Wp/ann/Aljeria - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Aljeria\nAljeria (òrere Algeria me Ukechieen̄) ìre ido me Afirika agan̄ Inyọn̄. Ama-ibot kan̄ ìre "Algiers." Okike ijọn̄ ido ya ìre 2,381,741 km². Ọmọ ore òso akọp ido òmimin ichit me linyọn̄. Me okike ijọn̄, ọmọ omin ichit me otutuuk Afirika mè me linyọn̄ agan̄ ebi Arabu. Ọmọ si ore òso ido gweregwen ene ewabe ichit me emen me Afirika.\nOkwa-ido: "Kassaman" (Eji mîchieek use)\nUsem-mkpulu me ido ya ìre Arabik mè Berber. Mîkitumu si Furench mè Darja (òrere Arabik eyi Aljeria). Eru-mfaka ido ya ìre Isilam (99%), sà 1% òsisik ya ere Kiristien mè Ju.\nIdo ìkukup ikana Aljeria me ijọn̄ ere: Tunisia me ntut inyọn̄-mè-mbum-ura, Libia me agan̄ mbum-ura, Nijê me ntut osiki-mè-mbum-ura, Mali, Mọritenia mè Sayara Ichep-ura me ntut osiki-mè-ichep-ura, Moroko me agan̄ ichrp-ura, sà Okwaan̄ ile Mediterenia okup me agan̄ inyọn̄ kan̄.\nAljeria ore òso 16 òkakaan̄ aran̄-ijọn̄ iwa ichit me linyọn̄; mè ire òso iba me Afirika. Ọmọ ore òso onaan̄ge òkakaan̄ afo [gas] iwa ichit. Sonatrach, òrere uwu-mbubek aran̄ eyi ido ya, [national oil company] omin ichit me Afirika; îkiria si owuwa efet ukan̄ isi Yurop. Ido yi ìre ge me lek echi ebi akọn̄ kiban̄ ewabe ichit; ọmọ si ore ge me lek ido ìkifiat ulobo otu ikpoko me lek ebi akọn̄ kiban̄. Aljeria îkup me Afirican Union, Arab League, OPEC, mè UN. Ọmoore ge me lek ido ìchichili "Arab Maghreb Union."\nErieen̄ yi, Aljeria, ìnan̄a me lek "Algiers" [Aljìàs] òreremerieen̄ ama òmimin ichit me emen ido ya. Algiers ìnan̄a me use Arabik "al-jazā'ir," òsisibi "ebi kè achọ ya." Me òjot òjot, erieen̄ ya ìre Jazā'ir Banī Mazghanna eyi òsisibi ebi kè achọ eyi ebi otoko Mazghana. Eya ore erieen̄ ebi ikikọp uji ile ekigwen ere ya me oka mgbọ. Adasi ebi ìluluk me ido ya me oka mgbọ ìre ebi ekigen Berber.\nAkarake Sudan ofelebe iba me acha 2011, Aljeria îkana ire ido òmimin ichit me Afirika mè me otutuuk ido ìkup igba Okwaan̄ ile Mediterenia ire ibe ekpọ me okike ijọn̄. Agan̄ ilile me lek èwê Sayara ìkup me agan̄ osiki kan̄. Ere òbebene ichit me ido ya ìre Ogoon̄ Tahat òrere 3,003 m me ubene. Ikarek me ido yi îkiyok enenen; môkọt ikiyok si ikeya otuuk kè acha. Ire, me ikakwun̄, ura isinim, ere îra ifiik; eririeen̄ ikififiik mè okotọọk usini mgbọ. Ibot îkirep me agan̄ cha ògbet lek okwaan̄ iso 400-600 mm me acha; oke ibot òkirep îkiwa me agan̄ mbum-ura igak me agan̄ ichep-ura me ido ya. Ibot ìnye otu ichit me agan̄ inyọn̄ me lek Aljeria agan̄ mbum-ura; me agan̄ kecha, ibot îkirep ijot 1000 mm me acha, ire, ìkakimalek ìrep ìnye otu me agan̄ emen emen ido. Aljeria îkaan̄ si ebi kè ogoon̄ ntitaak [sand dunes] me etete ebi kè ogoon̄. Me emen ura, mgbọ efet okiwut unye unye, oke uyok îkinene ire 43.3 °C (110 °F). Ido ya si, îkaan̄ esese chieen̄ uti mè anam me emen.\nOgwu ibot ido ìre ogwu ibot mkpulu Aljeria [The head of state is the president of Algeria]. Ekigobo ọmọ isun̄ ibe ikpulu ido ya acha go gaalwk. Me adasi mgbọ, ogwu ibot mkpulu yi ìbokọt ikup me ibot mkpulu mgbọ iba gaalek, ire, ikan-ido eyi ebi <parliament> enen̄ebe ige mè isan̄a isibi me 11òso Akọp-mè-onyan̄-ge, 2008 îninyi ogwu ibot mkpulu irek ikpukpulu owuwa mgbọ. Me Aljeria, akọp mè acha jeeta ire acha ene obosobe sabum onogọọk òkotap ubọk me ikpa orirọ igogobo ebi mkpulu me ido. Ogwu ibot mkpulu eyi ido Aljeria, ọmọ ore ogwu ibot ebi akọn̄, mè ire ogwu ibot "Council of Ministers" mè ibot "High Security Council." Ọmọ okigobo ogwu "Prime Minister" òrere ogwu òkup me ibot mkpulu [wsho is tshe head of govt].\nThe People's National Assembly, uwu ibọp-ikan me Aljeria\nUwu-inama-ikan eyi Aljeria ìre eyi agwut iba [the Algerian parliament is bicamaral]: agwut eyi irak, People's National Assembly, ìkaan̄ ene 462 egobobe ibe ekup acha go; sà agwut eyi inyọn̄, Council of the Nation okaan̄ ene 144 ìbekup acha gweregwen. Me etete ebi agwut inyọn̄ yi, ebi ido egobo 96 sà ogwu ibot mkpulu ogobo 48. Igọọk me ikpa ikan-ido, kpebechieek ibe echili otu-ogbo geege ogbaan̄ me lek ifit-mkpulu ire ke otu-ogbo ya ìbogobo ebi ene igọọk me eru-mfaka, usem, otoko, <gender>, <profession> mè ìre agan̄ [regon]. Ofifi si, ntitiin̄ ifit-mkpulu [political cammpaign] geelek ìkaan̄ isasan̄a lek kan̄ me lek inu cha ebakbe.\nFreedom House etap Aljeria me lek ido echi kpenyi ebi ene utelelek. Ikeya ke ekpọkpọ ikige ibak ido ya akarake 1972, îtata me 1989, 1990 mè 1991 etumube ibe ke înin̄ me otu ifuk ido inyinyi sọntiik utelelek [partly free]. Me Akọp-mè-onyan̄-iba, 2016, Euro-Mediterenian Human Right Monitor mînyi etip ofolek ike ido Aljeria ogbanbe ebi ene inyinyi etip ofo me lek inu òkimọnọ irek me emen ido.\nMe acha 2011, <economy> Aljeria îmin 2.6% isọkọ inan̄a me ike mkpulu ido ya ofiatbe ikpoko me lek inanama ido. Me acha ya si, Aljeria mînyi ulook ibe ke ema mîfiat ikpoko isik $26.9 ego me lek ikpoko ema eketọtbe ifiafiat, eyi òsasa 62% iwa igak eyi òkosisik me acha 2010. Ido ya îria inu mbubek òjojot $73 ego isibi isi ebi kè ofifi ido, mè ibọkọ inu òjojot $46 ego inan̄a me ubọk ebi kè ofifi ido.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Aljeria&oldid=5077038"


Wp/ann/Afirika Osiki - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Afirika Osiki\nRiọọn̄ ubọk kpọ: Eyi ìkare ìkike melek Afirika agan̄ Osiki.\nAfirika Osiki ìre ido ge òkup me Afirika àgan̄ Osik; ọmọ okup me agan̄ osiki ichit me Afirika. Ọmọ ore òso ido gweregwen eyi ebi ene ewabe ichit me emen me Afirika. Ido òtatap ikana ọmọ ìre Namibia, Botsuwana mè Zimbabuwe me agan̄ inyọn̄; Mozambik mè Esuwatini me agan̄ mbum-ura mè ntut inyọn̄ mè mbum-ura. Ido yi ìtatap ikana Lèsoto me ijọn̄; ọmọ yi si, ìkup me agan̄ osiki me lek ikwetọ. Me etete ebi kè ido ìkup me agan̄ osiki me lek ikwetọ, ọmọ ke ene ewa ichit me emen.\nIman̄-ido Afirika Osiki\nEgop ido Afirka Osiki\nOgugo-ijọn̄ Afirika Osiki\nAfirika Osiki ore òso 24 ene ewabe ichit me emen me linyọn̄. Efie ene akọp go mè onaan̄ge (59 efie) eluk me emen. Okike ijọn̄ kan̄ ìre 1,221,037 km². Ido yi ìkaan̄ ama-ibot ita: Pretoria, ama-ibot me agan̄ mkpulu; Bloemfontein, ama-ibot me agan̄ ikan; mè Cape Town, ama-ibot me agan̄ isasan̄a ikan isibi. Ama òmimin ichit me ido ya ìre Johannesburg. Inu òso lek akọp jeeta me efit (80%) me lek ebi ìluk me Afirika Osiki ere ofifit; ife cha enan̄a me esese otoko mè ikaan̄ si esese otu-usem kiban̄. Akọp irek iba keyilọ ìsisik enan̄a me Yurop, Esia mè me esese agan̄.\nUwu "Union Building"\nUwu "Parliament" me Cape Town\nAfirika Osiki ìre ido òkaan̄ owuwa otoko, orọmijọn̄, usem, mè eru-mfaka. Ikan-ido kiban̄ ìjeen̄ ibe ke usem-mkpulu akọp mè ge ekup me ido ya. Ike orirọ ifuk-ene eyi acha 2011 ojeen̄be, usem etumube ichit me ido ya ìre Zulu (22.7%) mè Xhosa (16.0%). Iba ìgọgọọk echi ere Afirikaans (13.5%) ònan̄a me lek usem Dochi, mè English (9.6%) òkup sa me mkpulu-usun̄ eyi Biriten, mè ire si usem ekimalek isa irọ mbubek me isa irọ si inu ofolek mkpulu ido. Ido yi ore ge me etete ido inen mè inen me Afirika echi kperak ikaan̄ mkpulu-akọn̄. Orirọ igobo ebi mkpulu ìkpọkpọk ikimọnọ irek me ido ya otuuk kè inu ògbet efit acha mgbọ keyi. Ubọk geelek îrebe ikeya, kpekichieek ebi ofifit ìnan̄a me ido ya ekegọọk erọ orirọ igobo ebi mkpulu me ido ya, meege inire acha 1994 inan̄a me iche-lek eyi ebi okuket echebe lek kiban̄ isan̄a me lek ebi ofifit mè ikana ido ya ikikpulu.\nMe emen senturi akọp iba, ebi ofifit, ìrere ebi ìwawa igak me ido ya, mîtet lek inye ikitim iweek ibọbọkọ owuwa unen kiban̄ me ubọk ebi okuket ìkikpulu ido ya. Ebi "National Party", me unye lek kiban̄ mîsa "apatheid" ichik ebi ìluk me ido, eya onenirọ iche-lek eyi ebi okuket mè ebi ofifit ikeke inye, me oruru ebi okuket. Ebi "African National Congress" (ANC), otu-ogbo ifit-mkpulu eyi ebi ofifit ewabe me emen, mîsa ujọn̄ọ mgbọ mè otutuuk efuuk kiban̄ ikeke ida orọmijọn̄ "apatheid" ya mè ikitim iweek unen kiban̄. Usini mgbọ, iweweek unen yi îkirọ inyi etim etim mè efiat inu si. Owuwa ebi ìchacha apatheid me emen ido ya, mè ebi ìkup me ofifi ido, mîgbaan̄ ubọk ibieen̄ ebi ANC inye. Echicha onenirọ inyi ebi ibot mkpulu ido ya ebene ekefaan̄ ikan iche-lek ya mè emen 1980 cha. Bene me acha 1994, otutuuk otoko mè otu-usem ìkup me ido ya mîbene ikikaan̄ ebi ene me otuchieen̄ me mkpulu ido kiban̄.\nFW de Klerk mè Nelson Mandela ekinyi lek kiban̄ ubọk me ntitiin̄ World Economic Forum me Davos me emen Onyan̄-Ge, 1992.\nEkigwen Afirika Osiki ibe ìre "Ido egop-ubọọn̄ ya" (òrere "the rainbow nation" me Uketchieen̄). Egwen ọmọ erieen̄ ya ibak me lek owuwa otoko, usem, mè ebi ene (okuket mè ofifit) ìluk me ido ya, ògak ge, eyi ema enwọnọbe apatheid.\n"Stock Exchange" me Johannesburg; ọmọ omin ichit me Afirika\nAfirika Osiki ìre\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Afirika_Osiki&oldid=4852678"\nThis page was last edited on 5 August 2020, at 00:07.


