Wp/ann/Aristọtulu - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Aristọtulu\nAristọtulu ìre ogwu uga ifuk-ibot ònan̄a me ido Giris mgbọ ukot ikaan̄. Ọmọ ochili Laisiọm [Lyceum] mè iyaka ire ogwu ibot me otu-ogbo ebi uga ifuk-ibot "Peripatetik"; ọmọ si oyaka isa "orọmijọn̄ ke Aristọtulu" inu. Ọmọ melek kè Puleto, ogwu òkijeen̄ ọmọ inu, ke egbaan̄ igwen "Nte uga ifuk-ibot eyi agan̄ Ichep-ura." Ebi kè ikpa mè inu îgebe mîre lek owuwa atagọọk-njeen̄. Îgbaan̄ esese uga ifuk-ibot òkukup sabum eyi kan̄ iriaak me otu oniin̄ òkeke ebi ene chieen̄. Îre nan̄a me ubọk ijeen̄-inu kan̄ ke ebi agan̄ Ichep-ura ebọkọ usem ema ekisa ìkpa ifuk-ibot kiban̄, mè ubọk ekisa iwọlọ inu iriọọn̄. Eya orọ, uga ifuk-ibot kan̄ îtet ebi agan̄ Ichep-ura ijeen̄ oniin̄; mè ikpọkpọk ikire ibot-ikọ me ukpatu ebi uga ifuk-ibot chereyi.\nAristọtulu. Esa ewuuk irọ ogugo yi\nKperiọọn̄ owuwa inu ifolek ugwem kè Aristọtulu. Eman ọmọ me acha 384 SK me Sitagira [Stagira] me Giris Agan̄ Inyọn̄. Ama ya isa akọp kilo go mè go (55 km) ida ibọkọ me lek ama Tesaloniki òrere ama-ile me Giris cherekeyi. Ogwute, Nikomakọs [Nichomacus], ìre ofia inyi Amintas ogwu ubọọn̄ ido Mesidọn. Ogwute mè ogwuga mîkwu mgbọ ọmọ orebe akọp mè acha ita. Prozenọs [Proxenus] ogwu Ataniọs [Atarneus], òrere nlom ngwan̄ kè Aristọtulu ogwu ugane, onenikpukpo ọmọ isibi. Prozenọs îjeen̄ ọmọ inu acha inen mè inen sabum îniria ọmọ isi Uwuikpa ke Puleto me Atens mgbọ ọmọ ojotbe akọp acha ge mè jaaba (sà ìre akọp mè jeeta). Aristọtulu îkup me uwuikpa ya inire mgbọ îkanabe akọp acha ita mè jaaba. Mgbọ Puleto onikwu, ikafiin̄, Filip ogwu òso iba, ogwu ubọọn̄ ido Mesidonia ogwegwen ọmọ ibe inijeen̄ gwun̄ kan̄ inu. Arisitọtulu oneninan̄a me Atens inisikijeen̄ Alikisenda Ogwu Ilile inu me ibebene acha 343 SK. Îgbaan̄ ofifi nsabọn ìkukup me uwu-ubọọn̄ ya melek kè Alikisenda ijeen̄ inu cha. Ene iba melek kiban̄ cha - Tolemi mè Kasanda - enenikana ubọọn̄ si kire Alikisenda.\nAristọtulu îsa me ikeya ichili agwut-ikpa me Laisiọm. Eya onenitap ubọk inyi ọmọ inyi ige efit efit ikpa kan̄ me lek akpa osùkut. Ubọk geelek îrebe ke îge owuwa inu ifolek esese atagọọk-njeen̄ echi mêkọtbe igon kubọk ikpa, inu òsolek irek ge me ita (1/3) gaalek me lek otutuuk inu îgebe okup mgbọ keyi. Echichi ọmọ kpòkoben me ejit ibe egon.\nInu cha îgebe me emen ikpa kan̄ ifolek sayensi echi chieen̄ okimun̄ [physical science] îsak ebi ene oniin̄ me sayensi me akarake ukot ikaan̄ inire emen Oyò Ichili-chieen̄ [The Age of Enlightenment] òkobebene me akọp mè senturi jeeta [18th century]. Ikpa kan̄ si ire eyi òdadasi ijeen̄ inu ifolek lọjik (ikekeek inu inyi itat mè iwuwut ifan̄a me lek inu ikanenge).\nÎluk inu òsolek akọp acha gweregwen mè iba (62) sabum inikwu me Yuboya [Euboea] me Mesidonia. Sabum înikwu, înyi ida ibe efuun̄ ọmọ eriaak lek nwa kan̄.\nErieen̄ yi, Aristọtulu, inan̄a me usem Giris ukot ikaan̄. Ìsibi "ǹkeek ònwọnwọn ichit."\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Aristọtulu&oldid=4760121"


Wp/ann/Ginì - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Ginì\nGinì (òrere Republic of Guinea me usem uket-cheen̄, mè ire Rèpublique de Guinée me usem Furenchi) ìre ido òkup me agba okwaan̄ me Afirika agan̄ ichepura. Me adasi mgbọ, erìọon̄ ọmọ kire Ginì eyi Furans (French Guìn̄éa, Guinée francaise). Ido ya eyi ukot mgbọ keyi, usini mgbọ ekigwen Guinea-Conakry isasa ijeen̄ esese òkup me lek kan̄ mèlek ebi kè ofifi ido mè agan̄ me Afirika ìkakaan̄ Ginì me lek erieen̄ kiban̄, kire Gini-Bisau mè Ginì Ikwetọ.<ref 8,9,10,11> Otu ifuk ebi ìluk me Ginì ìre efie 12.4. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 245,857 km2;<ref 12> ọmọ ore òso 77 òmimin ichit me linyọn̄.<ref 2,3>\nEgop Ido Ginì\nEre Ginì okekebe me lek ogugo-ijọn̄ Afirika\nAma-ibot kan̄, òrere si ama òmimin ichit, ìre Conakry. Usem-mkpulu me ido ya ìre Furenchi; ọmọ si ke ekisa irọ inu me uwu-ikpa, akpatan̄-mbia, mè akpatan̄-ogugo. Usem ekitumube me ido ya îwa iraka akọp iba mè ini; ema ìre: Furenchi, Arabik, Ingulish, Fulani, Fula, Malinké, N'ko, Susu, Kissi, Koro, Kpelle, Temne, Toma, Badyara, Baga, Bambara, Bassari, Dan, Dyula, Landoma, Limba, Maninka, Mano, Pular, Sua, Wamey, Yalunka mè Zialo. Esese otoko òwa me emen ido ya;<ref 1> echi ìsisibi isi sa me otu ifuk ene ìre: Fula (40%), Madinka (23%), Susu (21.2%), Kpelle (7.8%), Kissi (6.2%), ebilọ (5.6%).\nIdo ya ìkaan̄ lek me 2 Akọp Onyan̄, 1958, mè isibi me irak mkpulu Furans. Ikpoko ema ekisa inyam ewe ìre franc eyi Ginì, eyi mgbidim erieen̄ kan̄ orebe GNF. Iman̄-ibot igwegwen ido ya ìre +224, sà iman̄ olik-etip kiban̄ ore .gn. Ido yi ìre <republic>; îre ebi ene ikike ekigbaan̄ igobo ogwu ibot mkpulu. Ogwu ibot mkpulu ore ogwu ibot ido si. Uwu ibọp-ikan [legislature] kan̄ ìre eyi agwut ge [unicamaral]; îre ebi ene ikike si ekigbaan̄ igobo ebi ìkup me uwu ibọp-ikan ya. Îre Uwu-oyerebet Ile [Supreme Court] okeke me ibot inyi agọọk eyi oyerebet [judicial branch] me mkpulu ido ya. Uwu-oyerebet Ile yi ore uwu-oyerebet eyi òbebene ichit me ido ya; ọmọ okaan̄ si okputut ikọ me lek inu geelek me ido ya.\nEru-mfaka Isilam ore eyi òmimin ichit me ido ya; ebi ìkigọọk eru-mfaka keya ìre akọp irek jeeta me efit (85%) me lek otuuk ebi ìluk me ido ya.<ref8,14,15> Ebi Kiristien ìre irek jeeta (8%) sà ebi ìkigọọk Eru-mfaka Orọmijọn̄ Afirika eyi ebi nte nte kiban̄ ire irek jaaba (7%).<ref 115>\nUgwem mbubek [economy] ido ya ìchubọk ibieen̄ me lek uko mè irọrọkọ <mineral> me ijọn̄.<ref 16> Ido yi ore òso iba me etete ido ìkirọkọ <bauxite> iwa ichit me ijọn̄ kiban̄. Îkaan̄ si <diamond> mè <gold> iwa enenen me ijọn̄.<ref 17>\nUnen Ebilene me Ginì ìre inu òkisa igbini-ikọ inu enenen. Me acha 2011, mkpulu ido US etumu ibe ke ebi mbem [security forces] me ido ya mîkisise [torture] ebi ene; ke mîkikaan̄ ebibaan̄ mè nsabọn me ijo ubọk [abuse] (me ikekifieek ebibaan̄ afi) me ido ya.<ref 18>\nEgwen ido Ginì ibak Agan̄ Ginì. Ginì ìre erieen̄ ebi Afirika ekisabe igwen ibak agan̄ Afirika òkup igbet Irem-ile Ginì. Agan̄ yi ìwele ifo inyọn̄ inan̄a me agan̄ aka oron ura okinyebe [forested tropical region] isi ita me lek agan̄ Sayeli. Ikọ ya, Guinea, eyi ekinọ me usem Inglish, ìnan̄a me ikọ yi, Guiné me usem Pọtugalu. Ikọ ya ìnan̄a isibi me emen akọp mè senturi go; esa ikọ ya ikigwen ibak ijọn̄ ebi Guineus ekilukbe. Guineus yi ìre erieen̄ ekisabe igwen ibak ofifit ebi Afirika ìluk me agan̄ osiki me lek Okwaan̄ Senegalu ufuna ijeen̄ esese me lek ebi Zenager Berber akpalek kiban̄ orebe ulaja ulaja ìkiluk me agan̄ me lek okwaan̄ ya, ebi ema ebi Pọtugalu ekigwenbe Azenegues mè ìyaka ire Mọọ̀ [Moors].\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Ginì&oldid=5111286"\nThis page was last edited on 19 April 2021, at 21:11.


Wp/ann/Èwê - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Èwê\nÈwê (òrere desert me usem Uket-chieen̄) ìre ijọn̄ òninin̄ ora; ere ibot sà ìre mbat ìkakirep ìgwook, eya onenirọ inyi iyọt uti ititibi mè anam iluluk. Ike uti ìkatibi me èwê, ijọn̄ ere ya ìnikup njak; ura îra ikira itet, efet inu ònokpulu ntitaak, ebi kè orioon̄ mè ogoon̄ ìkup me ere ya mîra ikikpọkọ mè ikisip.\nNtitaak me emen èwê\nInu òbelek irek ge-me-ita (1/3) me lek otutuuk ijọn̄ òkup me linyọn̄ ìre èwê mè ijọn̄ òkup èwê èwê – mîfuk ijọn̄ agan̄ Ọfọkọ Linyọn̄ igbaalek mije atalek sọntiik ibot okirep me agan̄ cha. Miyaka ikigwen Èwê agan̄ Ọfọkọ ibe ìre Èwê Ofiik.\nÈwê agan̄ Ọfọkọ linyọn̄ (èwê ofiik)\nEkiche èwê itap me ukpa igọọk me oke ibot òkirep igwọọk, oke uyok, inu orọrọ inyi ere ya ikana èwê, mè ìre igọọk me agan̄ linyọn̄ èwê ya okupbe.\nÎre uyok mè ofiik okirọ ere ikana èwê. Me linyọn̄ agan̄ echi ura okira ujat ujat me ikarek ere onenikifiik ujat ujat me eririeen̄, uyok mè ofiik cha ìkirọ inyi ebi kè ogoon̄ mè ewuuk ekerama ebak mè ekebeke erurọn̄ọ sọntiik sọntiik kire m̀kpukpọk. Ubọk geelek îrebe ke ibot ìkakimalek ìrep me emen èwê, mgbọ ge me ujọn̄ọ mgbọ, ibot îkirep mè ito agbugbuk. Ibot isirep igwook me lek ewuuk òyoyok, ìkirọ ibe ewuuk cha ekekpọkọ lek. Egwijo isinu, îra ikpulu ewuuk òkpọkpọkọ igwook me ijọn̄ èwê cha isa ikije mè ikitọọn̄ ema ikpọk isan. Owuwa mgbọ, egwijo ntọn̄ sà ìre eyi ntitaak îkijibi me emen èwê. Isikijibi, unye efet môkpulu ntọn̄ (mè ìre ntitaak) uwu uwu isa ikije.\nEgwijo ntitaak me ido Irâk me acha 2015\nEfet isikiben ntitaak uwu uwu isa ikije mè inire lek inu geege me oniin̄ kan̄, ìbokpọkpọ ikisa ntitaak mè mkpukpọk ewuuk cha îbenbe ikisut lek inu ya me ikiyiaan̄ lek inu ya, ìrere ewuuk, mè ìre ogoon̄ mè ìre uti. Ire ewuuk, ike ntitaak mè mkpukpọk ewuuk okpọkpọ ikisut me lek, ewuuk ya môkpọ ikisip, inyi efet òkikpulu mkpukpọk kan̄ isa ikije isigwook me ere efet ìkakimalek inye. Usini mgbọ, efet môkọt ikpulu ntitaak mè mkpukpọk ewuuk itọm ibene kire ogoon̄ ntitaak [sand dunes] me emen èwê.\nOgoon̄ òkikpọkọ lek\nEbi kè ofifi èwê ere òla ijọn̄ eba ìkup ewuuk ewuuk. Me èwê kecha, efet îra ikpukpulu otutuuk ntitaak isan̄a me emen, inenisik ewuuk ewuuk gaalek. Me emen ebi kè ofifi èwê, ewuuk òkup me irak ijọn̄ gaalek onisibi itoon̄ me inyon̄ ijon̄ igọọk me ike efet mè ibot ekpulube ntitaak isan̄a itele ewuuk cha. Mêkot imun̄ ibat echi mun̄ ibot ogwọkbe isa inan̄a me ofifi ere inigwook me lek ewuuk irak ijon̄ cha. Me emen èwê òkup ikeyi, mêkot imun̄ ndidiọk mun̄ [temporary lakes]; udọn̄ uchi [salt pan] si môkọt ikup me ere mun̄ ya mgbọ ura isira mè irọ inyi mun̄ ichat ita me ere ya. Usini mgbọ si mêkot imun̄ ere ogburuk mun̄ okupbe me irak ijọn̄ me emen èwê cha.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Èwê&oldid=5198274"\nThis page was last edited on 16 August 2021, at 16:45.


Wp/ann/Chad - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Chad\nChad mè ìre Chadi (òrere Republic of Chad me usem uket-chieen̄; mè ire République du Tchad me usem Furenchi, mè ire Jumhūriyyat Tšād me usem Arabu) ìre ido ijọn̄-ijọn̄ (kpunu emen-awaji) òkup me agan̄ inyọn̄-etete Afrika [North-central]. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre by Libia me agan̄ inyọn̄, Sudan me agan̄ mbum-ura, Ido Afirika Etete me agan̄ osiki, Kamerun me ntut osiki-ichepura, Naijiria me ntut osiki-ichepura (me Oyô Chad), mè Nijê me agan̄ ichepura.\nAma-ibot kan̄, mè ama òmimin ichit, ìre N'Djamena. Usem mkpulu me ido ya ìre Arabik eyi Chad mè Furenchi. Otoko ìkup me Chad îwa iraka efit iba. Sa me orirọ ifuk-ene eyi acha 2009, otoko cha bene me ilile si re sọntiik, ìre: Sara (26.6%), Arabu (12.9%), Kanembu (8.5%), Masalit (7.2%), Toubou (6.9%), Masa (4.8%), Bidio (3.7%), Marba (3%), Dadjo (2.6%), Moundang (2.5%)Gabri (2.4%), Zaghawa (2.4%), Fula (2.1%), Tupuri (2%), Tama (1.6%), Karo (1.4%), Banguirmi (1.3%), Mesmedjé (1%), echichilọ (2.6%), ebi ofifi ido (0.7%). Isilam (51.8%) mè Kiristien (44.1%) ore eru-mfaka ìsisibi isi me emen ido ya. Ido ya ìbọkọ utelelek mè isibi me irak mkpulu ebi Furans me 11 Onyan̄-jeeta 1960. Okike ijọn̄ ido yi ìre 1,284,000 km2; mun̄ ire 1.9% me lek.<ref2> Otu-ifuk ebi ìluluk me emen ìre ego 16.2<ref3> Ọmọ ore òso akọp jaaba me etete ido ebi ene ewabe ichit me emen. Ikpoko ema ekisa inyam ewe ìre furank eyi Afirika Etete [Central African CFA franc] eyi mgbidim erieen̄ kan̄ orebe XAF. Me emen ido yi, ekikọp uji-ijọn̄ me agan̄ ulom. Iman̄ ibot-igwegwen [dialling code] ìre +235, sà iman̄ olik-etip [internet TDL] kiban̄ ore .td.\nChad îkaan̄ owuwa agan̄: agan̄ èwê èwê me agan̄ inyọn̄, agan̄ sayeli (nchat ijọn̄ òkup kire èwê, ire, sọntiik ibot îkirep) me agan̄ etete, mè agan̄ òkitibi inu ijaan̄ lek me agan̄ osiki. Oyô Chad, eyi egwenbe ido ya ibak, ore ndek-ijọn̄ (wetland) òmimin ichit me Chad, mè ire òso iba òmimin ichit me Afirika.\nBene me òso mileniọm jaaba SK, ogbogbo ene mîkọp uran̄ inin̄ agan̄ mun̄ mun̄ me lek ijọn̄ ya. Me okputut adasi mileniọm AO, esese ido mè ijọn̄ ubọọn̄ mîbene mè irọn̄ si me agan̄ sayeli me Chad; geelek kiban̄ egwuun̄ chieen̄ me ikpukpulu oniin̄ Mbubek òkije itibi Sayara òjeje itibi me agan̄ ya.\nFurans mîtim ikpan̄ lek ijọn̄ ya me acha 1920 mè ikana ikikpulu ọmọ kire ge me lek Afirika agan̄ Ikwetọ eyi Furans [French Equatorial Africa]. me acha 1960, Chad îkaan̄ lek mè isibi me irak mkpulu Furans sa me isasak oniin̄ kè François Tombalbaya. Ire, sa me ike ebi ìluk me agan̄ inyọn̄ me ido ya echabe ukot mkpulu [policy] kan̄, akọn̄ emen ido îbene me acha 1965 mè itim owuwa acha. Me acha 1979, ebi ìkitim ikeme mkpulu ido [the rebels] mîbọkọ ama-ibot ido ya, mè ibọkọ si mkpulu isan̄a me ubọk ebi agan̄ osiki. Ire, ebi ibot akọn̄ agan̄ inyọn̄ ya ìtitim ibọkọ mkpulu ya ebebene ikitim akọn̄ ema ema mege Hissène Habré, ene ge me etete kiban̄ ya, otimbe ikpan̄ ebilọ. Akọn̄ Chad mè Libia îbene me acha 1978 mgbọ ebi akọn̄ Libia enin̄be Chad. Akọn̄ keya ìnita me acha 1987 ebi akọn̄ Furans esabe mbin akọn̄ [military operation], eyi ema egwenbe Epervier, ijibi inin̄ lek ikọ ya. Me 1990, ogwu ibot akọn̄ Idriss Habré îkpa mbin ikeme ogwu ibot mkpulu, Hissène Habré. Me 1990, melek ntap-ubọk ebi Furans, mîbene inwene urum akọn̄ Chad itap me eyi aya ukot akọn̄ [modernisation of the Chadian army]. Akarake acha 2003, ufialek eyi Darfur me Sudan îgbuku igwook me ebi kè ama me Chad ìkup igbet okike ijọn̄ cha mè isa me ikeya irọ inyi mkpulu ido Chad ikakọt ìkaan̄ njennyisi. Ido yi îwuwuuk lek igbọọn̄, ire, òkisa lek ibọbọkọ efit efit obop ebi ìlibi mkpat akọn̄ inan̄a me Sudan inu iniluk me agan̄ mbum-ura Chad.\nOwuwa otu-ogbo ifit mkpulu òwa me ido ya, ire, unye mkpulu ìkup me ubọk kè Déby ogwu ibot mkpulu mè otu-ogbo ifit mkpulu kan̄, òrere Patriotic Salvation Movement. Inu-ikpak òje me lek ifit-mkpulu mè otitọt ikpakpan̄ ogwu ibot mkpulu ìkpọkpọ ikimọnọ irek me emen ido ua kire ijo orukan̄ [plagued by political violence and attempted coup d'état]. Chad ore ge me lek ido ìgbọgbọọn̄ ichit mè ikaan̄ eru-ataak ichit [poorest and most corrupt] me linyọn̄. Owuwa ebi ido ya eluk me ugbọọri; ukot ọkọ kiban̄ ìre ikekiwop asabọn uko mè ikikpukpo anam inen mè inen gaalek. Akarake acha 2003, aran̄-ijọn̄ îkana achubọk inu òkisa ikpoko inan̄a me ufi ido inu; mè inikana imin igak mbubek kọtin òwuwuuk lek ikup akarake ujọn̄ọ mgbọ. Chad ìkakeke ìjaan̄ me agan̄ unen ebilene. Me mgbọ me mgbọ, ekpọkpọ ikinọ etip òfolek ike ekichakabe unen ebilene sa me ebi ikan-ido mè ebi akọn̄ ikekitet ebi ene itap me mkpọn; me ikekikpan̄ ene mè ikekigban ebi ene ibe ekatitiin̄ mè ekanwọọn̄ esese utelelek ema emekinwọọn̄be. Mkpulu ido ekirọ otutuuk inu cha me mgbọ uwu-oyerebet kpenyi ida ibe erọ ikeya.\nido yi îkaan̄ esese chieen̄ anam mè uti.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Chad&oldid=5106868"\nThis page was last edited on 11 April 2021, at 22:42.


