам сајылыр. Мәсәлән, зинадан дүнјаја ҝәлмиш ана, гыз вә с...\n174. Кишинин јухарыда гејд олунмуш једди дәстә илә евләнмәси, онларын сүд мәһрәми олдуғу һалында белә һарам сајылыр. Мәсәлән, сүд анасы, сүд гызы вә с.\n175. Гадынын кишијә аид гејд олундуғу кими, өзүнүн једди дәстә нисби мәһрәмләри илә аилә һәјаты гурмасы һарамдыр. Онлар исә ашағыдакылардан ибарәтдир:\n1-Оғул, оғулун оғлу, гызын оғлу вә нә гәдәр ашағы ҝедәрсә;\n2-Ата, атанын атасы, ананын атасы вә нә гәдәр јухары ҝедәрсә;\n3-Истәр ата вә ана, истәрсә дә јалныз ата вә ја јалныз ана тәрәфиндән сајылан гардаш;\n4-Гардашын оғлу вә нәвәләри;\n5-Баҹынын оғлу вә нәвәләри4\n6-Атанын гардашы (әми), һәмчинин ата вә ја ананын әмиси; нә гәдәр јухары ҝедәрсә.\n7-Дајы, һәмчинин ата вә ја анаын дајысы, һәр нә гәдәр јухары ҝедәрсә.\n176. Гадынын јухарыда гејд олунмуш једди дәстә илә аилә һәјаты гурмасы һәтта онларын зинадан дүнјаја ҝәлмәси һалында белә, һарам сајылыр. Мәсәлән, зинадан јаранмыш ата, оғул вә с.\n177. Гадынын јухарыда гејд олунмуш једди дәстә илә аилә һәјаты гурмасы, онларын сүд мәһрәми олдуғу һалында белә һарам сајылыр. Мәсәлән, сүд јемәк васитәси илә гадына ата, оғлу, гардаш, гардаш оғлу, баҹы оғлу, әми, дајы вә с.\n178. Кишинин рәбибә илә евләнмәси һарамдыр. Рәбибә исә өз һәјат јолдашынын әввәлки вә ја сонракы әрләриндән олан гызы вә нәвәләриндән ибарәтдир. Әлбәттә о гадынла јахынлығын һәјата кечмәси, бунун шәрти сајылыр.\n179. Кишинин бир гадынла никаһ әгди охунан кими, о гадынын анасы, атасынын анасы, һәмчинин анасынын анасы илә евләнмәси һарамдыр.\n180. Кишинин өз оғлунун һәјат јолдашы (ҝәлини) илә евләнмәси һарамдыр.\n181. Гадынын өз әринин атасы илә (һәр нә гәдәр јухары ҝедәрсә) аилә һәјаты гурмасы һарамдыр.\n182. Оғулун өз атасынын һәјат јолдашы илә евләнмәси вә башга сөзлә, гадынын өз әринин оғлу илә вә нәвәләри илә (һәр нә гәдәр ашағы ҝедәрсә) аилә һәјаты гурмасы һарамдыр.\n183. Кишинин ејни заманда ики баҹы илә евләнмәси һарамдыр. Бунун исә истәр ејни заманда, истәрсә дә фасилә илә никаһ әгдинин охунмасы арасында һеч бир фәрги јохдур. Икинҹи никаһ һарам сајылыр.\n184. Кишинин өз аиләсиндән иҹазә алмадан онун гардашы гызы илә вә ја баҹысы гызы илә евләнмәси һарамдыр.\n185. Кишинин ливат етдији шәхсин анасы, баҹысы вә гызы илә евләнмәси һарамдыр. Бунун исә ушаглыг вә ја һәдди-бүлуғ һалларында етмәси арасында һеч бир фәрги јохдур. Лакин бу (пис) иши ҝөрән шәхсин анасы, баҹысы вә ја гызы ливат верән шәхсә һарам дејилдир.\n186. Дөрд даими һәјат јолдашы олан кишинин бешинҹи, алтынҹы вә ја даһа чох гадынлала (даими) никаһ гурмасы һарамдыр.\n187. Еһтијата әсасән кишинин әдаләтлә кечинәҹәјинә имкансыз олдуғуну билдикдә, икинҹи, үчүнҹү вә даһа чох гадынларла евләнмәси һарамдыр.\n188. Мүсәлман кишинин әһли китабдан сајылмајан һәр һансы бир кафир гадынла никаһ гурмасы да һарам сајылыр. Әлбәттә бу һагда мүхтәлиф нәзәрләр мөвҹуддур.\n189. Мүсәлман гадынын истәр әһли китаб, истәрсә дә гејри әһли китабдан олан гејри-мүсәлман бир киши илә даими вә ја мүвәггәти олараг аилә һәјаты гурмасы һарамдыр.\n190. Даими һәјат јолдашынын өз әриндән иҹазә алмадан евдән чөлә чыхмасы вә ја сәфәрә ҝетмәси һарамдыр. Лакин ваҹиб олан һәҹҹ вә өмрә сәфәрләри, зәрури мүалиҹә, мүдафиә ҹиһады вә ја ибтидаи ҹиһадда көмәк етмәк кими зәрури һалларда бу ишләрин ејни ваҹиб сајылмасына јәгин етдикдә, һәмчинин мүсәлманлар рәһбәринин ҝөстәриши оларса, евдән хариҹ олмаг вә ја сәфәрә ҝетмәк һарам сајылмаз.\n191. Инсанын өзүндән јаранмыш вә шәриәт бахымындан өз өвлады сајылан өвладыны инкар етмәк һарамдыр. Лакин шәр᾽и һакимин һөкмү вә ја өзүнүн јәгин етдији һалларында бу иш һарам сајылмыр.\n192. Кишинин өз аиләси васитәси илә өвладынын сахланмылмасы һәмчинин истәр аз вә ја чох мигдарда пуллу, истәрсә дә пулсуз һалларында сүд вермәк истәјәркән онун гаршысыны алмасы һарамдыр. Һәмчинин ону истәр пуллу, истәрсә дә пулсуз олараг сүд вермәсинә мәҹбур етмәк дә һарам сајылыр. Диҝәр тәрәфдән шәр᾽и вәзифә мигдарындан артыг олараг атанын хәрҹ вермәсини тәләб етмәк дә һарам ишләрдәндир.\n193. Бир мәҹлисдә (һалда) гадыны үч дәфә тәлаг вериб (бошајыб), дүзҝүн тәлаг сајылан ишләри онун үчүн һазырламаг һарамдыр вә бу гадын белә бир тәлаг васитәси илә о кишинин аиләси олмасындан хариҹ олмаз.\n194. Кишинин үч дәфә тәлаг вердији гадынла фасиләсиз (ајры бир мүһәллил олмадан) евләнмәси, һарамдыр. Белә ки, бир киши өз һәјат јолдашыны дүзҝүн тәрздә тәлаг верәрсә, бу гадын мүвәггәти олараг о кишијә һарам олар. Белә бир гадын ајры бир киши илә евләниб онунла јахынлыгдан олдугдан, һәмчинин о кишидән ајрылыб вә ја онун вәфатындан сонра илк әри илә евләнә биләр.\n195. Әри итҝин дүшмүш бир гадынын башга бир кишијә әрә ҝетмәси һарамдыр. Лакин әринин вәфат етмәсини билмәк вә ја шәр᾽и һакимә мүраҹиәт етмәк һалларында бу иш һарам сајылмаз. Белә ки, шәр᾽и һакимә мүраҹиәт етдикдән сонра, һаким дөрд ил мүддәтиндә ахтарыша мәшғул олур вә гадынын әри тапылмадыгда онун вәлиси вә ја шәр᾽и һаким тәрәфиндән тәлағы охунур вә гадынын иддәси сона чатдыгдан сонар башга бир кишијә әрә ҝедә биләр.\n196. «Ила» һарамдыр. Бу исә бир кишинин өз јолдашына әзијјәт вермәк үчүн дөрд ај вә ја әбәдлик олараг онунла јахынлашмамасы үчүн анд ичмәсиндән ибарәтдир. Белә бир анд ичмәк инсанын өһдәсинә дүшсә дә, һарам сајылыр вә ону позуб кәффарәсини вермәк зәруридир. (Бу әмәлин кәффарәсинә аид 161-ҹи мәсәләдә изаһ верилмишдир).\n197. Кишинин ҝүман вә ја ајры бир е᾽тибарлы шәхсдән ешитдијинә әсасән, јәгин етмәдији һалда өз аиләсинә зинакарлыг нисбәтини вермәси һарамдыр. Һәтта јәгин етдији һалда белә бир нисбәти вермәмәси лазымдыр. Чүнки бу ҹүр һалларда һаким гаршысында дөрд нәфәр шаһид ҝәтирмәјиб вә јахуд «лиан» васитәси илә иддиасыны исбат едә билмәдикдә она «гәзф» ҹәзасы верилмәлидир.\n198. Кишинин «лиан» әнҹам вердији гадынла евләнмәси һарамдыр. «Лиан» сөзүндән мәгсәд будур ки, киши өз аиләсинә зинакарлыг нисбәти вериб јахуд ондан дүнјаја ҝәлмиш ушағын өзүнүн олмадығыны иддиа етдикдән сонра бирликдә һакимин јанына ҝедәрәк һәр бири өзүнүн дүз о биринин исә јаланчы олдуғуну исбат етмәк үчүн дөрд Гур᾽ани андлар ичмәлидирләр. Белә бир һалда исә онларын никаһ әгди позулараг бир-бирләринә әбәди һарам олурлар.\n199. Кишинин доггуз дәфә «идди» тәлаг вердији гадын, һәр биринҹи вә икинҹи үч дәфәдә башга бир кишијә башга бир кишијә әрә ҝедәрсә, онунла бир даһа евләнмәси һарам сајылыр. Белә ки, о гадын доггузунҹу тәлагдан сонар о кишијә әбәди олараг һарам олур. «Идди» тәлаг барәдә (дини әһкам рисаләләриндә әтрафлы изаһлар верилмишдир).\n200. Әрли вә ја башга бирисинин иддәсиндә олан гадынла никаһ әгди бағламаг һарамдыр. Онлар (киши вә гадын) буну биләрәкдән әнҹам верәрсә, гадынын әри вәфат етсә вә ону тәлаг версә белә, бир-бирләринә әбәди һарам оларлар.\n201. Кишинин әрдә вә ја «риҹ᾽ијјә» иддәси һалында олан зинакарлыг етдији гадынла евләнмәси һарамдыр. Чүнки белә бир гадынын әри вәфат етсә вә ја ондан ајрылан һалда белә зинакарлыг едән кишијә әбәди һарам сајылыр.\n202. Һаггында «гәзф» олан лал вә ја кар гадынла евләнмәк һарамдыр. Белә ки, бир киши даныша билмәјән вә ја ешитмәјән јолдашына зинакарлыг нисбәти вердикдән сонра ону шәр᾽и дәлил илә исбат едә билмәсә, онларын никаһ әгди батил олуб, о гадын да кишијә әбәди һарам сајылыр. Һәмчинин о кишинин сонрадан «гәзф» етдији гадынла евләнмә һаггы јохдур.\n203. Халасы вә ја бибиси илә зинакарлыг едән шәхсин онларын гызы илә евләнмәси һарамдыр. Бу барәдә исә мүхтәлиф нәзәрләр мөвҹуддур.\n204. Ислам шәриәтиндә һиҹаб (өртүк) гадын үчүн һаггында чохлу тә᾽кид олунмуш ваҹибләрдән сајылыр. Белә ки, гадынын өзүнү башга кишиләрә ҝөстәрмәси үчүн бәзәнмәси һарамдыр. Лакин үз, әлләр вә ҝејимин заһири ҝөрүнүшү кими ади вә тәбии јерләрин, һәмчинин үзүнүн шәриәтдә истисна олунмуш һалларда ҝөстәрилмәси исә һарам дејилдир. Онлар исә ашағыдакылардан ибарәтдир:\n2-Нисби мәһрәмләри; (гардаш, гардаш оғлу вә с.).\n6-Гоҹалыг сәбәбиндән ҹинси ҹазибәси олмајан һалда; (амма бу һалда белә өзүнү бәзәмәмәси шәрт олунур).\n7-Һәдди-бүлуға чатмамыш оғлан ушаглары.\n205. Кафирләрин һәјат јолдашларыны онлара гајтарыб тәһвил вермәк һарамдыр. Белә ки, өз әрләриндән ајрылараг мүсәлманлар ичинә ҝәлиб, ислам һөкумәтинә пәнаһ ҝәтирмиш гадынларын иманларынын доғрулуғу сабит оларса, кафир әрләрә гаршы бағлылыглары кәсиләр. Белә бир һалда онларын ҝери гајтарылмасы исә һарам сајылыр. Һәмчинин онларын мүсәлманлар илә аилә һәјаты гурмасы да ҹаиздир.\n206. Кишинин истәр шәһвәтамиз, истәрсә дә ади бахышла намәһрәм гадынын үз вә әлләриндән башга јерләринә бахмасы һарамдыр. Амма ачыб ҝөстәрмәјә адәт етмиш вә биринин нәһј етмәсинә мәһәл гојмајан гадынларын бәдәнләринин бә᾽зи һиссәсинә шәһвәтсиз бахмаг һарам сајылмыр. Буна мисал олараг кафир гадынлар вә ја онлардан тәглид едән бир сыра мүсәлманлары гејд етмәк олар. Һәмчинин намәһрәм гадынларын үз вә әлләринә шәһвәт ҝөзү илә бахмаг да һарамдыр.\n207. Гадынын истәр шәһвәтамиз, истәрсә дә ади бахышла намәһрәм бир кишинин адәтән кәнар ачыг олмајан бәдән һиссәләринә бахмасы һарамдыр. Адәти үзрә ачыг олан (үз, баш вә с. кими) јерләрә шәһвәт ҝөзү илә бахмасы исә һарам сајылыр.\n208. Гејри-шәр᾽и јолла киши илә гадынын бир-бири илә ҹинси әлагәдә олмасы (зинакарлыг етмәси) һарамдыр. Һәмчинин бу ишин бүтүн мүгәддимәләри дә һарам сајылыр ки, буна мисал олараг телефон, мәктуб вә ја шифаһи шәкилдә сөһбәтләшмәк, заман вә ја мәкан үчүн сәнәд имзаламаг, һарам олан һәдәфә доғру һәрәкәт етмәк, шәһвәтамиз бахыш, ҝөрүшмәк вә саир бу кими ишләри гејд етмәк олар.\n209. Кишиләрин бир-бирләри илә һәмҹинсбазлыг (ливат) вә кишинин башга бир киши вә ја оғлана шәһвәтамиз бахыш кими мүгәддимәләри дә һарамдыр.\n210. Гадынларын бир-бирләри илә һәмҹинсбазлыг (мүсаһигә) етмәси һарамдыр. Онларын истәр бир-бири илә доғма, истәрсә дә өҝеј олмасы, әрли вә ја әрсиз олмасы, һәмчинин һәр икиси вә јахуд биринин һәдди-бүлуға чатыб-чатмамасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Онлардан бири һәдди-бүлуға чатмыш олдугда, бу ишин һарамлыг һөкмү мәһз она аиддир. Һәмчинин зинакарлыг барәдә дејилдији кими, бу әмәлин дә бүтүн мүгәддимәләри һарам сајылыр.