Wp/ann/Amerika Òsiki - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Amerika Òsiki\nEgwen ikeyi inyi ikatap wọlọwọlọ me mgbọ ekitumu ikọ ifolek Amerika agan̄ Òsiki.\nAmerika Òsiki ìre ge me lek ikpele lek ijọn̄ jaaba èkukup me linyọn̄. Ìkup me Ikike-iba agan̄ Ichep-ira mè Ikike-iba agan̄ Òsiki.\nAmerika Òsiki me linyọn̄\nEmen-awaji Pasifik okup me agan̄ ichep-ura kan̄; Emen-awaji Atilantik onenikana ọmọ me agan̄ inyọn̄ mè agan̄ mbum-ura; sà Amerika Inyọn̄ mè Okwaan̄-ile Karibian ekup me ntut inyọn̄ mè agan̄ ichep-ura kan̄. Akọp mè ido iba ekup me emen.\nOkike ijọn̄ îbenbe ìre 17 850 000 kilo ikat ikana. Ọmọ ore òso ini omîmin ichit me lek ikpele lek ijọn̄ jaaba cha. Me emen acha 2016, otu-ifûk ebiene eluluk me emen ìre: 426 458 044 ene, eyi orọrọ inyi ọmọ ire òso go ebiene ewabe me emen ichit. Usem ekimalek itumu me emen ìre: Sipanish, Pọtugiis, Uket-chieen̄, Furench, Dọch, Kechua [Quechua], Industan, Sanan [Sranan], Tọn̄go, Saramakan, mè ebi lè ofifi usem.\nOwuwa ikpele ama òwa me emen. Echi òsisibi isi ire: Sawo Pọlo, Lima, Bogotá, RiodiJanero, Santiyago, Karakas, Buenos Eris, Salivedọ̀, Burasilia, mè Fọtaleza.\nOwuwa ene me ere yi eluk igbet elek okwaan̄ me agan̄ mbum-ura mè agan̄ ichep-ura; kpeluk iwa me emen-emen mè agan̄ òsiki kan̄. Agan̄ ichep-ura kan̄ ìkup ogoon̄-ogoon̄ inan̄a me lek ebi kè Ogoon̄ Andes; sà agan̄ mbum-ura kan̄ okaan̄ ebi kè okpurukpu me ikpele òla-ijọn̄. Owuwa ere me lek ijọn̄ kan̄ ikup me agan̄ ura okibumu itoon̄ [the tropics].\nEsese ikpele inu îkup me lek ijọn̄ yi. Ogbugbuk mun̄ [waterfall] òbebene ichit me linyọn̄, òrere Ogbugbuk Enjêlu [Angel Falls] me ido Venizuwela; ogbugbuk mun̄ òbebene iwit mè ikigwook mun̄ me otu ge gaaaek, òrere Ogbugbuk Kayetiọ [Kaieteur Falls] me Guyana; okwaan̄ òmimin ichit (ire etọ okike mun̄ okukup me emen), òrere Okwaan̄ Amazọn; Ogoon̄ òjọjọn̄ọ me ijọn̄ ichit, òrere Ogoon̄ Andes (6 962 m); ere òchachat ichit ire ìkakup igbet Ofọkọ Linyọn̄, òrere Èwê Atakama; oron [rain forest] òmimin ichit, òrere Oron Amazọn [Amazọn Rainforest]; ama ibot okup ogoon̄-ogoon̄ ichit, òrere La Paz me Bolivia; okwaan̄ òbebene me inyọn̄ ichit mè iyaka inwọn isasa ikọp uji-mbit ikirọ mbubek (inyam-ewe), òrere Okolo Titikaka; san̄a me lek uwu-nweek cha, okputuru ama ebiene elukbe me linyọn̄ me agan̄ òsiki, òrere Puweto Toro me Chile. Otutuuk chi ekup me emen Amerika Òsiki. Inọn̄ yi îkaan̄ si owuwa mun̄-ebe [mineral resource]. Îkaan̄ alata araran̄, alata okuket, igwe (okwukut), copper, tin, mè aran̄-ijọn̄. Echichi îkisa ikpoko enenen ijet ebi ido ekup me emen kan̄.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Amerika_Òsiki&oldid=4716063"\nThis page was last edited on 22 February 2020, at 09:14.


Wp/ann/Mọrisiọs - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Mọrisiọs\nMọrisiọs (òrere Republic of Mauritius) ìre ido okwaan̄ okanabe okokop, me Emen-awaji India. Ido yi ìsa 2000 km, ida ibọkọ me otu mun̄ kontinenti Afirika agan osiki mbum-ura. Ìkup me agan mbum-ura me lek Madagasika.\nOgugo-ijọn̄ (ere îkupbe)\nAma ìgbabaan̄ irọ ido Mọrisiọs ìre Achọ Mọrisiọs, Rodrigues, Agelega mè St Brandon. Achọ Mọrisiọs mè Rodrigues mè Réunion (ido òkup me irak mkpulu Furans) ire okpọkọ me lek Ebi kè Achọ Masikariin [Mascarene].\nAma-ibot mè ama òmimin ichit me ido Mọrisiọs ìre Pọt Luwis [Port Louis]. Pọt Luwis ore ere owuwa ene me lek ebi ìkup me ido ya ekiluk. Uwele ido Mọrisiọs ìre 2040 km ikat ikana, mè ikaan̄ si agan̄ mbubek òmimin iso ego 2.3 km ikat ikana.\nEbi Arabu ìkup me inyọn̄ ije me okwaan̄ edasi imun̄ achọ eyi ene kpeluk, me ofolek acha 975, me igwe achọ ya Dina Arobi. Ebi Pọtugalu ìkiraka me okwaan̄ egwat lek iriọon̄ achọ ya, me ofolek acha 1507, ema kpekaan̄ ejit ifolek achọ ya. Ebi Dutch ire ebi isìsi iluk me lek achọ ya me acha 1598, ema mîluk mè ikup iso efit acha ge mè etip (120) sabum ema eninan̄ itele ofaak kiban̄ ifo ufi ere me acha 1710.\nEbi Furans mîkana iluk mè inwene erieen̄ achọ ya ikana itap me Isle De Furans. Me acha 1810 ebi <United Kingdom> mîgak ema ibọkọ achọ ya, me mgbọ acha ini orakabe, me emen Mgbaan̄-nchieek eyi Paris [Treaty de Paris] (1814), Furans mîfieek Mọrisiọs mè ere ìgọgọọk ema ikup inyi United Kingdom. Mọrisios agan̄ ebi Biriten ekpulube ire Rodrigues, Agalega, St. Brandon, Tromelin, Chagos, Achipelago. Sa na re 1906 ido Seyichilis, Mọrisios me Furans mîgbini okaan̄ Tromelin, ire, Treaty Paris kpekọt isan̄a amọn itumu ikeke. Mọrisiọs okpọkpọ ibia kire ere iwọp-uko inyi United Kingdom inire mgbọ ema ekaan̄be lek me acha 1968.\nMe acha 1965 ebi Yuukè mîfieek Chagos Archipelago isan̄a melek ijọn̄ Mọrisios. Me ifieek si Achọ Aldabra, Farquhar, Desroches isan̄a me lek ebi Seyichilis, igba igon mè igwen British Indian Ocean Territory (BIOT). Mîlap ebi ìluluk me ere cha isibi, mè isa Diego Garcia, achọ òmimin ichit, inyi ido Yuu-es.\nEbi Yuu-kè kpeyaka ichieek ibe ene ekimalek eraka enin̄ Chagos Archipelago; mîkput ene ininin̄ ere isiki-efuuk, ebon Ragio, mikput ebi edadasi iluk ere ya si.\nEbi Mọrisios me Yuu-kè ekigbini ikakaan̄ mkpulu isaba Chagos. Me Febuwari 2019, uwu ikan òkikpulu linyọn̄ minyi ebi Yuu-kè nteme ibe ebibi eyaka Achọ Chagos enyi Mọrisiọs ire ke igwugwu mkpulu-usun̄ [decolonization] eyi Mọrisios iyaka.\nSa me agan̄ ido kiban̄ okupbe ijọn̄ọ mgbọ me irak mkpulu ebi ichen, ebi Mọrisiọs mikaan̄ ogbogbo usem, ubọk iluk-ugwem, me erumfaka. Ido yi gaalek ore ido me Afirika eyi ìbọbọkọ erumfaka Indu itap ichit.\nUbọk mkpulu me Achọ Mọrisiọs ìbelek eyi Westminster òrere <parliamentry>. Mọrisiọs ìre ge me lek ebi kè ido ìrọrọ ijaan̄ enenen me agan̄ ugwem mbubek mè utelelek me agan̄ ifit-mkpulu [political freedom]. Me Afirika, ọmọ gaalek ore ido esabe demokarasi ojot ojot ikikpulu.<ref.20> Ọmọ gaalek si ore ido me kọntinenti ya eyi ugwem ebi ene òbebene igwuun̄ enenen [high Human Development Index]. Sa me etip ebi Uwu-ikpoko Linyọn̄ enyibe, etap ido ya me etete ebi kè ido echi ikpoko ìkinin̄ igọọk ema ominbe enenen [high income economy].<ref21> Mọrisiọs ore ido òsisibi isi ichit mè ibene igwuun̄ ichit si me Agan̄ Afirika.\nEbi ikikpulu ido Mọrisiọs mîtele ene esi uwu ugwun̄ me ikike me inyi uwu-ikpa si me ikike, bene me uwu-ikpa nsabọn abayaage isi ire uwu-ikpa etete mè uwu-ikpa usọ ifuk-ibot, mè irọ ibe bọn uwu-ikpa, ebi ilile me ido, mè ebi akpalek kiban̄ ìkaso <disable people>, ibe ekakikpe ikpoko uji mgbọ ema ekisi ije.