Wp/ann/Tunisia - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Tunisia\nTunisia (òrere Republic of Tunisia me usem Uket-chieen̄, mè ire الجمهورية التونسية (al-Jumhūrīyah at-Tūnisīyah) me usem Arabik, mè ire République tunisienne me usem Frenchi) ìre ido òkup me Afirika agan̄ Inyọn̄. Ọmọ ofo agan̄ inyọn̄ ichit me etete ebi kè ido ìkup me Afirika. Ìkup me agan̄ Mahgreb. Ido ìkukup ikana ọmọ ìre Aljeria me agan̄ icheoura, Libia me agan̄ osiki-mbumura, sà Okwaan̄ Mediterenia okana ọmọ me agan̄ inyọn̄ mè mbumura. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 163,610 km²; otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre akọp mè efie ge. Agan̄ mbumura me lek Ogoon̄ Atilas ìkup me emen ido yi; agan̄ inyọn̄ me lek Èwê Sayara ìkup si me emen kan̄. Isan̄a me echa, agan̄ ilile me lek ijọn̄ òsik me ido ya ìre ijọn̄ òbokọt inin̄ lek inu ijaan̄ mè ire esa iwop uko. Ama-ibot kan̄ mè ama òmimin ichit me emen kan̄ ìre Tunis, eyi òkeke me agan̄ atasuk ntut inyọn̄-mbumura. Erieen̄ ido yi ìnan̄a me lek erieen̄ ama-ibot yi.\nEgop Ido Tunisia\nMe ukot ikaan̄, ebi Ebi Bebà [the Berbers] ekiluk me lek ijọn̄ ya. Ebi Fonisia [Phoenicians] ebene ikọp uran̄ inu ere ya me emen senturi 12 SK mè ichili owuwa ere-nluk. Me etete otutuuk ere-nluk cha ema echilibe, Kateèji [Cathage] ore eyi òsisibi isi ichit, mè iyaka ikaan̄ unye ichit me emen òso senturi 7 SK. Kateèji yi ìre ere òsisibi isi me mbubek mè ikitọ lek ibonye lek igak Ripọbilik Rom me agan̄ akọn̄. Ebi Rom mînitim ikpan̄ Kateèji me emen acha 146 SK, mè iniluk ibia me Tunisia efit acha jeeta mè isa erumfaka Kiristien inu me lek ijọn̄ ya. Mgbọ ema enan̄abe isibi itele ido ya, mîtele esese inu echi ebi ene ekisabe ikeek emen mgbọ mkpulu-usun̄ ya; ge me lek cha ìre ere ikpọ-ifit eyi El Jem [amphitheatre of El Jem]. Ebi musilim mîbene me acha 647 isa lek owuwa mgbọ iweek ibọbọkọ lek ijọn̄ ya mege inire acha 697 ema etimbe ikpan̄ ebi ido ya mè isa erumfaka Isilam mè orọmijọn̄ ebi Arabu initap me ido ya. Ijọn̄ Ubọọn̄ Otoman [Ottoman Empire] mînibọkọ ido ya ikikpulu me acha 1574 mè ikpulu otuuk kè efit acha ita, mege inire mgbọ ebi Furans ebọkọbe ido ya ikikpulu me emen acha 1881. Tunisia ìnikaan̄ lek me acha 1957 sa me isak-oniin̄ kè Habib Bourguiba, ogwu òtutumu isibi me acha ya ibe ke ido ya îkaan̄ lek, ke ìkayaka ìkup me irak mkpulu-usun̄ ofifi. Mè cherekeyi, Tunisia ore ido òsisip ichit me Afirika agan̄ Inyọn̄. Orọmijọn̄ kan̄ si ìlibi itat melek echi esese ido mè otoko ìnunu iniluk me lek ijọn̄ ya efit efit acha òraraka.\nTunisia ìre <unitary semi-presidential representative democratic republic>. Ọmọ gaalek ore ido me Afirika agan̄ Inyọn̄ eyi Freedom House etumube ibe ke ebi ìluk me emen mîkaan̄ utelelek ugwem [classified as free]. Ọmọ gaalek si ore ido ekisabe <democracy> ikpulu òjot òjot me Linyọn̄ agan̄ Arabu sa me Democracy Index eyi ebi Economist Intelligence Unit. Ọmọ ore ge me lek ido inen mè inen ìkup me inyọn̄ me ebi ene ibebene igwuun̄ [Human Development Index]; mè ire si ge me lek ebi kè ido me Afirika echi ilpoko òkinin̄ igọọk ene ge ge ìluk me emen, owabe ichit me kọntinenti ya [highest per capita income].\nTunisia îtat isi melek ebi kè ofifi ido me linyọn̄. Ọmọ ìre ge me lek ido ìkup me United Nations, La Francophonie, Ntitiin̄ Arabu [Arab League], OIC, Ntitiin̄ Afirika, Non-Aligned Movement, International Criminal Court, Group of 77 mè owuwa ofifi ntitiin̄. Me agan̄ ugwem mbubek mè ifit-mkpulu, ọmọ îgbaan̄ inu ikirọ melek ebi kè ido ìkup me Yurop <particularly> Furans mè Itali ìkukup igbet ọmọ. Tunisia si îkaan̄ mgbaan̄-nchieek melek Ntitiin̄ Yurop, mè inene ire irek "major non-NATO ally" melek ebi Yu-es.\nUsem ekitumu me idoya ìre Arabik eyi Tunisia, Bebà mè Furenchi. Usem kecha ke ekisa irọ inu me mkpulu-ido, mè mbubek mè agan̄ ikpa. Mîkitumu usem Ebeke si. Otu-ifuk ebi ìluk me ido ya ìre 11,708,370. Otoko ìkup me ido ya ìre Ebi Bebà ìkirọ orọmijọn̄ ebi Arabu [Arab-Bebers] (98%), Ebi Ju (1%), ebilọ (1%). Erumfaka ido ya ìre eyi Isilam. Ikpoko ema ekinyambe ìre dinà eyi Tunisia [dinar] (òrere TND me mgbidim). Ema ekikọp ujijọn̄ kiban̄ me agan̄ ulom. Iman̄-ibot igwegwen kiban̄ ìre +216, sà iman̄ olik-etip kiban̄ ore .tn.\nMfufuk Erieen̄ Ikọ yi Tunisia ìnan̄a me lek Tunis, òrere ama-ile enamabe ibene igwuun̄, mè ire si ama-ibot ido Tunisia eyi ukot keyi. Ubọk ekisa ige erieen̄ ya mè chereyi melek ikọ-isi [suffix] kan̄ -ia ònan̄a me Latin, ìnan̄a me lek ikọ yi Tunisie me Furenchi; eyi Furenchi yi ìnan̄a me lek ⵜⵏⵙ me usem Bebà, òrere tns me inwenwene ige; ìsibi "ibeben isun̄" mè ìre "mgba-ngwele." Usini ene, ekibe ke erieen̄ ya îgbaan̄ me lek uman-awaji ebi Punt, eyi ekigwen Tanith (melek si, Tunit), mè igbaan̄ si me lek ama ekigwen Tunes (Tynes, me Ebeke) òkup me ukot ikaan̄.\nUsini usem me Yurop mîmọnọ erieen̄ eyi usem Furenchi ya, Tunisie, mè inwene inu me lek sọnja, mè itap me usem kiban̄ kire esese erieen̄ mêkisabe igwen ido ya. Ire, usini usem emọnọ erieen̄ ya ike îkupbe me usem Bebà itap me usem kiban̄. Ebi Rọṣia ekigwen ido yi Туни́с (Tunís) sà ebi Sipen ekigwen ọmọ Túnez. Me ikeya, erieen̄ ema esabe igwen ido ya ke esa igwen ama-ibot kan̄ si; ikọ etumube igọọk ke ebesa iriọọn̄ eyi ektumu ikọ ifolek.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Tunisia&oldid=5145638"


Tower of Babel in Obolo\nMe ike mgbọ ya, otutuuk linyọn̄ ekaan̄ otu usem ge gaalek, mè ikitumu ida amọn yaage.\nEbilene enenibene ije ikije inyi agan̄ mbum-ura, mè isi imun̄ òla ijọn̄ ge me inyọn̄ ijọn̄ Babilonia, mè iniluk me ere ya.\nEma enenitọt me lek kiban̄ ibe, “Ngwa, eji enebot okpungwu, mè ewọp me ukan̄, inyi inye ijaan̄ lek.” Ema enenisa okpungwu cha irọ ewuuk inama-uwu, mè isa ulobo ulobo agba ofifit ichọkọ ewuuk cha igba igọm.\nEma enenitumu ibe, “Ngwa, eji enenama ikpele ama ge enyi lek kiji, mè enama si ikpele uwu-oket eyi inyọn̄ kan̄ môbenebe isi ichak me isinyọn̄, inyi eji esa me ikeya etaan̄ etip, mè eji ekayiyala ìkana otutuuk linyọn̄.”\nOkumugwem osisibi inu inikpọ ama ya mè uwu-oket eyi ebilene ekinama,\nmè ibe, “Eyi ebi ife chi erebe ge, mè ikaan̄ otu usem ge, mè ibene ikirọ inu yi, kpunu inu geege eyi ema etọtbe irọrọ eyi òboyọt ema me lek.\nEya orọ, eji enesibi esi ewuwọlọ usem kiban̄, inyi ge ikayaka ìnọ inu ogwu melek kan̄ okitumu.”\nSa me ikeya ke Okumugwem oyiyala ebi ife cha ikana otutuuk linyọn̄. Ema kpeyaka ikọt inama ama ya igak ikeya.\nEya orọ egwenbe ama ya Baben, mije, îre me ere ya ke Okumugwem owuwọlọ otu usem otutuuk linyọn̄, mè iyiyala ebilene ikana otutuuk linyọn̄.\nInformation about Obolo | Tower of Babel\nTower of Babel in Benue-Congo Languages\nObolo, Efik, Lenje


Wp/ann/Sudan - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Sudan\nSudan ìre ido òkup me Afirika ntut inyọn̄ mè mbum-ura. Ijipiti okup me agan̄ inyọn̄ kan̄, Libia me ntit inyọn̄ mè ichep-ura, Chad me agan̄ ichep-ura, Ido Afirika Etete me ntut osiki mè ichep-ura, Sudan Osiki me agan̄ osiki, Etiopia me ntut osiki mè mbum-ura, Eritireya me agan̄ mbum-ura, sà Okwaan̄ Anyiaan̄ okup me ntut inyọn̄ mè mbum-ura. Me acha 2018, otu-ifuk ene ìluk me Sudan ìre 43. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 1, 886,065 km². Ọmọ ore òso ido ita òmimin ichit me Afirika, mè ire si òso ita òmimin ichit me linyọn̄ agan̄ ebi Arabu. Sabum Sudan òsiki onifele itele ọmọ me 2011, ọmọ okore ido òmimin ichit me Afirika.\nEgop eyi Sudan\nIman̄ ido Sudan\nOkwa ido Sudan: Eji ìre ebi akọn̄ eyi Awaji; ebi akọn̄ eyi ido\nMfufuk iman Sudan îjọn̄ọ isi ire ukot mgbọ ebi Fero ekikpulu. Sudan îkukup mgbọ ijọn̄ ubọọn̄ Kerma (c. 2500-1500 SK) okikpulube; îmun̄ Aya Ijọn̄ Ubọọn̄ Ijipiti mè imun̄ si mgbọ ijọn̄ ubọọn̄ Kush obenebe ikiwele owot (c. 785 SK - 350 AO); Kush yi înikana ikikpulu Ijipiti me inu òjojot efit acha ge. Me mgbọ Kush orọn̄be, ebi Nubia echichili ijọn̄ ubọọn̄ ita, Nobatia, Makuria mè Alodia, echi ekikpulube igọọk me orọmijọn̄ ebi Kiristien. Ijọn̄ ubọọn̄ Makuria mè Alodia mîkup ire emen acha 1500. Nan̄a me senturi akọp mè ini re akọp mè go, ebi Bedu (òrere ebi Arabu ìkisa anam ijijen̄e inyi mbubet) mînijot agan̄ ilile me lek ijọn̄ Sudan. Bene me òso senturi akọp mè gweregwen re akọp mè onaan̄ge, Funjistan (òrere mkpulu ebi sọltan [Funj sultanate] enenikikpulu agan̄ etete mè agan̄ mbum-ura me ido ya, sà Darfur okekikpulu agan̄ ichep-ura, inyi ebi Otoman ekekikpulu agan̄ inyọn̄. Me emen mgbọ yi ke ikan eyi Isilam mè echi ebi Arabu obene ikikpulu agan̄ ya; ife kpere ebi Isilam mè ìre ebi Arabu enenikikana ire sa me unye ebi ubọọn̄ ama cha.\nBene me 1820 re 1874 ọgbọn̄ mkpulu [dynasty] kè Muhammad Ali mîbọkọ otuuk ijọn̄ Sudan ikipulu. Me emen 1881 re 1885, Mahdi Muhammad Ahmad, ogwu òrọrọ lek kan̄ ubọọn̄, îsak ebi ene oniin̄ isa itim ikpan̄ ebi ọgbọn̄ kè Muhammad Ali, mè isa me ikeya ichili Kalifet [Caliphate] kè Omdurman. Ebi Bìritèn mînigbugbọ mkpulu keya igwook nme acha 1898, mè inigbaan̄ Sudan mè Ijipiti ikikpulu. Me emen senturi akọp iba, ebi ulọk-ama mîkpọkpọ ikiwa me emen ido ya, mè ikiweek ibọbọkọ mkpulu ido kiban̄ ikpulu. Me acha 1953, ebi Bìritèn enenichieek inyi ebi Sudan ekekpulu lek kiban̄; me 1956, ido ya obọbọkọ utelelek.\nAkarake ema ekaan̄be utelelek, esese mkpulu eyi <parliamentary> mè eyi ebi akọn̄ mîkpọk ikikpulu ido ya. Ire, acha 1983, me ukot mkpulu ke Jafaar Nimeiry, mîrọ inyi ebene ekesa ikan eyi Isilam ekekpulu ido ya. Eya onenirọ inyi ufialek òkukup me etete ebi agan̄ inyọn̄ mè ebi agan̄ osiki (ìrere ebi Kiristien mè ebi Animism) irọriọọn̄ ifieek chieen̄. Esese òkukup me usem, eru-mfaka, mè unye agan̄ ifit-mkpulu [political power] orọrọ inyi akọn̄ emen ido [civil war] ibene itim me emen ido ya. Mkpulu ido, eyi "National Islamic Front" okitọ ikọ inyi (me agan̄ inyọn̄) mè ebi kpechieek inyi mkpulu ido [rebels], eyi "Sudan People's Liberation Army" ekitọ ikọ inyi (me agan̄ osiki) mîtim akọn̄ ya inire acha 2011 mgbọ ebi Sudan Osiki enikaan̄be utelelek mè ifieek itele Sudan.\nErieen̄ ya, Sudan, ìnan̄a me usem Arabik bilad as-Sudan òsisibi ijọn̄ eyi ebi ofifit. Me adasi mgbọ, ekisa erieen̄ yi irọ ebi ido ya ochak, ire, ebikaan̄ ido ya enenimọnọ erieen̄ ya kire inu gogolek, mè isa igwen ido kiban̄ mgbọ ema ebọkọbe utelelek.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Sudan&oldid=4847358"