\n211. Јахын вә мәһрәм олмајан, һәмчинин зәрури сајылмајан һалда ики үрјан киши вә ја ики үрјан гадынын бир өртүк алтында јатмасы һарамдыр. Буна мисал олараг ата илә оғул вә ја ана илә гызы гејд етмәк олар. Һәмчинин һәтта ҝејимли һалда олан намәһрәм киши илә гадынын бир өртүк алтында јатмасы белә һарамдыр вә белә ҝүнаһларын өзүнәмәхсус ҹәзалары вардыр.\n212. Ики нәфәр арасында зинакарлыг, ливат вә ја мүсаһигә үчүн васитәчилик етмәк һарамдыр.\n213. Мүгәддәс ислам шәриәтиндә үмумијјәтлә кишинин өз јолдашы вә ја гадын олан гулу, гадынын исә өз јолдашы вә ја киши олан саһиби илә ҹинси әлагәдә олуб ләззәт апармасындан башга һәр нөв шәһвәт вә ләззәтләр һарам сајылыр. Белә ки, бу ләззәтләрин истимна јолу, өзү вә ја башгасы илә апарылмасы, һәмчинин башгасынын инсан вә ја һејван олмасы, инсанын өзү илә мүвафиг вә ја мүхалиф ҹинсдә олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Диҝәр тәрәфдән бу ләззәтин, бахыш, өпмәк, бәдәнин тохунмасы вә ја јахынлыг илә һәјата кечмәси арасында да һеч бир фәрг јохдур.\n214. Киши өз өврәтини (габаг вә архасыны) һәјат јолдашындан башга јахшыны писдән ајырд етмәји баҹаран киши вә ја гадындан өртмәси ваҹибдир. Намаз вахты өврәтләрини өртмәдикдә исә онун намазы батил сајылыр.\n215. Һәр бир инсанын истәр мәһрәм, истәрсә дә намәһрәм сајылан ајры бир киши вә ја гадынын өврәтинә бахмасы һарамдыр. Амма јахшыны писдән ајырд едә билмәјән ушаг, һәјат јолдашы (әр вә арвад) һәмчинин зәрури һаллар, бу һөкмдән истисна олунмушдур.\n216. Мәһрәм вә ја намәһрәм кишинин бир гадын үчүн доған заман мамалыг етмәси һарамдыр. Лакин гадынын өз әри вә зәрури һаллар бу мәсәләдән истисна олунмушдур.\n217. Кишинин өз јолдашына гаршы, тилсми, дәрман вә башга јолларла бағлајыб мејлсиз етмәк, зәифләтмәк вә ја ҹинси гүввәсини арадан апармаг кими ишләр һарамдыр һәмчинин гадында да мүәјјән јолларла чәтинлик јарадыб әринин она јахынлашмамасынын гаршысына алмаг һарам сајылыр.\n218. Ана бәтниндә нүтфә бағландыгдан сонра истәр әввәлләр, истәрсә дә доғуша гәдәр мүддәтдә ушағын салдырылмасы (аборт) һарамдыр. Бунун исә ушағы салдыранын ата, ана вә ја үчүнҹү бир шәхс олмасы, һәмчинин онларын иҹазәсинин олуб-олмамасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Белә ки, бүтүн һалларда исә дијә вә кәффарәјә сәбәб олур. Лакин ананын һәјатынын тәһлүкәдә олмасы вә саир бу кими зәрури һалларда һарам (вә ҝүнаһ) дејилдир.\n219. Гадынын бахыш вә тохунмаға еһтијаҹы олан мүајинә, мүалиҹә, ҹәрраһи әмәл, доғуш вә бу кими бүтүн ишләрин гадын һәкиминин әли илә һәјата кечмәси ваҹибдир. Зәрури һалларда исә (киши һәкиминин гадыны мүалиҹә етмәсинин мүәјјән шәртләрә әсасән) һеч бир ејби јохдур.\n220. Кишинин дә бахыш вә тохунмаға еһтијаҹы олан, јухарыда гејд олунмуш бүтүн мүалиҹәләри, киши һәкиминин әли илә һәјата кечмәлидир. Зәрури һалларда исә (мүәјјән шәртләрә әсасән гадын һәкиминин мүалиҹә етмәсинә) иҹазә верилмишдир.\nal-shia Tarix: Cüme, 27.06.2008, 15:29 | Mesaj # 7\nМАЛ, ТИҸАРӘТ, ТӘЛӘФ ВӘ САИР БУ КИМИ МөВЗУЛАРА АИД МӘСӘЛӘЛӘР\n221. өзү вә аиләсинин јашајыш (доланышыг) хәрҹини өдәмәк вә ја борҹуну гајтармаг үчүн ишләмәјә имканы олан, һәмчинин доланышығы ајры бир јол илә кечинмәјән һәр бир киши вә ја гадынын мүәјјән бир иш, тиҹарәт вә саир ҝәлирли ишләрә мәшғул олмасы ваҹиб сајылыр. Һәр бир инсанын гејд олунмуш еһтијаҹларыны өдәмәк үчүн өзүнә ујғун бир ишә мәшғул олмамасы илә һарамдыр.\n222. Саһиби олмајан саһәләр, сулар вә саир мүбаһ имканлардан истифадә етмәк, ҹаиз олса да онлардан башгасынын мәһрумијјәтинә сәбәб олаҹаг вә өз еһтијаҹындан артыг мигдарда истифадә етмәк, һарам сајылыр.\n223. Һәр инсана өз малында (вар-дөвләтиндә) исрафкарлыг етмәси һарам сајылыр. Белә ки, тәләф сајылан бир һәддә өз малыны хәрҹләмәси, малыны башгаларына вериб, арадан апармаг, һәмчинин ону иҹарәјә верәрәк башгаларыны әлиндә тәләф олмасы һаллары бу гәбилдәндир.\n224. «Тәбзир» – јә᾽ни өз малыны һарам бир иш үчүн хәрҹләмәк һарамдыр.\n225. Дәвә, инәк, гојун, ат, гатыр, тојуг, бал арысы вә бу кими һејванларын хәрҹини от алмаг, отлагда отармаг вә саир васитәләрлә өдәмәк ваҹибдир. Әкс тәгдирдә исә онлары сатыб өз ихтијарындан хариҹ етмәк зәруридир.\n226. Һејванларын башыны Аллаһ адындан башга өз нәзәрләриндә мүгәддәс вә мүгәррәб сајылан бүт, ҝүнәш, инәк, даш, ағаҹ, пир вә с. бу кими адларла дејиб кәсмәк һарамдыр. Бу әмәл, һарам сајылмагдан әлавә һејванын мурдарланмасы, һәмчинин малын тәләф олмасына сәбәб олур.\n227. Истәр өзү, истәрсә дә башгасы тәрәфиндән гәсб олунмуш малын дәрһал өз саһибинә гајтарылмасы ваҹибдир. Белә ки, әввәла: малын өзүнүн ҝери гајтарылмасы ваҹибдир; Икинҹи: гәсб олунан заманын пулу верилмәлидир; Үчүнҹү: онун әлиндә вүҹуда ҝәлән һәр нөв ејб вә чатышмамазлыг арадан галдырылмалыдыр; Дөрдүнҹү: гәсби малдан әлдән олунмуш сүд, јун, бал вә с. шејләр саһибинә гајтарылмалы; Бешинҹи: Тәләф олуб, арадан ҝетмиш мәнфәәтләрин гијмәтинин ҝери гајтарылмасы.\n228. Гајтармаг имканы вә горумаг һүгугу олмадыгда, һәтта гәсб јолу илә әлдә олунмајан башгасынын малыны саһибинә гајтармаг ваҹибдир. Әкс тәгдирдә исә јухарыда гејд олунмуш һаллар она да шамил олаҹагдыр.\n229. Гәсб олунмуш малын өзү мөвҹуд олдугда онун бәрабәр гијмәти вә әвәзини гајтармаг ваҹибдир. Амма гују, чај вә бу кими јерләрә дүшмүш вә јахуд залымын зорла гәсбкардан алдығы гызыл пул вә ја үзүк кими гајтарылмасы мүмкүн олмајан әшјаларын (зијаны өдәнилмәлидир). Бу исә «һәјлулә» әвәзи адланыр.\n230. Мал саһибини малы әлә дүшмүш бүтүн шәхсләрдән разы салмаг ваҹибдир. Чүнки маликин онларын һәр бириндән өз һаггыны тәләб етмәсинә һаггы вардыр. Белә ки, биринин малы он нәфәр арасында әлдән-әлә дүшәрәк, онунҹу нәфәрин әлиндә арадан ҝедәрсә, малын саһибинин он нәфәрин һәр һансы бириндән һаггыны тәләб етмәјә һаггы вардыр ки, белә бир һалда малын гијмәтини она өдәмәк ваҹиб сајылыр. Мал саһиби, малы тәһвил вердији шәхсә мүраҹиәт етмәли вә нәтиҹәдә малы тәләф едән шәхсә онун зијаныны өдәмәси чатаҹагдыр.\nӘҝәр мал, онунҹу нәфәрин ихтијарында олса белә, саһибинин ону тәләб етмәјә һаггы вардыр. Онларын һәр һансы бириндән өз малыны тәләб едәрсә, онун малыны гајтармалы, амма буна имканлары чатмадыгда исә малын гијмәтини «һәјлулә» әвәзи үнванында өдәмәлидирләр.\n231. Бир малы тапан вә ја башга бир тапан шәхсдән она чатан шәхсин гышгырараг тапылмыш малын өз јанында олдуғуну билдирмәси ваҹибдир. Беләликлә тапышмыш мал бир нәфәрин ихтијарында олдугда ону бу билдириш ејни ваҹиб, бир нечә нәфәрин ихтијарында олдугда исә бу иш онларын һәр биринә кифаји ваҹиб сајылыр.\n232. Саһиби тәрәфиндән һәр һансы бир сәбәбә ҝөрә атылмыш вә арадан ҝетмә тәһлүкәсиндә олан сүд әмәр, һәмчинин јахшыны писдән ајырд едә билән вә билмәјән ушағы ҝөтүрүб сахламаг ваҹибдир.\n233. Истәр борҹ, истәрсә дә мүамиләдә сәләмчилик етмәк һарамдыр. Бунун исә сәләм верәнлә оланын бир-бири илә гоһум вә ја өҝеј олмасы арасында һеч бир фәрги јохдур. Амма ашағыдакы һаллар бу һөкмдән истисна олунмушдур:\n1-Зәрурәт үзүндән сәләм алмаг;\n2-Сәләм аланын мүсәлман, верәнин исә кафир олмасы; (бу ики һалда сәләмчилик јалныз ону алан үчүн ҹаиздир).\n3-Ата илә оғул арасында сәләмчилик;\n4-Әр илә арвад арасында сәләмчилик.\n234. Ал-вердә ҝизли олараг бир малы ајры мал ады илә, гарышыг малы халис мал ады илә вә ја заһири илә батини арасында фәрг олан малы сатмаг һарамдыр. Буна мисал олараг, јејинти мә᾽мулаты, ҝејим, нәглијјә вәсаити, ев вә с. мөвзулары гејд етмәк олар. Һәмчинин иҹарә, мүзарибә, мүзариә вә с. мүамиләләрдә фырылдагчылыг едәрәк бу јолла фајдаланмаг да һарам сајылыр.\n235. Бириндән разылыг алмадан она истәр еви, истәр бағы, истәрсә дә бир мүлкинә дахил олмаг һарамдыр. Амма үмуми вә ја хүсуси тәрздә мүлк саһибинин разылығына бир нөв әламәт оларса, белә бир иш һарам сајылмаз.\n236. Башгасынын малындан саһибинин разылығы олмајан вә ја онун разылығындан шәкк едән һалларда истифадә етмәк һарамдыр. Белә ки, истифадә едән шәхсин јохсул вә ја варлы олмасы, онун әвәзини вермәјә нијјә едиб-етмәмәси һәмчинин доғма вә ја өҝеј олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Лакин бунунла белә ашағыдакы һаллар истисна олунмушдур:\n2-өтмәк (кечмәк) һаггы ады илә тәсәррүф етмәк; белә ки, тәсадүфү һалда јолу бир бағ вә ја мејвә ағаҹынын јанындан дүшән шәхсин, бағ вә ја ағаҹ саһибинин разылығыны билмәсә дә истәр ағаҹдан истәрсә дә јерә төкүлмүш мејвәләрдән бир аз јемәси ҹаиздир.\n3-Аллаһ-таалаын истифадә етмәк үчүн иҹазә вердији евләр вә ја ев әшјалары; онлар исә өвладлар, ата, ана, гардашлар, баҹылар, әмиләр, бибиләр, дајылар, халалар вә достлар. Һәмчинин килиди шәхсин әлиндә олан евләрдән ибарәтдир. Чүнки мүгәддәс шәриәтин ҝөстәришинә әсасән, инсан бу кими евләрин саһибләринин разылығыны әлдә етмәдән, онлардан отурмаг, јатмаг, намаз гылмаг, һәмчинин орада олан јејинти мә᾽мулатындан јејиб-ичмәк кими ади истифадәләр апара биләр.\n237. Гәсбкарлыг һарамдыр. Бу сөздән халгын малыны (һагсыз јерә) әлә алыб, өз ихтијарына кечирмәк мә᾽насы нәзәрдә тутулур. Белә ки, бу гәсбкарлығын о малдан ајры истифадәләрин едиб-етмәмәси, иҹарәјә вердији мал кими онун өзүндән, һәмчинин саһибсиз саһәни онун дашларыны тәмизләјән шәхсин әлиндән алмаг кими мәнфәәтиндән истифадә етмәси, бир шәхсин јанында ҝиров гојулмуш малдан ону аланын иҹазәси олмадан истифадә етмәк вә ја башгаларыны бир иш ҝөрмәјә мәҹбур етмәк кими әмәл (иш) сајылмасы арасында һеч бир фәрг јохдур.\n238. Башгаларынын мүлкү сајылан вә ја башгасынын тапдаламаг һесаб олунан јерләрдән истифадә етмәк һарамдыр. Буна мисал олараг биринин һүгугуна тәҹавүз сајылараг онун гујусу јанында гују газмағы гејд етмәк олар.\n239. Биринин гоншу вә ја башгаларынын зәрәр-зијанына сәбәб олараг өз шәхси мүлкиндән истифадә етмәси һарамдыр. Һәмчинин белә бир истифадәнин тәрк едилмәси, онун саһиби үчүн дә зәрәрвериҹи вә ја чәтинлик сајылмамалыдыр.