\nIgọọk me ulook ebi Global Peace Index enyibe, mîmun̄ ibe ke Mọrisiọs ore ido òkup me esuuk ichit me Afirika. Mîriọọn̄ ido Mọrisiọs me lek esese chieen̄ fulọra [uti] me fọna [anam] òkup me emen kan̄. Achọ ore ere ge gaalek eriọọn̄ kire ere unọn dodo, eyi me ogbogbo chieen̄ ebi kè unọn ìchechep isan̄a kpai igọọk ike ebi ene esabe ikirọ inu me ere-nluk kiban̄ me achọ ya.\nMe acha 1598 ebi akọn̄ Nedelan ìkukp me irak kè Admiral Wybrand van Warwyck mîtap uji me atasuk ile, mè igwen Achọ ya Mọrisiọs [Mauritius] me umin kè Maurice Nassau, ogwu ibot mkpulu Nedelan. Me mgbọ eyi orakabe ebi Furans mînibọkọ Achọ yi ikikpulu, mè inyi ofifi erieen̄ eyi òrere Isle de France. Me 3 Disemba me acha 1810, ebi Furans mîlibi itele Achọ ya inyi ebi Biriten me mgbo akọn̄ kè Napoliọn. Me irak mkpulu Biriten erieen̄ Achọ ya îyaka ikana Mọrisiọs. Emalek iriọọn̄ Mọrisiọs [Mauritius] kire Mọris [Maurice].\nAdasi inu òjejeen̄ isibi ibe ke Achọ ge ekigwen Mọrisiọs òwa ìre me lek ogugo-ijọn̄ eyi ogwu Italy Alberto Cantino ogwookbe me acha 1502. Me inyọn̄ ogugo ijọn̄ ya ijeen̄ isibi ibe ke Mọrisiọs ìkichieek Dina Arobi me mgbọ ya. Me acha 1507 ebi Pọtugalu ìkikọp me uji ile mîgba Achọ yi eyi ene kpeluk. Erieen̄ Achọ yi eyi egebe me lek ogugo-ijọn̄ ebi Pọtugalu ìre Cirne mè ìre Do-cerne, erieen̄ ya esan̄a me lek uji ile isa igwen Achọ ya me acha 1507. Ofifi ogwu Pọtugalu Dom Pedro Mascarenhas òkiraka me okwaan̄ onenisan̄a inu me lek erieen̄ kan̄ Mascarenes isa inyi ebi kè achọ ìkup me agan̄ ya.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Mọrisiọs&oldid=5443277"


REDE MISSIONÁRIA: Jọn eyi adasi: OBOLO\nJọn eyi adasi: OBOLO\nJọn eyi adasi 11Eji ekige inu òfolek Ikọ eyi Ugwem. Ikọ eyi Ugwem yi ìkukup bene me ibebene, sabum enirom linyọn̄. Eji mîsa utọn̄ kiji inọ Ikọ ya, mè isa chieen̄ kiji ikpọ, mè imun̄. Eji mîsa si ubọk kiji ichak me lek Ikọ eyi Ugwem ya. 2Ugwem yi îkana ebilene, eji esasa chieen̄ kiji imun̄, mè ikeke ata-ikọ inyi, mè isa me ikeya ikitumu ikọ òfolek kan̄ inyi enyi. Ugwem yi ìre ugwem ikakaan̄ge itata. Ọmọ melek Awaji Ute ekup sabum ọmọ onikana isibi me isi kiji. 3Me atikọ, îre inu eji esabe utọn̄ kiji inọ, mè isa chieen̄ kiji imun̄ ke eji ekikpa si inyi enyi, inyi enyi egọọk eji egbaan̄ inu erọ. Eji melek Awaji Ute mè ogwu Gwun̄ Jisọs Karais ekigbaan̄ inu irọ. 4Eji ekige ikpa yi ijet enyi, inyi enyi egọọk eji egbaan̄ inu erọ, mè eji esa me ikeya ekaan̄ ojot ojot unwọọn̄. 5Mgbọ keyi, etip eji enọbe me otu kè Jisọs, mè isa inilook enyi ìre ikeyi: Awaji ìre utoon̄, kpunu udun geege me emen kan̄. 6Eya orọ, ire eji ibe ke eji ekigọọk Awaji igbaan̄ inu irọ, mè iyaka ikiluk ugwem me emen udun, eji ekikan̄ ataak. Ubọk irọ inu kiji ìkare eyi atikọ. 7Ire, ire eji ikije me emen utoon̄, kubọk Awaji me lek kan̄ okupbe me emen utoon̄, ìsibi ibe ke eji mêkigbaan̄ irọ inu melek ebi melek kiji. Mgbọ ya si, eje kè Jisọs Karais, Gwun̄ Awaji, môkigwọk otutuuk ijo kiji isan̄a, mè ikirọ inyi eji etana me isi Awaji. 8Ire eji ibe ke kpunu ijo inu me emen ugwem kiji, eji ekifiaan̄ lek kiji. Atikọ ìkakup me emen kiji. 9Ire, ire eji itumu ijo kiji isibi, Awaji môtele ijo kiji inyi eji, mè igwọk otutuuk ijo irọrọ geelek isan̄a eji me lek, inyi eji etana me isi kan̄, mije, Awaji ìkakitele irọrọ ikọ kan̄ geelek iso. Ọmọ si ìre ogwu òkirọ inu òtatat mgbọ geelek. 10Ire eji ibe ke eji kperọ ijo inu, eji ekigwen Awaji ogwu ataak. Ikọ kan̄ si ìkakup me emen ugwem kiji.\nJọn eyi adasi 21Nsabọn n̄a, ǹkige ikpa yi ijet enyi, inyi enyi ekarọ ijo inu. Ire, ire ikaan̄ ogwu irọ ijo inu, eji mîkaan̄ ogwu òkitumu ikọ ibot kiji me isi Awaji Ute. Ene ya ìre Jisọs Karais, Ogwu Ata Irọrọ. 2Ọmọ ore ogwu esabe igwa ngwugwa iben unaan̄-ejit Awaji isan̄a, mè isiki Awaji ejit, inyi itele ijo kiji inyi eji. Ìkare mije ijo inu eyi kiji gaalek, îre si mije ijo inu otutuuk ebilene me linyọn̄ erọbe. 3Ire eji ikirọ otutuuk inu Awaji obe eji erọ, eji mêsa me ikeya iriọọn̄ ibe ke eji mîriọọn̄ Awaji me atikọ. 4Ire ene ikibe ke ọmọ îriọọn̄ Awaji, ire, ìkakirọ otutuuk inu Awaji obe erọ, ene ya ìre ogwu ataak. Kpunu atikọ geege me emen kan̄. 5Ire, ene geelek òkirọ ikọ Awaji, imumechieen̄ Awaji îsi ikwaan̄ ojot ojot me emen ugwem ene ya me atikọ. Ubọk eji ekisa iriọọn̄ ibe ke eji melek Awaji ekigbaan̄ inu irọ ìre ikeyi: 6Ene geelek òbe ke ọmọ melek Awaji ekigbaan̄ inu irọ, ene ya ìkaan̄ iluluk ugwem kubọk Jisọs Karais olukbe. 7Ebi une n̄a ebi mmun̄be me chieen̄, ikan keyi nkige ijet enyi ìkare ayaya ikan. Îre oka ikan ya eyi enyibe enyi bene me okpa otu mgbọ enyi enọbe ata etip. Oka ikan yi ore etip ya eyi enyi ewuukbe lek inọ. 8Ire, ubọk geelek si, ikan yi ìre aya ikan. Ugwem Karais olukbe, mè ubọk enyi si ekiluk ugwem kinyi, îjeen̄ ibe ke ayaya ikan yi òkisi ikwaan̄ me atikọ. Mije, ubọk irọ inu eyi emen udun òkiraka, atata utoon̄ ya si îra iwuuk lek ibene ikitoon̄. 9Eya orọ, ene geelek òbebe ke ọmọ ìkup me emen utoon̄ ya, mè iyaka ikicha gwun̄ Nte kan̄ me emen Karais, ene ya ìkup si me emen udun̄. 10Ene geelek òmama gwun̄ Nte kan̄, ene ya ìkiluk me emen utoon̄. Kpunu inu geege òkup me emen ugwem kan̄ eyi òborọ inyi ọmọ inan̄a irọn̄ inin̄ me ijo inu. 11Ire, ene geelek òchacha gwun̄ Nte kan̄ ìkup me emen udun, mè ikinyinya ikana me emen udun ya. Ìkakiriọọn̄ ere îkije isi, mije, udun̄ ya îtap ọmọ ǹnàan̄. 12Nsabọn n̄a, ǹkige ikpa yi ijet enyi, inyi enyi eriọọn̄ ibe ke Awaji îtele ijo kinyi inyi enyi sa me erieen̄ kè Karais. 13Enyi ebi ugane me emen ichechieek, ǹkige ikpa yi ijet enyi, mije, enyi mîriọọn̄ ọmọ ogwu òkukup bene me ibebene sabum enirom linyọn̄. Enyi nsabọn irieen̄ me emen ichechieek, ǹkige ikpa yi ijet enyi, mije, enyi mîtim ikpan̄ ogwu ijo ya, òrere Yọk. 14Nsabọn n̄a, ǹge ikpa yi ijet enyi, mije, enyi mîriọọn̄ Awaji Ute. Enyi ebi ugane, ǹge ikpa yi ijet enyi si, mije, enyi mîriọọn̄ ọmọ ogwu òkukup bene me ibebene sabum enirom linyọn̄. Enyi nsabọn irieen̄, ǹge ikpa yi ijet enyi, mije, enyi mînye lek, ikọ Awaji obabia si me emen kinyi, enyi esasa me ikeya itim ikpan̄ ogwu ijo ya, òrere Yọk. 15Ikama linyọn̄ keyi! Ikamama si otutuuk inu geelek òkup me linyọn̄. Ene geelek òkima linyọn̄ keyi ìkpokọt ima Awaji Ute. 16Mije, inu geelek òkup me linyọn̄, bene me ijo ulọk eyi akpalek, mè ulọk inu chieen̄ ene okimun̄, re lek isasa inu eyi ugwem keyi ikigugo lek, otutuuk inu chi geelek ìnan̄a me linyọn̄ keyi, ìkanan̄a me ubọk Awaji. 17Linyọn̄ keyi, mè otutuuk ijo ulọk kan̄ geelek, ìboraraka isan̄a kpai. Ire, ene geelek òkirọ inu Awaji okiweek môluk ugwem ire mgbọ ikakaan̄ge itata. 