Wp/ann/Gabọn̄ - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Gabọn̄\nGabọn̄ (òrere Gabon me Ebeke mè Furenchi) ìre ido me agba okwaan̄ agan̄ ichep-ura me Afirika agan̄ Etete. Ìkup me lek ikwetọ. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Ginì Ikwetọ me ntut inyọn̄-ichepura, Kamerun me agan̄ inyọn̄, Kongo Burazavilu me agan̄ mbum-ura mè osiki, mè Irem ile Ginì me agan̄ ichep-ura. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 270,000 km², otu-ifuk ene ìluluk me emen kan̄ ìre efie iba mè nchọi ge (2.1 efie). Ama ibot kan̄, mè ama ile òmimin ichit ìre Libreville. Usem mkpulu me ido ya ìre Furenchi.\nEbi kè ofifi usem ekitumube me emen ido ya ìre Teke, Fang, Punu mè Nzebi. Akọp irek jeeta mè iba me efit (82%) me lek ebi ido ya ekigọọk erumfaka Kiristien, irek onaan̄ge nchọi mè jeeta me efit (9.8%) ekigọọk Isilam, irek nchọi mè gweregwen me efit (0.6%) ekigọọk erumfaka nte kiban̄ ukot ikaan̄, irek nchọi mè go me efit (0.5%) ekigọọk esese esese erumfaka, sà irek jaaba mè nchọi ge me efit (7.1%) kpegọọk erumfaka geege. Uwu ikan ido kiban̄ ìre eyi agwut iba. Ido ya ìkaan̄ lek me acha 1960. Ikpoko ema ekinyam ìre franc eyi Afirika agan̄ Etete, eyi iman̄ ikpoko kan̄ orebe XAF. Ido gweregwen me Afirika agan̄ Etete ekigbaan̄ inyam ikpoko yi: Kamerun, Ido Afirika Etete, Chad, Kongo Burazavilu, Ginì Ikwetọ mè Gabọn̄.\nAdasi ebi ìluluk me lek ijọn̄ ya ìre ebi Pigimi [Pygmy] sabum ebi Bantu enibọkọ lek ijọn̄ ya, ebi Pigimi cha enenikana ikirọ ubọk inu ge mèlek ebi Bantu. Me emen òso senturi akọp mè jeeta, Ama-ubọọn̄ Orungu ìkitumu usem Myeni, îchili me Gabọn̄. Ama-ubọọn̄ ya îkana ire ebon ewe [trading centre] òkakaan̄ unye enenen sa me îkinyam mè iyaka ikilep ebi usun̄. Ama-ubọọn̄ ya înirọn̄ mije efiatbe mbubek inyam-ene isan̄a me emen 1870 cha. Akarake ido ya okaan̄be lek mè isibi me irak mkpulu Furans me acha 1960, ido ya ìkaan̄ ebi ibot mkpulu ita. Me emen 1990 cha, Gabọn̄ îbene ikaan̄ owuwa otu-ogbo ifit mkpulu, ibene ikirọ orirọ igobo-ene kiban̄ me oniin̄ mêkọtbe imọọn̄ itibi [transparent electoral processes] mè inen̄e owuwa uwu ikwaan̄ eyi mkpulu ido isun̄ [reformed many governmental institutions].\nOwuwa mbubek aran̄ ijọn̄ mè mbubek echi ebi ene ekaan̄be inyi lek kiban̄ îtap ubọk irọ inyi ido ya ire ge me lek echi ìkakaan̄ njennyisi ichit me Afirika agan̄ Osiki Èwê Sayara.<ref7>\nErieen̄ yi Gabọn̄ ìnan̄a me lek gabão òrere ikọ me usem Pọtugalu òsisibi àwurukù inyọn̄ [cloak]. Egwen ikeya igọọk me ike <estuary> eyi Okwaan̄ Komo òkup igbet Libreville okupbe.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Gabọn̄&oldid=5217541"\nThis page was last edited on 11 September 2021, at 17:19.


Wp/ann/Skirabulu (Ikan Òkikpulu) - Wikimedia Incubator\n2Ibot Ifit (Inu Ebaakbe Lek Ifit)\n3Sabum Enebene Ifit\nToggle Sabum Enebene Ifit subsection\nToggle Achubọk Ifit subsection\n4.1Ikọ Mêkọtbe Ifit\nToggle Isusun̄ Otu-ifuk subsection\nWp/ann/Skirabulu (Ikan Òkikpulu)\n< Wp | annWp > ann > Skirabulu (Ikan Òkikpulu)\nSkirabulu ìre ifit ekfit me inyọn̄ akpọk.\nNroon̄ Ifit[edit | edit source]\nNroon̄ echieekbe ibe ekesa efit ifit yi ìre:\nAkpọk Skirabulu òkaan̄ okop15X15\nEfit ichip-ifit efit mèakọp iba mègo (125) etapbe me emen akpa kpebekọt imọọn̄ itibi.\nUtap-inu [rack] me ene me ene inyi ebi ìbefit\nIkpa mè uti-ikpa\nIbot Ifit (Inu Ebaakbe Lek Ifit)[edit | edit source]\nInu ogwu ifit okiweek me ifit yi ìre ufuna ikaan̄ otu ifuk [point] iwa ire oke geelek ibokọtbe ikaan̄, sa me itotoon̄ tailu (ichip nkwa-ikọ) me inyọn̄ akpọk isa ige ikọ. Ire ene ve me lek ebi ifif cha ifit ichip-ifit kan̄ isan̄a, ìkayaka ìkaan̄ ofifi ichip mè kpunu si ofifi ichkp me emen akpa ifit, ifit îta.\nSabum Enebene Ifit[edit | edit source]\nSabum ènebene ifit, ebi ifit ekaan̄ itutumu ifieek ikpa-usem ema ebesabe ifit ifit ya, ufun̄a eriọọn̄ ubọk ebesa itet igbini-ikọ geelek òbosibi ineen̄.\nOgwu-ifit geelek môkaan̄ utap-inu (inu itap ichip) ge. Mêtap ichip-ifit 125 egebe nkwa-ikọ me lek cha me emen akpa kpebekọt imọọn̄ itibi (mè ìre, ikakana ema ichit) ufuna ene ikamọọn̄ inu egebe me lek sabum ibonimọnọ. Ogwu ifit geelek mômọnọ ichip ge ufuna esa eroon̄ nriroon̄ eriọọn̄ ogwu òbochili ifit mè ogwu òbofit igọọk. Ogwu òmọmọnọ ichip-ifit ògbegbet lek "A" ichit obochili ifit sabum ebilọ ènefit egọọk ike nkwa-ikọ ema emọnọbe mgbọ ekiroon̄ nriroon̄ ya odọmọbe. Ire ene geege imọnọ ichip eyi kpege inu me lek, ogwugwa obochili ifit, mije ike edọmọbe isun̄ me ifit yi, ichip eyi kpege inu me lek okeke me isi inyi "A". Ire ene iba emọnọ ichip egebe ìkike nkwa-ikọ me lek, inenire ke ema ene iba cha ebechili ifit mgbọ ge, ema mêyaka ichip kiban̄ cha itap me emen akpa mè ikpọk imọnọ ofifi me emen akpa ifit ya, ufuna sriọọn̄ ogwu òbochili ifit me etete ene iba cha.\nIsigobo irek-ifit (cardinal position) isan̄a, otutuuk ebi ifit mêyaka ichip kiban̄ itap me akpa-ifit mè itọp imana. Ogwu ifit geelek mônenigwọ ichip-ifit jaaba, mè itap ema me onineen̄ me emen utap-inu kiban̄ inyi ebi ifit kechilọ ekamọọn̄.\nIfit Ifan̄a[edit | edit source]\nMe ifit ifan̄a, îkup me isi uyọt ibe ichip ifit iso ifuk (100 me eyi uket-chieen̄, 125 me eyi Obolo. Mije keya, mîteme ibe ebi ifit esun̄ ichip cha me onineen̄ me emen okop òrere 10X10 (mè ire 14X9 me eyi usem Obolo).\nAchubọk Ifit[edit | edit source]\nAdasi ikọ enamabe ìkakaan̄ isisip iraka nkwa-ikọ iba òsisibi inu ire efuk me ujit ifo ulom mè ìre inan̄a me inyọn̄ ifo mè itet si me lek okop eyi etete akpọk (òrere H8, eyi edutbe iman̄ ntaronyan̄ me emen). Mgbọ geelek îkupbe inyi ene ibe ifit ifit, ogwu-ifit ya môkọt irọ ge me lek inu kechi:\n• Itele ibe agbagba ya iraka ọmọ, mè ije me ikike (scoring nothing)\n• Isa ichip-ifit 1-7 inwene me lek echi òkup me emen akpa-ifit, mè ije me ikike. Unen otu-oniin̄ inwenwene ichip-ifit ìre isusun̄ ema ikana isi ichit, isan̄a aya ichip me irek kiban̄ mè ikpulu ema itap me emen akpa-ifit. Mêkọt inwene ichip-ifit ire otu-ifuk ichip òkup me akpa-ifit ìkasip ìraka jaaba.\n• Ifit ifit sa me itotoon̄ inu ikasipge ìraka ichip ge me inyọn̄ akpọk-ifit, ifuk otu-ifuk ifit ya osibibe, mè itap isọkọ me otu-ifuk ọmọ owuukbe lek ikaan̄.\nOgwu-ifit isifit ifit isan̄a, môtumu isibi otu-ifuk eyi ifit ya osibibe (inyi ebi ifit kechilọ enọ) mè isan̄a aya ichip me akpa-ifit itoon̄ me inyọn̄ utap-inu kan̄ inyi eso jaaba. Isifit adasi ifit ya isan̄a, ifit geelek efitbe ìkaan̄ irariaak me lek ikerere ichip-ifit ge òwuwuuk lek ikup me inyọn̄ akpọk-ifit. Me ifit echi ìgọgọọk eyi adasi ya, ebi ifit mêkọt irọ ge me lek inu kechi:\n• Irọ ikọ ewuukbe lek ifit ijọn̄ọ igak eyi adasi mgbọ. Nj: Ire mîwuuk lek ifit ME, ufi ene môkọt ifit (ME)N, E(ME)N, NTE(ME), E(ME)ENAWAJI.\n• Igọbọ ikọ ge ikam sa me itatap ichip ifit isọkọ ikeke ikeke [perpendicularly]. Nj: Ire mîwuuk lek ifit ENE, mêkọt ifit BỌKỌ ikeke ikeke me agan̄ ibot ya, inenire BENE/BỌKỌ.\n• Ifit ikọ imaan̄ imaan̄ [parallel] igọọk eyi òwuwuuk lek ikup me inyọn̄ akpọk. Nj: Ire ene ifit BOLO, mêkọt ifit ENE mè ìre ENENEN imaan̄ imaan̄ me irak. Eya môneninyi BE, ON, LE mè ON.\nUsini ikan òfolek ifit echi ìgọgọọk adasi ifit:\n• Kpebechieek ibe efit ikọ eyi ebefuk ọjọkọ ọjọkọ (diagonally), mè ire eyi òkinan̄a me ulom ifo ujit, mè ìre eyi òkinan̄a me ijọn̄ ifo inyọn̄.\n• Otutuuk ichip ifit ogwu-ifit ge ofitbe me efe edim ge ekaan̄ ikukup me onineen̄ ge, mè igbaan̄ ire ikọ ge òsisibi inu (eyi eriọọn̄be kire "achubọk ikọ"); ichip-ifit efitbe ìkaan̄ ìkaan̄ igbagbaan̄ me lek eyi òwuwuuk lek ikup me inyọn̄ akpọk, ikerere ibe ìre ichip ge gaalek ke îgbaan̄ me lek.\nIfit geelek òchachaka ikan chi geelek, kpebọkọ itap ogwu-ifit keyilọ môkọt igbini òjelek ifit keya, mè irọ inyi eten̄ ichip cha esan̄a me inyọn̄ akpọk, me ifit ìfan̄a, ikerere ibe ikọ esabe ichip cha inama ìtatat.\nIchip-ifit iba kpege nkwa-ikọ me lek ekup me emen ifit yi. Mêkọt isa ema igwen nkwa-ikọ geelek. Nkwa-ikọ geelek esabe ema igwen, otu-ifuk [score] ema ekaan̄be ìre ofok (0). Isisa ichip-ifit eyi ukpọk-lek ifit, ìre ibe mè erọ <indicate>; ìkponwene mege ifit ya òta.\nIkọ Mêkọtbe Ifit[edit | edit source]\nMêkọt ifit otutuuk ikọ òkup me emen ikpa-usem egobobe ibesa ifit ifit yi, ire, kpebefit erieen̄ ene mè erieen̄ ere. Ire, me ifit eyi usem Obolo, mêkọt ifit erieen̄ ama ìkup me ido Obolo. Ikọ ekpukbe igbidim mè ikọ òkeke inyi ofifi ikọ, kpebekọt ifit echa me emen ifit yi. Ikọ geege òrere ijo ikọ mè ìre ikọ môkọtbe ito ibaak, kpebefit òjelek ikọ kecha. Me ifit ifan̄a eyi Amerika Inyọn̄, otutuuk ikọ ebọkọbe itap ìkup me emen "Official Club and Tournament Wordlist, 3rd Edition." Me ebi kè ofifi ido, ikpa-usem ema ekisabe ifit ìre "Collins Scrabble Wordlist", (CSW) eyi 2015. Ikọ echi ìkup me CSW, ire, kpekup me TWL, ekige # igọọk.\nIgbigbini Ifit[edit | edit source]\nIre ogwu-ifit ge inama ikọ eyi ogwu ifit keyilọ okeekbe ibe ìkatat (kpunu me emen ikpa-usem ema egobobe ibe esa efit ifit ya), ogwu-ifit keyilọ môkọt igbibi ifit ya. Ire ikọ îgbinibe ya kpunu me emen ikpa-usem ya me atikọ, ogwu òfifit ikọ ya môkpulu ichip-ifit kan̄ isan̄a me inyọn̄ akpọk-ifit, irek ifit keya oraraka ọmọ. Ogwu-ifit ìbokọt igbini ifit ire ogwu òfifit ifit ya ìkasan̄a-nu aya ichip-ifit me emen akpa-ifit ìsa ìnitap ìsọkọ me irek ichip îfitbe cha.\nÒta Ifit[edit | edit source]\nMe ifit ifan̄a eyi Amerika Inyọn̄, ifit môta ire:\nKpunu ofifi ichip-ifit me emen akpa ifit, me ere ogwu-ifit ge îwuulek ifit ichip-ifit kan̄ isan̄a.\nIrek ifit gweregwen îraka, ge ogọọk ge, me kpekaan̄ otu-ifuk geege.\nIre ogwu-ifit ge ifit ichip-ifit kan̄ isan̄a, mêfuk otu-ifuk eyi ichip-ifit òsisik me utap-inu ebi-ifit kechilọ osibibe, mè iben iriaak me lek otu-ifuk eyi ogwu-ifit òfifit eyi kan̄ isan̄a ya, me mgbọ, mêfuk otu-ifuk ichip-ifit òsisik me emen utap-inu kebilọ cha isan̄a me lek otu-ifuk eyi ema ewuukbe lek ikaan̄. Me ifit ifan̄a, ogwu òdadasi ifit isan̄a môbọkọ mgbọ iba otu-ifuk òsisik me utap-inu kè ogwulọ, ire, otu-ifuk eyi ogwulọ owuulek ikaan̄ ìkabonwene.\nIsusun̄ Otu-ifuk[edit | edit source]\nIchip-ifit geelek îkaan̄ otu-ifuk egebe igbaalek nkwa-ikọ òkup me lek isa ijeen̄ oke ulobo/otu-ewe enyibe nkwa-ikọ ya. Ire ebi kè nkwa-ikọ kire [vowel] ekimalek imun̄ me emen usem, ulobo kiban̄ ìre ge, sà ebi kè nkwa-ikọ kpekigwat lek imun̄ me emen usem kire Q, X mè Z ere 8-10 <points> me ulobo. Ichip ifit echi ukpọk lek ekaan̄ ulobo ofok (0). Otu-ifuk eyi otuuk ifit obenbe ìre mgbanriaak otutuuk otu-ifuk ònan̄a me lek otutuuk aya ikọ enamabe (mè ntap-nsọkọ, mèlek si otu-ifuk eyi otutuuk ikọ egọbọbe ikam).\nMêkọt inwene ichip-ifit eyi ukpọk lek mè isa eyi egebe inu me lek itap me irek kan̄. Nj: Mêkọt isa ichip-ifit ukpọk lek etapbe iman̄ R me lek itap me irek R.\nMumana nkwa-ikọ mgbọ iba (MNMB) mè Mumana Nkwa-ikọ Mgbọ Ita (MNMI): Ichip-ifit geelek òninin̄ emen okop chi, mêkpọ otu-ifuk egebe me lek mè imumana mgbọ iba mè ìyaka ire mgbọ ita igọọk me lek inu egebe me lek okop ya.\nMumana Ikọ Mgbọ Iba (MIMB) mè Mumana Ikọ Mgbọ Ita (MIMT): Ire ichip-ifit geege inin̄ emen okop chi, mêfuk otu-ifuk ikọ enamabe ya osibibe mè imumana mgbọ iba mè ìyaka ire mgbọ ita, igọọk me lek inu egebe me emen okop ya.\nIre ikọ enamabe ikaan̄ <bonus> eyi nkwa-ikọ mè eyi ikọ mêdasi ifuk <bonus> eyi nkwa-ikọ sabum eyi ikọ, inyi ije itat me lek ikan òkikpulu ifit yi.\nNrọ-njeen̄[edit | edit source]\nEmọnọ-nu ebe adasi ogwu-ifit ìfit FINED 8D. Otu-ifuk ifit yi onin̄be ìre 2*(2*4+1+1+1+2) = 26. Ire ogwu-ifit òso iba ifit inyi FINED ya ikana CON(FINED) 8A; otu-ifuk ifit ya onin̄be ìbore 3*(3+1+1+4+1+1+1+2) = 42. Riọọn̄ ibe ke otu-ifuk eyi F òkup me emen okop MNMB onin̄be ìbore inu îwuukbe lek ire. Ire adasi ogwu-ifit ya inifit BATTInG 7G (isa ichip-ifit ukpọk-lek ifit N), mè isa me ikeya inama BE mè AD igbaalek; otu-ifuk eyi achubọk ikọ ya BATTInG onin̄be ìre 2*3+1+2*1+1+1+0+2*2 = 15. Otu-ifuk eyi B(E) onin̄be ìre 2*3+1 = 7 (riọọn̄ ibe ke mêmumana B mgbọ iba me agan̄ iba cha). Otu-ifuk A(D) onin̄be ìre 1+2 = 3. Ire, esa otutuuk ichip òkup me emen utap-inu ifit ikọ ya, eya orọ, mêtap <bonus> 50 igbaalek; otu-ifuk ifit ya onin̄be mônenire 15+7+3+50 = 75. Me ikeya, otu-ifuk eyi adasi ogwu-ifit ya osabe ije ifo isi igak ogwu òso iba ìre 101:42.\nUbọk Ige-ifit[edit | edit source]\nIke îkupbe me epelubọọn̄, Skirabulu îkaan̄ ubọk ige-ifit ekisabe ige ifit efitbe. Me inyọn̄ akpọk ifit, ege 1–15 me agan̄ ugban [rows], mè ige A–O me lek ugbọn̄ [columns]. Me ikeya, okop òkup me inyọn̄ agan̄ ujit ya ìre A1 sà okop eyi òkup me etete akpọk ifit mè ikaan̄ ntaronyan̄ me emen ya ore H8.\nEkige ifit efitbe ikeyi: "IKỌ yz +ifuk", me ere IKỌ okekebe inyi achubọk ikọ enamabe, yz ore iman̄-ifuk [coordinate] okop ere adasi nkwa-ikọ me lek ikọ enamabe ya okekebe, sà ifuk ore otu-ifuk eyi ikọ enamabe ya osibibe. Ire ikọ enamabe ya ìnan̄a me ujit ifo ulom, mêdasi ige iman̄ eyi ugban sabum eyi ugbọn̄. Ire ikọ ya ìnan̄a me inyọn̄ ifo ijọn̄, mêdasi ige eyi ugbọn̄ sabum eyi ugban. Isibege ikọ enamabe, ekisa ilile nkwa-ikọ ige îtata mè ichip-ifit ya ìre eyi ukpọk-lek. Ire ikọ enamabe ije itibi ikọ òwuwuuk lek ikup me inyọn̄ akpọk, mêtap okop-ikọ () ikana nkwa-ikọ cha ìwuwuuk lek ikup me inyọn̄ akpọk ya. Nrọ-njeen̄, adasi mè òso ifit iba me lek ifit efitbe me ogugo yilọ òkup me inyọn̄, mêge ikeyi:\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Skirabulu_(Ikan_Òkikpulu)&oldid=5198247"\nThis page was last edited on 16 August 2021, at 14:52.