\n240. Халгын ҝет-ҝәлинә мане сајылан һалда бир шәхсин үмуми јоллар, күчәләр вә хијабанлардан өз шәхси малы кими истифадә етмәси һарамдыр.\n241. Үмуми јолларда халгын һалына мане сајылан һалда балкон тикмәк, новдан чәкмәк, јералты газынты иши апармаг, гују газмаг вә ја арх чәкмәк кими ишләр һарам сајылыр.\n242. Шәһәр вә ја кәнд кими абадлыг јерләриндә инәк, гојун тојуг вә бу кими һејванларын тутулуб өз ихтијарына кечирилмәси һарамдыр. Һәмчинин сәһрада гачмаг вә ја мүдафиә јолу илә өзүнү јыртыҹылардан горујуб сахлаја билән ат, дәвә, инәк вә бу кими һејванларын тутулуб өз шәхси ихтијарына кечирмәси дә һарам сајылыр. Белә ки, бу иши ҝөрән шәхсләр замин сајылыб (һејванын өзү, гијмәти вә с. гаршысында ҹавабдеһдир).\n243. Бир шәхсин саһиби мәҹһул (гејри-мә᾽лум) олан малда тәсәррүф (әлә алыб истифадә) етмәси һарамдыр. Белә ки, бу малын онун өзү вә ја башгасынын ихтијарында олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур.\n244. Борҹлу шәхс өз борҹуну өдәмәкдән бојун гачырмајарса, борҹ верән шәхсин ҝизлиндә онун пулундан (малындан) вердији борҹу мигдарында ҝөтүрмәси һарам сајылыр.\n245. Јохсулун зәкат, сејјидин исә хүмс мигдарында шәр᾽и вәзифәләрини јеринә јетирмәјиб (хүмс вә зәкат вермәјән шәхсләрин) пулундан (малындан ҝизли шәкилдә ҝөтүрмәси) һарамдыр. Мүсәлманларын вәлијји-әмринин иҹазәси олдугда исә бу иш һарам сајылмаз.\nЈЕМӘК, ҜЕЈИМ ВӘ ҸАНЫГОРУМАҒА АИД МӘСӘЛӘЛӘР\n246. Инсан өз бәдәнини нәзәри ҹәлб едән һәр нөв зәрәрдән горујуб сахламасы ваҹибдир. Һәмчинин өзүнү һисс олунан вә ја бәрк хәстәлијә сәбәб олан һәрәкәтдән горумасы да ваҹибдир.\n247. Инсанын өлүм вә ја саир тәһлүкәләр јарадан һүҹум гаршысында имкан олан һәр һансы бир васитә илә өзүнү мүдафиә етмәси ваҹибдир. Белә ки, һүҹум едәнин истәр инсан, истәр һејван, истәрсә дә саир һадисәләрдән олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Һәмчинин бу мүдафиә һүҹум едәнин зијан ҝөрмәси, јараланмасы вә ја гәтлинә сәбәб олса белә, ваҹиб сајылыр.\n248. Пуллу балыглардан башга су һејванларынын әт, јумурта вә саир бәдән үзвләриндән јемәк һарамдыр. Беләликлә әти һарам олан һәр бир һејванын әт, јумурта вә саир бәдән үзвләринин јејилмәси һарам сајылыр.\n249. Әти һалал олан һејванларын әтиндән јемәк вә саир истифадәләр апармаг, һәмчинин әти һарам олан һејванын бир сыра истифадә вә фајдалар үчүн тәзкијә олунмасы ваҹибдир. Һәр бир һејванын тәзкијә олунмасы исә мүгәддәс шәриәтдә бујурулдуғу кими һәјата кечмәлидир. Белә ки, дәвәнин тәзкијә олунмасы «нәһр етмәк», бир чох һејванларын тәзкијә олунмасы «башынын кәсилмәси», вәһши һејванларын тәзкијә олунмасы «овламаг», су һејванларынын тәзкијә олунмасы онларын «дири һалда судан чыхарылмасы» вә чәјирткәнин тәзкијә олунмасы исә мүәјјән бир габ вә ја јердә «һијазәт» васитәси илә һәјата кечмәлидир. Һәмчинин (һејванлар бә᾽зи вахтлар) зәрури тәзкијә васитәси илә дә тәзкијә олунурлар. Буна мисал олараг гујуја дүшмүш вә өлүм һалында олан инәји гејд етмәк олар. Белә бир һалда Бисмиллаһ дејиб бир дәмир парчасы илә онун бәдәнини јаралајыб ганыны ахытдыгдан сонра тәзкијә һасил олар.\n250. Шәриәт ганунларына ујғун тәрздә кәсилмәјән истәр ев, истәр вәһши, истәр сәһра, истәрсә дә су һејванларынын әтиндән јемәк һарамдыр. Буна мисал олараг, боғулмуш, дөјүлмәклә өлмүш, уҹа бир јердән ашағы дүшмүш, ајры бир һејванын бујнуз вурмасы илә өлдүрүлмүш, јыртыҹы һејванларын ҹајнағындан алынмыш, һәмчинин бүтләри ады илә башлары кәсилмиш һејванлары гејд етмәк олар. Амма белә бир һејванлары өлмәздән габаг дүзҝүн гајда илә тәзкијә етмәк вә зәрури һаллар бу һөкмдән истисна олмушдур. Гејд етмәк лазымдыр ки, белә бир һејванын һарам олмасы онун пак вә ја нәҹис олмасындан асылы дејилдир. Мәсәлән, тәзкијә олунмамыш су һејванларынын мејтәси, пак (тәмиз сајылса да онлары јемәк һарамдыр). Белә бир мурдардан, башга мәгсәдләр үчүн истифадә олунмасы һаггында исә мүхтәлиф нәзәрләр мөвҹуддур.\n251. Кафир өлкәси вә базары, һәмчинин мүсәлман базарындан кәнар бир јердә кафир әлиндән вә ја кафирдән алмыш бир мүсәлмандан алынан әтин јејилмәси һарамдыр. Белә бир јол илә әлдә олунмуш һејван дәриси дә нәҹис (мурдар) сајылараг ондан истифадә етмәјин ејби вардыр.\n252. Истәр атыҹы ганы олан, истәрсә дә атыҹы ганы олмајан һава вә јердә јашајан мүхтәлиф кичик һејванларын әтини јемәк һарамдыр ки, буна мисал олараг, сичовул, кирпи, гурбаға, илан вә с. һејванлардан ад чәкмәк олар. Амма чәјирткә һалал сајылыр.\n253. Ев һејванларындан сајылан мүхтәлиф ит вә пишик кими һејванларын әтиндән јемәк дә һарамдыр.\n254. Шир, пәләнҝ, ҹаванар, түлкү, кафтар, чаггал вә с. бу кими јыртыҹы һејванларын әтиндән јемәк һарамдыр.\n255. Кечмиш ҝүнаһкар милләтләрин Аллаһ-тааланын әзаб ҝөндәрмәси нәтиҹәсиндә бир сыра чеврилдији һејванларын әтиндән јемәк һарамдыр. Буна мисал олараг фил, мејмун, донуз, ајы, довшан вә с. һејванлардан ад чәкмәк олар.\n256. Истәр гара, истәрсә ағ-гара, истәрсә дә башга рәнҝли гарғаларын әтиндән јемәк һарамдыр. Бу барәдә исә мүхтәлиф нәзәрләр мөвҹуддур.\n257. Гырғы, гартал, кәркәс вә бу кими ҹајнаглы гулларын әтиндән јемәк һарамдыр.\n258. Һәмишә вә ја чох вахтлар (һавада) ачыг ганадла сүзән јахуд ганад вурмадан учан гушларын әтиндән јемәк һарамдыр. Һәмчинин чинәткан, пәтәнәк вә (әрә –меһмиз??)-и олмајан гушларын әти дә һарамдыр. Һалал олмасы барәдә хүсуси дәлил олан гушлар исә бу һөкмдән истисна олунмушдур.\n259. Әти һарам олан гушларын јумуртасындан јемәк дә һарам сајылыр.\n260. Ҹәллал (јә᾽ни инсан гаитини јемәјә адәт етмиш) һејванын әтиндән јемәк һарамдыр. Бу һарам һөкм, белә бир һејванын бағланылыб өз ади тәмизлијинә чатмајынҹа өз гүввәсиндәдир.\n261. Инсан чиркин вә пис иш әнҹам вердији һејванын әтиндән јемәк һарамдыр. Һәмчинин белә бир һејванын нәсли, сүдү вә учан һејванлардан оларса, јумуртасы да һарам сајылыр.\n262. Әти һалал олан вә шәр᾽и гајда илә кәсилмиш һејванын бир нечә үзвүнү јемәк һарам сајылыр. Онлар исә ашағыдакылардан ибарәтдир:\nЕркәк вә диши һејванын ҹинсијјат органы, балалыг, (бәдәнин) артыг әтләри (вәз), еркәк һејванын јумурталығы, бејиндә јерләшән нохуд формалы һиссәләр, онурға сүмүјү арасында јерләшән һарам бејин, онурға сүмүјүнүн ики тәрәфиндә јерләшән пиј, өз кисәси, далаг, сидик кисәси, ҝөзүн бәбәји вә дырнагларын арасында јерләшән вәз. Әлбәттә гејд етмәк лазымдыр ки, бунларын бә᾽зиси һагда мүхтәлиф нәзәрләр мөвҹуддур.\n263. Мејтә (мурдар олмуш һејван), ган, ит әти, донуз әти, шәраб вә инсаны мәст едән һәр нөв маје нәҹисләри јемәк һарамдыр.\n264. Ејни-нәҹисә тохунмаг васитәси илә мурдар олмуш шејләри јејиб-ичмәк һарам сајылыр.\n265. Адәтән инсаны мәст едән һәр бир шејдән истифадә етмәк, тәсадүфү олараг бирини етмәсә дә һарам сајылыр. Белә ки, бу шејләрин јемәли, ичмәли, ијнә илә вурулмалы, түстүләтмәли, бәдәнә сүртмәли вә бурунла ијләмәли олмасы арасында һеч бир фәрги јохдур. Һәтта ҝејинмәк васитәси илә инсана мәстлик ҝәтирән палтары ҝејинмәк дә һарамдыр.\n266. Спиртли ички вә мәстедиҹи маддәләрдән истифадә олунан мәҹлисләрдә иштирак етмәк һарамдыр.\n267. Пивә (арпа сују) ичмәк һарамдыр. Белә ки, бу ички инсаны мәст етмәсә дә һарам сајылыр.\n268. Од васитәси илә гајнамыш, амма үчдә ики фаизи бухарланмамыш үзүм сујуну ичмәк һарамдыр. Һәмчинин ҝүнәш васитәси вә ја өз-өзүнә гајнамыш үзүм сују да бу гәбилдәндир.\n269. Бәдәнә диггәти ҹәлб едәҹәк һалда зәрәр вуран шејләри јејиб-ичмәк, һәмчинин бу кими шејләрдән истифадә етмәк һарамдыр. Бу зијан вә зәрәрин исә өлүм, ифлиҹ олмаг, бәдән гүввәләри, һәмчинин истәр ҹинси, истәрсә дә саир гүввәләрин арадан апарылмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Диҝәр тәрәфдән гане едиҹи дәлил олмадан бәдән үзвләриндән бирини кәсмәк, һәмчинин диггәти ҹәлбедәҹәк һалда инсанын ағыл вә руһуна зијан вуран шејләрдән истифадә етмәк һарамдыр.\n270. Истәр аз, истәрсә дә чох олан һәр нөв торпағын јејилмәси һарамдыр.\n271. Инсанын илаһи тәјјибаты өзүнә һарам етмәси һарамдыр. Тәјјибат сөзүндән мәгсәд, илаһи не᾽мәтләрдән олан вә ислам дининин һарам етдији һәр нөв иш, һәмчинин һалал вә тәмиз (пак) јемәк вә ҝејимдән ибарәтдир. Һарам етмәк сөзүндән исә бу кими шејләрдән шәриәтдә гадаған олмасы нијјәти илә пәрһиз етмәк нәзәрдә тутулур. Буна мисал олараг (бир шәхсин бу нијјәтлә) һејван әти вә ја бишмиш јемәкдән јемәмәсини гејд етмәк олар.\nӘГД, ӘҺД БАҒЛАМАГ, ҺӘМЧИНИН ХАЛГ ВӘ АЛЛАҺЛА ВӘ᾽ДӘЛӘШМӘЈӘ АИД МӘСӘЛӘЛӘР\n272. Һәр бир мүкәлләфин өз әһди вә пејманына әмәл етмәси ваҹибдир. Инсан әһдләри исә ислам дини нәзәриндә үч нөвдүр ки, ашағыдакылардан ибарәтдир:\nБиринҹи: Аллаһ-тааланын онунла бағладығы пејманлар; Буна мисал олараг Аллаһ-таалаын өз пејғәмбәрләри васитәси илә әнҹам вә ја тәрк едилмәси үчүн инсандан пејман алдығы шәриәтин ваҹиб вә һарам әмәлләрини гејд етмәк олар.\nИкинҹи: Һәр бир инсанын өзү илә бағладығы әһдләр; Буна мисал олараг инсанын мүәјјән бир иши әнҹам вермәк вә ја тәрк етмәк үчүн өзү илә анд ичмәси, нәзир вә ја әһд етмәсини гејд етмәк олар.\nҮчүнҹү: Халгын бир-бири илә вә᾽дәләшмәси: Белә ки, бу вә᾽дәләшмәнин мүамилә (алвер) кими ики тәрәфли, вә ја тәлаг, әгди позмаг вә с. бу кими бир тәрәфли (и᾽га᾽) олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Јухарыда гејд олунмуш һәр үч нөв пејман, ислам нәзәриндә әһд вә мисаг адланыр вә онларын һамысына вәфат (әмәл) етмәк мүәјјән шәртләр әсасында ваҹиб сајылыр. Бунларын һәр бири барәдә үмуми шәкилдә изаһ вериләҹәкдир.\n273. Лазым әгдин һәр ики тәрәфинин әгд әсасында әмәл етмәси ваҹибдир. Белә бир әгдин истәр ләфз вә сијғә, истәрсә дә әмәли вә мүатат нәзәриндә олмасы арасында исә һеч бир фәрг јохдур. Әгд сөзүндән мәгсәд, ики нәфәрин арасында разылыг јаратмаға бағлы олан мүәјјән бир мүгавиләнин бағланмасындан ибарәтдир. Белә ки, гејд олунуш ики нәфәрин јалныз мүәјјән һаллардан башга мүгавиләни позмаға иҹазәси олмаса, белә бир әгд «лазым» адланыр.