18Nsabọn n̄a, mgbọ keyi ìre òta mgbọ. Enyi mîwuuk lek inọ ibe ke ogwu ochicha kè Karais mônu. Mgbọ keyi, owuwa ebi ochicha kè Karais mîra inu. Eyiyi ke eji esa iriọọn̄ ibe ke òta mgbọ ire eyi. 19Îre me etete kiji ke ife chi enan̄a isibi. Me mgbọ ema ekupbe melek kiji, ema kpere ebi kiji me otutuuk ejit kiban̄. Eya orọ ema esibibe itele eji. Mebe ke ema ìre ebi kiji me atikọ, kè ema èkup melek kiji si. Ire, isisibi eyi ema esibibe itele eji îjeen̄ me atikọ ibe ke ema kpere ebi kiji. 20Ire enyi, Ogwu Òkup Mbuban îwuuk lek inyi enyi Ekwukwu Mbuban. Mije keya, enyi otutuuk ene mîriọọn̄ atikọ. 21Eya orọ, ǹkage ikpa yi ìjet enyi kubọk enyi kperiọọn̄ atikọ. Ire, ǹkige ikpa yi ijet enyi, mije, enyi mîriọọn̄ atikọ, melek si, mije, ataak ìkakikup me emen atikọ. 22Mgbọ keyi, ìre ekene ore ogwu ataak ya? Îre ogwu òkitumu ibe ke ìkare Jisọs ore Karais ya. Ene ya ogwu òkitumu ikọ keyi ore ogwu ochicha kè Karais ya ogwu òjijit Awaji Ute, mè ijit si ogwu Gwun̄. 23Ene geelek òjijit Awaji Ute îjit si ogwu Gwun̄. Ene geelek òbọbọkọ Gwun̄ Awaji itap, îbọkọ si ogwu Ute itap. 24Eya orọ, ìmun̄ ibe ke enyi mîtet inu cha enyi enọbe bene me adasi mgbọ enyi enọbe ikọ Awaji ikaan̄ me emen kinyi. Mije, ire enyi itet inu cha ikaan̄ me emen ejit kinyi, enyi mêluk me emen Gwun̄ ya, mè emen ogwu Ute si. 25Eyiyi ore use ya eyi Karais ochieekbe eji ibe ke ọmọ mônyi eji ugwem eyi ikakaan̄ge itata. 26Îre mije ife cha ìkiweek isasa enyi ije ilọ oniin̄ ke nkige otutuuk inu chi ijet enyi. 27Eyi kinyi, Ekwukwu Mbuban Karais onyibe enyi ọmọ òwa me emen kinyi olukbe. Eya orọ, ìkayaka ìkup me uyọt ibe ofifi ene geege inijeen̄ enyi inu geege. Ire, ike Ekwukwu Mbuban ya okijeen̄ enyi otutuuk inu, ìkirọ si inu geelek îkijeen̄ enyi, mè ìsa me ikeya ìkup me emen kè Karais. Mije, inu Ekwukwu Mbuban ya okijeen̄ enyi ìre atata, ìkare eyi ataak. 28Iin̄, nsabọn n̄a, ìkeke ìnye me emen kè Karais, inyi ejit kiji inye me mgbọ Karais môkpọkbe inu, mè esip ikatet eji me isi kan̄. 29Enyi mîriọọn̄ ibe ke ọmọ ìre ogwu ata irọrọ. Eya orọ, ìriọọn̄ si ibe ke ogwu geelek òkirọ ata irọrọ ìre gwun̄ kan̄.\nJọn eyi adasi 31Ìkpọ-nu ubọk Awaji Ute osabe imun̄ eji me chieen̄ enenen, mè itele ibe ekegwen eji bọn Awaji. Iin̄, eji ìre bọn Awaji me atikọ si. Ebi linyọn̄ kperiọọn̄ ebi eji erebe, mije, ema kperiọọn̄ Awaji. 2Atata bọn Nte n̄a, me mgbọ keyi, eji ìre bọn Awaji. Eji kperiọọn̄-nu ubọk eji ebekup me mgbọ òkup me isi. Ire, eji mîriọọn̄ ibe, Karais isigwu ikom inu, ke eji ebekup ubọk ọmọ okupbe. Mije, eji mêmun̄ ọmọ isi mè isi, mè imun̄ otutuuk ubọk ọmọ okupbe. 3Ene geelek òkakaan̄ ikpọchieen̄ òkup ikeyi me lek kè Karais ìkiluk ugwem òtatana me isi Awaji, kubọk Karais me lek kan̄ otanabe me isi Awaji. 4Ene geelek òkirọ ijo inu ìkifiat ikan Awaji, mije, ijo inu ìre ifafiat ikan Awaji. 5Enyi mîriọọn̄ ibe ke Karais ìnu me linyọn̄ keyi inyi ọmọ inibeme otutuuk ijo kiji isan̄a. Kpunu ijo inu geege me emen kan̄. 6Eya orọ, ene geelek òkiluk ugwem me emen Karais ìkakikpọkpọ ìkirọ ijo inu. Ogwu geelek òkpọkpọ ikirọ ijo inu, ene ya ìkamun̄ Karais me emen ugwem kan̄, ìkarọriọọn̄ si ogwu Karais orebe. 7Atata nsabọn n̄a, ikachieek ibe ene geege ifiaan̄ enyi. Ogwu geelek òkirọ inu òtatat, ene ya ìre ogwu ata irọrọ, kubọk Karais me lek kan̄ si orebe ogwu ata irọrọ. 8Ogwu geelek òkirọ ijo inu ìre ogwu eyi Yọk, mije, Yọk ìre ogwu òkirọ ijo inu bene me ibebene. Me atikọ, inu òrọrọ inyi Gwun̄ Awaji inu me linyọn̄ ìre inenijijaka ikwaan̄ Yọk. 9Ogwu geelek òrere gwun̄ eyi Awaji ìkakikpọkpọ ìkirọ ijo inu mgbọ geelek, mije, mfut ugwem eyi Awaji ọmọ òwa me emen kan̄. Eya orọ, ọmọ ìkpokọt ikirọ ijo inu, mije, ọmọ ìre gwun̄ Awaji. 10Ubọk eji ekisa iriọọn̄ ebi ìrere bọn Awaji mè ebi ìrere bọn Yọk ìre ikeyi: Ene geelek ogwu ìkakirọ inu òkineme Awaji, ene ya ìkare gwun̄ Awaji. Ubọk yaage si, ogwu geelek ikamage gwun̄ Nte kan̄ me emen ichechieek, ene ya si ìkare gwun̄ Awaji. 11Etip enyi enọbe bene me ibebene ìre ikeyi: Eji ekemun̄ lek kiji me chieen̄. 12Eji ekakup kubọk Ken ogwu òkakana ire ogwu eyi Yọk, mè ikpan̄ ogwu ngwan̄. Ìre mije keke ke Ken okpan̄ ogwu ngwan̄? Îre mije ubọk ikwaan̄ kan̄ orebe ijijo me isi Awaji, eyi ogwu ngwan̄ orere eyi ata irọrọ me isi Awaji, eya orọ îkpan̄be ogwu ngwan̄. 13Bọn Nte n̄a, ire ebi linyọn̄ icha enyi, ikachieek ibe ike enyi chieen̄. 14Eji mîriọọn̄ ibe ke eji mîsibi itele mkpa, mè iraka inin̄ me ugwem, mije, eji mîmun̄ bọn Nte kiji me chieen̄. Ene geelek ogwu ìkakimun̄ ene me chieen̄, ene ya îbia me emen mkpa. 15Ene geelek òchacha gwun̄ Nte kan̄ ìre ogwu òkpan̄-ene. Enyi mîriọọn̄ si ibe ke ogwu òkpan̄-ene ìkakaan̄ ugwem ikakaan̄ge itata me emen kan̄. 16Ubọk eji ekisa iriọọn̄ inu atata imumechieen̄ orebe ìre ikeyi: Jisọs Karais îsa ugwem kan̄ igwa ngwugwa me ibot kiji. Mije keya, îgbe si ibe eji esa ugwem kiji egwa ngwugwa me ibot bọn Nte kiji. 17Ìkpọ-nu! Ire ene ge ogwu òbọbọọn̄ ubọọn̄ me linyọn̄ keyi imun̄ ogwu ngwan̄ me emen una, mè ijit ikakaan̄ ejit nsan me lek, ìre imumechieen̄ Awaji ìjeje ikup me emen òjelek ogwu òkup ikeya? 18Eya orọ, atata nsabọn n̄a, eji ekakima ene me ikọ otu gaalek mè otu alọm ikike. Eji ekema ene me ubọk irọ inu, mè atikọ. 19Mije, ikeyi ke eji ekisa iriọọn̄ ibe ke eji ìre ebi eyi atikọ. Ikeyi si ke ejit kiji okisa isiki me isi Awaji 20mgbọ geelek ejit kiji ofieekbe eji ikọ. Mije, Awaji îmin igak ejit kiji, mè iriọọn̄ si otutuuk inu geelek. 21Eya orọ, atata bọn Nte n̄a, ire ejit kiji ìkafieek eji ikọ, ukpook ìkpotet eji ikekeke me isi Awaji. 22Eji mêbọkọ si otutuuk inu geelek eji ebeekbe me ubọk kan̄, mije, eji mîkisun̄ ikan kan̄, mè ikirọ inu òkineme ọmọ. 23Ikan kan̄ ìre ikeyi: Ìbe mè eji echieek me lek erieen̄ Gwun̄ kan̄ Jisọs Karais, mè ekemun̄ bọn Nte ogbo kiji me chieen̄, kubọk Karais obe eji ekerọ. 24Ene geelek òkisun̄ otutuuk ikan Awaji ìkiluk me emen Awaji, Awaji okekiluk si me emen kan̄. Ubọk eji ekisa iriọọn̄ ibe ke Awaji òwa me emen kiji okupbe ìre keyi: Eji ekisa me lek Ekwukwu Mbuban eyi Awaji onyibe eji iriọọn̄.\nJọn eyi adasi 41Ata ebi une n̄a, ikakpọkpọ ìkichieek me lek otutuuk ebi ìbe ke ema mîkaan̄ Ekwukwu eyi Awaji. Ire, ìkitọ ife chi ìkpọ, mè ìre Ekwukwu eyi Awaji ke ema ekaan̄ me atikọ. Mije, owuwa ebi nriran ataak mîkpọk iche ikana linyọn̄. 2Inu enyi mêsabe iriọọn̄ Ekwukwu eyi Awaji ìre ikeyi: Ene geelek òtutumu ibe ke Jisọs Karais înu me linyọn̄ me akpalek ebilene, ene ya îkaan̄ Ekwukwu eyi Awaji me emen kan̄. 