Ifọọk Dr Uche E. Aaron onyibe me akpatan̄ Mbia 99.1 FM | Ida Obolo\nUwu » Ida » Ifọọk Dr Uche E. Aaron onyibe me akpatan̄ Mbia 99.1 FM\nMe akọp usen iba me akọp mè onyan̄ iba, me akọp efit acha iba mè akọp mè go (20-12-2015), Ogwu Nteme Ikwaan̄ Usem Obolo, îsi îfọọk ikọ ofolek inanama usem ama-iman ene. Inu yi imọnọ irek me uwu akpatan̄ mbia me agan̄ otu mun̄ eyi ekigwen FM 99.1. Ofia-Ikpa (Dr) Uche Ekereawaji Aaron, ìre ogwu Nteme-ile me linyọn̄, me agan̄ ikakana Ikpa Mbuban.\nÎtumu ibe ke usem ama-iman ene geelek ore usem ibot-ejit kan̄. Ìbe ke ene geelek ìkidasi ikeek ekiket me usem ama-iman kan̄. Îrọ inyi ebi ene eriọọn̄ ibe ke gwun̄ geelek ejeen̄ ubọk ekige mè itumu usem iman kan̄ ijaan̄, ire iyaka inijeen̄ ọmọ ofifi usem, mè ìre ofifi inu, môgwat lek igobo itet. Mije, îre usem ke ekisa ijeen̄ ene inu.\nÎteme ebi otu usem geelek me agan̄ otu-mun̄ ibe ekachieek ibe usem kiban̄ ichep inọọn̄. Mè ibe ema etutun̄ usem cha mè enanama emin. Îtumu ibe ke mîbene uwu-ikpa usem iba me Agwut Obolo. Mè ibe ebi Obolo ekakpọ chieen̄ isiki, ekakpọkpọ uwu-Ikpa yi ìlọ chieen̄, ke môsibi òruru.\nIre oweek irọriọọn̄ inu ofolek Ofia--Ikpa (Dr) Uche Ekereawaji Aaron idọk, ke ire ogwu nteme ugane me ikakana ikpa keme ubọk kpọ me Sil.\nOwu môkọt ibọkọ, mè ìre igban̄ usem kan̄ cha me akpatan̄ etip yi.\nMgbọ Ofia Ikpa (Dr) Uche E. Aaron okisa ototuuk Ikpa Mbuban ijeen̄ ebi oru Ikwaan̄ Usem Obolo (ebi OLBTO) Mgbọ Ofia Ikpa (Dr) Uche E. Aaron okitumu ikọ me usen orirọ Usem Ama-iman Eyi otutuuk linyọn̄-Usen usem Obolo me Pita Kwa Agan̄ Otu Mun̄.\nMgbọ Ofia Ikpa Uche E. Aaron Mè ogwu nwa ekisa inu esabe iwaak ema ubọk ikana itap me ubọk ebi OLBTO me Usen Usem Obolo.\nDr Uche E. Aaron on Spotlight on 99.1 FM


Wp/ann/Yuganda - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Yuganda\nYuganda (òrere Uganda me uketchieen̄, mè ire Jamhuri ya Uganda me usem Suwayili) ìre ido me agan̄ mbum-ura me Afirika agan̄ Etete. Ìkakaan̄ emen-awaji geege. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Kenya me agan̄ mbum-ura, Sudan Osiki me agan̄ inyọn̄, Kon̄go DR me agan̄ ichep-ura, Ruwanda me ntut osiki mè ichep-ura, sà Tanzania okup me agan̄ osiki kan̄. Agan̄ ilile me lek Oyô Viktoria ìkup me emen ido ya, sà agan̄ sọntiik okup me Tanzania. Ido Yuganda ìkup me agan̄ Oyô Ile Afirika, mè iyaka ire ge me lek ido echi Okwaan̄ Nali okilibi itibi.\nOkwa-ido Yuganda: Jei Yuganda, ijọn̄ uja\nOgugo ijọn̄ Yuganda\nUsem-mkpulu ido ya ìre Suwayili, Uketchieen̄, mè Luganda (òrere usem owuwa ene me ido ya ekinọ mè iyaka igobo itet). Mîkitumu si Lngo, Acholi, Runyoro, Runyakole, Rukiga, Luo mè Lusoga.\nEbi ìkiluk me Yuganda me oka mgbọ ìre ebi ìkisook anam mè ikititen̄e mfut uti, mege inire inu ògbet acha 1700 re 2300 òraraka, mgbọ ebi Bantu, ìnan̄a me agan̄ etete me Afirika enikinu agan̄ osiki me ido ya iniluk. Me emen 1830 cha, ebi Arabu ìkiniyam ewe enenikinan̄a me agba Emen-awaji eyi India me Afirika agan̄ etete ikinin̄ agan̄ emen emen ido ya. Me emen 1860 cha, ebi uji ile Bìritèn ìkiweek ere ibot mun̄ Okwaan̄ Nali okupbe enenigọọk inin̄ emen ido ya. Ebi ikọ Awaji eyi Angilikan ìnan̄a me Bìritèn enire ijọn̄ ubọọn̄ Buganda me 1877, sà ebi ikọ Awaji eyi Katọlik ìnan̄a me Furans eninire me 1879. Mkpulu ido Bìritèn enyi Imperial British East African Company (IBEAC) ikpa unye ibe isa ibene me acha 1888 ikirọ mbubek mè mgbaan̄-nchieek eyi mbubek me agan̄ ya. Bene me 1886, esese akọn̄ ògbaan̄ me lek eru-mfaka îtim me Buganda. Me adasi mgbọ, akọn̄ ya ìre eyi ebi Musilim mè ebi Kiristien; ire , me 1890, ìyaka inire ebi <protestant> ìkigọgọọk ijeen̄-inu eyi ebi uketchieen̄ [English] mè ebi Katọlik ìkigọgọọk ijeen̄-inu eyi ebi Furans.\nSa me akọn̄ cha òkitim me emen ido ya, mè ulobo otu ikpoko mêweekbe isasa irọ mbubek me ido ya, IBEAC mîtmu isibi ibe ke ema kpeyaka ikọt ikup me ido ya. Ire, mkpulu Bìritèn mîtet lek inye irọrọ mbubek me lek okwaan̄ Nali; eya onenirọ inyi Bìritèn inigbaan̄ Buganda mè ebi kè ama ìkup ikana ọmọ itap ge isa irọ Uganda me acha 1894 mè ikikpulu mege inire òso 9 Akọp-onyan̄, 1962, mgbọ ido Yuganda onikaan̄be utelelek. Adasi orirọ igogobo ebi ibot mkpulu me ido ya îmọnọ irek me acha ya si. Me 1962, ido ya onenikana <republic>.\nErieen̄ ya, Uganda, ìnan̄a me lek erieen̄ Ijọn̄ Ubọọn̄ Buganda òkup me ere ya me oka mgbọ. Yuganda îkaan̄ owuwa aran̄ ijọn̄ mè afo [gas] echi kpebebene irọkọ nu.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Yuganda&oldid=4847352"\nThis page was last edited on 30 July 2020, at 22:20.


Wp/ann/Okwaan̄ Jodan - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Okwaan̄ Jodan\nOkwaan̄ Jodan (òrere Nahr al-Urdunn, نَهْر الْأُرْدُنّ mè Nahr Al Sharieat, نهر الشريعة me Arabik; mè ire Nahar ha-Yarden, נְהַר הַיַּרְדֵּן me Iburu; mè ire ܢܗܪܐ ܕܝܘܪܕܢܢ me Siria ukot ikaan̄) ìre okwan̄ ge òkup me agan̄ Etete Mbumura. Ujọn̄ọ kan̄ ìre kilomita 251 (òrere mailu 156). Okwaan̄ yi ìkilibi <roughly> inan̄a me agan̄ inyọn̄ itibi Okwaan̄ Galili ifo agan̄ òsiki isi inin̄ Okwaan̄ Uchi. Ido Jodan mè ijọn̄ ogoon̄ ogoon̄ Golan ekup me agan̄ mbumura kan̄, sà West Bank mè Izirel ekup me agan̄ ichepura kan̄. Egwen West Bank (òsisibi Agba okwaan̄ agan̄ Ichepura) mè ido Jodan ibak okwaan̄ ya.\nOgugo-ijọn̄ Okwaan̄ Jodan – Okwaan̄ Jodan ìlibi me okike ijọn̄ ido Jodan, Palistain, West Bank, Izirel mè ntut òsiki-ichepura Siria.\nOkwaan̄ ya îsibi inu imin enenen me erumfaka Judayisim mè eyi Kiristien mije Ikpa Mbuban îtumunibe ke ebi Izirel esaba okwan̄ ya inin̄ Ijọn̄ Use Ya, mè itumu si ibe ke Jọn Ògwook Mun̄ ìgwook Jisọs ogwu Nazaret mun̄ me okwaan̄ ya.\nOwuwa ifuk-ibot igbini-ikọ [hypotheses] òwa òfolek ike erieen̄ ekigwen okwaan̄ yi me ukot keyi. Ge ìbe ke erieen̄ ya ìnan̄a me lek usem Semit "Yard|on" òsisibi "gbọọk fo agan̄ ijọn̄", òjeje itat me lek ike ijọn̄ okwaan̄ ya okwalabe isiki [declavity]. Mîmun̄ ikọ òbelek keyi me lek erieen̄ ebi kè ofifi okwaan̄ ìkukup me agan̄ ya, kire okwaan̄ "Yarkon" mè "Yarmouk." Usini ifuk-ibot etumu ibe ke erieen̄ ya môkọt inan̄a me lek ikọ yi "yǝʾor" me usem Ijipiti, òsisibi "uga okwaan̄, Nali.<ref 10> Ike igbini-ikọ keyi ogbinibe itap, "Den" môkọt inan̄a me lek "dannum" eyi òsisibi "inu òkakaan̄ unye."<ref 11>. <Cognates> ikọ ya òwa me usem Aramaik, Iburu, mè ebi kè ofifi usem Semit.<ref 12>. Adasi mgbọ ebakbe erieen̄ okwaan̄ ya me emen ikpa, egwen "Yārdon" me emen Anastasi I, ikpa osùkut eyi Ijipiti ukot ikaan̄; ikpa ya ìkup akarake mgbọ kè Ramesis II<ref 13>. Mfufuk ebi Arabu eyi oka mgbọ [Early Arab Chronicles] egwen okwaan̄ ya Al-Urdunn.<ref 14> Mgbọ Kuruseedi cha orakabe, mîbene ikigwen erieen̄ eyi Arabu yi Nahr Al Sharieat (Arabik: نهر الشريعة) òsisibi "the watering place."\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Okwaan̄_Jodan&oldid=5149616"


Wp/ann/Andurọid - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Andurọid\nAndurọidi ìre òkpulu-ikwaan̄ eyi okpọk-etip ubọk. [mobile operating system] Gugulu ebọpbe. Ebọp ọmọ inyi ebi kè okwukwut ekitoto ubọk me isi [touchscreen devices] kire okpọk-etip oriọọn̄-inu mè okpọk uwelelek [tablets]. Okwukwut andurọid ìre okwukwut geelek òkisa òkpulu-ikwaan̄ ekigwen Andurọid irọ esese chieen̄ ikwaan̄ ibôrọ. Òkpulu-ikwaan̄ okijeen̄ okwukwut ike oborọ inu mè iyaka ikpulu si ubọk ibosa irọ ema.\nGugulu mîbọp si òkpulu-ikwaan̄ eyi okop-ogugo andurọid (egwenbe Android TV), eyi uji-ijọn̄ (egwenbe Android Auto) mè eyi ebi kè okwukwut ebekọt itap me lek ene (egwenbe Wear OS). Otutuuk kiban̄ mîkaan̄ okwut-isi [interface] òkemem melek ikwaan̄ kiban̄ ge ge. Andurọid echi enwenebe m̀bọp [programming] kiban̄ sonja ọmacha me emen okwukwut ifit-nsa [gaming consoles], omọnọ-ogugo eyi ikikemege [digital camera], ọkpọkpọ okop-ifuk [PC] mè ebi kè ofifi <electronics>.\nIman̄-mbubek andurọid bene me acha 2019\nUsem m̀bọp [programming language] esabe ibọp andurọid ìre "Java, C (sìi), C++ (sìi pulọs pulọs) mè ebi kè ofifi usem. Esa Java ibọp okwut-isi kan̄, mè isa C iteme ike ibokirọ inu. Iman̄ m̀bọp [source code] andurọid ìkup me eferife / ichichili ibook; ene geelek môkọt ibọkọ itap me okoo-ifuk kan̄ isa ibọp ekwu.\nAdasi mgbọ esan̄abe Andurọid isibi ìre me akọp usen iba mè ita me emen Onyan̄ Onaan̄ge me acha 2008. Ebi ìkakaan̄ ekwu mè ìre òkpulu-ikwaan̄ andurọid me okwukwut kiban̄ isibebọkọ ayaya ekwu eyi mgburudun̄ [i.e. update software], ekinan̄a isi me olik-etip [go online].\nGugulu ebọkọ andurọid ilep me ubọk "Adroid Inc." me acha 2005, mè inichili ijeen̄ [unveil] me acha 2007, mè isan̄a adasi okwukwut andurọid [android device] isibi me emen Onyaan̄ Onaan̄ge me acha 2008.\nMe emen okwukwut geelek Òkpulu-ikwaan̄ Andurọid okupbe me emen, ìboje melek ebi kè ekwu andurọid. Ekitatap echa ibia me emen okwukwut andurọid geelek. Ekwu cha ere: "Gmail" (òkidia etip me imen), "Google Play" (akpatan̄ òkibeme ebi kè ekwu andurọid), "Google Chrome" (òwọlọ-òlik ekisa iweek inu me olik-etip), mè "Google Search" (ekwu ekisa iweek inu me olik-etip).\nAndurọid ore òkpulu-ikwaan̄ òjeje ewe ichit me otutuuk linyọn̄ me okpọk-etip oriọọn̄-inu akarake acha 2011; mè me okpọk uwelelek akarake 2013. Me emen Onyan̄ Go me acha 2017, otu-ifuk ebiene ikisa andurọid irọ inu me onyan̄ me onyan̄ mîraka ego ene iba [2 billion], òsisibi ibe ke ọmọ ore òkpulu-ikwaan̄ eyi ebiene ìbọbọkọ itap me okwukwut kiban̄ ewabe ichit. Me Ibot Acha 2018, "Google Play" (akpatan̄ òkibeme ebi kè ekwu andurọid) ìbeme ekwu òwawa iraka efie iba mè okpọkọ gweregwen [over 2.6 efie].\nIman̄-mbubek eyi andurọid me acha 2007-2014\nIman̄-mbubek andurọid me acha 2014–2019\n"Android Inc.", uwu-mbubek idadasi ibene Andurọid, ìkachili me Palo Alto me Kalifọnia me emen Akọp Onyan̄ me acha 2003. Ebi ìchichili mbubek ya ìre "Andy Rubin, Rick Miner, Nick Sears mè Chris White." Rubin ìtumu ibe ke Andurọid ìre "ìkpele inu òbokọt itap ubọk inyi ibọbọp ebi kè okwukwut ubọk èrọriọọn̄ inu igak, mè ikifuk ibot isi me lek ere ogwukaan̄ okupbe mè inu îweekbe." [tremendous potential in developing smarter mobile devices that are more aware of its owner's location and preferences"]. Adasi otitọt ebi uwu-mbubek ya ìre ibọbọp usọ okpulu-ikwaan̄ eyi òmọnọ-ògugo ikikemege [advanced OS for digital cameras]. Eya ore ibot ikọ ema etumube inyi ebi ibetap ikpoko me lek mbubek kiban̄ me acha 2004. Ire, mije ebi ìkisa òmọnọ-ògugo irọ ikwaan̄ kpewa iso otitọt ile kiban̄ yi, uwu-mbubek ya enenitumu ifieek ibe ke ema meninwene ikana inin̄ me isasa òkpulu-ikwaan̄ andurọid ikibọp okpọk-etip òbotitim me lek echi "Symbian" mè "Windows."\nÎkayọt Rubin imumun̄ ebi ibetap ikpoko me lek mbubek ya me adasi mgbọ, inenisik sọntiik ebikaan̄ ere isasan̄a ebi "Android Inc" me ere ema ekisa irọ mbubek. "Steve Perlman," ata unene kè Rubin onenisa akọp obop dọla ($10 000) me emen ikpa ibọp-etip [envelope] ijet ọmọ mè iniria ofifi ikpoko kpebak otuifuk me olik ijet kire ikpoko ibene-ewe [seed funding]. Perlman îjit igọgọọk ire ge me lek ebikaan̄ mbubek ya, mè itumu ibe "emi ǹrọ inu ya mije nkaan̄be ichechieek me lek mbubek ya, ǹkayaka iweek si itatap ubọk inyi Andy."\nMe acha 2005, Gugulu inibọkọ uwu-mbubek "Android Inc." ilep me otuifuk ikpoko ikasipge igak akọp efie dọla go ($50 efie). "Rubin, Miner mè White" ebi ikwaan̄ uwu-mbubek ya enenikana ebi ikwaan̄ Gugulu igọọk me lek mgbaan̄-nchieek ema erọbe mgbọ enyambe mbubek. Me emen mgbọ ya, ebiene kperiọọn̄ owuwa inu ifolek Andurọid mije kpetumu owuwa ikọ ifolek igak ibebe ke ema emekibọp ekwu eyi okpọk-etip ubọk. Rubin onenisak ebi ikwaan̄ oniin̄ inyi ebọbọp òkpulu-ikwaan̄ eyi okpọk-etip ubọk eyi òrere Adurọid. Gugulu onenikinyam ekwu ya ikinyi ebi ìkibọp okpọk-etip ubọk mè ebi <Mobile Network Operators> me ichieek ema use ibe ke môkup mfufet ebibi inwenwene ekwu òkukup me emen okpọk-etip ebi ebọpbe mè ikana itap ayaya ekwu mgbọ geelek Gugulu osan̄abe ayaya ekwu isibi.\nAdasi okpọk-etip òsasa Andurọid irọ ikwaan̄ ìre eyi ekigwen "HTC Dream". Îkaan̄ uwot-nge ekikekeme me lek; kpòkokaan̄ isi ekichak ubọk. Ire, me mgbọ Apulu esan̄abe okpọk-etip òriọọn̄-inu kiban̄ egwebe "iPhone", ebi Andurọid egwugwukom ifo agwut-ntọt kiban̄. Gugulu oneninwene ikpa <specification> kiban̄ ke Andurọid môbeme si okpọk-etip echi ekichak ubọk me isi, ire, ke eya ikaborọ inyi ema esan̄a ichip ekikeme enan̄a me lek. Me acha 2008, "Nokia" mè "Blackberry" enyinyi ulook ibe ke ema mîsan̄a okpọk-etip òriọọn̄-inu òkaan̄ isi ekichak ubọk; ke ibônitim me lek "iPhone 3G" eyi ebi Apulu esan̄abe isibi ya. Mgbọ ya ke Gugulu enirọ inyi òkpulu-ikwaan̄ Andurọid inigwuun̄ chieen̄ me lek isi ekichak ubọk gaalek. Adasi okpọk-etip òkisa ekwu andurọid ikpulu ikwaan̄ kan̄ ìre "HTC Dream" eriọọn̄be si kire "T-Mobile G1." Enyi ulook kan̄ me akọp usen iba me emen Onyan̄ Onaan̄ge me acha 2008.\nAdasi okpọk-etip andurọid\nAkarake acha 2008, òkpulu-ikwaan̄ Andurọid îkpọk ikinwene; mîkpọk ikitap ayaya inu isọkọ me lek mè ikinen̄e inu isun̄ inyi ikpọk inwọn igak eyi mgbọ. Ayaya ekwu andurọid geelek òsisibi, ekigwen ema erieen̄ ifolek ebi kè utop inorie ekisabe ikwala inorie igwook me owot [deserts]. Ekinyi ema erieen̄ cha si igọọk me abiche [alphabet] usem Uket-chieen̄. Erieen̄ cha ìre: "Alpha, Beta, Cupcake, Donut, Eclair, Froyo, Gingerbread, Honeycomb, Icecream Sandwich, Jelly Bean, Kitkat, Lollipop, Mashmallow, Noughat, Oreo, Pi." Ebi Andurọid etumu ibe ke ema ekinyi erieen̄ cha ikeya mije ke ekwu mè okpọk-etip cha ema ekisan̄abe isibi ikirọ inyi ugwem ebiene ikaan̄ utop. Ire, me òso akọp usen iba mè iba me emen Onyan̄ Jeeta me acha 2019, mînyi ulook ibe ke ayaya andurọid esan̄abe isibi òrere "Android Q" ke ebegwen "Android 10"; eyi òsibi ibe ke kpebeyaka ikigwen ema ibak inorie cha.\nOkwut-isi Andurọid [Android Interface]\nEbọp okwut-isi andurọid inyi ikọt irọ inu ogwukaan̄ oweekbe me mgbọ gaalek îchakbe ubọk me isi okwukwut ya. Mêkọt idut ubọk me isi ya ifo ulom, ujit, inyọn̄ mè ìre ijọn̄ [swipe]; mêkọt ichak otubọk [tap]; mêkọt iyibi [pinch] mè iyaka inwe [reverse-pinch/zoom] isi ya inyi irọ esese inu. Okwut-isi andurọid îkaan̄ si akpọk-nge eyi <virtual> me emen. Ire ene ibosa akpọk-nge eyi <physical> mè ìre ìbosa okwukut ifit-nsa irọ inu me lek okwukwut andurọid, môdasi isa YUUESBI [USB] mè ìre Bulutut [Bluetooth] itobo ema mè osà òrọ inu iborọ. Okwukwut andurọid ìkinyi ifọọk kan̄ mgbọ yaage echakbe ubọk me isi. Ebi kè ofifi nriro mîkup me emen okwukwut andurọid: òtọ-ije [accelerometer], òtọ-ikeke [gyroscope], òweek-ere [GPS / location finder] mè ògban̄-ere eyi m̀gbet [proximity sensor]. Andurọid ìkisa nriro chi inyi ifọọk eyi okwukwut gaalek ikpokọt inyi, kire iyayaka isi okwukwut isin̄ ujọn̄ọ ujọn̄ọ sà ìre nkwurieen̄ igọọk me ike ogwukaan̄ okanabe isin̄. Me nsa ikọp-ujijọn̄ [racing game], òtọ-ikeke òkup me emen môrọ inyi ogwukaan̄ ikikọp uji me gaalek ikekiyaka òkwukwut ikana kubọk ikiyaka ekpirikpo ikọp-uji [steering wheel]. Inan̄a me lek òweek-ere òkup me emen andurọid, ene môkọt isa okwukwut andurọid kan̄ iweek ere mè oniin̄ imun̄ me mgbọ îkisi ije.\nAdasi mgbọ, ekwu-mbọp [IDE] ekisa ibọp ebi kè ekwu andurọid ìre "Eclipse." Ire, akarake Ibot Acha 2014, inire eyi ebi Gugulu esan̄abe isibi ekigwen "Android Studio." Ebi ìrere ayaya ife me ibọp-ekwu mêkọt isa "Google App Inventor" isa ibọp ekwu andurọid.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Andurọid&oldid=5108061"