\nАмма онлардан һәр биринин истәдији вахтда әгди позмаға ихтијары олдугда исә белә бир әгд «ҹаиз» адланыр. Халг нәзәриндә әгд вә мүгавилә сајылан, һәмчинин ҹаиз олмасы барәдә бир дәлил олмајан әгд, «лазым» сајылыр вә белә бир әгдә әмәл етмәмәк һарамдыр. Бурада «лазым» әгдин бир нечә нөвүнү гејд едирик:\n1-Мүбајиә – јә᾽ни ал-вер: Әгд тамамладыгдан сонра сатыҹы тәрәфиндән сатылмыш малын мүштәријә тәһвил верилмәси һәмчинин алыҹынын да мүәјјән олунмуш гијмәти (пулу) сатыҹыја вермәси ваҹибдир. Амма бә᾽зи һалларда бу һөкм истисна олунмушдур. Сатыҹы вә алыҹынын әгдә әсасән әмәл етмәсиндә бојун гачырмасы исә һарамдыр.\n2-Иҹарә: Бир шеји иҹарә верән шәхсин о шеји иҹарәјә ҝөтүнәнин ихтијарында гојмасы, белә ки, әмлака аид шејләрин хариҹи вүҹудуну шәхсә аид оланын исә өзүнү она тәһвил вермәси ваҹибдир. Бир шеји иҹарәјә ҝөтүрән шәхсин дә иҹарә һаггыны (пулуну) онун саһибинә вермәси ваҹиб сајылыр. Онларын һәр биринин мүәјјән һаллардан башга бу вәзифәләрдән бојун гачырмасы һарамдыр.\n3-Вәгф: Вәгф әгди тамам олдугдан вә вәгф олунмуш шеј тәһвил верилдикдән сонра һәм вәгф едән, һәм дә вәгф олунан шәхсин вәгфә ујғун әмәл етмәси ваҹибдир. Вәгф әгди сона чатдыгдан сонра вәгф едән шәхсин өз нијјәтиндән гајытмасы вә ја ону дәјишдирмәси һарамдыр. Һәмчинин вәгф едән шәхсин вахтындан сонра мүәјјән һаллардан башга ону арадан апармаг вә ја дәјишдирмәк дә һарам сајылыр. Белә бир вәгфин мәсҹид, мәдрәсә вә көрпү кими үмуми вә ја өзүнүн вә башгасынын өвладына даир хүсуси вәгф олунмасы арасында һеч бир фәрг јохдур.\n4-Сүлһ: Шүбһәли мүлк, ихтилафлы борҹ вә ја әмәл үчүн мүсалиһәјә (тәвафүгә) чатанлар белә бир әгдә әмәл емәтли вә мүәјјән һаллардан башга она әмәл етмәкдән бојун гачырмалары һарам сајылыр.\n5-Вәсијјәт: Мүәјјән бир вәсијјәти иҹра етмәк үчүн тә᾽јин олунмуш шәхсин о вәсијјәтә ујғун әмәл етмәси ваҹибдир. Белә ки, онун вәсијјәтә күлли шәкилдә әмәл етмәмәси, ону өз лазымлы вахтындан тә᾽хирә салмасы, вәсијјәт едәнин һәдәфинин дәјишдирилмәси вә ја вәсијјәтин башга шәртләринә әмәл етмәмәси һарам сајылыр. Һәмчинин вәсијјәт едән шәхсин өз вәсијјәтиндә һәддини ашмасы да һарамдыр. Буна мисал олараг вәсијјәт едән шәхсин мүәјјән бир вариси ирс апармагдан мәһрум етмәси, борҹлу олдуғу шәхсә борҹунун өдәнилмәмәси үчүн ҝөстәриши вермәси вә өз малындан мүәјјән ҝүнаһ ишләриндә хәрҹләнмәси үчүн вәсијјәт етмәси һалларыны гејд етмәк олар.\n6-Никаһ вә евләнмәк: Мүгәддәс никаһ әгди охунуб тамам олдугдан сонра һәр ики тәрәфин өз шәр᾽и вәзифәләринә әмәл етмәси ваҹибдир. Онлардан һәр биринин өз вәзифәсини әнҹам вермәкдән имтина етмәси, әһдин сындырылмасы олуб, һаггында тә᾽кид олунмуш һарам ишләрдән сајылыр.\n7-Музариә: Бу исә адәтән әкинчилик мүамиләсинә аид олараг, бир нәфәр тәрәфиндән јер, су вә имканатын һазырланмасы илә башга биринин әкинчилијә мәшғул олмасы нәтиҹәсиндә һасил олур. Мүзариә әгди тамамландыгдан сонра һәр ики тәрәфин она ујғун әмәл етмәси ваҹиб сајылараг ону позмаг һарамдыр.\n8-Мүсагат: Јә᾽ни ағаҹ вә иш (әмәл) мүамиләси. Белә ки, мүлк саһиби өз бағыны суварыб беҹәртмәк үчүн бир шәхсин ихтијарында гојур вә даһа сонра бағын мәһсулуну бөлүрләр. Һәр ики тәрәфин әгд бағландыгдан сонра она әмәл етмәси ваҹибдир. Бу әгди позмаг исә әһди сындырмаг сајылыр вә һарамдыр.\n9-Рәһн: Јә᾽ни мүәјјән мигдарда олан малы (пулу) борҹ гаршысында ҝиров гојмаг. Белә ки, рәһн әгдиндән сонра борҹлу шәхсин өз малыны (пулуну вә с.) борҹу олдуғу шәхсә вериб, онун да бу малы вәсигә ады илә өз јанында сахлмасы ваҹибдир. Онларын һәр биринин рәһн ады илә гојулмуш малда тәсәррүф етмәси вә ја мүгавиләјә әмәл етмәкдән бојун гачырмасы һарамдыр. Амма онларын тәвафүг вә разылығы олан һалларда белә бир иш һарам сајылмаз.\n10-Мүсабигә: Ислам дини ат вә башга һејванлар, һәмчинин ох атмагла јарышмағы ҹаиз билмишдир. Елә буна ҝөрә дә шәртләр вә хүсусијјәтләр, һәмчинин мүкафат (приз) тә᾽јин олдугдан сонра ону галиб ҝәлән шәхсә тәһвил вермәк вә бу әһди сындырмамаг ваҹибдир.\n11-Зәманәт: Бу әгддән мәгсәд, бир шәхсин ајры бир борҹлу олан шәхсин борҹуну өз өһдәсинә алмасындан ибарәтдир. Белә ки, бу шәхсин әгд тамам олдугдан сонра өзүнү борҹлу үчүн замин билиб, борҹ малыны онун саһибинә гајтармасы ваҹибдир. Бу әгди позмаг исә һарам сајылыр.\n12-Һәвалә: Јә᾽ни борҹлу шәхсин борҹлу олдуғу шәхси ајры бир адамын јанына ҝөндәрмәси. Белә ки, борҹуну тәләб едән вә үчүнҹү (һәваләт олунмуш) шәхс бу һәваләни гәбул едәрсә, онларын һәвалә әгдинә әсасән әмәл етмәси ваҹиб, ону позмаг исә һарам сајылыр.\n13-Кәфаләт: Јә᾽ни бир шәхсин бојнунда гисас, дијә вә башга бир борҹ олан бир нәфәри, һагг саһиби тәләб етдикдә она тәһвил вермәси вә ја онун јанында һазыр етмәси үчүн әһд едиб, сөз вермәси. Белә ки, кәфилин (әһд едиб, сөз верәнин) һагг саһиби тәләб етдикдә гатил вә ја борҹлу шәхси һазыр етмәси ваҹибдир. Буна имканы олмадыгда исә онун дијәси вә ја борҹуну өдәмәлидир.\n14-Һибә (бәхшиш): Ҹаиз әгд сајылан һибә (бәхшиш) әгдиндә верилмиш (бағышланмыш) шејин ҝери алынмасы ҹаиз сајылыр. Лакин ашағыдакы һалларда бәхшиши (һәдијјәни) ҝери алмаг һарамдыр:\nа) Мүәввәз бәхшиш; Јә᾽ни бир шәхсә һәдијјә верәркән онун да һәдијјә верәнә бир шеј бағышламасы вә ја биринә онун да һәдијјә вермәси шәрти илә бир шеј бағышламаг. Белә ки, икинҹи шәхс һәләлик она бир шеј бағышламаса да һәдијјәни ондан ҝери алмаг һарамдыр.\nб) Гүрбәт нијјәти илә верилән бәхшиш;\nв) Гоһум-әгрәбаја верилмиш бәхшиш;\nг) Бағышланмыш мал ону аланын әлиндә тәләф олан һалда;\nғ) Бағышланмыш мал ону аланын мүлкүндән хариҹ олан һалда;\nд) Бәхшиш едәнин вәфатындан сонра вариси тәрәфиндән һәдијјәнин ҝери алынмасы4\nе) Бәхшиши аланын вәфатындан сонра онун варисләриндән һәдијјәнин ҝери алынмасы.\nГејд олунмуш һаллардан башга бәхшишин ҝери алынмасы һарам дејилдир. Һәмчинин мүзарибә, вәдиә, аријә, вәкаләт вә рәһни олан шәхс тәрәфиндән вә с. бу кими ҹаиз әгдләрин позулмасы да һарам сајылыр.\n274. Алтынҹы фәслин әввәлиндә гејд олундуғу кими «ига᾽» адланан бир тәрәфли әһдләр сона чатдыгдан сонра онлара вәфа (әмәл) етмәк ваҹибдир, онлары позуб, сындырмаг исә һарам сајылыр. Бу һагда ҝәлән фәсилләрдә сөз ачылаҹаг вә мисаллар вурулаҹагдыр.\n275. Мүкәлләфин өз дүзҝүн анды (јә᾽ни Аллаһа анд ичдији) әсасында әмәл етмәси ваҹибдир.\n276. Нәзрә (јә᾽ни Аллаһ һаггы үнваны илә өһдәјә ҝөтүрүлән ишә) әмәл етмәк ваҹибдир.\n277. Бир әмәли әнҹам вермәк үчүн Аллаһла олунан әһдә әмәл етмәк ваҹибдир. Бу үч мәсәләдә гејд олунмуш ишләрин (анд, нәзр вә әһдин) һәјата кечирилмәмәси үчүн мүәјјән кәффарәләр верилмәлидир ки, кәффарә мөвзусунда гејд олунмушдур.\n278. Јаландан ан ичмәк һарамдыр. Бу исә «ҹәмус» анд (јә᾽ни инсаны ҝүнаһ дәрјасына батыран) адланыр.\n279. Вәди᾽ә вә малики (мүлкү) әманәтләри онларын өз саһибинә гајтаранадәк горујуб-сахламаг ваҹибдир. Малики әманәт, малик тәрәфиндән өз малынын башга бир шәхс јанында гојулмасындан ибарәтдир. Буна мисал олараг әманәтчил шәхсин ихтијарында гојулан вәдиә (әманәт), малын иҹарә олараг бир шәхсин ихтијарында гојулмасы, иш ҝөрдүрән шәхсин өз малларыны фәһләјә вермәси һәмчинин мүзарибә вә мүзари᾽әдә иш ҝөрән шәхсин ихтијарында гојулан мал кими һаллары гејд етмәк олар.\n280. Шәр᾽и әманәтләрин горунуб өз саһибләринә гајтарылмасы ваҹибдир. Белә ки, шәр᾽и әманәтләр сөзүндән мәгсәд, тапылмыш вә ја ушаг, һәмчинин сатылмыш ев вә ја сандығын ичәрисиндә сәһвән галмыш вә алыҹы әлинә чатан пул кими халг малынын шәриәт иҹазәси илә бир шәхсин ихтијарында олмасындан ибарәтдир.\n281. Малы тәһвил верәркән ону доғру вә дүзҝүн шәкилдә өлчүлмәси ваҹибдир. Бунун исә тәрәзи, чәки, сајмаг, өлчмәк, ҝөрмәк вә башга јолларла олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Һәмчинин бу өлчмәјин сатылмыш малын тәһвил верилмәси, пул гаршысында әвәз верилмәси, өдәнилән борҹ, вәгф мөвзусунда вәгф пајы вә ја мирасын бөлүнмәсиндә ирс пајы олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Бу ҹүр ишләрдә хәјанәт етмәк һаггында тә᾽кид олунмуш һарам ишләрдән сајылыр вә она «тәтфиф» дејилир. Јә᾽ни истәр халг, истәрсә дә Аллаһ һүгугларына аид борҹларын аз шәкилдә өдәнилмәси.\n282. өдәнилмәк вахты чатмыш, саһиби тәрәфиндән тәләб едилән, һәмчинин өдәмәјә имканы олан һалларда борҹларын өдәнилмәси ваҹибдир. Бунун исә вахты чатмыш борҹлар, һәмчинин башгаларынын ҹаны вә малынын тәләф едилдији үчүн инсанын бојнуна дүшән хәсарәтләр кими халга вә ја хүмс, зәкат, кәффарә вә с. бу кими Аллаһа аид олан борҹлардан сајылмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Истисна олунмуш һаллардан башга халг һүгугуну (һәр бир һагг вә һәр бир шәхс олмасына бахмајараг) өдәмәкдән бојун гачырмаг тә᾽кидли һарам ишләрдән сајылыр.\n283. Иш јеринә јетдикдән сонра «ҹүалә» һаггыны өдәмәк ваҹибдир. Белә ки, мәсәлән бир шәхс «мәним машынымы тапана јүз динар пул верәҹәм» сөзүнү дејәрсә, онун машыныны тапыб она тәһвил верән шәхсә јүз динар вермәси ваҹибдир вә буна «ҹүалә» һаггы дејилир.\n284. Шәрикләрдән бири тәләб едәрсә, бүтүн шәрикләр тәрәфиндән мүштәрәк бөлмәни гәбул етмәк ваҹиб сајылыр. Әлбәттә белә бир бөлмәни гәбул етмәјин онларын зијанына сәбәб олмамасы, һәмчинин бунун гаршысында бир шеј өдәмәмәләри бу һагда шәрт олунур.\n285. Һәр бир е᾽тираф едән шәхсин е᾽тираф етдији сөз әсасында әмәл етмәси ваҹибдир. Белә ки, бу е᾽тирафын онун хејри вә зәрәринә, һәмчинин мал вә ја нәсил барәдә олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Мәсәлән, бир шәхс «бу мәним ушағымдыр» сөзүнә е᾽тираф едәрсә, онун хәрҹи вә тәрбијәләндирмәсини өз өһдәсинә алмалыдыр. Амма о ушагдан аталыг һаггыны истифадә едә билмәз. Белә ки, өзү вәфат етдикдә ушаг онда ирс апарар, лакин ушаг вәфат етдикдә исә ондан ирс апара билмәз. Һәмчинин јохсуллаш ушағы бојнунда нәфәгә (хәрҹини өдәмәк) һаггы јохдур.\n286. Пул саһибинин борҹлуја өз борҹуну өдәјә билмәдији һалда мөһләт вермәси ваҹибдир. Белә бир һалда ону тутдуруб мүһакимә вә һәбс етдирмәк, һәмчинин ону ев, ев әшјалары вә бу кими јашајыш үчүн зәрури сајылан ләвазиматыны сатмаға мәҹбур етмәк һарамдыр.