3Ire, ogwu geelek ikatumuge ibe ke Jisọs înu me akpalek ebilene, ene ya ìkakaan̄ Ekwukwu eyi Awaji me emen kan̄. Ekwukwu keya ore ekwukwu eyi ogwu ochicha kè Karais, ogwu enyi enọbe ibe ke mônu me linyọn̄, mè inọ si ibe ke ọmọ òwa me linyọn̄ me mgbọ keyi. 4Ire, atata nsabọn n̄a, enyi ìre ebi eyi Awaji. Enyi mîra itim ikpan̄ ebi nriran ataak cha, mije, Ekwukwu Mbuban ogwu òkup me emen kinyi îmin, mè inye lek igak Yọk ogwu òkup me linyọn̄. 5Ebi nriran ataak cha ìre ebi linyọn̄ keyi. Ikọ geelek ema ekitumu ìre ikọ ebi linyọn̄. Eya orọ si ebi linyọn̄ ekigban̄ ikọ kiban̄. 6Eji ìre ebi eyi Awaji. Ene geelek òrọriọọn̄ Awaji, ogwa okigban̄ ikọ kiji. Ire, ene geelek ikarege ogwu eyi Awaji ìkakigban̄ ikọ kiji. Ikeyi ke eji ekisa iriọọn̄ Ekwukwu eyi atikọ, mè ekwukwu eyi ataak. 7Atata bọn Nte n̄a, eji ekemun̄ lek kiji me chieen̄, mije, imumechieen̄ ìnan̄a me ubọk Awaji. Ogwu geelek òkimun̄ ene me chieen̄ ìre gwun̄ eyi Awaji. Ene ya si îriọọn̄ Awaji. 8Ene geelek ogwu ìkakimun̄ ene me chieen̄, ene ya ìkariọọn̄ Awaji, mije, Awaji ìre imumechieen̄. 9Ubọk Awaji osabe ijeen̄ imumechieen̄ kan̄ me lek kiji ìre ikeyi: Îria ọkpọkpọ Gwun̄ ge kan̄ inu me linyọn̄ keyi, inyi eji enan̄a me lek kan̄ ekaan̄ ugwem ikakaan̄ge itata. 10Ìkare ibe ke eji emumun̄ Awaji me chieen̄, ire, Awaji omun̄ eji me chieen̄, mè iria ọkpọkpọ Gwun̄ ge kan̄ inu, inyi inibọkọ mkpukpe ijo inu kiji ibeme. Eyiyi ore imumechieen̄ me atikọ. 11Atata bọn Nte n̄a, ire Awaji imun̄ eji me chieen̄ ikeyi, îgbe ibe eji emun̄ si ebi melek kiji me chieen̄. 12Kpunu ogwu òrarak isa chieen̄ imun̄ Awaji. Ire, ire eji ikimun̄ lek kiji me chieen̄, ìsibi ibe ke Awaji ọmọ òwa me emen kiji olukbe; ke imumechieen̄ kan̄ si îso ifuk me emen kiji. 13Awaji înyi eji Ekwukwu Mbuban. Eyi ke eji esa iriọọn̄ ibe ke eji ekiluk ugwem me emen Awaji, mè iriọọn̄ si ibe ke Awaji òwa si me emen kiji. 14Eji mîsa chieen̄ imun̄ Gwun̄ Awaji, mè inan̄a me ikeya ikeke ata-ikọ ibe ke Awaji Ute îria ogwu Gwun̄ inu ibe inire Ogwu Unyan̄a inyi otutuuk ebi linyọn̄. 15Ene geelek òkitumu isibi ibe ke Jisọs ìre Gwun̄ Awaji, Awaji òwa me emen ugwem ene ya. Ene ya ìkiluk si ugwem kan̄ me emen Awaji. 16Sa me ikeyi ke eji esa iriọọn̄ imumechieen̄ Awaji okaan̄be me lek kiji. Eji mîchieek si me lek imumechieen̄ ya. Awaji ìre imumechieen̄. Ene geelek ogwu imumechieen̄ Awaji okisi ikwaan̄ me emen ugwem kan̄, ene ya ìkiluk ugwem me oniin̄ eyi Awaji, Awaji okekiluk si me emen ene ya. 17Imumechieen̄ Awaji ìso ifuk me emen kiji, inyi ejit kiji inye me mgbọ Usen Oyerebet Awaji ya môrebe. Mije, ugwem kiji me linyọn̄ keyi ìkup kubọk ugwem kè Karais. 18Kpunu ukpook geege me emen imumechieen̄. Ire, imumechieen̄ òsoso ifuk ìkilalap ukpook isan̄a, mije, ukpook ìkinan̄a me lek osusut eyi itip-oyerebet. Ene geelek òkitet ukpook, imumechieen̄ Awaji ìkaso ifuk me emen ene ya. 19Eji ekimun̄ Awaji mè ebilene me chieen̄, mije, Awaji odasi imun̄ eji me chieen̄. 20Ikaan̄ ogwu ikitumu ibe ke ọmọ îmun̄ Awaji me chieen̄, ire, mè ikicha gwun̄ Nte kan̄, ene ya ìre ogwu ataak. Mije, ire ene icha gwun̄ Nte kan̄ ogwu îkisa chieen̄ imun̄ mgbọ geelek, ìre ene ya ìbojeje ikọt ima Awaji ogwu ọmọ ikasage chieen̄ ìmun̄ mgbọ geege? 21Ikan Karais onyibe eji ìre ikeyi: Ene geelek òmumun̄ Awaji me chieen̄, ene ya ìkaan̄ imumun̄ si gwun̄ Nte kan̄ me chieen̄.\nJọn eyi adasi 51Ene geelek òchechieek ibe ke Jisọs ore Karais ya, ene ya ìre gwun̄ eyi Awaji. Ene geelek òmumun̄ nte gwun̄ me chieen̄, ìkpolọlọ imumun̄ si gwun̄ ene ya me chieen̄. 2Eji isimun̄ Awaji me chieen̄, mè ikirọ ikan kan̄, eya ke eji ekisa iriọọn̄ ibe ke eji mîmun̄ nsabọn Awaji me chieen̄. 3Irọrọ ikan Awaji ore imumun̄ Awaji me chieen̄. Ikan Awaji ìkayọt isusun̄, 4mije, gwun̄ eyi Awaji geelek îtim ikpan̄ linyọn̄. Îre ichechieek eji ekaan̄be me lek kè Karais ke eji esa itim ikpan̄ linyọn̄. 5Ìre ekene okikọt itim ikpan̄ linyọn̄? Îre ogwu òchechieek ibe ke Jisọs ìre Gwun̄ Awaji. Ogwa gaalek okikọt itim ikpan̄ linyọn̄. 6Jisọs Karais me lek kan̄ ore ogwu òjeje melek mun̄ eyi igwook-mun̄ kan̄, mè eje eyi mkpa kan̄ inu. Ìkaje melek mun̄ eyi igwook-mun̄ gaalek ìnu, ìje melek mun̄ mè eje inu. Ekwukwu Awaji ore ogwu ata-ikọ ibe ke inu yi ìre atikọ, mije, Ekwukwu Awaji me lek kan̄ ìre ogwu atikọ. 7Ebi ata-ikọ ita ekup. 8Ema ìre Ekwukwu Mbuban, mè mun̄ eyi igwook-mun̄ kan̄, mè eje eyi mkpa kan̄. Ebi ata-ikọ ita chi mîgbaan̄ ichieek me lek inu yaage. 9Ire eji ikibọkọ ata-ikọ eyi ebilene itap, îgbe ibe eji ebọkọ si ata-ikọ eyi Awaji eyi òmimin igak eyi ebilene etap. Mije, eyiyi ore ata-ikọ eyi Awaji onyibe òfo me lek Gwun̄ kan̄. 10Ene geelek òchechieek me lek Gwun̄ Awaji îkaan̄ ata-ikọ ya me emen ejit kan̄. Ogwu ikachieekge me lek ikọ ya Awaji otumube, ìkigwen Awaji ogwu ataak, mije, ene ya ìkabọkọ ata-ikọ eyi Awaji otumube òfolek ogwu Gwun̄ ìtap. 11Ata-ikọ ya ìre ikeyi: Awaji înyi eji ugwem ikakaan̄ge itata. Ugwem ya ìkup me emen ogwu Gwun̄. 12Eya orọ, ogwu geelek òkakaan̄ Gwun̄ ya îkaan̄ ugwem ikakaan̄ge itata. Ire, ogwu ikakaan̄ge Gwun̄ Awaji ìkakaan̄ ugwem ikakaan̄ge itata. 13Ǹkige inu chi ijet enyi ebi ìchechieek me lek erieen̄ Gwun̄ Awaji, inyi enyi eriọọn̄ ibe ke enyi mîkaan̄ ugwem ikakaan̄ge itata. 14Ejit kiji înye me isi Awaji, mije, eji mîriọọn̄ ibe ke Awaji îkinọ eji ida mgbọ geelek eji ekibeek ọmọ inu itat me lek nkeek kan̄. 15Ike eji eriọọn̄be ibe ke Awaji îkinọ eji ida mgbọ geelek eji ekibeek ọmọ inu, eji mîriọọn̄ si ibe ke eji mêbọkọ inu geelek eji ebeekbe me ubọk kan̄. 16Ire ikaan̄ gwun̄ Nte òmumun̄ ogwu ngwan̄ okirọ ijo inu eyi kposabe mkpa inu, ene ya iriaak uriaak me ibot ogwu ngwan̄ ya, ke Awaji mônyi ogwu ngwan̄ ya ugwem. Ǹkitumu ikọ keyi ibak otutuuk ebi ìrọrọ ijo inu eyi kposabe mkpa inu. Îkaan̄ ijo inu eyi òkisa mkpa inu. Ìkare òjelek ijo inu keya ke mbe enyi eriaak uriaak me lek. 17Irọrọ geelek eyi ikatatge ìre ijo inu. Ire, îkaan̄ ijo inu eyi ìkakisa mkpa ìnu. 18Eji mîriọọn̄ ibe ke ene geelek òrere gwun̄ Awaji ìkakikpọkpọ ìkirọ ijo inu otutuuk mgbọ, mije, îre Karais Gwun̄ Awaji okichit ene ya. Mije keya, ogwu ijo ya, òrere Yọk, ìkpokọt ichak ene ya ubọk me lek. 19Eji mîriọọn̄ ibe ke eji ìre bọn eyi Awaji, mè iriọọn̄ si ibe ke otutuuk ebi linyọn̄ keyi ebi ekariọọn̄ge Awaji ekup me irak ubọk ogwu ijo ya, òrere Yọk. 20Eji mîriọọn̄ si ibe ke Gwun̄ Awaji înu, mè inichili eji chieen̄, inyi eji ekọt eriọọn̄ Awaji ogwu òrere atata Awaji. Me mgbọ keyi, eji ekiluk me emen Awaji ya ogwu òrere atata Awaji. Eyi ìsibi ibe ke eji ekiluk me emen Gwun̄ kan̄ Jisọs Karais. Ọmọ ore atata Awaji ya, mè ire si ugwem ikakaan̄ge itata ya. 21Eya orọ, nsabọn n̄a, ìsan̄a lek kinyi me lek mkpọmfaka.