Wp/ann/Gambia - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Gambia\nGambia (òrere Republic of the Gambia me Uket-chieen̄) ìre ido me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ọmọ osip ichit me etete ebi kè ido ìkup me akparalek ijọn̄ Afirika. Ido Senegalu otap ikana ọmọ, îtata me agan̄ ichep-ura kan̄ òkup me agba Emen-awaji Atilantik. Gambia ìkup me agan̄ iba me lek agan̄ usiki me lek Okwaan̄ Gambia, eyi egwenbe ido ya ibak. Okwaan̄ yi ìkilibi iraka me etete ido ya isi inin̄ Emen-awaji Atilantik. Okike ijọn̄ ido ya obenbe ìre 10,689 km². Otu-ifuk ene ìluluk me ido ya ìre 1,857,181 sa me orirọ ifuk-ene eyi onyan̄ Epuren 2013. Ama-ibot kan̄ mè ama ene ewabe ichit me emen ìre Banjul, sà ama-ile ìmimiin̄ ichit ìre Serekunda mè Brikama.\nEgop Ido Gambia\nUsem mkpulu me ido ya ìre usem Ngulan. Ofifi usem ekitumu me ido ya ìre Madinka, Pulaar, Wolof, Serer, Jola, Arabik, Balanta, Arabik Hassaniya, Jola-Fonyi, Mandjak, Mankaya, Noon, Canyin, Dyula, Karon, Kassonke, Soninke mè Furenchi.\nIdo ya ìkaan̄ lek me 18 Febuwari 1965, mè isibi me irak mkpulu UK. Ikpoko ema ekinyam ìre Dalasi (GMD). Ema ekikọp ujijọn̄ kiban̄ me agan̄ ulom. Iman̄-ibot ǹgwen me ido ya ìre +220, sà iman̄ akpatan̄ etip ore .gm.\nGambia ìkaan̄ ìkike mfufuk mèlek owuwa ofifi ido me Afirika agan̄ Ichep-ura, òrere mfufuk ògbaan̄ me lek inyam-ene. Mbubek ya ore achubọk inu òrọrọ ibe ebi uket-chieen̄ echili ijọn̄-mkpulu [colony] me agan̄ Okwaan̄ Gambia ya. Adasi ebi ìkakaan̄ ijọn̄-mkpulu me agan̄ ya ìre ebi Pọtugalu. Me emen mgbọ ya, ekigwen agan̄ ya ibe ìre A Gâmbia. Ike mgbọ okije, me 25 Mêe 1765, Gambia onenikana ikup me irak mkpulu Ijọn̄-ubọọn̄ Biriten. Mgbọ ya si ke ebi mkpulu Biriten echubọk ibọkọ ere ya ikikpulu mè ichili <Gambia Colony and Protectorate>. Me 1965, Gambia îkaan̄ lek me mgbọ Dawda Jawara orebe ogwu ibot mkpulu; îkpulu ido ya mege inire 1994 mgbọ Yahya Jammeh obọkọbe ido ya ikikpulu sa me mbin akọn̄ kpegwook eje geege. Me Jenuwari 2017, Adama Barrow înikana ogwu ibot mkpulu ido òso ita, me mgbọ îtimbe ikpan̄ Jammeh me orirọ igobo ebi ibot mkpulu eyi Disemba 2016. Me adasi mgbọ, Jammeh îbọkọ ifọọk orirọ ya itap, mè iyaka inigwu ejit ikana ibe ọmọ ìkachieek; eya onenisa ufialek ògnaan̄ me lek ikpa ikan mkpulu ido itap me ido ya, mege ebi akọn̄ ECOWAS ejibibe inin̄ lek ikọ ya, mè isa me ikeya ilap ọmọ isan̄a me ido ya.\nUgwem mbubek ido ya ìchubọk ibieen̄ me lek iwop-uko, ọkọ mun̄ mè <tourism>. Me acha 2015, irek akọp ini mè jeeta mè okpọkọ gweregwen me efit (48.6%) me lek ebi ìluk me ido ya eluk me ugbọọri.<ref15> Me agan̄ <rural area>, ugbọọri îmin ire lek akọp irek jaaba me efit (70%).\nErieen̄ yi, Gambia ìnan̄a me lek ikọ yi Kambra/Kambaa me usem Mandinka, òsisibi Okwaan̄ Gambia (môkọt inan̄a si me lek Gamba<ref16> esese ugọn̄ ebi otoko Serer, ugọn̄ eyi ekikwak mgbọ ogwu ugane me otoko isikwu).<ref17> Mgbọ ido ya okaan̄be lek me 1965, erieen̄ ema emọnọbe inyi lek kiban̄ ìre "The Gambia. Mgbọ ema enyibe ulook eyi <republic> me 1970, òjot òjot erieen̄ ido ya onenire Republic of the Gambia.<18> Mkpulu kè Yahya Jammeh, mînwene erieen̄ ido ya igwen Islamic Republic of the Gambia me Disemba 2015, ire, me 29 Jenuwari 2017, ogwu ibot mkpulu Adama Barrow ogwugwu erieen̄ ya isi isun̄ me Republic of the Gambia ike îrebe me adasi mgbọ.<20,21>\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Gambia&oldid=5218563"\nThis page was last edited on 12 September 2021, at 22:32.


Wp/ann/Agwut Ikpa - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Agwut Ikpa\nAgwut ikpa ìre uwu ebọpbe isa ìtap ikpa mè ebi kè ofifi chieen̄ inu òbokọt inyi ene etip. Ene môkọt ibọkọ etip chi me imọmọnọ ikpa ifuk sà ìre me isasa okop-ifuk ifuk. Inu òkup me agwut ikpa ìre: esese chieen̄ ikpa, ogugo, ifit ogugo, ogugo-ijọn̄, mgban̄gban̄ etip, ikpa olik, ikpa efufuk isibi, m.o.k. Agwut ikpa ekup me esese oke. Usini mîsip kire agwut ge, usini mîmiin̄ kire otutuuk kè uwu, sà usini ere ikpele uwu owuwa inyọn̄ etapbe ikpa mè okop-ifuk mè ikasi ijot emen.\nAgwut Ikpa Maughan me Uga Uwuikpa "King's College" me Lọndọn\nAdasi agwut ikpa ekekukup me ukot ikaan̄ ekare ere ekisun̄ akpọk ibat echi [clay tablets] egebe inu me abiche Koneyifọm [Coneiform script] me ido Suma [Sumer]. Ebi ikikween̄ inu ifolek inu echi mgbọ ukot ikaan̄ mîweek imun̄ ibe akpọk ibat cha ìkup akarake 2600 SK. Agwut ikpa ebi ene ekaan̄be inyi lek kiban̄ ìbene ikup me ido Giris me emen senturi go. Me emen senturi gweregwen, agwut ikpa òsisibi ichit ìre eyi Alikisendira mè eyi Kọnsitantinopul. Me emen mgbọ ya si ke echili agwut ikpa eyi Timbuktu. Ebi usọ ifuk-ibot ekinanan̄a me otutuuk ere me linyọn̄ isi agwut ikpa cha isikikween̄ inu.\nAgwut ikpa eyi Alikisendira me Ijipiti me ukot ikaan̄\nEbi ìnanama mè iyaka ikipọ chieen̄ melek agwut ikpa môkọt ire ife ebi mkpulu ido egobobe, môkọt ire uga uwuikpa, uwu mbubek sà ìre ebi ene ìkakaan̄ ulọk inanama mè iyaka ikipọ chieen̄ me lek kire mbubek. Agwut ikpa eyi ebi mkpulu-ido mè ìre uga uwuikpa enamabe, ekinama inyi ebi kpebekọt ilep owuwa ikpa inyi lek kiban̄ (mè ìre ebi kpeweek ilelep owuwa ikpa ikecha) ekọt emun̄ ikpa mè etip òbotatap ubọk inyi ema isasa irọ ǹwèek kiban̄.\nAgwut Ikpa Bibliotheca me ido Ijipiti\nAgwut Ikpa Raczyński me ido Polan\nEmen Agwut Ikpa "José Vasconcelos" me ama-ile Meksiko [Mexico]\nMe agwut ikpa geelek, mîkikaan̄ "ogwu-ikpa" òrere usọ me iweweek etip imun̄ mè isesun̄ etip me onineen̄ me ere ya. Ene ya môkọt itap ubọk inyi ebi inunu ere ya iniweek etip, ire ife cha kperiọọn̄ agan̄ ema ebenin̄ isiweek etip òkup ema me uyot. Mîkikaan̄ si esese ere òkup dii inyi ebi ìbefuk ikpa mè ìre ebi ìbokween̄ inu. Mîkikaan̄ si ere ebi ene ebekọt ikup me ukpa ikijeen̄ lek kiban̄ inu. Okop-ifuk ọmọwa si echi ebi ene mêkọtbe isa ìbọkọ etip òkup me agwut ikpa ya, mè ìre isasa ibọkọ etip me olik-etip\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Agwut_Ikpa&oldid=4809239"


Wp/ann/Alikisenda Ogwu Ilile - Wikimedia Incubator\nWp/ann/Alikisenda Ogwu Ilile\n< Wp | annWp > ann > Alikisenda Ogwu Ilile\nAlikisenda ìre ubọọn̄ me Mesidọn, òrere ido ebi Giris me ukot mgbọ keyilọ. Eman ọmọ me acha 356 SK (Sabum Karais) me Pela, òrere ama ibot me ido Mesidọn . Ogwu ute ìre Filip II (ogwu òso iba) òkorere ogwu ubọọn̄ Mesidọn; sà ogwuga ìre Olimpiọs gwun̄ ogwu ubọọn̄ ido Epirọs.\nAlikisenda Ogwu Ilile mgbọ ijija. Esa ewuuk iròm ogugo yi.\nAlikisenda ìkana ubọọn̄ me mgbọ îrebe akọp acha iba. Ìsa owuwa acha ubọọn̄ kan̄ itim akọn̄ me lek ebi kè ido ekup me Esia mè Afirika ntut inyọn̄ mè mbum-ura. Me mgbọ ọmọ ojotbe akọp acha ita, mkpulu kan̄ onire eyi owewele owot ichit me liyọn̄ me mgbọ ya. Îwele owot inan̄a me Giris isire India ntut inyọn̄ mè ichep-ura. Kpekikọt itim ikpan̄ ọmọ me akọn̄. Meege inire cherekeyi, ekimọnọ ọmọ me ido geelek kire ge me lek ebi usọ-akọn̄ irọriọn̄ akọn̄ ichit.\nArisitọtulu òkijeen̄ Alikisenda inu\nMe mgbọ nsabọn-irieen̄ Alikisenda, Arisitọtulu ore ogwu òkijeen̄ ọmọ inu abayaage inire mgbọ ọmọ ojotbe akọp mè acha gweregwen. Me mgbọ ekpan̄be ogwu ute, ọmọ onenikana ubọọn̄. Ogwute îkwu itele ìkpele mkpulu mè ebi usọ-akọn̄ ìrọriọọn̄ ukot akọn̄ ijaan̄ lek inyi ọmọ. Mgbọ erọbe ọmọ ubọọn̄ Mesidọn, mîrọ ọmọ si ogwu ibot òbokikpulu otutuuk ido Giris echi ogwu ute otimbe akọn̄ ikpan̄ mè igbaan̄ iriak ge. Alikisenda osasa me unye kan̄ kire ogwu ubọọn̄ otutuuk ido Giris igbaan̄ ebi akọn̄ Giris isin̄ ge, mè isak ema oniin̄ isa isitim akọn̄ me lek ebi Pesia. Ìbene akọn̄ me lek ebiba me emen acha 344 SK mè itim akọn̄ ya meege akọp acha.\nAlikisenda ìkiweek irere ere ijọn̄ linyọn̄ otabe mè isasaba Okwaan̄ Ile isire ere geelek ebi ene elukbe. Eya orọ inyi initim akọn̄ me lek ido India me acha 326 SK, mè itim ikpan̄ ema me Aidasipes. Me òkputut, înigwu ikom ika mije ebi akọn̄ kan̄ ekitumu ibe mè ema enefon ke îlọk ema isesimun̄ uwu kiban̄. Ìnikwu me Babilọn me acha 323 SK. Ìben me ejit isâsa Babilọn irọ ama ibot mkpulu kan̄.\nSabum akọp acha ogọgọọk mgbọ ọmọ okwube ya obota, akọn̄ îkanibene itim me emen ido kan̄. Ebi ene ekekinyinyan̄a ubọọn̄. Nan̄a me ikeya, ama mkpulu kan̄ ofefele. Ebi ibot akọn̄ kan̄ mè ebi ìmabọbọkọ irek ubọọn̄ enikikpulu esese esese.\nInu Alikisenda orọbe isin̄ òsisibi isi ire ọmọ irọrọ mè otutuuk ido me ukot mgbọ ya enikirọ orọmijọn̄ ebi Giris. Îchichili akọp ama iba mè ge ekichieek erieen̄ kan̄ me esese ido. Ge òtataan̄ etip ichit me lek ama cha ire Alikisendira me Ijipti. Ọmọ inire ene ogwu ebi ibot akọn̄ ekisa itọ lek kiban̄. Uwu-ikpa ebi akọn̄ me otutuuk ido me liyọn̄ cherekeyi ekpọkpọ ikijeen̄ ebi akọn̄ kiban̄ ukot-akọn̄ kè Alikisenda. Efuk ọmọ kire ene ge me lek ebi ìsisibi isi ichit me liyọn̄ na re chereyi.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Alikisenda_Ogwu_Ilile&oldid=4909544"