\n287. Һәр бир мүкәлләфин өз өлүмүнүн јахынлашмасыны һисс етдикдә халгын әманәтләри, малы вә борҹларыны гајтармаг, һәмчинин гәза олмуш намаз вә оруҹлар, бојнунда олан ваҹиб һәҹҹ вә өмрә әмәлләри вә мүхтәлиф кәффарәләр кими Аллаһ һүгугларыны јеринә јетирмәкдә сә᾽ј вә тәлаш етмәси ваҹибдир. өзү бунлара әмәл едә билмәдикдә исә варисләринә хәбәр верәрәк бу һагда онлара сифариш етмәлидир.\n288. Үзрлү һаллардан башга биринә верилмиш вә᾽дәјә јаланчы чыхмаг һарамдыр. Бунун исә вә᾽дә верәркән белә бир нијјәтдә олмамаг вә ја сонрадан өз фикриндән дашынмаг арасында һеч бир фәрг јохдур. Гејд етмәк лазымдыр ки, бу һагда мүхтәлиф нәзәрләр ирәли сүрүлмүшдүр.\n289. Аријә верилмиш малы олан шәхсин ондан әгд мүгавиләсинин әксинә олараг истифадә етмәси һарамдыр ки, белә бир һалда мал тәләф оларса онун ејни үчүн замин сајылыр. Һәмчинин белә бир истифадә вә тәсәррүфләр үчүн онун әвәзини (пулуну) гајтармаға да заминдир.\n290. Мүфлис (јә᾽ни һаким тәрәфиндән гадағанлығы үчүн һөкм верилмиш) шәхсин өз малында тәсәррүф етмәси һарамдыр. Амма јашајыш мәнзили, ев әшјалары вә јашајыш ләвазиматы кими мүсадирә һөкмүндән хариҹ олан шејләрдә тәсәррүф етмәси һарам сајылмыр.\n291. Истәр халг, истәрсә дә Аллаһ-таалаја аид әманәтләрдә «тәә᾽дди», ифрат вә тәфрит (хәјанәт) етмәк һарамдыр. Тәә᾽дди сөзүндән мәгсәд о әманәтдән гејри-гануни вә ја һәддиндән артыг һалда тәсәррүф етмәк, һәмчинин ону горумагда нагисләшмәк вә ја тәләф олмаг һәддиндә сәһләнкарлыг етмәкдән ибарәтдир. Бу иш һарам сајылмагдан әлавә зәманәтә дә сәбәб олур. Һәмчинин белә бир һөкм, кафир әманәтинә дә аиддир. Лакин бу һагда мүхтәлиф нәзәрләр ирәли сүрүлмүшдүр.\n292. Шәрикләрдән һәр биринин зәрурәт һалларындан башга саир шәрикләрин иҹазәси олмадан мүштәрәк мал вә ја һаггдан истифадә етмәси һарамдыр.\nal-shia Tarix: Cüme, 27.06.2008, 15:30 | Mesaj # 8\nГӘЛБ ВӘ БӘДӘНӘ АИД ОЛАН МҮХТӘЛИФ ВАҸИБ ВӘ ҺАРАМ МӘСӘЛӘЛӘР\n293. Тәкәббүр: јә᾽ни өзүнү уҹа, башга мө᾽минләри исә ашағы сәвијјәдә билмәк һарамдыр. Белә бир батини сифәтә малик олуб ондан нараһат олмамаг ҝүнаһ сајылыр. Белә ки, бу ҝүнаһын әдаләтлә зидд олмасы вә ја дахили ҝүнаһлардан сајылдығы үчүн әдаләтлә зидд олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Һәтта тәкәббүрүн әслиндә ҝүнаһ олмасыны гәбул етмәсәк дә ону данышыг вә рәфтарда бүрузә вермәк һарамдыр.\n294. Һәсәд: јә᾽ни бу сифәтә малик олуб, онун галмасына разылыг ҝөстәрмәк, һәмчинин данышыг, јазы вә ја рәфтар васитәси илә ону ашкар етмәк һарамдыр.\n295. Аллаһ-тааланын рәһмәтиндән үмидсизлик сифәтинә малик олуб, ону арадан апармаға имканы олан һалда давам етдирмәк, һәмчинин тәкәббүр һаггында гејд олундуғу кими билән һалда бу сифәтдән вүҹуда ҝәлән данышыг вә ја рәфтар һарам сајылыр.\n296. Үмидсизлик һаггында гејд олундуғу кими, Аллаһ-тааланын гәзәбиндән өзүнү асудә билмәк һарамдыр.\n297. Аллаһ-таалаја гаршы пис ҝүман етмәк һарамдыр. Буна мисал олараг «нәузу биллаһ» (Аллаһа пәнаһ апарырыг) Аллаһын өвлад вә ја вар-дөвләт барәдә онунла башгасы арасында фәрг гојуб әдаләтлә әмәл етмәмәси, онун савабыны башгаларындан аз, ҹәзасыны исә башгаларындан чох вермәси, баҹарығындан кәнар олараг ону мүсибәтләрә салмасы вә с. бу кими пис ҝүманлары гејд етмәк олар. Бу ҝүнаһда инсанын дахили һалларындан сајылыр вә бә᾽зи вахтлар күфрә сәбәб олур.\n298. Истәр өзү, истәрсә дә башгаларына аид олан илаһи гәза вә гәдәрә гаршы гәлбән наразы вә гәзәбли олмаг һарамдыр. Һәмчинин данышыг е᾽тиразлары илә бирҝә олан наразылыг да һарам сајылыр. Бу һагда исә мүхтәлиф нәзәрләр мөвҹуддур.\n299. Бир мө᾽минә гаршы данышыг вә ја рәфтарда бирузә верилән «суи-зәнн» (пис ҝүман) һарамдыр.\n300. Истәр үсулиддин, истәрсә дә фрүиддиндә өзү вә ја башгалары үчүн тәкилиф (вәзифә) тә᾽јин етмәк, һәмчинин сабит бир һөкмү (вәзифәни) арадан апармаг үчүн ҝүмана табе олуб онун әсасында иш ҝөрмәк (һөкм чыхармаг) һарамдыр. Буна мисал олараг бир шәхсин өз ҝүман вә зәнни әсасында филан әмәлин ваҹиб, јахуд һарам олмасына һөкм вермәси вә ја ваҹиблик вә һарамлығы сабит олмуш мүәјјән һөкмләр гаршысында «бунун һөкмүнү билмәк мәним өһдәмдән хариҹдир» сөзүнү демәсини гејд етмәк олар.\n301. Кишинин гадын палтарлары ҝејмәклә өзүнә гадына, гадынын да киши палтары ҝејмәклә өзүнү кишијә охшатмасы һарамдыр. Бу мәсәләдә исә мүхтәлиф нәзәрләр ирәли сүрүлмүшдүр.\n302. Кишинин истәр намаз, истәрсә дә башга һалларда үзүк, һалга вә бојунбағы кими, һәмчинин габаг дишләрини бәзәк үчүн гызыл әшјаларла бәзәмәси (истифадә етмәси) һарамдыр. Бу һалда намаз гылмаг, намазы батил едәр. Һәмчинин истифадә олунан гызылын сары, гырмызы, халис вә гарышыг олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Гејд олунмуш ишләр, гадын үчүн һарам дејилдир.\n303. Истәр намаз, истәрсә дә башга һалларда кишинин һәтта арагчын вә әлҹәк кими ипәк палтарлардан истифадә етмәси һарамдыр. Зәрури һаллардан башга белә бир һалда намаз гылмаг намазы батил едәр. Гадынын ипәк палтарлардан истифадә етмәси исә һарам дејилдир.\n304. Гур᾽ани-мәҹид, Аллаһын уҹа адлары, һәмчинин пејғәмбәрләр вә имамларын (ә) мүбарәк адларына гаршы һөрмәтсизлик етмәк һарамдыр. Белә ки, бу ишләр бә᾽зи вахтлар инсанын кафир, бә᾽зи вахтлар исә фасиг (азғын) олмасына сәбәб олур.\n305. Мүгәддәс Кә᾽бә, һәзрәт Пејғәмбәрин (с) мәсҹиди, башга мәсҹидләр, мә᾽сум имамларын һәрәмләри, һәмчинин «Нәһҹүл-бәлағә», «Сәһифеи-сәҹҹадијјә», «Үсули-кафи» вә «Вәсаилуш-шиә» кими дини китаблара гаршы һөрмәтсизлик етмәк һарамдыр.\nҺәмчинин мүгәддәс вә тәгвалы танынмыш дин алимләри вә фәгиһләр, һүсејнијјә вә танынмыш мөһтәрәм имамзадәләр кими мүгәддәс мәканлар, Шә᾽бан, Рамазан вә ислам бајрамлары кими Аллаһа аид олан ҝүнләрә гаршы һөрмәтсизлик етмәк дә һарам сајылыр. Һөрмәтсизликдән мәгсәд, ислам дини вә шиә мәзһәбинин мүгәддәсатына гаршы бир нөв еһтирамсызлыг сајылан һәр һансы бир сөз вә ја рәфтардан ибарәтдир.\n306. Гызыл вә ҝүмүшдән олан поднис, бошгаб, гашыг, финҹан, гәнд габы, чајник, нәлбәки, ҝүлгабы вә с. бу кими габлардан јемәк, ичмәк вә башга ишләрдә истифадә етмәк һарамдыр.\n307. Инсан вә ја һејванын камил шәкилдә һејкәлини дүзәлтмәк һарамдыр.\n308. Мүнәҹҹәмлик (јә᾽ни ҝөј улдузларыны јер күррәсиндә баш верән һадисәләрдә мүстәгил ирадә вә тә᾽сирә малик олмасына инаныб бунун әсасында һөкм чыхартмаг) һарамдыр.\n309. Батил сөзләрдән ибарәт һәмчинин рәгс вә мүтриб аләтләр мәсҹилиси илә ујғун олан (ғинанын) мусиги вә тәранәләрин сәси мүәјјән тәрздә чәкмәк һалында охунмасы һарамдыр.\n310. Мүтриб мусиги аләтләрини чалмаг һарамдыр. Буна мисал олараг дәф, түтәк, тар, пијанино вә с. бу кими аләтләрдән ад чәкмәк олар. Һәмчинин белә бир мусигиләр ләһв рәгс вә мүтриб мәҹлисләринә ујғун оларса, онлары динләмәк дә һарам сајылар.\n311. Истәр Рамазан ајы, истәрсә дә башга ајларда шәр᾽и үзрү олмадан биләрәкдән Аллаһ, Пејғәмбәр (с) һәмчинин мә᾽сум имамлара (ә) нисбәт јалан данышмаг һарамдыр. Бу јаланын башга јаланларла фәрги, бу нөв јаланын ағыл вә шәриәт бахымындан даһа чох пис олмасындан ибарәтдир. Бу иш мүбарәк Рамазан ајында әнҹам верилсә, шәхсин оруҹуну батил едәр.\n312. Һарам ишин мүгәддимәсинә әмәл етмәк һарамдыр. Белә ки, бу сөздән мәгсәд, өзлүјүндә һалал сајылан амма һарам бир ишә чатмаг үчүн әнҹам верилән ишләрдән ибарәтдир. Буна мисал олараг биҝанәләр (хариҹиләр) үчүн ҹәсуслуг етмәјин мүгәддимәләрини әлдә етмәк, гумарбазлығын неҹәлијини өјрәнмәк, наркотик маддәләрин дүзәлмәси гајдасы, фырылдагчылығын јоллары һәмчинин адам өлдүрмәк вә ја јараламаг јолуну өјрәнмәји гејд етмәк олар.\n313. Үзүн дәриси ҝөрүнән тәрздә саггалын гырхылмасы вә ја дибдән вурулмасы һарамдыр. Бу һагда исә мүхтәлиф нәзәрләр ирәли сүрүлмүшдүр.\n314. Мө᾽мин ҹинләр, мәләклә вә ја мө᾽минләрин руһунун әлә алынмасы, онларын әзијјәт чәкиб нараһатчылығына сәбәб оларса һарам сајылыр.\n315. Јаландан јуху гошуб ону башгаларына данышмаг һарамдыр. Бу исә јалан үчүн бир нөв мисал сајылыр. Јаланчылыг мүхтәлиф нөвләрә бөлүндүјү бу јаланы ајрыҹа етдик.\n316. Интиһар вә ја өзүнү өлдүрмәк һарамдыр. Бу исә башгаларыны өлдүрмәк кимидир. Амма мүәјјән зәрури һалларда бу һөкм истисна олунмушдур.\n317. Инсанын дини әгидәләр вә инсани әхлагынын дәјишилмәси, һәмчинин ваҹиб әмәлләри тәрк едиб, ҝүнаһ ишләрә батмасы, сәбәб олан мәканлар вә ја өлкәләрдә галмасы һарамдыр.\n318. Һәр һансы бир тәрздә вә һәр һансы бир васитә илә гумар ојнамаг (удуб-удузмаг) һарамдыр. Бунун исә дахили вә ја хариҹи һәмчинин гәдим (кечмиш) вә ја јени аләтләр, һәтта јумурта, үзүк, һејванларын дөјүшдүрүлмәси, тулланмаг, чәки дашы галдырмаг вә с. бу кими удуб-удузмаг һәјата кечән васитәләрлә ојнанмасы арасында һеч бир фәрг јохдур. Амма удуб-удузмаг бир сыра јерләрдә һарам сајылмыр. Буна мисал олараг ибтидаји вә ја мүдафиә ҹиһадларында истифадә олунан ат вә ја саир нәглијјә васитәләри, һәмчинин ох атмаг кими мүсабигәләри гејд етмәк олар.\nУдуб-удузмаг олмаса белә гумар аләтләри илә гумар ојнмаг да һарам сајылыр. Бу һагда исә мүхтәлиф нәзәрләр мөвҹуддур. Елә буна ҝөрә дә истифадә олунмаг үчүн әл алтында олун гумар аләтләринин сындырылмасы вә дәјишдирилмәси тәбии ваҹиб сајылыр. Һәмчинин бир нөв ҝүнаһ нијјәти илә дүзәлдилмиш вә һалал ишләр үчүн диггәти ҹәлб едән һалда ишләнилмәјән һәр нөв «ләһв», «тәрб» вә гумар аләтләринин сындырылмасы вә ја ајры бир һала чеврилмәси дә тәбии ваҹибдир.\n319. Удуб-удузмагсыз олса белә шаһмат ојнамаг һарамдыр. Бу исә шаһматсы удуб-удузмаг тәрздә ојнанылмасы һалларына аиддир. Белә ки, бир јердә шаһмат ојуну һуш вә исте᾽дад мүсабигәси вә с. бу кими удуб-удузмадан олан ојун аләтинә чевриләрсә, заһирдә белә бир ојунун һеч бир ејиби јохдур.\n320. Сеһр, ҹаду вә ҝөзбағлајыҹылыг сајылан һәр һансы бир әмәли өјрәниб, өјрәтмәк һарамдыр. Лакин бә᾽зи һалларда бу әмәл һарам сајылмыр ки, буна мисал олараг һагг әлејһинә олан сеһрбазларла мүбаризә етмәк, һәмчинин онларын ҹадуларыны арадан апармаг кими һаллары гејд етмәк олар.\n321. Казино вә саир бу кими позғунлуг мәркәзләри ачмаг һарамдыр.\n322. Әгидә, әхлаг вә әмәл бахымындан инсанлары азғын јола чәкән китаб вә нәшријјәләрин тә᾽лиф, чап, сахланылмасы вә јајылмасы һарамдыр. Һәмчинин бу ишдә һәр нөв иш ҝөрүб пул алмаг да һарам сајылыр.