Wp/ann/Rọṣia - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Rọṣia\nRọṣia, mè ìre, Rọsia, mè ìre Rọshia (òrere Russia ubọk-ige-inu ebi uket-chieen̄, mè ire Российская Федерация me ubọk-ige-inu ebi Rọṣia, òkakana Rossiyskaya Federatsiya me inwenwene eririeen̄ ya itap me abiche Latin) ìre ido ge òkup me kọntinenti iba. Ìkup me Yurop agan̄ Mbum-ura mè me Esia agan̄ Inyọn̄.\nÌwele inan̄a me Okwaan̄ Baalitik me agan̄ ichep-ura isi ire lek Emen-awaji Pàsifik me agan̄ mbum-ura; mè iwele si inan̄a me Emen-awaji Atik me agan̄ inyọn̄ isi ire Okwaan̄ Ofifit mè Okwaan̄ Kasipian me agan̄ òsiki. Okike ijọn̄ Rọṣia ìre 17,125,200 km² ikat ikana; ìkpulu irek ge me irek jeeta me lek otutuuk lek ijọn̄ ebi ene elukbe me linyọn̄. Îwele ichit time-zone akọp mè ge; ido akọp mè gweregwen etap ikana ọmọ. Moskowu ore ama-ibot kan̄, mè ire si ama-ile òmimin ichit me ido yi. Ebi kè ofifi ama-ile ìsisibi isi me emen kan̄ ìre Saint Petersburg, Novosibirsk, Ekaterinborg, Kazan, Nizshny Novogorod, Chelyabinsk mè Samara.\nRọsia ore ido òmimin ichit me linyọn̄, mè ire òso onaan̄ge ene ewane ichit me emen me linyọn̄; mè ire si ido ene ewabe ichit me emen me Yurop. Ido yi ore ge me lek ebi kè ido ebi ene elukbe ida ibọkọ ichit me lek ebi ofifi ene [most sparsely populated] me linyọn̄; mè ire si ge me lek echi ìbebene igwuun̄i chit [urbanized]. Ìkike-iba me lek ijọn̄ ido ya ìre akà oron; eya onenirọ inyi irek ini me irek go me lek ebi ìluk me ido ya eneluk me agan̄ ichep-ura, òrere agan̄ sọntiik me lek ido ya, sà agan̄ mbum-ura ke ebi ene ere ibot inen mè inen. Otu-ifuk ebi ìluluk me ido ya ìre efie 146.7 ene. Ama-ile Agan̄ Moskowu ore agan̄ ama-ile [metropolis] òmimin ichit me Yurop, mè ire si ge me lek echi ìmimiin̄ ichit me linyọn̄. Ebi ìluluk me emen agan̄ ama-ile Moskowu mîwa iraka efie 20.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Rọṣia&oldid=4981931"\nThis page was last edited on 13 December 2020, at 22:41.


Wp/ann/Osùkut - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Osùkut\nOsùkut ìre uti mè ire si inu ekisa ìge inu.\nIkpa-etip egebe me lek osùkut me emen senturi ita Sabum Karais\nOsùkut ìre inu obet lek ikpa ulobo akpọk. Ekisa ìge inu kire akpọk ikpa. Esa emen lek uti osùkut irọ. Uti osùkut yi ìkimalek itibi me ere òkup nria nria mè agba okwaan̄ (ere mun̄ owabe). Isikisa uti yi irọ akpọk ikpa ige inu, mêkọt irọ inyi iwele mè iyaka ijọn̄ọ si ufuna esa ege inu mè ekat kire ikpa ekakat. Osùkut ore adasi inu ige-inu mè adasi mbet ikpa ebi ene eriọọn̄be akarake ukot ikaan̄. Adasi ere esabe osùkut ige inu ìre me Ijipiti me ujọn̄ọ mgbọ òraraka inan̄a me lek ike uti osùkut owabe me otu-okwaan̄ Nali me emen mgbọ ya. Isan̄a me lek ige-inu, ebi Ijipiti ukot ikaan̄ mîkisa osùkut irọ esese chieen̄ inu kire uji, ute, olik, ikpukot mè okwun.\nUti osùkut me agba okwaan̄ Nali me ido Yuganda\nEdasi irọ ikpa osùkut me Ijipiti me inu òsolek obop acha ini òraraka. Ebi ìkween̄-inu ifolek ebi kè inu mgbọ ukot ikaan̄ mîrọkọ ikpa inen me acha 2012 mè 2013 me "Wadi al-Jarf" òkore ere ekitobo uji-ile me Ijipiti me mgbọ òraraka. Ikpa chi ema erọkọbe me ere ya ìkijeen̄ ibe ke osùkut îkup me Ijipiti me acha 2560 si re 2550 SK (emen ota mgbọ me lek mkpulu kè ogwu Fero Khufu). Ikpa cha, egwenbe "Ikpa-mfufuk kè 'Merer'" ekinyi mfufuk ifolek ìke esabe ikpulu ewuuk inan̄a me ere ibak ewuuk isa isi ama Giza inyi esa ebọp Ikpele Piramidi Giza.\nMe emen adasi senturi, mîbene ikiduk ikpa anam ichat mè ikikpuk isa ìge inu ìke ekisabe ikpa osùkut cha. Ikpa anam onenikitim melek ikpa osùkut mè iyaka inikisibi ikeke igak osùkut; ebi Kiristien ìkige inu me ukot ikaan̄ egwagwat lek ibene ikisa ikpa anam ige inu. Ebi ene ebọbọkọ ubọk si me ido agan̄ Giris mè Rom. Isasa ikpa anam ige inu ìre ifuk-ibot ebọkọbe inan̄a me lek ikpa osùkut, mè iyaka ire irọrọ mè ige-inu inwọn igak adasi mgbọ. Osùkut îkup mfufet irọrọ mè ife ewe si. Ire, ofiik isitet îra ikitibi mbubeek mè okogwat lek òfiat. Ire uyok itet ọmọ ichat, môkọt ikifaan̄. Ofifi si, ire kperiọọn̄ ubọk irọ ikpa osùkut ya inwọn, agan̄ ebesa ige inu ya ìbogbugbugbulu mè inirọ ibe iyọt igege inu me lek. Echa orọ ebi ene enema ikekisa ikpa anam ige inu.\nEkirọ ikpa osùkut me oke me oke mè me esese otu ewe. "Pliny ogwu Ugane" mè "Isidore ogwu Seville" mîkpa ikọ ifolek esese chieen̄ ikpa osùkut gweregwen ekinyambe me ijọn̄ ewe Rom me ukot mgbọ kiban̄. Esun̄ ikpa osùkut me ukpa me ukpa igọọk ìke îjaan̄be lek, ìke înyebe lek, ìke îtanabe mè ìke îrọtbe lek. Echi ekarege si ebekọt isa ige inu igọọk me ìke îgbugbulube, mênyam echa me mfe-ewe inyi esa ekat inu enyam.\nUbọk Ekirọ Ikpa Osùkut\nEkisa lek uti osùkut irọ ikpa osùkut. Mêdasi iyiaan̄ ikpọk inyọn̄ lek uti ya isan̄a mè iniyiaan̄ emen lek uti òkakaan̄ mgbe me lek (kire ubọk ekiyiaan̄ onunu ekisabe ibọp akasi). Isiyiaan̄ isan̄a, mêniben ema imaan̄ me inyọn̄ akpọk òkup akpakpa, ge me agbalek ge, mè irọ inyi otu utọn̄ ge itoon̄ me otu utọn̄ eyi keyilọ mè iniben ufi imaan̄ nkwurieen̄ me inyọn̄ kechilọ (ike ejeen̄be me ogugo yi).\nMgbọ ema kpechiaak mun̄ me lek nu, mênisa akpọk akpakpa ufi itoon̄ ikeme mè isa inu òbet lek abaracha ibọn̄. Osùkut cha mîra ikpukpuku mè igba igọm ikana akpọk ge, enenikeme ikaan̄ mè iduk inyi ichat. Isichat, mêsa inu òkup ikat-ikat, kubọk ewuuk sà ìre ikpọk anam-mun̄ sà ìre uti, isa ikwuk inyi irọt lek, mè inifieek akpọk ikpa ya igọọk oke akpọk ikpa eweekbe sà ìre igọm ema inyi ekana ujọn̄ọ akpọk ikpa eyi mêkatbe kire ikpa ekakat. Mêtap uti me ibot ikpa ya agan̄ ge inyi ekesa ekat. 'Pliny ogwu Ugane' îkpa iwele ubọk eksa irọ ikpa osùkut me emen ikpa kan̄ egwenbe Naturalis Historia.\nMe linyọn̄ agan̄ ere okichatbe inan̄a me unye ura, kire Ijipiti, ikpa osùkut îkifuk ijọn̄ọ acha mije uti osùkut ìkakigwat lek ìjọ. Ire, ire esun̄ me ere ofiik obokọt itet, alaan̄ môtibi me lek mè isa me ikeya ijijaka ikpa ya. Me agwut ikpa, ekisa okop itap ikpa osùkut ekakat mè ige erieen̄ ikpa ya mè erieen̄ ogwu ògege me lek inyi ekọt eriọọn̄ inu òkup me emen ikpa cha me ekabenege ìsibi mè ìchili ìkpọ.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Osùkut&oldid=4975193"


Wp/ann/Kongo Kinshasa - Wikimedia Incubator\n< Wp | ann(Redirected from Wp/ann/Kongo DR)\nWp > ann > Kongo Kinshasa\nKongo Kinshasa (òrere Democratic Republic of Congo me usem Uket-chieen̄, mè ire République démocratique du Congo me Furenchi, mè iyaka ikichieek si Congo-Kinshasa, Zaire, DR Congo, DRC, Congo) ìre ido òkup me Afirika Etete. Me adasi mgbọ, ekigwen ibe ìre Zaire [zàyê] (1971-1997). Me okike ijọn̄, ọmọ ore ido òmimin ichit me Afirika agan̄ Osiki Sayara [Sub-Saharan Africa], mè ire òso iba òmimin ichit me otuuk Afirika (igọọk Aljeria), mè ire òso akọp mè ge òmimin ichit me otuuk linyọn̄. Otu-ifuk ene ìluluk me ido ya ìre ego 84.<ref> Ọmọ omin ichit me etete ebi kè ido ìkitumu Furenchi me linyọn̄, mè ire òso ini ene ewabe ichit me emen me Afirika, mè ire si òso akọp mè gweregwen ene ewabe ichit me emen me linyọn̄.\nAdasi ebi ìluluk me lek ijọn̄ ya ìre ebi Afrika agan̄ Etete ìkijijen̄e ikititen̄e inorie me inu òso lek akọp obop acha onaan̄ge òraraka. Ebi Bantu eninire lek ijọn̄ ya obop acha ita òraraka. Me agan̄ ichep-ura, Ijọn̄ Ubọọn̄ Kongo okikpulu lek ijọn̄ ya bene me senturi akọp mè go re akọp mè onaan̄ge. Me agan̄ mbum-ura, Ijọn̄ Ubọọn̄ Luba mè Luna ekìkpulu bene me senturi akop me gweregwen mè akọp mè jaaba re akọp mè onnan̄ge.