Wp/ann/Esia - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Esia\nEsia ìre ge me lek ebi kè ikpele lek ijọn̄ jaaba èkukup me liyọn̄. Ọmọ omin ichit me lek ijọn̄ cha, ọmọ ke ebiene eyaka iwa me emen ichit. Ìkup me ìkike-iba liyọn̄ agan̄ inyọn̄. Ìkup igbet lek Yurop mè Afirika. Okike ijọn̄ Esia obenbe ìre 44 479 000 kilo ikat ikana; èyi òrere akọp irek ita me efit irek (30%) me ijọn̄ linyọn̄. Ego ene ini mè okpọkọ (4.5 ego) eluk me emen; èyi òsisibi ke ire efele otutuuk ebiene me linyọn̄ itap me efit irek, akọp irek gweregwen me lek efit irek ya (60%) eluk me Esia.\nIkpele lek ijọn̄ Esia\nEsese inu eche Esia isan̄a me lek ikpele lek ijọn̄ kechilọ. Me agan̄ mbum-ura, îre Emen-awaji Pasifik; me agan̄ Òsiki, îre Emen-awaji èyi India; me agan̄ Inyọn̄, îre Emen-awaji Atik; òkolo-ile eyi ido Tọkì ofele Esia isan̄a me lek Yurop; sà òkolo Sùwes mè Okwaan̄ Anyiaan̄ efele ọmọ isan̄a me lek Afirika.\nOkolo-ile me ido Tọkì òcheche Esia isan̄a me lek Yurop. Okwaan̄ Ofifit ire eyi okup me inyọn̄ sà Okwaan̄ Marimara okup me irak. Okolo-ile ya olibi itibi mè ifele Yurop ito me agan̄ ujit sà Esia onikup me agan̄ ulom me lek ogugo ijọn̄ yi.\nAkọp ido ini mè jeeta okup me emen Esia\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Esia&oldid=4619717"


Wp/ann/Nijê - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Nijê\nNijê (òrere Niger [Nìjê] me usem Furenchi, mè ire Republic of the Niger [Naija] me usem uket-chieen̄) ìre ido kpunu emen-awaji; ijọn̄ ijọn̄ okana. Ìkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Egwen ido yi ibak Okwaan̄ Naija. Me ntut inyọn̄ mè agan mbum-ura ido Libia okana ọmọ; me agan mbum-ura, ido Chad otap ikana ọmọ; me agan osiki, Naijiria okana ọmọ; me ntut osiki mè ichep-ura Bènè okana; me ntut inyọn̄ mè ichep-ura Mali okana ọmọ; me ntut osiki mè ichep-ura, ido Bukina Faso okana ọmọ; me ntut inyọn̄ mè ichep-ura, ido Aljeria okana ọmọ.\nOkike ijọn̄ ido Nijê ìre 270,000 km² ikat ikana. Eya orọrọ mè ọmọ ire ama òmimin ichit me Afirika agan̄ Ichep-ura. Inu owawa iraka akọp irek jeeta me efit (80%) me lek ijọn kan ìkup me Èwê Sayara. Owuwa ene ìkiluluk me ido ya ìre ebi Musilim; ema mîwa iso akọp efie iba mè iba, mè ikiluk me ukpa me ukpa. Ama-ibot mè ama òminim ichit me Ido Nijê ìre Niamey eyi òkukup me ntut osiki mè ichep-ura Nijê.\nNijê ìre ido òkisasa lek ibebene igwuun̄. Ìkpọkpọ ikikup me agan̄ irak me mgbọ ekifukbe ebi kè ido ebi ene ebenebe igwuun̄ me emen, igọọk me otitọ eyi UN. Ido Nijê ìre òso 187 me ido 188 me acha 2015, mè ire òso 189 me ido 189 me acha 2018 mè 2019 me emen etip eyi UN. Owuwa ere ikarege èwê me ido ya, una-ibot okisisaak, èwê si òyaka ikisa lek imemeen̄ ere cha. Ugwem-mbubek kiban̄ ìbieen̄ me lek asabọn uko ebi ene ewopbe mè inu inen mè inen ema eriabe isibi isi ofifi ido, mè ibieen̄ si me lek ata ijọn̄ òkup me agan̄ osiki mè <raw materials> eriabe isibi isi ofifi ido <especially> Uranium. Ido Nijê îje itibi okoso ufialek me ibebene igwuun̄ mije inu kechi: emen-awaji ìkakup (ijọn̄ okana ama kiban̄), èwê mè iwop-uko eyi ìkakisibi mfut iwa, ebi ene ikekikaan̄ bọn iwa sa me <birth control> ìkakupge, onenirọ mè ebi ene ewa egak ijọn̄ òkup me ido ya. Ijo irek me ugwem ebi ìluk me ido ya me agan̄ isi-ikpa, una <infrastructure>, ijo ere ikpọ-lek mè ere ifafiat igwook (environmental degradation).\nErieen̄ ido yi ìnan̄a me lek Okwaan̄ Naija eyi òkilibi iraka me agan̄ Ichep-ura me ido ya. Kpechubọk iriọọn̄ ike erieen̄ Okwaan̄ Naija onan̄abe. Ire, mfufuk eyi owuwa ene echieekbe, ìbe ke erieen̄ ya ìnan̄a me usem Tuaregi n'eghirren eyi òsibi mun̄ òkigbugbuk.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Nijê&oldid=5111511"


Wp/ann/Burundi - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Burundi\nBurundi (òrere Republic of Burundi me Uket-chieen̄, mè ire Repubulika y'u Burundi me usem Kirundi, mè ire Jamuhuri ya Burundi me Suwayili, mè ire République du Burundi me Furenchi) ìre ido kpunube emen-awaji, òkup me Ikpele Iteke Rifti [Great Rift Valley] me ere Ikpele Oyô Afirika mè Afirika agan̄ Mbum-ura echichinibe. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Ruwanda me agan̄ inyọn̄, Tanzania me agan̄ mbum-ura mè osiki-mbumura, Kongo DR me agan̄ ichep-ura; sà Oyô Tanganyika okup me okike ijọn̄ kan̄ me agan̄ osiki-ichepura. Ama-ibot kan̄ ìre Gitega mè Bujumbura.\nEgop Ido Burundi\nOkwa-ido: Burundi Bwacu (òsisibi "Burundi Kiji")\nGitega ore ama-ibot me agan̄ ifit-mkpulu, sà Bujumbura ore ama-ibot me agan̄ mbubek. Usem mkpulu me ido ya ìre Kirundi, Furenchi mè Uket-chieen̄. Otoko ìkup me ido ya ìre ebi Hutu (85%), Tutsi (14%), mè Twa (1%). Eru-mfaka me ido ya ìre eyi Kiristien (91.5%), me etete keya, 65.3% ìre ebi Roman Katọlik; ebi ìkigọọk eru-mfaka ntente (5.5%), Isilam (2.1%), echilọ mè ebi kpekigọọk eru-mfaka geege (0.2%). Okike ijọn̄ ido ya ìre 27, 834 km²; ọmọ ore òso ido 142 òmimin ichit me linyọn̄. Otu-ifuk ebi ìluluk me emen ìre 11,865,821.<ref6> Ido ya ìsibi me irak mkpulu-usun̄ Belijiọm me adasi usen me onyan̄ jaaba, 1962. Ikpoko ema ekinyambe ìre "franc" eyi Burundi, eyi mgbidim erieen̄ kan̄ orebe BIF.\nEbi Twa, Hutu mè Tutsi mîluk me lek ijọn̄ ya me inu ikasipge ìraka efit acha go. Me inu òwawa iraka efit acha iba, Burundi ìre ama ubọọn̄ òkikpulu lek kan̄, mege inire òso senturi akọp iba, mgbọ Jemeni enube iniluk me lek ijọn̄ ya, mè ibọkọ ikikpulu<ref12>. Mgbọ etimbe ikpan̄ Jemeni me Akọn̄ Linyọn̄ Òso Iba, ema mîkana ido ya inyi Belijiọm; ebi Jemeni mè ebi Belijiọm egagbaan̄ ikikpulu kire Ruwanda-Urundi eyi ido-mkpulu [colony] ebi Yurop.\nBurundi ìnikaan̄ lek me acha 1962. Ema edasi ikaan̄ mkpulu ebi ubọọn̄ [monarchy], ire, mije owuwa mkpan̄-ene ògbaan̄ me lek mkpulu, ikpakpa mbin [coup] mè owuwa gọlọgọlọ, ema mînwene inikana <republic> mè ido òkaan̄ otu-ogbo ifit-mkpulu ge gaalek me 1966. Owuwa <ethnic cleansing> me mgbọ me mgbọ, mè akọn̄ emen ido iba, mè ikpakpan̄ ogbogbo ene [genocide] me 1970 cha mè ofifi me 1990 cha mîrọ mè efit efit obop ene ekwaan̄ mè irọ inyi ugwem-mbubek ido ya ikup chieen̄ ge, mè irọ si inyi ebi ido ya enire ge me lek ebi ìgbọgbọọn̄ ichit me linyọn̄.<ref13>\nỌmọ ore ge me lek ebi kè ido ìsisip ichit me Afirika. Isan̄a me lek ugbọọri, ofifi inu òkisisaak ido ya ìre ugwem mfiat [corruption], <weak infrastructure>, ina ere ikpọ-lek mè isi-ikpa, mèlek si urafiọọn̄.<ref23> Igọọk me etip eyi World Happiness Report enyibe me 2018, ọmọ ore ido ubelejit osipbe ichit me emen [least happy]<ref24>. Burundi îkup me Ntitiin̄ Afirika, Commonwealth of Eastern and Southern Africa, Ntitiin̄ Mgna-nriaak Ido, mè Non-Aligned Movement.\nIdo Burumdi òkukup mgbọ keyi, egwen ibak Ama-ubọọn̄ Burundi, eyi mgbọ òkikpulu agan̄ ya bene me òso senturi akọp mè gweregwen. Etumu ibe erieen̄ ya môkọt inan̄a me lek erieen̄ ebi Ha ebi mgbọ ìkiluk me agan̄ ya, ebi ìnan̄a me ere ekigwen Buha.<ref25>\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Burundi&oldid=5186350"\nThis page was last edited on 1 August 2021, at 18:04.


Wp/ann/Izirel - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Izirel\nIzirel (mè iyaka ire "Ijeren" me otu usem Obolo).\nIzirel ìre ido me Esia agan̄ ichep-ura. Ìkup me ntut òsiki mè mbum-ura agba Okwaan̄-ile Medeterenia, mè iyaka ikup igbet Okwaan̄ Anyiaan̄ agan̄ inyọn̄. Ido Lebanọn okup ọmọ me agan̄ inyọn̄, Siria me ntut inyọn̄ mè mbum-ura, Ido Jọdan mè "West Bank" me agan̄ mbum-ira, Gaza me ichep-ura, sà Ijipti okup me ntut òsiki mè ichep-ura kan̄.\nIzirel: ere îkupbe me linyọn̄\nOgugo ijọn̄ Izirel\nEma ebọkọ utelelek me òso usen ini me emen Onyan̄ Go me acha 1948. Egọọk inin̄ Yu-en me òso akọp mè usen ge me emen Onyan̄ Go me acha 1949. Izirel ìre sọntiik ido. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 20 770 kilo ikat ikana. Ọmọ ore òso 150 me lek ido èmimiin̄ me linyọn̄. Ido ya ìre nchat ijọn̄; mun̄ ìmọnọ ìrek iba mè okpọkọ ge me efit (2.1%) me lek ijọn̄ ido ya. Otu-ifuk ene ileluk me emen ìre 9 085 610, òrere òso 99 ene ewabe me emen ichit. Ikpoko ema ekisa inyam ewe ìre Shekel eyi ayaya (iman̄ kan̄ ìre ₪, mè iyaka ire ILS me igege isibi). Isibegwen ene me mkpitumikọ, iman̄-ibot-ngwen [dialing code] ìre +972.\nEgop ido Izirel. Mîkigwen si Ntọrọnyan̄ kè Devid\nOkwa ido [national anthem] kiban̄ ìre "Hatikva" òsisibi "Ikpọchieen̄ ya."\nIman̄ ido Izirel\nIkan ido kiban̄ ìtumu ibe ke ido Izirel ìre ido ebi Ju [Jewish State] mè ire ido èkikpulu lek kiban̄ igọọk me ike owuwa ene me emen eweekbe. Îre ido kpechichik ene ibe etọbọ ebum me otu-oniin̄ ge, mè ìre ikàsan̄a amọn ifolek ike mkpulu ido okupbe [liberal democracy]. Ubọk ikpulu-ido [system of government] kiban̄ ìre eyi <paliamentary>; otutuuk ama ìkukup me ido ya mîkisan̄a si ebiene ìbesi uwu-ikan [proportional representation]. Ebiene si mîkikeme ubọk me mgbọ ebesan̄a ebi ibot mkpulu mè ebi uwu-ikan. Uwu-ikan kiban̄ ekigwen Kineset [Knesset]. Ido kiban̄ ìre òso akọp ita mè ge me lek ido ibọbọọn̄ ichit me linyọn̄. Ire ibekpọ ere ebiene elukbe ugwem ichat, Izirel ochit me agan̄ Etete Mbum-ura [Middle East]. Ọmọ si ire ge me lek ebi kè ido èkup me inyọn̄, ire ekikpọ me otu-ifuk ebi ìkwekween̄ mè iriọọn̄ ukot akọn̄ mè ebi ìrarak isi akọn̄ si; me ebi ìkakaan̄ ikpa-itọn̄ [certificate] eyi uga uwu-ikpa [tertiary institution]; me ifiafiat ikpoko isa iweek ifuk-ibot [research]; me irọrọ mè ichili mè ibene igwuun̄ [development]; me ebibaan̄ ikekup me utelelek; me nsabọn igagat ugwem mè iyaka imiin̄ inin̄ ugane (kpekwu nsek) [life expectancy]; me ikekisa ayaya ifuk-ibot inu [innovation] mè me ikakaan̄ ubelejit. Izirel ìkeke me inyọn̄ me otutuuk inu chi.\nErieen yi, Izirel, ìsibi "Awaji okikpulu" mè iyaka isibi "itatap alo melek Awaji." Owuwa inu ofolek ido yi me mgbọ òraraka mêmun̄ me emen Ikpa Mbuban.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Izirel&oldid=4809254"\nThis page was last edited on 21 June 2020, at 21:46.


Wp/ann/Togo - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Togo\nTogo ìre ido me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ido ìkukup ikana ọmọ okokop ìre Ganà me agan̄ ichepura, Bènè me agan̄ mbumura mè Bukina Faso me agan̄ inyọn̄. Ido yi îwele me agan̄ osiki isi ichak me lek Irem-ile Ginì, ere ama-ibot kan̄, Lome, okupbe. Togo îwele ichit 57,000 km², eya orọ ido ya ore ido òsisip ichit me Afirika. Otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre efie jeeta; ọmọ ore ido ògbagba ichit me linyọn̄, uwele kan̄ îsip igak 115 km.\nEgop Ido Togo\nFile:Togolese national anthem.ogg\nBene me senturi akọp mege si re senturi akọp mè gweregwen, esese otu-usem mînan̄a me ogbogbo ere inin̄ ido ya. Bene me senturi akọp mè gweregwen re senturi akọp mè jeeta, ido yi òkup igbaalek mun̄ ore ere òsisibi isi inyi ebi Yurop ekesa elep usun̄. Eya onyi Togo me ido òkup igbaalek kan̄ erieen̄ òrere atasuk usun̄. Me acha 1884 Jemeni mîchili ido eyi Togo eyi chereyi okupbe me emen; ema egwen agan̄ ya Togoland mgbọ Akọn̄ Linyon̄ eyi Adasi otabe mîyaka mkpulu Togo isa inyi Furans. Togo ìnikaan̄ lek me 1960.\nMe acha 1967 Gnassingbè Eyadèma îsa ebi akọn̄ isi kpan̄ ogwu ibot mkpulu mè ikana ogwu ibot ido me mgbọ otu-ogbo ifit-mkpulu ge gaalek okupbe. Me acha 1993 Eyadèma igọọk itap erieen̄ me orirọ igogobo ebi ibot mkpulu. Me orirọ keya owuwa otu-ogbo ifit-mkpulu mîgọọk inin̄, ire, kperọ orirọ ya igọọk ike ikan otọbe; ọmọ osasa me ikeya ibọkọ irek mkpulu òso mgbọ ita. Me mgbọ mkpa kan̄, Eyadèma ore ogwu ibot ido òkpukpulu ifiin̄ ichit me mfufuk Afirika inyọn̄ mgbọ keyi. Eyadèma ikpulu ido me akọp acha ita mè jeeta. Me acha 2005, gwun̄ kan̄ Faure Gnassingbe iben irek mkpulu mè ikana ogwu ibot ido ya inire mgbọ keyi 2021.\nTogo ire ido òkup me agan̄ ura okimalek inye, ìkup si me agan̄ osiki me lek Èwê Sayara. Ugwem mbubek ido ya ichubọk ibieen̄ me lek iwọp-uko mije isi-inyọn̄ [climate] kiban̄ înwọn me lek ititibi uko enenen. Usem mkpulu ido keyi ire Furench; ire, mîyaka ikaan̄ esese otu-usem ebi ene ekitumu; eyi òsibi isi ichit ìre usem Gbe.\nEru-mfaka òmimin ichit ire ebi ìchechieek me lek isi-ibọk mè Yọk kiban̄. Mîkaan̄ ebi Kiristien mè ebi Musilim si me ido ya. Togo ìre ge me lek ebi kè ido ìkup me emen (United Nations), Ntitiin̄ Afirika, (Organisation of Islamic Cooperation), (South Atlantic Peace and cooperation Zone), (Francophonie), Ntitiin̄ ugwem Mbubek eyi Ido ikup me Afirika agan̄ Ichep-ura(ECOWAS).\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Togo&oldid=5198718"\nLast edited on 17 August 2021, at 20:05\nThis page was last edited on 17 August 2021, at 20:05.