\n323. Залымлара әнҹам вердикләри зүлм ишләриндә көмәк етмәк вә ја өзү зүлм етмәсә дә залымларын көмәкчиси олмаг һарамдыр. Бу ишдә пул газаныб о пулдан истифадә етмәкдә һарам сајылыр.\n324. Инсанын өзү шәрабдан истифадә етмәсә дә спритли ички вә мәстедиҹи маддәләрдән истифадә олунан мәҹлисләрдә иштирак етмәси һарамдыр.\n325. Ики нәфәр, ики дәстә вә ја бир чох адамлар арасында әдавәт (дүшмәнчилик), вурмаг, јараламаг, өлдүрмәк вә с. фәсадлара сәбәб олан фитнәкарлыг етмәк һарамдыр.\n326. Инсанын өз јашајыш ишләриндә истәр гәлбдә, истәрсә дә әмәлдә (залымларын зүлмүнә көмәк етмәсә дә) онлара архаланмасы һарамдыр.\n327. Башгасынын малыны оғурламаг һарамдыр. Амма мүәјјән һалларда белә бир иш һарам сајылмыр. Буна мисал олараг иманлы олан борҹлунун өз борҹуну өдәмәкдән имтина етмәси һалыны гејд етмәк олар ки, белә бир һалда борҹ саһибинин өз малыны ҝизли шәкилдә онун пулундан (малындан) ҝөтүрлмәсиндән башга ајры бир јолу јохдур. Белә ки, онун бу һалларда өз һаггы мигдарында оғурлуг етмәсинин һеч бир ејби јохдур.\n328. Ҝүнаһсыз мүсәлмана төһмәт вурмаг (јә᾽ни әнҹам вермәдији вә ја белә бир сөзә разылығы олмајан пис ишин она нисбәт верилмәси) һарамдыр.\n329. Мө᾽минә сөјүш вермәк (пис сөз демәк) һарамдыр.\n330. Мө᾽мини мәсхәрә едиб, әлә салмаг һарамдыр.\n331. Мө᾽минә пис вә хошаҝәлмәз ләгәб гојмаг һарамдыр.\n332. Шәр᾽и иҹазә олмадан бир мүсәлманы инҹидиб, она әзијјәт етмәк һарамдыр.\n333. Јетим вә мискини кобудлуг вә әзијјәтлә гапыдан говмаг һарамдыр.\n334. Дири вә ја өлү мө᾽мини лә᾽нәтләмәк һарамдыр. Әлбәттә бу һагда мүхтәлиф нәзәрләр ирәли сүрүлмүшдүр.\n335. Бир мө᾽минин дүшдүјү мүсибәт, һәмчинин бәдәниндә олан ејб, нагислик, хәстәлик вә с. бу кими чатышмамазлыглар үчүн данламаг һарамдыр.\n336. Һәр бир инсан вә һәтта зијан вермәјән һејвана гаршы зүлм етмәк һарамдыр. Зијанвериҹи һејванлары өлдүрмәјин исә һеч бир ејби јохдур вә бә᾽зи вахтлар ваҹиб сајылыр.\n337. Ганы мөһтәрәм сајылыб, төкүлмәси ҹаиз сајылмајан мүсәлманы өлдүрмәк һарамдыр. Һәмчинин «зимми», әһдләшмиш вә пәнаһ верилмиш «мәһгунуд-дәм» сајылан һәр бир кафир дә өлдүрүлмәси бу һөкмдәдир. «Мәһгунуд-дәм» сајылан кафир сөзүндән исә ислам шәриәтиндә мүвәггәти олараг сығынаҹаг верилмиш кафирләр нәзәрдә тутулур.\n338. Халгын разылығы олмадан истәр (һасар вә с.) үстү, истәрсә дә гапы вә дивар дешијиндән онларын еви вә мәскәнинин дахилинә бахмаг һарамдыр.\n339. Әзијјәт вә русвај етмәк гәсди илә мө᾽минин ҝизли сирләри вә гәлби әгидәләри барәдә ахтарыш апармаг һарамдыр.\n340. Ашкарда ҝүнаһ етмәјән мө᾽минин разылығы олмадан истәр сөз, истәр јазы, истәр рәфтар, истәрсә дә башга јолларла гејбәтини етмәк (јә᾽ни онун ҝизли ејби вә нөгсанларыны ачыб јајмаг) һарамдыр.\n341. Ики нәфәр вә ја бир чох адамлар арасында дүшмәнчилик вә ја саир фәсадларын вүҹуда ҝәлмәсинә сәбәб олан сөзҝәздирмәк вә фитнәкарлыг һарамдыр.\n342. Истәр ҝизлиндә (хәлвәтдә) сөһбәт етмәк, истәрсә дә ашкар шәкилдә гулаға пычылдамаг, сөзләрлә ишарә (кинајә) етмәк, һәмчинин ҝөз, гаш вә саир бу кими јолларла ишарә едәрәк бир мө᾽минә зәрәр вурмаг, ону әлә салмаг вә башга ҝүнаһлар барәсиндә сөз јетирмәк һарамдыр.\n343. Мө᾽минләр арасында ҝүнаһ вә чиркин ишләри јајмаг һарамдыр. Белә ки, ҝүнаһын өзүнүн вә ја онун ҝүнаһсыз бир шәхс барәсиндә јајылмасы арасында һеч бир фәрг јохдур.\n344. Шәр᾽и үзрсүз һәмчинин зәрурәт һалы олмадан кафирләр вә хүсуси илә мүшрикләрә салам вермәк, саламларынын ҹавабыны алмаг, онлар үчүн дуа вә истиғфар етмәк һарамдыр. Һәмчинин (бу кими ишләрлә) мөһкәмләнмәсинә сәбәб олан залымлар да бу һөкмдәдир. Әлбәттә бу һагда мүхтәлиф нәзәрләр мөвҹуддур.\n345. Илаһи ганунларын иҹра олунмасынын гаршысыны алмаг нијјәти илә гатил, мүһарибә вә ҹанијә пәнаһ вериб (ону ҝизләтмәк) һарамдыр. Һәмчинин бу ишләри ганун ады илә әнҹам вермәк дә һарам сајылыр.\n346. Кафирләри гоһум-әгрәба вә мө᾽мин достлар кими гәлбән севмәк вә әмәлдә онларла достлуг етмәк һарамдыр.\nКафир дөвләтләр, һәмчинин кафир вә мүшрик ширкәтләрлә мәдәни, сијаси, һәрби вә игтисади рабитәнин јарадылмасы вә нәтиҹәдә ислам дөвләтләринин зәифләмәси вә ја тәһлүкәјә дүшмәси вә јахуд мүсәлманларын әгидә вә әмәлдә јолларыны азмасы бу гәбиләдндир. Амма фәсадлардан аманда олмаг вә ја мәсләһәтин фәсадлара гәләбә етмәси сирәти илә тәгијјә вә јахуд зәрури һалларда белә бир рабитә һарам сајылыр.\n347. Гејри-лајигли вә ја ләјагәтиндән артыг һәддә олан шәхсләри батил јерә тә᾽рифләмәк һарамдыр.\n348. Бир шәхсә јахшылыг етдикдән сонра онун бојнуна миннәт гојмаг һарамдыр. Лакин бу һагда мүхтәлиф нәзәрләр ирәли сүрүлмүшдүр.\n349. Халгын малыны јемәк вә ја онлардан пулсуз олараг иш чәкмәк васитәси илә фырылдагчылыг етмәк һарамдыр.\n350. Мәһвәрәтдә хәјанәтчилик етмәк һарамдыр. Јә᾽ни инсандан мәсләһәт истәјән шәхсә биләрәкдән сәһв олан јолу ҝөстәрмәк вә с.\n351. Инсанын имканы олан вә мәзлум мө᾽минин көмәк истәдији һалда она көмәк етмәмәк һарамдыр.\n352. Бә᾽зи вахтлар күфрә, бә᾽зи вахтлар исә фисгә (азғынлыға) сәбәб олан ики дилли олмаг (данышыг нифагы) һарамдыр. Нифаг исә ислам вә иман, һәмчинин мәһәббәт вә с. ишләри изһар едиб, дахилдә онун зиддинә олмагдан ибарәтдир.\n353. Еһтикар һарамдыр. Еһтикар исә халгын шиддәтли еһтијаҹы олан һалда јејинти мәһсуллары вә саир јашајыш ләвазиматыны баһа гијмәтә сатмаг үчүн јығылмасындан ибарәтдир.\n354. Шәр᾽и үзр олмадан әзијјәтә сәбәб олан гоншу һүгугларынын тәрк едилмәси һарамдыр.\n355. Мүхтәлиф спиртли ички, наркотик маддә, һәмчинин гумар аләтләри истеһсал едән заводлар вә фабрикләр гурмаг һарамдыр. Һәмчинин онлары истеһсал едиб, мәһсулларыны јајмаг вә белә јерләрдә мүдир, ишчи вә фәһлә ишләмәк вә ја нәглијјә васитәләри, анбар вә мағазалары иҹарәјә вермәк кими јолларла фәалијјәт ҝөстәрмәк дә һарамдыр. Бу ишдән маали вә ја саир мадди фајдалар алмаг, һәмчинин онлары алыб-сатмаг вә онлардан истифадә етмәк дә һарам сајылыр. Гејд етмәк лазымдыр ки, бу јолларла әлдә олунан һәр нөв пулу хәрҹләмәк дә һарам һөкмүндәдир.\n356. Ҝүнаһа мәхсу олан аләтләр вә васитәләри арадн апармаг ваҹибдир ки, буна мисал олараг гумар, ләһв вә тәрб (мусиги аләтләри), спиртли ички вә наркотик маддәләрин дүзәлдилмә аләтләри, оғурлуг васитәләри, партлајыҹы вә өлдүрүҹү васитәләр, һәмчинин горхулу кимјәви маддәләри гејд етмәк олар. Үмумијјәтлә ҝүнаһ вә әзијјәтдән башга ишләрдәр истифадә олунмајан вә јахуд бу кими ишләрдә аз вә надир олараг истифадә олунан, һәмчинин ҝүнаһын гаршысыны алмаг јалныз онун арадан апарылмасына бағлы олан һалларда белә бир аләтләрин (васитәләрин) арадан апарылмасы онларын кимә мәхсус олмасына бахмајараг һамы үчүн ваҹиб сајылыр. Әлбәттә бу һөкм ону јеринә јетирдикдә даһа бөјүк фәсадларын гаршыја чыхмадығы һалларына аиддир. Гејд етмәк олар ки, јухарыда гејд олунмуш аләтләрин бә᾽зисинин истиснасы да вардыр.\n357. Һәр бир мүкәлләфә һарама охшар ишләрдән чәкинмәк ваҹибдир. Мәсәлән бир нечә габ вә ја либасдан биринин нәҹис олдуғуну биләрсә, онларын һамысындан чәкинмәси вә ја онларын һамысыны јумасы ваҹибдир.\nҺәмчинин ики вә ја үч шејдән биринин, башгасынын мүлкү олдуғуну билдикдә, әввәлҹә шүбһәни арадан апарыб, даһа сонра ондан истифадә етмәлидир.\n358. Һәр бир мүкәлләфин ваҹибә охшар ишләрдә еһтијат етмәси ваҹибдир. Мәсәлән филан бир ҝүнүн ҝеҹәсиндә мәғриб вә иша намазларындан бирини гылмамасыны билдикдә, һәр ики намазын гәзасыны гылмасы ваҹибдир. Һәмчинин ики нәфәрдән биринә борҹлу олдуғуну билдикдә онларын һәр икисини өзүндән разы салмалы вә ја һәр икисинә борҹуну гајтармалыдыр.\n359. Истисһаба әмәл етмәк ваҹибдир. Бу сөздән исә мәгсәд кечмиш вәзијјәтә әмәл етмәк мә᾽насы нәзәрдә тутулур. Беләликлә әввәлләр бир иш инсана ваҹиб вә ја һарам олуб сонрадан о һөкмүн дәјишилмәси вә ја галмасы барәдә шәкк едәрсә, кечмиш вәзијјәтинә әсасән әмәл етмәлидир. Мәсәлән, әввәлләр мүәјјән бир намазын өзүнә ваҹиб сајылан шәхс, сонрадан о намазы гылыб-гылмамасы барәдә шәкк едәрсә, ону јеринә јетирмәлидир. Һәмчинин кечмишдә мүәјјән бир палтар халгын малы олуб, сонрадан о палтарын јенидән башгасына мәхсус олуб-олмамасы барәдә шәкк едән шәхс, о палтары башгасынын малы сајмалыдыр.\n360. Мурдар (нәҹис) олан он шејдән чәкинмәк ваҹибдир:\n8) Мәст едиҹи маје;\n9) Арпа сују; (пијвә).\n10) Һәрби кафир.\nБелә ки, (бир мүкәлләф) өз јашајышыны бу мурдарлара буламаг вә онлара булашмыш шејләри јејиб-ичмәкдән чәкинмәли, һәмчинин намазын батил олмасына сәбәб олан бәдән вә палтары бу мурдарларла нәҹис олмағындан пәрһиз етмәлидир. Гејд етмәк лазымдыр ки, мүсәлманлар јашајышынын бу шејләрлә мурдарланмасы, Аллаһын рәһмәт мәләкләринин (онлардан) узаглашмасы вә шејтанларын (онлара) јахынлашмасына сәбәб олур.\n361. Һәр бир ҝүнаһдан дәрһал төвбә етмәк ваҹибдир. Белә ки, төвбә нә гәдәр тә᾽хирә салынырса, әнҹам верилмиш ҝүнаһ бир о гәдәр чохалар вә төвбәнин дә ваҹиблији өз һалында галар.\n362. Истәр фәгиһин өз фәтвасы, истәр һакимин өз һөкмү, истәр шәһадәт верәнин өз шәһадәти, һәмчинин истәр е᾽тираф едәнин өз сөзү, истәр халг вә һадисәләр барәсиндә ади данышыг вә ја гәзавәтләр, истәрсә дә бундан башга һалларда дүзҝүн вә доғру данышыг ваҹибдир. Белә ки, доғру данышығын ону данышанын өзү, гоһум-әгрәбасы вә ја достларынын хејри вә ја зәрәринә олмасы арасында һеч бир фәрг јохдур.\n363. Һәдди-бүлуға чатмамышдан габаг вәли (ата, баба вә с.) тәрәфиндән сүннәт едилмәјән шәхсин һәдди-бүлуғ һәддинә чатдыгдан сонра өзүнү сүннәт едирмәси ваҹибдир. Һәмчинин белә бир иш, һәтта гоҹа олан јени мүсәлман олмуш шәхсә дә ваҹиб сајылыр.\n364. Салам верәнин дәрһал ҹавабыны вермәк, һәтта намаз һалында белә ваҹиб сајылыр. Саламын ҹавабы исә ајры бир мане олмадыгда салам верәнин ешитдији һәддә олмалыдыр. Һәмчинин намаз һалында верилән салам ҹавабы, салам верән шәхс ајры шәкилдә салам версә белә «сәламун әләјум» шәклиндә олмалыдыр.\nИСЛАМ ҮММӘТИ ВӘ РӘҺБӘРЛИЈӘ АИД МӘСӘЛӘЛӘР\n365. Һәзрәт имам Мәһди (ә.