\nMe emen 1870 cha, sabum ebi Yurop enikinyinan̄a Afirika, Leopold òso iba ogwu Beljiọm îria Henry Morton Stanley ibe iniwọlọ lek ijọn̄ òkup me otu okwaan̄ Kongo. Me emen Ntitiin̄ Belin eyi 1885, Leopold inichubọk ibọkọ unye irọrọ mbubek me lek agan̄ ya, mè itumu isibi ibe ke lek ijọn̄ ya ìre eyi kan̄, mè inigwen ere ya "Congo Free State." Me emen mgbọ ọmọ okikpulu agan̄ ya, ebi akọn̄ mkpulu-usun̄ kan̄ egwenbe Force République mîteek ebikaan̄ ama ya me ubọk unye mè ekerọ rọba. Bene me 1885 si re 1908, owuwa ebi Kongo mîkwaan̄ sa me orukan̄ mè ikwaan̄ òbọp. Me 1908, Leopold onenikana ido ya inyi Beljiọm, ubọk geelek îrebe ke kpòkoweek irọrọ ikeya me adasi mgbọ. Eya onenirọ ibe ekegwen ere ya Kongo eyi Beljiọm.\nKongo ìbọkọ utelelek mè isibi me irak mkpulu-usun̄ ebi Beljiọm me òso 30 Jûun 1960 mè inikichieek Republic of Congo. Enenigobo ogwu ulọk-ama Kongo [Congolese nationalist] Patrice Lumumba ito kire ogwu ibot mkpulu [prime minister], sà Josef Kasa-Vubu orere ogwu <president>.\nGọlọgọlọ eyi enikigwen Gọlọgọlọ Kongo înisibi me ido ya ifolek ike ebekpulu ido. Agan̄ [Province] Katanga me irak mkpulu kè Moise Tshombe, mè Kasi agan̄ Osiki mîweek ifefieek itele Kongo ikeke me lek kiban̄. Mgbọ UN mè Agan̄ Ichep-ura ejitbe iraria ntap-ubọk inyi ọmọ, inenitumu ibe ke ọmọ îbem lek ibọbọkọ ntap-ubọk inan̄a me ido geelek ochechieek itatap ubọk inyi ọmọ, ìkerere Sọviet Yuniọn. Ebi Yu-es mè Beljiọm enenikikpọ ọmọ kire ogwu ìkagbe utoon̄-ejit, mè inisa me ubọk kè Kasa-Vubu irọ inyi esan̄a ọmọ enan̄a me ibot mkpulu me 5 Sepitemba, Beljiọm enenisa ebi akọn̄ Katanga ikpan̄ ọmọ me òso 17 Jenuwari 1961.\nMe òso 25 Novemba 1965, ogwu ibot ebi akọn̄ [Chief of Army Staff] Josef Désiré Mobutu, ònwenwene erieen̄ kan̄ itap me Mobutu Seso Seko, onenikana ogwu ibot mkpulu sa me kuù. Me 1971, ineninwene erieen̄ ido ya itap ibe ìre Zàye [Zaire]. Mobutu ìkpulu ido ya kire ido òkakaan̄ otu-ogbo ifit-mkpulu ge gaalek eyi ene ge okitọbe ikọ [dictatorial one party state]. Otu-ogbo ifit-mkpulu kan̄ gaalek, òrere Popular Movement of the Revolution ore eyi enyibe unye ibe ikup me ido ya. Mkpulu kè Mobutu îbọkọ ntap-ubọk enenen inan̄a me ubọk ebi Yu-es sa me ike îkekebe ida Kọmunisim me emen mgbọ Akọn̄ Ofiik. Me ibebene 1990 cha, mkpulu kè Mobutu obebene ikiwọ.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Kongo_Kinshasa&oldid=5222272"\nLast edited on 18 September 2021, at 07:04\nThis page was last edited on 18 September 2021, at 07:04.


Wp/ann/Kongo DR - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Kongo DR\nKongo DR (òrere The Democratic Republic of Congo me Uketchieen̄, mè ire Républic democratic du Congo me Furench, mè iyaka ikichieek si Congo-Kinshasa, Zaire, DR Congo, DRC, Congo) ìre ido òkup me Afirika Etete. Me adasi mgbọ, ekigwen ibe ìre Zaire [zàyê] (1971-1997). Me okike ijọn̄, ọmọ ore ido òmimin ichit me Afirika agan̄ Osiki Sayara [Sub-Saharan Africa], mè ire òso iba òmimin ichit me otuuk Afirika (igọọk Aljeria), mè ire òso akọp mè ge òmimin ichit me otuuk linyọn̄. Otu-ifuk ene ìluluk me ido ya ìre ego 84.<ref> Ọmọ omin ichit me etete ebi kè ido ìkitumu Furench me linyọn̄, mè ire òso ini ene ewabe ichit me emen me Afirika, mè ire si òso akọp mè gweregwen ene ewabe ichit me emen me linyọn̄.\nMe emen 1870 cha, sabum ebi Yurop enikinyinan̄a Afirika, Leopold òso iba ogwu Beljiọm îria Henry Morton Stanley ibe iniwọlọ lek ijọn̄ òkup me otu okwaan̄ Kongo. Me emen Ntitiin̄ Belin eyi 1885, Leopold inichubọk ibọkọ unye irọrọ mbubek me lek agan̄ ya, mè itumu isibi ibe ke lek ijọn̄ ya ìre eyi kan̄, mè inigwen ere ya "Congo Free State." Me emen mgbọ ọmọ okikpulu agan̄ ya, ebi akọn̄ mkpulu-usun̄ kan̄ egwenbe Force République mîteek ebikaan̄ ama ya me ubọk unye mè ekerọ rọba. Bene me 1885 si re 1908, owuwa ebi Kongo mîkwaan̄ sa me orukan̄ mè ikwaan̄ òbọp. Me 1908, Leopold onenikana ido ya inyi Beljiọm, ubọk geelek îrebe ke kpokoweek irọrọ ikeya me adasi mgbọ. Eya onenirọ ibe ekegwen ere ya Kongo eyi Beljiọm.\nKongo ìbọkọ utelelek mè isibime irak mkpulu-usun̄ ebi Beljiọm me òso 30 Onyan̄-gweregwen 1960 mè inikichieek Republic of Congo. Enenigobo ogwu ulọk-ama Kongo [Congolese nationalist] Patrice Lumumba ito kire ogwu ibot mkpulu [prime minister], sà Josef Kasa-Vubu orere ogwu <president>.\nGọlọgọlọ eyi enikigwen Gọlọgọlọ Kongo înisibi me ido ya ifolek ike ebekpulu ido. Agan̄ [Province] Katanga me irak mkpulu kè Moise Tshombe, me Kasi agan̄ Osiki mîweek ifefieek itele Kongo ikeke me lek kiban̄. Mgbọ UN mè Agan̄ Ichep-ura ejitbe iraria ntap-ubọk inyi ọmọ, inenitumu ibe ke ọmọ îbem lek ibọbọkọ ntap-ubọk inan̄a me ido geelek ochechieek itatap ubọk inyi ọmọ, ìkerere Sọviet Yuniọn. Ebi Yu-es mè Beljiọm enenikikpọ ọmọ kire ogwu ìkagbe utoon̄-ejit, mè inisa me ubọk kè Kasa-Vubu irọ inyi esan̄a ọmọ enan̄a me ibot mkpulu me òso 5 Onyan̄-Onaan̄ge, Beljiọm enenisa ebi akọn̄ Katanga ikpan̄ ọmọ me òso 17 Onyan̄-Ge 1961.\nMe òso 25 Onyan̄-Akọp-mè-Ge 1965, ogwu ibot ebi akọn̄ [Chief of Army Staff] Josef Désiré Mobutu, ònwenwene erieen̄ kan̄ itap me Mobutu Seso Seko, onenikana ogwu ibot mkpulu sa me kuù. Me 1971, ineninwene erieen̄ ido ya itap ibe ìre Zàye [Zaire]. Mobutu ìkpulu ido ya kire ido òkakaan̄ otu-ogbo ifit-mkpulu ge gaalek eyi ene ge okitọbe ikọ [dictatorial one party state]. Otu-ogbo ifit-mkpulu kan̄ gaalek, òrere Popular Movement of the Revolution ore eyi enyibe unye ibe ikup me ido ya. Mkpulu kè Mobutu îbọkọ ntap-ubọk enenen inan̄a me ubọk ebi Yu-es sa me ike îkekebe ida Kọmunisim me emen mgbọ Akọn̄ Ofiik. Me ibebene 1990 cha, mkpulu kè Mobutu obebene ikiwọ.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Kongo_DR&oldid=4895810"


Wp/ann/Jọn Bunyan - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Jọn Bunyan\nJọn Bunyan (òrere John Bunyan me ubọk ige-inu eyi Uket-chieen̄) ìre ogwu Ingulan òkore òge-ikpa mè ogwu etip. Ọmọ ìre ge me lek ebi otu-ogbo Puritan. Echubọk iriọọn̄ ọmọ kire ogwu ògege Njennyisi Ebi Ije òrere <allegory> Kiristien. San̄a me lek Njennyisi Ebi Ije, îge si inu òsolek akọp ikpa gweregwen, owuwa me lek cha ìre ata etip ekpabe iwele. Ofifi ikpa kan̄ òsisibi isi ìre Ugwem mè mkpa kè Dee Ijo-ene [The Life and Death of Mr Badman] mè Akọn̄ Mbuban [The Holy War].\nBunyan ìnan̄a me ama Elstow òkup igbet Bedford. Ìsi ikpa sọnja mgbọ ijija kan̄; mgbọ îsobe akọp mè acha gweregwen, inenigọọk inin̄ Akọn̄ <Paramilitary> me emen mgbọ Akọn̄ Emen Ido eyi Ingulan [English Civil War].\nEman ọmọ me acha 1628, mè igwook ọmọ mun̄ me 30 Novemba, 1628 me Bedfordshire, Ingulan. Ìkwu me 31 Ọgọs, 1688 me Lọndọn, Ingulan.\nÎkup me akọn̄ ya acha ita mè inigwu ikom ifo Elstow, mè inibene ikwaan̄ ubọk tinka [tinker] eyi îkween̄be inan̄a me ubọk ogwu ute. Ìnibene ikaan̄ ulọk me lek oniin̄ ikọ Awaji mgbọ îdobe nwa. Ìdasi igọọk inin̄ uwu Awaji òkup me ama ya sabum înigọọk inin̄ Ntitiin̄ Bedford, òrere otu-ogbo me Bedford, eyi ebi kpekigọọk ubọk irọ-inu eyi ebi Ntitiin̄ Ingulan [Church of England], mè inikana ogwu etip.\nMgbọ mkpulu ebi ubọọn̄ onen̄ebe ibene, mîgban otutuuk otu-ogbo ìkup ikeya ibe ekayaka ìtitiin̄; mè itet Bunyan itap me mkpọn, ikukup me uwu mkpọn akọp mè acha iba sa me îtumube ifieek ibe ke ọmọ ìkpotele ilolook etip ikọ Awaji. Me emen mgbọ îkupbe me uwu mkpọn ya ke îge mfufuk ugwem agan̄ erumun̄ kan̄, Atata Nnwọn Òkup Iwa Inyi Ogwu Òrọ Ijo Ichit [Grace Abounding to the Chief of Sinners] mè ibene si ikige ikpa kan̄ eyi ònenisibi etip ichit, Nnjennyisi Ebi Ije; kpòkogon ikpa keyi meege acha inen me lek esan̄abe ọmọ me mkpọn.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Jọn_Bunyan&oldid=5194147"\nThis page was last edited on 9 August 2021, at 23:24.