Wp/ann/Mbuban Îchaka - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Mbuban Îchaka\nMbuban Îchaka ìre ikpa èyi Emmanuel Isidore Eneawaji ogebe. Ìge ikpa yi inyi nsabọn uwuikpa eyi etete. Ikpa yi ikaan̄ akọp mè ibot iba, mè ikaan̄ efit akpọk ge mè akọp go [150 pages]. Me agan̄ okputut ikpa, mîkpa iwele ebi kè ikọ òyọyọt. Egon ikpa yi me emen acha 2010. Ọmọ ore adasi ikpa egebe me usem ebi ijọn̄ ama me otutuuk Naija Delita agan̄ mbum-ura.\nInu Îtumube Ikọ Ifolek\nIkpa yi ìtumu ikọ ifolek orọmijọn̄ ama ebi Obolo me mgbọ oraraka mè ike ebiene ekisa irek kiban̄ me ama isa ìkìrọ mkpikpak mè isa me ikeya ichaka mbuban. Îtumu si ifolek usini orọmijọn̄ ebi ama ekirọ echi ìkanwọn mije ìkachieek mè utoon̄ mè mbene-ngwuun̄ inin̄ ama.\nIkpa yi îben ama iba — Okwuka mè Amugwem — itọt. Mîmun̄ ike ama Okwuka okupbe me udun; ebiene si eyaka ikiluk ugwem me ukpook mè ufiek-owot. Ire, me Amugwem, mîmun̄ utoon̄ mè mbene-ngwuun̄ me emen; ebiene eyaka ikiluk ugwem me utelelek mè ubelejit inan̄a me ike orọmijọn̄ kiban̄ orebe eyi òkikpọ mgbọ-isi [forward-looking traditions].\nIkpa yi ìkijeen̄ ibe ke ata orọmijọn̄ ìkirọrọ inyi ama òbene igwuun̄, sà ijo orọmijọn̄ okirọ mè ama ikup chieen̄ ge, ire ìkayiyiyala ìta.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Mbuban_Îchaka&oldid=4852728"


Wp/ann/Nali - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Nali\nNali ìre okwaan̄ me ido Ijipiti. Îre okwaan̄ ge òkitap ubọk inyi ikwaan̄ iwop-uko me Ijipiti ukot ikaan̄.\nNali (Iteru me usem Ijipiti Ukot Ikaan̄) ìre ge me lek ebi kè okwaan̄ òsisibi isi me Afirika ntut inyọn̄ mè mbum-ura. Ọmọ ojọn̄ọ ichit me otutuuk okwaan̄ me Afirika; ifan̄a ọmọ òwa me ijọn̄ ibe ke ọmọ ojọn̄ọ si ichit me otutuuk okwaan̄ me linyọn̄, ubọk geelek ebi mkpulu ido Burazil ekitumu ibe ke Okwaan̄ Amazọn îjọn̄ọ igak Nali. Ujọn̄ọ okwaan̄ Nali ìre kilomita obop gweregwen mè efit gweregwen mè akọp go (6 650 km). Ìje iraka akọp mè ido ge: Tanzania, Yuganda, Ruwanda, Burundi, Kongo DR, Kenya, Etiopia, Eritireya, Sudan Osiki, Sudan mè Ijipiti. Okwaan̄ Nali ore achubọk ere òkinyi mun̄ me Ijipiti mè Sudan.\nOgugo ijọn̄ eyi Okwaan̄ Nali. Ogugo yi ìkijeen̄ esese ido echi Nali ojebe itibi. Îjeen̄ si okwaan̄ iba ìkilibi inin̄ emen Nali.\nOkwaan̄ iba ekilibi inin̄ Okwaan̄ Nali – Nali eyi Okuket mè Nali eyi Oluku.\nNali eyi Okuket ore achubọk ere mun̄ okinan̄abe inin̄ Okwaan̄ Nali, sà Nali eyi Oluku ke mun̄ owa me emen igak. Ìkaan̄ akọp irek jeeta me efit (80%) me lek otutuuk mun̄ òkup me Nali mè ikaan̄ si owuwa mgbugbulu mè ibat me emen. Nali eyi Okuket îjọn̄ọ igak Nali eyi Oluku; ìnan̄a me agan̄ Oyô Ile me agan̄ etete Afirika. Kpechubọk iriọọn̄ ere ibot mun̄ kan̄ okupbe. Usini ene ekbe ìbore me Ruwanda mè ìre Burundi. Ìlibi iraka me Tanzania, Oyô Viktoria, Yuganda mè Sudan Osiki. Nali eyi Okuket ìbene me Oyô Tana me Etiopia mè inilibi me ntut osiki-mè-mbum-ura inin̄ ido Sudan. Okwaan̄ iba cha enigba iriaak me agan̄ inyọn̄ me Khartoum òrere ama-ibot ido Sudan.\nAgan̄ inyọn̄ me lek okwaan̄ ya ìkilibi itibi èwê eyi Sudan ikifo Ijipiti mè iniraka ikeya inin̄ emen Okwaan̄-ile Mediterenia. Ichili-chieen̄ eyi Ijipiti mè eyi ijọn̄ ubọọn̄ echi Sudan, akarake ukot ikaan̄, ìnan̄a me lek Okwaan̄ Nali. Owuwa ene mè ama ekup me Ijipiti ekup me Iteke Okwaan̄ Nali me agan̄ inyọn̄ me lek ama Asuwan. Ire isan̄a sọntiik me lek , otutuuk ere etumu ikọ ofolek me mfufuk mè orọmijọn̄ ebi Ijipiti Ukot Ikaan̄ ekup me agbalek okwaan̄ ya.\nOkwaan̄ Nali ke ebi Ijipiti ukot ikaan̄ ekisa ikaan̄ lek kiban̄. Okwaan̄ ya si osa ichili-chieen̄ mè ǹje-ǹnyi-isi itap me ido ya. Inan̄a me lek ike okwaan̄ ya okibaak iben otu-inyọn̄ kan̄ me ibot mgbọ me acha geelek, îra ikisan̄a ibat mè mgbugbulu inigwook me inyọn̄ mè iraka itele. Echa onenikirọ inyi Iteke Nali ikinin̄ lek inu ewopbe enenen. Ebi Ijipiti enenikiwop wit mè fulâs [flax] osùkut mè esese chieen̄ mè inwan̄ ikana iteke Nali ya. Me emen mgbọya, wit ìre inu ekiweweek me agan̄ Etete Mbum-ura, inan̄a me lek una inorie òkup me agan̄ ya. Eya orọ ebi mbit ekekinan̄a me ujọn̄ọ ere mè me esese ido inirọ mbubek melek ebi Ijipiti. Ubọk mbit yi onenirọ inyi Ijipiti ikeke inye me mgbaan̄-nrọ kan̄ melek ebi ofifi ido ìkinu ìnilep mkpọ-ewe kiban̄.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Nali&oldid=4810036"\nThis page was last edited on 22 June 2020, at 14:59.


Wp/ann/Amerika Inyọn̄ - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Amerika Inyọn̄\nEgwen ikeyi inyi ikatap wọlọwọlọ me mgbọ ekitumu ikọ ifolek Amerika agan̄ Inyọn̄ (òrere ebi kè ido èkukup me agan̄ inyọn̄ me emen Yuues).\nAmerika Inyọn̄ ìre ge me lek ikpele lek ijọn̄ jaaba èkukup me liyọn̄. Ọmọ ìkup me Ikike-iba agan̄ Inyọn̄ mè Ikike-iba Òsiki. Emen-awaji Atik otap ìkana ọmọ me agan̄ inyọn̄; Emen-awaji Atilantik otâtap ikana ọmọ me agan̄ mbum-ura; Emen-awaji Pasifik okakana ọmọ me agan̄ Òsiki; sà Amerika Òsiki mè Okwaan̄-ile Karibian ekup me ntut òsiki me mbum-ura kan̄.\nEre Amerika Inyọn̄ okupbe me linyọn̄\nOkike ijọn̄ îbenbe ìre 24 709 000 kilo ikat ikana. Ọmọ ore òso ita omîmin ichit me etete ikpele lek ijọn̄ cha. Ìmọnọ akọp mè irek gweregwen mè okpọkọ go me efit (16.5%) me lek otutuuk ijọn̄ linyọn̄. Me emen acha 2016, otu-ifûk ebiene iluluk me emen ìre: 579 024 000 ene òrọrọ inyi ọmọ ire òso ini ene ewabe me emen ichit. Ìkaan̄ akọp ido iba mè ita me emen. Usem ekitumu me emen îwa, ire usem Uket-chieen̄, mè Sipanish, mè Furench esibi isi igak usem kechilọ. Ikpele ama îwa si me emen; echi emalek iriọọn̄ erieen̄ ìre: Niyu Yọku, Meksiko, Lọs Angelis, Chikago, Bọstọn, Toronto, Dalas, San Furansisko, Ọstọn, Mayami, mè Filadelfia.\nIre isiruk chieen̄ ikpọ orọmijọn̄ ebi iluluk me emen Amerika Inyọn̄ mè ikpọ si otoko kiban̄, ikup kubọk ebi Yurop mè ebikaan̄ ere mè ebi Afirika egbaan̄ igwugwa. Môre bọn̄ iwot iman ebi Yurop ìkâkipulu ere ya mgbọ òrâraka, mè ebi Afirika ema ekekpulube me usun̄ egwugwa melek ebikaan̄ ere cha. Mije mkpulu ebi Yurop ekpulube ere ya, owuwa ebi Amerika Inyọn̄ ekitumu usem kire usem Uket-chieen̄, Sipanish, mè ìre Furench; orọmijọn̄ ido ìkukup me ere ya inikibet lek echi Ebi agan̄ Ichep-ura (òrere Yurop mè ido ìkûkup iriaak).\nErieen̄ ere yi, Amerika, egwen ibak Amerigo Vespusi [Amerigo Vespucci] òkôrere ogwu usọ òkọp uji-ile [explorer]. Îkọp uji me okwaan̄ isi esese ere me linyọn̄. Ọmọ orọ inyi ebi agan̄ Ichep-ura eriọọn̄ ibe ke îkaan̄ ere òkup ikeyi. Ìweek ere yi imun̄ me emen acha 1497. Eya orọ ebi usọ igwook ogugo-ijọn̄ [cartographers] enisa ere ya igwen ibak ọmọ mgbọ ekigwookbe ogugo-ijọn̄ ya me emen ikpa. Usini ene mîwut ifan̄a ibe ke erieen̄ ya ìnan̄a me usem ebikaan̄ ere ya; ke "America" sà ìre "Amerique" me usem Màyâ ìsibi "ijọn̄ (ido) efet okiwut me unye mgbọ geelek."\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Amerika_Inyọn̄&oldid=4621760"


Wp/ann/Mozambik - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Mozambik\nMozambik (òrere Republic of Mozambique me uketchieen̄, mè ire Rpública de Maçambique me usem Pọtugal mè ire si Msumbiji me usem Suwayili).\nMozambik ìre ido me Afirika agan̄ Osiki. Tanzania okup me agan̄ inyọn̄ kan̄; Malawi mè Zambia ekukup me ntut inyọn̄ mè ichep-ura; Zimbabuwe okup me agan̄ ichep-ura; Esuwatini (Suwazilan) mè Afirika Osiki ekup e ntut osiki mè ichep-ura; sà Emen-awaji eyi India okup me agan̄ mbum-ura kan̄. Okwaan̄ Mozambik [mozambique channel] oche ido yi isan̄a me lek Kọmoros, Mayọt mè Madagaska. Ama ibot kan̄ ìre Maputo; eya si ore ama ile òmimin ichit me emen ido ya.\nOkwa-ido: Ama n̄a mmabe\nMe etete adasi senturi mè òso senturi go AO, ebi ene ìkitumu usem Bantu mîbene ikọp uran̄ inan̄a me agan̄ inyọn̄ mè agan̄ ichep-ura inu ere ònirere Mozambik chereyi. Sa me Mozambik agan̄ inyọn̄ okupbe me agba Emen-awaji eyi India, me agan̄ efet-mbubek eyi mọnsuun [monsoon trade wind] okiwut, esese ama mgba-uji [port towns] mînichili me ido ya me òso senturi jaaba re akọp mè ge. \nIkọp-uran̄ [voyage] eyi Vasko da Gama okọpbe me emen acha 1498 ochili oniin̄ inyi ebi Pọtugal ebene ekenu ido ya, mè isa me ikeya ininikiluk mè ibọkọ ido ya me acha 1505. Me mgbọ inu òwawa iraka efit acha ini orakabe, ebi Mozambik enenibọkọ utelelek me acha 1975, mè inikana ido ìkikpulu lek kiban̄. Acha iba gaalek iraraka me lek utelelek ya, akọn̄ emen ido [civil war] obebene itim. Îtim abayaage ire 1992. Me acha 1994, Mozambik onenirọ adasi orirọ igobo ebi mkpulu eyi owuwa otu-ogbo ifit-mkpulu egọọkbe ikup me lek [first multiparty election]. Akarake eya, ido ya îkup me esuuk, mè iyaka ikije ifo isi, ubọk geelek îrebe ke ikaan̄ usini mgbọ ebi kpechieek inyi mkpulu [rebels] ido ekisalek inwenwene mkpulu ido.\nMozambik îkaan̄ esese mè owuwa <natural resources>. Ugwem-mbubek [economy] ido ya ìbieen̄ me lek uko, ire, ebi kè uwu irom-inu [industry] echi ìkirọ inorie, inu-ǹnwọ [beverages], <chemical>, aluminium mè aran̄-ijọn̄ mêkitibi imiin̄ si. Afirika Osiki ore isi-isi ogwu mbubek [main trading partner] inyi Mozambik sa me ike ema ekaan̄be owuwa mbubek me Mozambik [due to foreign direct investment], sà Belgiọm, Burazil, Pọtugal mè Sipen ere <economic partners> inyi Mozambik.\nMaputo, ama ibot Mozambik\nUsem-mkpulu [official language] Mozambik ìreusem Pọtugal, eyi owuwa ene me ido ya ekitumu kire òso usem iba kiban̄. Ire, usem-iman ebi ido ya ìre Makhuwa, Sena mè Suwayili. Me lek otuuk kè akọp efie ene iba mè onaan̄ge (29 efie) ìluk me ido ya, owuwa me lek ere ebi Bantu. Eru-mfaka òmimin ichit me ido ya ìre eyi ebi Kiristien; ene inen mè inen ekigọọk Isilam mè eru-mfaka eyi orọmijọn̄ Afirika [African traditional religion]]. Mozambik îkup me UN, AU, Commonwealth, OIC, Ntitiin̄ eyi Ido Ìkitumu Usem Pọtugal [Community of Portugese Language Countries], Non-Aligned Movement mè South African Development Community. Ọmoọ si ìre ogwu òkikpọkpọ me La Francophonie.\nEbi Pọtugal egwen ere ya ibe ìre Mocambique. Egwen erieen̄ ya ibak Achọ Mozambik, eyi egwenbe ibak Musa al-Bik mè ìre Musa Ben Mbiki, orere ogwu Arabu òkinyam ebi ene, òdadasi isi lek achọ ya mè iyaka iniluk me ere ya, mè ikikpulu me emen senturi akọp mè go.\nMêkirọ atasuk itana me Achọ Mozambik\nIke ikpa ikan-ido eyi 1990 otọbe, Mozambik ìre ido eyi <democracy>. <Executive branch> ìre ogwu ibot mkpulu [president], <prime minister> mè "Council of Ministers." Mîkaan̄ si Supreme Court, mè provincial, district mè municipal court. Me ido ya, ene ìbore akọp mè acha jeeta sabum onogọọk orọ orirọ igobo ebi mkpulu [voting/election]. Eche ido ya itap me akọp agan̄ [provinces].\nAkọp Agan̄ me Mozambik\n↑ Newit, M.D.D. "A short History of Mozambique." Oxford University Press, 2017\n↑ Shenoni, Natáli Bueno. "Provincial Autonomy: The Territorial Dimension of Peace in Mozambique."\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Mozambik&oldid=5208325"


Wp/ann/Ganà - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Ganà\nGanà ìre ge me lek ebi kè ido ìkup me Afirika agan̄ ichep-ura. Gana ìkup igbet Irem ile Ginì, mè emen-awaji Atilantik, me Afrika agan̄ osiki. Ido òtatap ikana Ganà ire Kot Divuwa me agan̄ ichep-ura, Bukina Faso me agan̄ inyọn̄, Togo me agan̄ mbum-ura. Ganà isibi ogwu ubọọn̄ akọn̄ me usem Sonninka.\nEgop Ido Ganà\nOkwa-ido: Awaji gbana Ganà ijọn̄ kiji\nAdasi mgbọ ebi ene elukbe me ere egwenbe Ganà chereyi ìre me sentury akọp me ge, owuwa ijọn̄ ubọọn̄ mîkup karake mgbọ ya. Echi òsisibi isi ichit me lek kiban̄ ìre Ijọn̄ Ubọọn̄ Dagbọn mè Ijọn̄ Ubọọn̄ Ashanti. Bene me akọp mè sentury go, ebi Pọtugal mè owuwa ofifi ido me Yurop mînyinyan̄a lek ijọn̄ ya ikiweek irere ebi gaalek ìkakaan̄ unen irọrọ mbubek me ere ya, abayaage inire emen akop me sentury onaan̄ge mgbọ ebi Bìriten enibọkọbe lek ijọn̄ ya.\nOtu-ifuk ene ìluluk me Ganà ire efie akọp ita, igọọk me lek ifuk-ene erọbe me acha 2010, akọp jaaba mè ge mè okpọkọ iba me irek efit (71.2%) ere Kristien; akọp mè jaaba mè ọkpọkọ gweregwen me irek efit (17.6%) ere Musilim; go mè ọkpọkọ iba me lek efit (5.2%) ekifaka mfaka igọọk me lek orọmijọn̄ kiban̄. Ganà îkaan̄ esese lek ijon̄: bene me ijọn̄ mfuuk mfuuk si re lek aka oron, echi unye otu ibot okirep ìgwook, me agan̄ ura okisibi itoon̄. Esese chieen̄ anam mîluk me ido ya si.\nGanà ìkaan̄ ogwu ibot mkpulu ido ge gaalek; ekikpulu si ido ya igọọk me lek ikpa ikan ido [constitution]. Nje-nyi-isi Ganà okpọkpọ ikikaan̄ me agan̄ <economy> mè ubọk-mkpulu kiban̄, eyi òjeje igọọk me lek eru [democracy], îrọ inyi ido ya ikana ge me lek ebi ìkitọ ikọ me Afirika agan̄ mbum-ura. Ido Ganà ire ge me lek ebi ìkup me Non-Aligned Movement, Ntitiin̄ Afirika, ECOWAS, G-24, me Common Wealth.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Ganà&oldid=4887516"