ҹ)-ын гејбдә олан заманда бир сыра шәртләрә малик олан (фәгиһләрин) рәһбәрлик мәгамыны өз өһдәсинә алмасы ваҹибдир. Белә ки, бу мәгамын шәртләринә малик олан бир нәфәр оларса, рәһбәрлик мәгамы онун үчүн ејни ваҹиб, бир нечә нәфәр олдугда исә кифаји ваҹиб сајылыр.\n366. Фәгиһ, мүҹтеһид вә вәлијји әмри даһа јахшы таныјан ислам елмләри үзрә мүтәхәссис (алимләрин) вилајәт мәгамы үчүн мүәјјән шәртләрә малик олан јеҝанә фәгиһи тә᾽јин етмәси ваҹибдир. Белә ки, бу ҹүр фәгиһләрин сајы бир нәфәр оларса, онлардан даһа салеһ вә даһа габагҹылыны тә᾽јин едиб, халга танытдырмалары ваҹиб сајылыр. Халгын да тә᾽јин олунмуш бу фәгиһләрин (вилајәтини) гәбул етмәси ваҹибдир.\n367. Мүсәлманларын вәлијји әмри олан рәһбәрин мөвләви вә вилаји ҝөстәришләриндән итаәт етмәк ваҹибдир. Белә ки, бу вәлијји әмрин һәзрәт Пејғәмбәр (с) вә Имамлар (ә) кими мә᾽сум, јахуд да һәзрәт имам Әлинин (ә) заманында Салман (рә) вә Малик Әштәр (рә) кими (гејри-мә᾽сум вә мә᾽сум тәрәфиндән тә᾽јин олмасы), һәмчинин онлар тәрәфиндән узун мүддәтли (кубра) гејбәти заманында ҹамиуш-шәраит мүҹтәһидләр кими үмуми тәрздә (рәһбәрлијә) тә᾽јин олунмасы арасында һеч бир фәрг јохдур.\nДиҝәр тәрәфдән онларын вердији фәрманларын бир мәгамы јарадыб бир нәфәрә ону гәбул етмәси үчүн әмр етмәси, (мәсәлән орду, һаким, имам ҹүмә вә с. мәгамлар үчүн мүәјјән шәхсләри тә᾽јин етмәси), мүһарибә, сүлһ, һәбс, әфв вә с. ишләр үчүн ҝөстәриш вермәси арасында һеч бир фәрг јохдур. (Вилаји вә иршади ҝөстәришләр – ваҹибләр – барәдә бу китабын мүгәддимәсиндә изаһ верилмишдир).\n368. Вәлијји әмрдән башга бир мүҹтеһиддән тәглид едән шәхсин мәрҹәји – тәглидинин фәтвасы илә вәлијји әмрин мөвләви һөкмү арасында зидијјәт оларса, вәлијји әмрин мөвләви һөкмүндән итаәт етмәси ваҹибдир. Белә бир һалда исә (мүҹтеһидин) фәтвасы е᾽тибардан дүшүр.\n369. Ислам дини нәзәриндә сәлаһијјәти олмајан шәхсләрин халг үчүн һөкумәт вә вилајәт мәгамына јијәләнмәси һарамдыр.\n370. Вәлијји әмрин халг тәрәфиндән беј᾽әти гәбул етмәси ваҹибдир. Белә ки, гадын вә кишиләрдән ибарәт бир дәстә мүсәлман онунла өз тоһидләрини ширклә булашдырмамаг вә шәр᾽и һарамлардан чәкиниб, ваҹиб әмәлләри әнҹам вермәк үчүн онунла беј᾽әт етмәк истәјәрсә, вәлијји әмриндән белә бир беј᾽әти гәбул едәрәк онлар үчүн истиғфар етмәси ваҹибдир. Бу исә онларын ислам вә иманларынын гәбул олма шәрти дејил, әксинә өз әгидәләринин мөһкәмләнмәси вә ваҹиб әмәлләри јеринә јетирмәкдә бир нөв тә᾽кидетмәк сајылыр.\n371. Мүдафиә ҹиһады ваҹибдир. Белә ки, дүшмән мүсәлман өлкәләринә һүҹум едәрәк ислам дининин әсасынын арадан ҝетмәси вә ја мүәјјән бир мәнтәгәдә олараг ислам өлкәләринин ишғал олмасы горхусу оларса, белә бир һалларда һәр бир имканлы мүсәлманын өз дин, ислам үммәти вә әрази бүтөвлијиндән мүдафиә едәрәк бу јолда малы вә ҹанындан әсирҝәмәмәси ваҹибдир. Белә бир ҹиһадда киши илә гадын арасында фәрг олмадығы кими, һеч бир кәсин иҹазәси дә шәрт сајылмыр.\n372. Ибтидаји вә мүдафиә мүһарибәсинин дөјүш мејданындан гачмаг һарамдыр. Амма бу иш даһа мүнасиб јер тапмаг вә ја саир әсҝәрләрә гошулмаг үчүн һарам дејилдир.\n373. Күфр вә нифагы мөһкәмләтмәк, мүсәлманлар арасында тәфригә салмаг, һәмчинин ислами һөкумәт зиддинә олан дүшмәнләр үчүн дајаг нөгтәси јаратмаг вә саир бу кими тәсәввүр едилән ишләр һарамдыр. Һәтта бу нијјәтлә мәсҹид, һүсејнијјә вә башга хејријјә мәркәзләри тикмәк вә ја ачмаг да һарам сајылыр.\n374. Истәр ибтидаји, истәрсә дә мүдафиә ҹиһадларында халгы белә бир ҹиһадлардан сахлмаг вә ја онлары бу ҹиһадлардан сојдурмаг һарамдыр. Гејд етмәк лазымдыр ки, дил, гәләм вә ја һәдәләмә вә тамаһландырма јоллары илә халгы һәр һансы бир Аллаһын ваҹиб әмәлләриндән сахламаг һарам олдуғу кими бу јолларла онлары һәр һансы бир илаһи һарам ишләрә вадар етмәк дә һарам сајылыр.\n375. Истәр һазырки, истәрсә дә ҝәләҹәк ислам дүшмәнләринин һалы вә замана ујғун олан һәр нөв дөјүш сурсаты, нәглијјә вә мүһарибә васитәләри кими һәр нөв гүввәнин һазырланмасы һаггында тә᾽кид олунмуш ваҹиб бир әмәлдир, һәмчинин ислам ордусунун күфр вә динә зидд олан ордулар гаршысында һәр нөв мүгавимәт, мүдафиә вә гәләбә чалмасы үчүн ләвазиматын әлдә едилмәси дә бу гәбилдәндир. Бу исә кифаји ваҹибдир. Белә ки, бу ваҹиб әмәл илк нөвбәдә халга, икинҹи нөвбәдә исә үммәтин вәлијји әмринә (рәһбәринә) ваҹиб сајылыр. Вәлијји әмри бу ләвазиматы өзүнә вә ја мүсәлманлара аид олан «бејтлу-мал»-дан һазырламалыдыр.\n376. Мә᾽сум имам (ә) вә ја онун тәрәфиндән тә᾽јин олунмуш вәлијји әмрин әлејһинә гијам едиб түғанкарлыг едән кәсләрә (буғалта) мүһарибә едиб вурушмаг ваҹибдир. Бу исә ибтидаји ҹиһад нөвләриндән сајылараг онун шәртләринә маликдир.\n377. Мүһарибәсиз вә гошун чәкмәдән кафирләр әлиндән алынмыш малларын (гәнимәтләрин) мүсәлманларын вәлијји әмринә тәһвил верилмәси ваҹибдир.\n378. Ислам өлкәсинә истиласы олан һакимин иҹазәси олмадан «әнфал«-дан истифадә етмәк һарамдыр. «Әнфал» исә ислам ганунуна әсасән ислам һөкумәтинин ихтијарында олан ашағыдакы маллардан ибарәтдир:\n1-Маликсиз вә јахуд нәсли кәсилмиш вә дүнјадан көчмүш маликләрә аид јерләр;\n2-Бир кәсин тәсәррүф етмәдији дәрјалар вә бөјүк чајларын әтрафы;\n3-Дағларын гүлләси, мешәләр вә дәрәләрин ортасы;\n4-Ислам ордусунун әлинә дүшмүш (кафир) һакимләрин ләл-ҹәваһираты, маллары вә вар-дөвләти; Бир һалда ки, бунлар мүәјјән бир шәхсдән гәсб олунмамыш олсун.\n5-Баһалы вә мисилсиз шејләр, һәмчинин дөјүш гәнимәтләри;\n6-Ислам ордусунун вәлијји әмрин иҹазәси олмадан кафирләрдән алдығы бүтүн дөјүш гәнимәтләри;\n7-Вариси олмајан шәхсин ирси вә бүтүн вар-дөвләти;\n8-Бир кәсин мүлкү олмајан мә᾽дәнләр.\n379. Ислам дининдән хәбәрдар олмаг, Аллаһ-таала кәламыны динләмәк вә онун мәфһумуну дәрк етмәк үчүн ислам өлкәсинә дахил олан һәр һансы бир кафир фиргәсинин ардыҹылына аман вермәк вә онларын саламат һалда өз јерләринә гајтарылмасы үчүн зәманәт вермәк ваҹибдир. Бу вәзифә исә мүсәлманларын вәлијји әмри вә ислам дөвләтинин нәзарәти алтында һәјата кечмәлидир.\n380. Истәр бөјүк, истәрсә дә кичик ҝүнаһлары әнҹам верән шәхсләр үзәриндә Аллаһ ганунлары вә ја исламын ҹәза һөкмләрини иҹра етмәк һаггында тә᾽кид олунмуш ваҹиб әмәлләрдән биридир. Бу исә даһа чох әһәмијјәт дашыјан ејни вә ја кифаји ваҹиб әмәлләрдән сајылыр. Белә ки, бу вәзифәнин иҹрасы вәлијји әмр, әдаләтли һаким вә ја онун тәрәфиндән тә᾽јин олунмуш газијә мәхсусдур. Белә бир һаким бир нәфәр олдугда исә кифаји ваҹиб сајылыр.\n381. Гәмәри тәгвими илә һарам – мөһтәрәм – сајылан Рәҹәб, Зул-гә᾽дә, Зул-һиҹҹә вә Мәһәррәм ајларынын һөрмәтини сахлмаг ваҹибдир. Белә ки, ислам дөвләти бу ајларда мүһарибәјә башламамалы вә әҝәр габагҹадан башламыш оларса, бу ајлар чатаркән дүшмәнә атәшкәс тәклифини етмәлидир. Вә беләликлә дә мүвәггәти олараг гәбул олунса белә мүһарибәни тәрк етмәлидир.\n382. Мүсәлманларын вәлијји әмри ҝөстәриш версә ки, гәзвәт шәртләринә малик олан һәр бир шәхсин бу мәгамы гәбул етмәси ејни ваҹибдир. Һәмчинин белә бир һалда бу мәгама лајиг олан јалныз бирҹә нәфәр олдугда вәлијји әмрин тәклифи илә ону гәбул етмәк ејни ваҹиб сајылыр. Бир нечә нәфәр олдугда исә гәзавәт мәгамыны гәбул етмәк кифаји ваҹибдир.\n383. Бир-бири илә ихтилафы вә ја давасы олан ики тәрәф бир нәфәрин гәзавәт етмәсинә разы олса белә бу мәгамын шәртләринә малик олмајан шәхсин гәзавәт күрсүсүндә әјләшмәси һарамдыр. Әлбәттә бу һөкм бә᾽зи һалларда истисна олунмушдур.\n384. Газинин (һакимин) ихтилафы олан ики тәрәф арасында һагг үзрә гәзавәт етмәси ваҹиб, батил олараг гәзавәт етмәси исә һаггында тә᾽кид олунмуш һарам ишләрдәндир. Һәмчинин ону һәр һансы бир әгли, шәр᾽и вә үрфи мәсәләләрдә һагг вә әдаләт үзрә гәзавәт етмәси ваҹиб, биләрәкдән вә үзүрсүз олараг һәр бир кәс вә һәр бир мәсәлә барәдә батил гәзавәт етмәси исә һарамдыр.\n385. Газинин (һакимин) бир-бири илә ихтилафы олан ики тәрәф вә ја ики дәстә арасында салам вермәк, данышыг, ҝәлиб-ҝетмәк гајдалары, адәти үзрә еһтирама риајәт етмәк кими ишләрдә бәрабәр рәфтар етмәси ваҹибдир.\n386. Ҝәләҹәкдә шәһадәт вермәк үчүн мүхтәлиф һөкмләри мүшаһидә етмәјә олунан дә᾽вәти гәбул етмәк ваҹибдир. Бу исә «шәһадәт тәһәммүлү» адланыр. Һәмчинин шәһадәт вермәк үчүн һазыр олмаг да ваҹибдир. Белә ки, шаһид бир нәфәр олдугда бу иш ејни, бир нечә нәфәр олдугда исә кифаји ваҹиб сајылыр. Тутарлы үзрү олмадан шәһадәти ҝизләтмәк исә һаггында тә᾽кид олунмуш һарам ишләрдәндир.\n387. Һәр бир мүкәлләфин һагг вә әдаләтлә шәһадәт вермәси вә мүәјјән зәрури һаллардан башга доғру јолдан чыхмамасы ваҹибдир. Һәмчинин зәрури һаллардан башга батил (јалан) шәһадәти вермәси исә һарамдыр.\n388. Јаланчы шаһидләрин танытдырылмасы ваҹибдир. Белә ки, баш верән бир мүһакимәдә шаһидләрин шәһадәти нәтиҹәсиндә бир нәфәр е᾽дам, гисас, бәдән үзвүнүн кәсилмәси вә ја дијә өдәмәјә мәһкум олуб, һәмчинин һөкм иҹра олундугдан сонра шаһидләрин јаланы ајдын оларса, газинин (һакимин) гисас вә ја дијәни онлардан алмасындан әлавә бу кими јаланчы шаһидләри һәр һансы бир мүмкүн васитә илә халга танытдырмасы ваҹибдир. Бәлкә дә онлары танытдырмагдан мәгсәд, ҝүнаһсыз мәһкумун гисас вә ја дијә һаггыны халгын гаршысында онлардан тәләб етмәсиндән ибарәтдир.\n389. Истәр «нәфс» (биләрәкдән адам өлдүрмәк), истәрсә дә «тәрәф» (биләрәкдән бәдән үзвүнү нагис етмәк) гисасларында биләрәкдән ҹинајәт төрәтмиш шәхсин өзүнү гисас олунмаға тәслим етмәси ваҹибдир. Һәмчинин мәнафе (бирини биләрәкдән кор вә ја кар етмәк кими бәдән гүввәсини арадан апармаг) гысасы да бу гәбилдәндир. Сәһвән ҹинајәт иши төрәтмиш шәхсин исә дијә өдәмәси ваҹибдир. Һәмчинин гејд етмәк лазымдыр ки, гисас вә дијәдән имтина етмәк һарамдыр.\n390. Ҹәмијјәт издиһамында өлән вә гатили тапылмајан, һәмчинин гатили намә᾽лум олан һәр бир өлүнүн дијәсини өдәмәк, ислами һакимә ваҹибдир. Бу дијәләр мө᾽минин ганы һәдәрә ҝетмәсин дејә «бејтлу-мал»-дан ҝөтүрүләрәк, өлүнүн варисләринә верилмәлидир.\n391. Ислам дөвләти вә ја ислам вә мүсәлманларын зиддинә олараг ҹәсуслуг етмәк һарамдыр.\n392. Јер үзәриндә халгын әгидәләри, әхлагы, иҹтимаи ишләри, һәмчинин онларын игтисади вә иҹтиаји әмнијјәтиндә харабкарлыг етмәк, ислама зидд олан адәт-ән᾽әнәләри јајмаг, ислам адәт-ән᾽әнәләрини дәјишдирмәк вә ја истисмарчыларын тутмаг, зиндана салмаг, дөјмәк, өлдүрмәк вә с. бу кими мүхтәлиф јерләрдә јајдығы ишләри јајмагла фәсад төрәтмәк һарамдыр.\n393. «Гәзәф» һарамдыр. Јә᾽ни иффәт илә танынан вә заһирдә пис ишләр ҝөрмәјән евли кишини зинакарлыг вә ја ләват әмәлләринә, һәмчинин евли гадыны зинакарлыға мүттәһим етмәк һарам сајылыр. Бу исә иддиа едән (төһмәт вуран) шәхсин белә бир ишләрә елми олмамасы, һәмчинин өз сөзүнү һаким гаршысында исбат едә билмәдији һаллара мәхсусдур. Белә һалларда исә төһмәт вурмаг һарам бир иш сајылыр вә о ишләрин ҹәзасыны иддиа едән шәхс чәкмәлидир. Амма төһмәт вуранын бу ишдән аҝаһ олмасы, һәмчинин һаким јанында дөрд шаһид һазыр етмәси вә ја мүттәһимин өз чиркин ишинә дөрд дәфә е᾽тираф етмәси һалларында исә «гәзф» ҹаиздир.\n394. Мүһарибә һарамдыр. Јә᾽ни истәр сојуг, истәрсә дә одлу силаһ әлә алараг халгы горхутмаг вә ја јер үзәриндә фәсад төрәтмәк үчүн дөјмәк, јараламаг, өлдүрмәк, пул алмаг вә с. бу кими ишләр һарам сајылыр.\n395. Аллаһ-тааланын әмин-аманлыг һәрәминин дахилиндә дүшмәнлә вурушуб, мүһарибә етмәк һарамдыр. Һәрәмдә дөјүшә башлајанлар исә бу һөкмә шамил дејилдир. Һәрәм мүгәддәс Мәккә вә онун әтрафыны әһатәјә алмыш ени тәгрибән 10 кл. метр, узунлуғу исә тәгрибән 20 км. метрлик олан мүәјјән бир зонадан ибарәтдир.\n396. Дүшмәнләрә мүсәлманларла вурушан һалда силаһ, дөјүш сурсаты, нәглијјат васитәләри, јанаҹаг вә саир дөјүш ләвазиматы сатмаг һарамдыр. Һәтта дүшмәнләрин мөһкәмләнмәси, мүсәлманларын исә зәифләмәсинә сәбәб олан һәр һансы бир шејин дүшмәнләрә сатылмасы да һарамдыр. Бу ахырынҹы һөкмдә исә мүхтәлиф нәзәрләр мөвҹуддур.\n397. Бир-бири илә ихтилафы олан ики тәрәфин залым һакимләрә мүраҹиәт етмәси һаггында тә᾽кид олунмуш һарам ишләрдән сајылыр. Залым һакимләрдән исә һакимлик шәртләринә малик олмајан вә ја залымлар тәрәфиндән бу мәгам үчүн тә᾽јин олунмуш һакимләр нәзәрдә тутулур. Һәмчинин зәрури һаллардан башга ики тәрәф һагг олса да белә бир һакимин һөкмүнә әсасән (мал, пул вә с.) шејләрдә тәсәррүф етмәк һарамдыр.\n398. Газинин (һакимин) рүшвәт алмасы вә ја она рүшвәт верилмәси һарамдыр. Бу исә рүшвәт верилиб-алынмасынын наһаг јерә гәзавәт олунмасы вә ја рүшвәт верәнә тәрәф (һагг олуб-олмамасына бахмајараг) мејлли олмаг нијјәти илә һәјата кечмәси һалына аиддир. Амма рүшвәт верән һаглы олуб өз һаггына чатмаг үчүн бундан башга бир чарәси олмајарса, белә бир һалда рүшвәт вермәк һалал, ону алмаг исә һарамдыр. Һәмчинин рүшвәтин һарамлығында онун рүшвәт, һәдијјә, һибә (бәхшиш) вә ја мүһабати мүамилә ады илә һәјата кечмәси арасында һеч бир фәрг јохдур. Мүһабати мүамилә исә һакимин онун леһинә һөкм вермәси тамаһы илә мүәјјән бир малын она уҹуз гијмәтә сатылмасындан ибарәтдир.\n399. Газинин арасында ихтилафы олан ики тәрәфдән биринә онун батил наһаг олдуғуну биләркән диҝәринә гаршы гәләбә чалмасы јолуну өјрәтмәси һарамдыр. Бу һөкм мөвзудан хәбәри олан гејри-гази шәхсләрә дә аиддир.\n400. Газинин Аллаһ-таала һүгугуна даир ишләрдә һазыр олмајан шәхсин әлејһинә олараг гәзавәт етмәси һарамдыр. Мәсәлән, дөрд нәфәр адил шәхс һазыр олмајан бир шәхсин зинкарлыг етмәси барәдә шәһадәт верәрсә, белә бир газинин һөкм чыхартмаға һаггы јохдур. Халгын һүгугуна даир ишләрдә исә белә һөкм чыхартмаг ҹаиздир.\n401. Һагг саһибинин өз һаггында тәҹавүз етмәси һарамдыр. Буна мисал олараг, ҝүнһкардан гисас алмаздан габаг она ишҝәнҹә вермәк, бә᾽зән үзләрини кәсмәк, һәмчинин тә᾽јин олмуш һәддән артыг онун бәдәни вә ја пулуна зијан вурмаг һалларыны гејд етмәк олар.\n402. Бир һаггын вә ја батилин ајдынлашмасыны ону ачыг-ашкар етмәјә бағлы олан һалларда өрт-басдыр едиб, ачыгламаг һарам сајылыр. Буна мисал олараг, бир шәхсин гәтлә јетирилмәси вә ја ҹинајәткарлығы, биринин јолдашлығы, бир ушағын (мүәјјән гадындан) сүд јемәси, һәмчинин бир малын малијјәти, ҝүнаһкарын тутулмасы вә ја ҝүнаһсыз үчүн бәраәт газандырылмасы һалларыны гејд етмәк олар.\nТӘРҸҮМӘДӘ ИСТИФАДӘ ОЛУНАН КИТАБЛАР\n1. Әрәб ва фарс сөзләри лүғәти; Азәрбајҹан елмләри академијасы Нәсими адына дилчилик институту, Бакы, јазычы 1985 Милади.\n2. Лум᾽әту-дәмәшгијјә, шејх Шәмсәддин Мәһәмәд ибни Ҹәмаләддин Мәкки Әл-амили (шәһид әввәл), тәрҹүмә вә изаһ: Әли Ширвани, Дарул-фикир, Гум, 375 Шәмси;\n3. Фәрһәнҝи сәјјаһ (лүғәтнамә), Әһмәд Сәјјаһ, Ислам нәшријјаты, Теһран, 1371 Ш.;\n4. Фәрһәнҝи сәба (лүғәтнамә), Мәһәммәд Беһишти, Сәба нәшријјаты, Теһран 1370 Ш,;\n5. Шәриәт һөкмләринин изаһы, Ајәтуллаһүл-үзма Шејх Мәһәмәд Фазил Ләнкәрани, (тәрҹүмә едән М. Әлизадә), Нәвиди ислам нәшријјаты, Гум 1998. М.\n Кифаји ваҹиб сөзүнүн мә᾽насы бу китабын мүгәддимәсиндә гејд олунмушдур (мүтәрҹимдән).\n Е᾽тикаф мүәјјән ҝүнләрдә ән азы үч ҝүн мүддәтиндә Ҹаме мәсҹидләриндә оруҹ тутуб ибадәтә мәшғул олмагдан ибарәтдир ки, бу әмәлин өзүнәмәхсус гајдалары вә шәртләри вардыр (мүтәрҹим).\n Зимми кафир ислам дөвләтиндә јашајараг онун ганунларына табе олан әһли-китаба (мәсиһ, јәһуди вә с. дејилир).\n Иддә сөзүндән мәгсәд өз әриндән ајырылмыш гадынын мүәјјән мүддәтәдәк әрә ҝетмәјиб, тәк галмасындан ибарәтдир.\n Гәзф сөзүндән мәгсәд биринин диҝәринә зинакарлыг вә ја ливат нисбәти вермәсиндән ибарәтдир ки, белә бир һалда өз иддиасыны исбат едә билмәјән шәхс мүәјјән һәддә ҹәзаландыр.\n Тәзкијә шәриәт гајдасы илә һејванын овланмасы, башынын кәсилмәси вә с. мә᾽наларыны дашыјыр.\n Нәһр етмәк сөзүндән мәгсәд, дәвәнин мүәјјән гајда илә кәсилмәсиндән ибарәтдир (мүтәрҹим).\n Һијазәт сөзү топламаг, јығмаг вә мәнимсәмәк мә᾽наларыны јетирир (мүтәрҹим).\nal-shia Tarix: Cüme, 27.06.2008, 15:31 | Mesaj # 9\nKitab idi eyni mövzuya getirdim admin qardaşın yazdıqlarını. Kitabdır sehv etmiremse inşallah xeyirlenersiz .


Q=4	C=2	SS=2	LS=0	PS=4	DC=0	LC=0	SD=0	BS=1	G0=44	G1=28	G2=15	DLID=az_RU	BODY=Чыхыш 10 | Онлајн Мүгәддәс Китаб | Јени дүнја тәрҹүмәси\n8-ҹи бәла: чәјирткәләр (1—20)\n9-ҹу бәла: зүлмәт гаранлыг (21—29)\n10 Јеһова Мусаја деди: «Фиронун јанына ҝет. Мән онун вә хидмәтчиләринин үрәкләрини даш етмишәм ки,+ онун өнүндә бу әламәтләри ҝөстәрим,+ 2 һәм дә сән Мисири неҹә сәрт ҹәзаландырдығымы, онлара һансы әламәтләри ҝөстәрдијими оғулларына вә нәвәләринә даныша биләсән.+ Беләҹә, биләҹәксиниз ки, Мән Јеһовајам». 3 Муса илә Һарун фиронун һүзуруна ҝедиб дедиләр: «Ибраниләрин Аллаһы Јеһова белә дејир: “Нә вахта гәдәр Мәнә бојун әјмәјәҹәксән?+ Халгымы бурах, ҝедиб Мәнә ибадәт етсин. 4 Әҝәр јенә дә халгымы бурахмасан, сабаһ өлкәнә чәјирткә ҝөндәрәҹәјәм. 5 Онлар јерин үзүнү елә өртәҹәк ки, торпаг ҝөрүнмәз олаҹаг. Сизин үчүн долудан нә галыбса јејиб гуртараҹаг, өлкәниздәки ағаҹлары тәләф едәҹәк.+ 6 Онлар сәнин евләринә, хидмәтчиләринин евләринә, Мисирдәки бүтүн евләрә долаҹаглар. О гәдәр чох олаҹаглар ки, белә шеј ата-бабаларыныз бу өлкәдә јурд саландан индијәдәк ҝөрүнмәјиб”».+ Буну дејиб Муса фиронун һүзурундан чыхды. 7 Онда әјанлары фирона дедиләр: «Һачанаҹан бу адам бизә һәдә-горху ҝәләҹәк?* Гој ҝетсинләр, Аллаһлары Јеһоваја ибадәт етсинләр. Мәҝәр ҝөрмүрсән, Мисир виранәлијә чеврилир?» 8 Муса илә Һаруну фиронун јанына ҝәтирдиләр. Фирон онлара деди: «Ҝедин, Аллаһыныз Јеһоваја ибадәт един. Амма дејин ҝөрүм кимләр ҝедәҹәк?» 9 Муса ҹаваб верди: «Ҹаванлар да, јашлылар да, оғул-гызларымыз да бизимлә ҝедәҹәк, гојун-гузуларымызы вә мал-гарамызы да өзүмүзлә апараҹағыг,+ чүнки Јеһованын шәрәфинә бајрам кечирмәлијик».+ 10 Ҹавабында фирон деди: «Һә, демәк, Јеһова сизинләдир? Ај-һај, мән сизи ушагларынызла бир јердә бурахдым, сиз дә ҝетдиниз.+ Билирәм, сизин нә исә бир фырылдағыныз вар. 11 Јох, елә шеј јохдур! Јеһоваја ибадәт етмәк истәмирдиниз? Кишиләри ҝөтүрүн, ҝедин». Фирон буну дејиб онлары говду. 12 Јеһова Мусаја деди: «Әлини Мисирин үзәринә узат, гој Мисири чәјирткә бассын, бүтүн биткиләри, долудан галан һәр шеји јејиб гуртарсын». 13 Муса дәрһал әсасыны Мисирин үзәринә узатды вә Јеһованын һөкмү илә о ҝүн бүтүн ҝүнү вә бүтүн ҝеҹәни шәрг күләји әсди. Сәһәр ачыланда шәрг күләји чәјирткәләр ҝәтирди. 14 Чәјирткәләр Мисирә долуб өлкәнин һәр тәрәфинә јајылдылар.+ Бу, әсил фәлакәт иди.+ Әввәлләр Мисирдә бу гәдәр чәјирткә олмамышды, бундан сонра да олмајаҹагды. 15 Онлар јерин үзүнү елә өртдүләр ки, өлкә гара рәнҝә бојанды. Онлар долудан галан бүтүн биткиләри вә ағаҹларын мејвәләрини једиләр. Бүтүн Мисир торпағында нә ағаҹларда бир јашыл јарпаг галды, нә дә јердә бир от. 16 Фирон дәрһал Муса илә Һаруну чағырыб деди: «Мән Аллаһыныз Јеһоваја вә сизә гаршы ҝүнаһ етмишәм. 17 Нә олар, ахырынҹы дәфә ҝүнаһымдан кечин, Аллаһыныз Јеһоваја дуа един ки, бу бәланы мәндән узаглашдырсын». 18 Муса фиронун јанындан чыхыб Јеһоваја дуа етди.+ 19 Јеһова күләјин истигамәтини дәјишиб ҝүҹлү гәрб күләји әсдирди. Күләк чәјирткәләри совуруб Гырмызы дәнизә төкдү. Бүтүн Мисир өлкәсиндә бир дәнә дә олсун чәјирткә галмады. 20 Амма Јеһова фиронун үрәјини даша дөндәрди+ вә о, исраиллиләри бурахмады. 21 Сонра Јеһова Мусаја деди: «Әлини ҝөјә тәрәф узат, гој бүтүн Мисир өлкәси үзәринә гаранлыг чөксүн, зүлмәт гаранлыг». 22 Муса дәрһал әлини ҝөјә сары узатды вә бүтүн Мисир торпағында үч ҝүн гаты зүлмәт олду,+ 23 ҝөз-ҝөзү ҝөрмүрдү. Үч ҝүн һеч ким евдән бајыра чыхмады. Амма исраиллиләрин јашадығы јер ишыг иди.+ 24 Фирон Мусаны чағырыб деди: «Ҝедин, Јеһоваја ибадәтинизи еләјин.+ Ушагларынызы да апарын. Амма гојун-гузунуз, мал-гараныз бурада галсын». 25 Муса исә деди: «Гурбан ҝәтирмәк үчүн бизә һејванлары да вермәлисән ки, онлары Аллаһымыз Јеһоваја тәгдим едәк.+ 26 Сүрүләримизи өзүмүзлә апармалыјыг. Ҝәрәк бир һејван да галмасын, Аллаһымыз Јеһоваја ибадәт едәндә онлар лазымымыз олаҹаг. Ора чатмамыш исә билә билмәрик, Јеһоваја ибадәт едәндә нәји гурбан ҝәтирмәлијик». 27 Бу мәгамда Јеһова фиронун үрәјини даша дөндәрди вә о, исраиллиләри бурахмаға разы олмады.+ 28 Фирон Мусаја деди: «Рәдд ол ҝөзүмүн габағындан! Бир дә ҝөзүмә ҝөрүнсән, өзүнү өлмүш бил!» 29 Муса ҹавабында деди: «Јахшы, сән дејән олсун. Бир дә ҝөзүнә ҝөрүнмәјәҹәјәм».\n^ Һәрфән: тәлә олаҹаг.