Ntitiin̄ Ibot Acha | Ida Obolo\nEtip-Ikwaan̄ Eyi Acha 2016\nEtip-Ikwaan̄ Eyi Acha 2017\nEtip-Ikwaan̄ Eyi Acha 2015\nEtip-Ikwaan̄ Eyi Acha 2019\nEtip-Ikwaan̄ Eyi Acha 2018\nEtip-Ikwaan̄ Acha 2011\nInu eji ekirọ inyi ebi Obolo\nÌrek Ikween̄ Ikwaan̄\nOgugo Jisos me\nUwu » Etip » Ntitiin̄ Ibot Acha\nÎre orọmijọn̄ ebi "Obolo Language and Bible Translation Organization" itititiin̄ ebi Obolo egwe ge me acha. Ntitiin̄ keyi ìre eyi otutuuk ene; ogwu Obolo geelek òkup me ere geelek, ebi Uwu Awaji geelek, mè ebi ichen ìkisi ikwaan̄ me Uwu Awaji geelek me Obolo, ebi mkpulu mè ebi kpere ebi mkpulu.\nMe ntitiin̄ keyi ekekikpa inu geelek ofolek ikwaan̄ iwele inyi ibook ebi obolo chieen̄ me agọọk me agọọk, me ntuun̄ me ntuun̄. Ogwu iweek irọriọọn̄ inu òkije inyi isi me ikwaan̄ usem Obolo mônu ntitiin̄ yi. Ogwu ikaan̄ atalek ata ekiket obokọt itap ubọk ibieen̄ ikwaan̄ yi inyi isi môkọt iche me ntitiin̄ yi. Ntitiin̄ keyi ìkakigobo isi ene igwen. Ire, etip ìkimalek ije itibi uwu Awaji.\nNtitiin̄ keyi ìkimọnọ irek me ere iba, me Agwut obolo, me agan̄ ichep-ura (Andoni LGA), mè me Okoroete, me agan̄ mbum-ura (Eastern Obolo LGA).\nEji mîkaan̄ ntitiin̄ yi me Agwut Obolo, me Andoni LGA me egwe go me nde, me akọp me usen gweregwen me emen akọp mè Onyan̄ iba, me akọp efit acha iba mè akọp mè gweregwen\n( Friday 18th December, 2015).\nMîkaan̄ si me agan̄ mbum-ura, me egwe iba me nde, ere akọp usen iba mè jaaba, me acha 2016 me Methodist Church, me Okorombokho. Ntitiin̄ keyi igbaan̄ owu me lek, Ikup inyi owu, ogwu Obolo. Usini mgbọ òkakọt inu, ire week riọọn̄ inu etọtbe me ntitiin̄ ya mè gọọk kpọ chieen̄ tap me lek.\nUsini mgbọ òkido ibe, "Mgbọ keyi mîge Ikpa Mbuban isan̄a, keke ke ebeyaka irọ?"\nIre ibe onu me ntitiin̄ ya, kè efọọk owu otu. Ibot ibot ntitiin̄ ya ìre ifọfọọk idodo kwun̄.\nEji mîkikpọ owu chieen̄ igak!\nSoso, kakilọlọ inunu òjelek ntitiin̄ keyi mgbọ geelek egwenbe owu. Onirọ.\nOwu môkọt isa ikpa òkup me agan̄ ìrak yi iria etip kwun̄ ijet eji. Ìkakup uyọt be owu ònyi eji erieen̄ kwun̄, mè ìre ìman imen kwun̄, itata mè ìre òkido idodo mè iweek ifọọk kan̄.\nIman̄ Imen kwun̄\nCopyright © 2022, Ida Obolo


Wp/ann/Etiopia - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Etiopia\nEtiopia ìre ido me Otu-utọn̄ Afirika me agan̄ mbum-ura. Ido yi ìre ijọn̄-ijọn̄, kpunu emen-awaji mè ìre okwaan̄-ile gege. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Eritireya me agan̄ inyọn̄, Dijibuti me ntut inyọn̄-mè-mbum-ira, Somalia me agan̄ mbum-ura, Kenya me agan̄ òsiki, Sudan Osiki me agan̄ ichep-ura, mè Sudan me ntut inyọn̄-mè-ichep-ura. Otu-ifuk ebi ene ìluluk me me ido ya mîwa iraka ego efit mè onaan̄ge (109 ego).\nEgop eyi Ido Etiopia\nIman̄ òriọọn̄ ido Etiopia\nOgugo-ijọn̄ ido Etiopia\nEtiopia ore ido eyi ìkakaan̄ emen-awaji eyi ene ewabe me emen ichit me linyọn̄. Ọmọ si ore òso ido iba ebi ene ewabe ichit me emen me Afirika. Okike ijọn̄ ido yi ìre ego kilomita ge mè efit obop ikat ikana (1 100 000 km²). Adis Ababa ore ama-ibot mè iyaka ire si ama òmimin ichit me ido ya.\nIdo Etiopia ìkup akarake ukot ikaan̄. Me emen 980 SK, eriọọn̄ ọmọ kire D'mt.\nUkpatu ibe ke îre gwun̄ kè Solomọn ogwu Ogwu Ubọọn̄ Enenwaan̄ Sheba omanbe ore ogwu òchichili ido ya. Me emen adasi senturi, Ijọn̄-ubọọn̄ Akisum [Axum] okup me agan̄ ya mè isa ichili-chieen̄ itap me ere ya, mè iyaka ikikpọ chieen̄ me lek. Me mgbọ ukot keya orakabe, Ijọn̄-ubọọn̄ Etiopia onenikup bene me emen acha i.ò. 1137.\nMe emen akọp mè senturi onaan̄ge, mgbọ ebi uket-chieen̄ ekinyinyan̄a Afirika, Etiopia mè Laiberia gaalek ere ido ìkekeke inye ikikpulu lek kiban̄ me ikeke ida mkpulu-usun̄ eyi ebi Yurop. Owuwa ido inenisibi me irak mkpulu-usun̄ cha enimọnọ ngwugwat egop ido Etiopia isa irọ eyi kiban̄ si. Ubọk geelek ido Etiopia kperarak ikup me mkpulu-usun̄, ebi Itali mînikpulu ido ya me acha 1936 meege inire emen mgbọ Akọn̄ Linyọn̄ òso iba. Mgbọ ebi Itali ekikpulu ido ya, mîgban inyam-ene mè ibene ikinama ido ya ibene igwuun̄ igak adasi mgbọ. Etiopia si ore adasi ido me Afirika òninin̄ [Wp/ann/Yu-en|Yu-en]]. Me acha 1974, mgbọ Haile Selassie orebe ubọọn̄ me ido ya, Derg (òrere mkpulu akọn̄ Kọmunisim) mîsa me ntap-ubọk ebi Sọviet Yuniọn itim mè ijijaka mkpulu ebi ubọọn̄ irieen̄ mè ibaan̄ mè isa me ikeya ichili "People's Democratic Republic of Ethiopia." Me acha 1991, mîjijaka eyiya mè inichili "Ethiopian People's Revolutionary Democratic Front," eyi ore ebi oru ìkikpulu ido ya akarake eya.\nEtiopia mè Eritireya ekisa ubọk-ige-inu Ge'ez ige inu. Ge'ez yi ore ge me lek ebi kè abiche òkakan ichit me otu-ifuk otutuuk abiche ekisa ige inu mgbọ keyi me linyọn̄. Ema ekisa Ofuk-acha eyi Etiopia ifuk acha kiban̄. Eya ìsa inu môsobe acha jaaba mè onyan̄ ita ikigọọk Ofuk-acha kè Giregọri me udun̄. Owuwa ene me ido ya ere ebi Kiristien. (Ijọn̄ ubọọn̄ Akisum, eyi ido Etiopia onan̄abe me lek isibi, okore adasi ijọn̄ ubọọn̄ òbọbọkọ erumfaka Kiristien itap me otutuuk emen ido kiban̄. Irek ge-me-ita me lek ebi ìkiluk me ido ya ekigọọk erumfaka Isilam. Owuwa ebi Ju mîluk si me lek ijọn̄ ya inire emen 1980 cha. Etiopia ìre ido òkitumu owuwa usem. Inu òwawa ire lek usem 80 okup me ido ya. Usem ini òmimin ichit ìre Oromo, Amara, Somali mè Tigiraya. Ebi usem iman kiban̄ orebe Oromo ewa ichit me otu-ifuk, sà ebi irọriọọn̄ itumu Amarik ewa ichit. Amarik yi si ke ekisa irọ mbubek eyi mkpulu me ido ya.\nLek ijọn̄ ido ya ìre ere esese chieen̄ inu okupbe. Ijọn̄ agan̄ ichep-ura kan̄ îwele enenen mè ikinin̄ lek inu ewopbe si. Îkaan̄ aka oron iwa mè ikaan̄ si owuwa okwaan̄. Dallol, ama ge òkup me agan̄ inyọn̄ me ido ya ore ere ebi ene elukbe òyoyok ichit me linyọn̄. Ijọn̄ agan̄ ogoon̄ ogoon̄ me Etiopia, omin mè ijọn̄ọ si me ijọn̄ ichit me Afirika. Ǹkororok Sof Omar me Etiopia ore ǹkororok òmimin ichit me lek ijọn̄ Afirika. Me otutuuk ido òkup me Afirika, Etiopia okaan̄ UNESCO World Heritage Site iwa ichit. Ofifi kan̄, ido ya ìre ge me lek ebi kè ido igbagban̄ ichili UN, G-24, Non-Aligned Movement, G77, mè Ntitiin̄ Afirika.\nAma-ibot kan̄, òrere Addis Ababa, ke ebọp uwu-ibot inyi AU, "Pan African Chamber of Commerce and Industry", "United Nations Economic Commission for Africa", "African Standby Force" mè owuwa ebi kè "NGO" ìkirọ inu ofolek Afirika.\nMe emen acha 1970 cha mè 1980 cha, Etiopia mîtim akọn̄ emen ido (civil war) mè itim si me lek ebi ìkirọ kọmunisim inye. Akọn̄ cha îtap mkpebe-m̀fo-udun̄ me ido ya, ire, ema mîyaka ìjibi iwolo. Me emen acha 2010, ugwem-mbubek [economy] ido ya omin ichit (ire ibe efuk otutuuk inu erombe me emen ido ya).\nUbọk geelek îrebe ikeya, Etiopia ìre ge me lek ebi kè ido ìgbọgbọọn̄ ichit me linyọn̄. Igbaalek ugbọọri, uraafiọọn̄, ugwem mfiat (corruption) ichachaka unen ebilene, una uwu-ugwun̄ mè una uwu-ikpa îsusaak ido ya. Me otutuuk ebi ìluluk me ido ya, akọp irek go mè ge me lek efit (51%) kperiọọn̄ ubọk ekifuk mè ige inu.\nIke Erieen̄ Ido Ya Onan̄abe\nErieen̄ ya Etiopia ìnan̄a me usem Giris Aithiopia òsisibi isi òtataka me ukan̄ mè isibi si ilika. Herodotus, ogwu usọ mfufuk ònan̄a me ido Giris isa erieen̄ ya igwen ibak ebi ikiluk me Afirika me agan̄ osiki me lek Èwê Sayara.\nMe emen inu igege eyi ebi Giris mè Rom, Etiopia ìre erieen̄ ema ekisa igwen Nubia, ido òkup me ukot ikaan̄. Me iò. 850, erieen̄ ya, Etiopia, îsibi me emen Oka Inyan̄a-ibot enwenebe itap me esese ofifi usem. Me emen ikpa cha, otutuuk usem cha esa erieen̄ ya igwen ibak ido Nubia. Inu-nge (text) me emen Oka Inyan̄a-ibot eyi usem Iburu ukot ikaan̄ ekigwen ido Nubia ibe ìre Kush. Me emen Ayaya Inyan̄a-ibot eyi usem Giris, Etiopia îkup si, ire, ìtumu ikọ ifolek ogwu ibot ikwaan̄ kè Kandes ogwu ubọọn̄ enenwaan̄ Kush.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Etiopia&oldid=5162507"\nThis page was last edited on 23 June 2021, at 12:42.


Ifufuk Mè Igege Obolo | Ida Obolo\nUwu » Ifufuk mè Igege » Ifufuk Mè Igege Obolo\nifit eyi Cate Eneawaji osabe ijeen̄ ebi ijejeen̄ inu me Okorombokho\nIrọriọọn̄ usem ìre ene irọriọọn̄ ubọk ekifuk mè ubọk ekige usem ya. Mêkọt ikidido ibe ìre ebi Obolo michubọk iriọọn̄ usem Obolo ema ekitumu. mije, otutuuk ebi obolo mîriọọn̄ otutuuk ifuk-ibot ekisa itumu Obolo, ire, igege ye?\nỌmọ orọ enenwaan̄ Marianne E Aaron, ogwu Nteme Ifufuk mè Igege Usem Obolo osa otutuuk efuuk kan̄ ilibi igọọk ikpokpukpo ebi ene, ebi ibekọt ijeen̄ ebi ijejeen̄ uwu-ikpa ubọk ekijeen̄ Obolo. Eji kpebekọt igwat lek iwuuk ene òbelek Chief isotu-Oko, mè Catechist Isidore E. Ene-Awaji. Ebibi ekween̄ inu me ubọk kè Marianne, mè igọọk ọmọ igbaan̄ ubọk ikpukpo owuwa ebi ene ebi mekọtbe isa ukot ifit ya ije ifo isi. ubọk geelek ibe ke îre ikeya, ikwaan̄ yi iwele owot ire lek ubọk ene ìkayaka iso me lek ikwaan̄ ya. Ire otap lek me lek, mè ìre isan̄a lek kwun̄ isibi, owu môkọt ikana atalek Ikpele ntap-ubọk.\nOwuwa Ikween̄-inu òbotap ubọk inyi ebi Obolo ekọt ekifuk Ikpa mbuban ejaan̄ môbọkọ irek me ikafiatge mgbọ. Mêweek ibe owu ògọọk onu, ònokween̄ Usem ama Kwun̄. Soso, kàlọlọ inunu.\nIkween̄-inu yi ìkup ìrek iba-eyi agan̄ ebi ijejeen̄ me uwu-ikpa, mè eyi agan̄ ebi mkpulu mè ebi ikwaan̄ me uwu Awaji. Geelek irebe, soso nye lek tap lek me lek gọọk na rọ. Ire oneen̄ lek kwun̄ isun̄ ijaan, owu môkọt igọọk inijeen̄ ebi ofifi ene.\nThe playlet used for LES by Cate Eneawji during Obolo Teachers course at Okorombokho\nBọkọ mp4 (150px)\nBọkọ mp4 (original size)\nMrs Marianne Aaron adressed the participants\nBilingual class in session nkikek3


Wp/ann/Antatika - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Antatika\nAntaktika (Mîyaka ìkigwen si Antatika) Antatika ìre ge me lek ikpele lek ijọn̄ èkukup me linyọn̄. Ọmọ ore eyi òkukup me agan̄ Òsiki ichit. Ọfọkọ-linyọn̄ eyi agan̄ Òsiki ìkup me emen kan̄. Ìkup me agan̄ Anutatik me ìkike-iba linyọn̄ agan̄ Òsiki [Southern Hemisphere]. Ìkup me emen Okokop Anutatik [Antarctic circle]\nOgugo ijọn̄ Antaktika\nEmen-awaji agan̄ Òsiki otap ikana ọmọ okokop. Okike ijọn̄ îbenbe ìre 142 000 000 kilo ikat ikana. Ọmọ ore òso go me lek ikpele lek ijọn̄ jaaba cha. Îmin inu isolek mgbọ iba ire isa itọt me lek Ọstirelia. Akọp irek onaan̄ge mè jeeta me efit irek (98%) me lek ijọn̄ Antaktika ìre ewuuk-mun̄ [ice] ochit. Ewuuk-mun̄ cha mîlobo ọkpọk ijot kilo ge mè okpọkọ onaan̄ge (1.9km) - me usini ere, îlobo ọkpọk igak eya; me usini ere, îsip igak eya. Ere ya îfiik enenen. Eys orọ ebiene kpeluk. Me otutuuk ikpele lek ijọn̄ ya, obop ene ge mè efit ge mè gweregwen gaalek eluk. Otutuuk kiban̄ eluk me esese uwu-nweek [Research Stations] ikikween̄ mè ikiweek si inu ifolek ijọn̄ ya.\nMe otutuuk ikpele lek ijọn̄ jaaba cha, Antaktika ofiik ichit; ọmọ ochat ichit; ọmọ ke efet onye me emen ichit; ijọn̄ kan̄ si obene ichit. Agan̄ ilile me lek otutuuk ijọn̄ kan̄ ìre èwê ewuuk-mun̄.\nIbot òkirerep îkijot akọp senti iba (20cm) me otuuk kè acha me agan̄ otu mun̄, mè òsip ogak eya me inyọn̄ ama. Ere îkifiik ire òsiki akọp jeeta mè onaan̄ge mè okpọkọ iba me otitọ Selsiọs (-89.2 ℃). Me ere ewuuk-mun̄ ìkachit, inu òtitibi ere asabọn uti mè mbubet. Ita me lek ebi kè anam kpekimun̄ me chieen̄ mè ebi kè asabọn irin̄ mè akọkọọk, anam eluluk me ere ya ìre penijuwin, mè siil mè tadiguredi.\nPenijuwin me Antaktika\nKpekeriọọn̄ ibe ke ere òkup ikeya îkup me linyọn̄ meege ire acha 1820 mgbọ ebi Rọsia eweekbe ere ya imun̄.\nErieen̄ ya, Antaktika, inan̄a me usem Giris inin̄ me use Rom. Ìsibi "òkîbene chieen̄ ikpọ Atik" mè iyaka isibi "òkîbene chieen̄ ikpọ agan̄ Inyọn̄." Arisitọtulu îge inu ifolek Agan̄ Antatik me ikps kan̄ ekigwen "Metiọrọlọji" îgebe me inu òkup kire emen 350 SK (Sabum Karais) sabum ufiene onige ibak. Ebi ufiene kire Marinius ogwu ido Taya; Aijinus [Hyginius] mè Apuliọs [Apuleius] (ènan̄a me Rom); mè Jiọfiri Chọsa [Geofrey Chaucer], otutuuk mîgọọk itumu ikọ ifolek erieen̄ ya me emen ikpa kiban̄. Me oka mgbọ cha, erieen̄ ya ìkakisibi esese inu, kpokore ijọn̄ ekitumu ikọ ifolek mgbọ keyi. Adasi ogwu òsasa erieen̄ yi igeen ibak ikpele lek ijọn̄ yi Jọ Jọọji Batolomi [John George Batholomew] me emen ebi kè acha 1890. Ọmọ ìkare ogwu usọ òkîgwook ogugo okike ijọn̄ [cartographer].\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Antatika&oldid=5194151"