Wp/ann/Angola - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Angola\nAngola (òrere Republic of Angola me uketchieen̄; mè ire República de Angola me usem Pọtugal) ìre ido òkup me agan̄ ichep-ura me lek Afirika agan̄ Osiki. Ọmọ ore òso ido jaaba òmimin ichit me Afirika. Ido ìtatap ikana ọmọ ìre Namibia me agan̄ osiki, Kongo DR me agan̄ inyọn̄, Zambia me agan̄ mbum-ura, mè Emen-awaji Atilantik me agan̄ ichep-ura.\nAngola îkaan̄ agan̄ me lek ido ya eyi okike ijọn̄ kan̄ okupbe me emen ofifi ido [exclave province], òrere ama Kabinda eyi Kongo DR mè Kongo Burazavil ekupbe ikana ọmọ. Ama ibot Angola ìre Luanda; ọmọ si ore ama ile òmimin ichit me ido ya.\nFile:National anthem of Angola, performed by the United States Navy Band (March 1996 arrangement).ogg\nAkarake ukot ikaan̄, ebi ene mîluk me ere Angola okupbe; esese otoko mè ijọn̄ ubọọn̄ mîkup si me ere ya. Ire, ido Angola ònikup mgbọ keyi ìbene me mgbọ mkpulu-usun̄ eyi Pọtugal. Ebi Pọtugal ebene inu ido ya me emen senturi akọp mè gweregwen mè ininama ere-ǹluk mè ere mbubek [trading post] me agba okwaan̄ ido ya.\nMe emen senturi akọp mè onaan̄ge, ebi Yurop ebebene ikikaan̄ unye me agan̄ emen emen ido ya. Ijọn̄-mkpulu eyi Pọtugal [Portuguese colony] ònikana Angola kpokokaan̄ okike ijọn̄ îkaan̄be mgbọ keyi mege ire ibebene òso senturi akọp iba, sa me ike ebi Cuamato, Kwanyama mè Mbunda ekekebe ida ebi ichen ìnunu ibenitim ibọkọ ido ya.\nEbi ido ya mîsa owuwa acha itim iweek isisibi me irak mkpulu-usun̄ ya. Me acha 1975, sa me ntap-ubọk eyi ebi Sọviet Yuniọn mè Kuba, ema enenibọkọ utelelek kire Maxist-Leninist People's Republic of Angola, ido òkakaan̄ otu-ogbo ifit-mkpulu ge gaalek [one-party state]. Akọn̄ emen ido îbene itim me ido ya abayaage inire 2002. Akarake akọn̄ ya otabe, ido ya înikana ido ekikpulube igọọk me lek ikpa ikan-ido [constitutional republic].\nAngola îkaan̄ <mineral> mè aran̄-ijọn̄ iwa enenen. Ugwem-mbubek [economy] kan̄ ire ge me lek echi ìkimiin̄ igwat lek ichit me linyọn̄ <especially> akarake akọn̄ emen ido ya otabe. Ubọk geelek îrebe ikeya, <standardof living> îsiki enenen me lek owuwa ene me ido ya.\nAngola îkup me UN, OPEC, Ntitiin̄ Afirika, The Community of Portuguese Language Countries mè Southern African Development Community. Angola ìre ido òkakaan̄ esese owuwa otoko me emen. Otuuk kè ego ene akọp iba mè go mè okpọkọ jeeta (ego 25.8) iluk me ido ya enan̄a me esese esese otoko mè ikaan̄ si esese ubọk irọ-inu. Sa me ike orọmijọn̄ Angola obetbe lek eyi Pọtugal, ìnikijeen̄ ibe ke Pọtugal mîkpulu ido ya me efit efit acha òraraka.\nErieen̄ yi Angola ìnan̄a me erieen̄ ebi Pọtugal ekisabe igwen ido ya me emen mgbọ mkpulu-usun̄. Ema ekigwen ere ya Reino de Angola òsisibi Ijọn̄ ubọọn̄ Angola. Erien̄ yi îkup akarake 1571. Erieen̄ yi ìsibi me lek ngola òrere erieen̄-ibot [title] ekisa igwen ebi ubọọn̄ Ndongo. Ndongo yi ìkikup inyi Ijọn̄ ubọọn̄ Kongo, ire, ìnibene ikifieek inan̄a me irak mkpulu ya me emen senturi akaọp mè onaan̄ge.\nMfufuk Iman Ido\nMe oka mgbọ, îre ebi Khoi mè ebi San ekiluk me ido ya sabum ebi Bantu enikọp uran̄ inu ere ya. Ebi Khoi cha ekekire ebi ìkisook anam mè ikititen̄e mfut uti me oron [hunter-gatherers]. Ebi Bantu ìnunu ere ya me emen adasi mileniọm SK mînirieen̄ ema isan̄a me lek ijọn̄ ya. Owuwa ene mîchieek ibe ke ebi Bantu cha ekenan̄a me ere ònire ntut inyọn̄ mbum-ura Naijiria mè me agan̄ osiki me ido Chad. Ebi Bantu cha enisa iwowop lfiọọn̄-ebeke mè ikpọn̄ melek ikekikpukpo owuwa anam itap me agan̄ emen ido Angola mè me Ola-ijọn̄ Luanda.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Angola&oldid=5014300"


Wp/ann/Naijiria - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Naijiria\nNaijiria (ǹgwènnsibi: [Nàìjírìà]; òrêre "Nigeria" me ubọk ige-inu eyi Uket-chieen̄) ìre ido me Afirika. Ọmọ ore ido ebi Obolo ekiluk.\nTemplate:Flagicon Ebi kè Iman̄ Ido Naijiria\nIman̄-ido Iman̄ Ido Naijiria\nOkwa Ido "Jei Bọn Owot, Ìnan̄a Ìkeke"\nUnọn Black crowned crane\nAjakajak Costus spectabilis\nNaijiria ìre ido ge òkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ido ìkukup ikana ọmọ ire Nijê me agan̄ inyọn̄ kan̄; Chad me ntut-inyọn̄-mè-mbum-ura, Kamerun me agan̄ mbum-ura, mè Bènè me agan̄ ichep-ura kan̄ osiki kan̄ ìkup me Irem Ile Ginì me Emen-awaji Atilantik. Naijiria ìkaan̄ ama-mkpulu 36 mèlek agan̄ <FCT>, ere ama-ibot kan̄, òrere Abuja, okupbe.\nNaijiria ìre ido owuwa ene ìnan̄a me esese ido elukbe me emen. Otoko òwawa iraka efit iba mè akọp go (250) ekup me ido yi; otu-usem ekitumube me ido ya îwa iraka efit go (500). Otoko chi geelek mîkaan̄ esese orọmijọn̄ kiban̄. Otoko ita ìmimiin̄ ichit me etete kechilọ ere Awusa-Fulani me agan̄ inyọn̄, Yoruba me agan̄ ichep-ura, mè Igbo me agan̄ mbum-ura. Ebi ene ìnan̄a me otoko ita chi mîwa iraka akọp irek gweregwen me efit (60%) me lek otuuk ebi ìluluk me ido Naijiria.\nUsem-mkpulu me ido yi ìre usem uket-chieen̄. Emọnọ usem yi inyi ikup mfufet ebi ene ìnan̄a me esese otoko mè otu-usem ikọkọt ikpa-otu mèlek ebi ofifi ife, mè isa me ikeya etap mgbaan̄-nriaak me ido. Usem Awusa, Yoruba mè Igbo, melek Pijin si ere usem ekimalek itumu me ido. Echa ere usem owuwa ene me ido ya ekinọ mè iyaka igobo itet.\nOfolek eru-mfaka, mêkọt ifele Naijiria itap me irek iba. Ebi ìluluk me agan̄ inyọn̄ ekigọọk erumfaka Isilam, sà ebi ìluluk me agan̄ osiki ekigọọk eru-mfaka eyi Kiristien. Naijiria ore òso ido go me linyọn̄ eyi ebi ìkigọọk Isilam ewabe ichit; ọmọ si ore òso ido gweregwen me linyọn̄ ebi Kiristien ewabe ichit me emen. Ene inen mè inen me ido yi ekigọọk eru-mfaka eyi ebi nte nte kiban̄ ukot ikaan̄. Me ido yi, mînyi ebi ene agbagba igọgọọk eru-mfaka geelek ema eweekbe igọgọọk.\nNaijiria ìre ere owuwa ido mè ijọn̄ ubọọn̄ ewuukbe lek ikup me ukot ikaan̄. Ido Naijiria eyi ònikup me mgbọ keyi ìnikup sa me mkpulu-usun̄ eyi Biriten eyi òkobene me emen akọp mè senturi onaan̄ge. Okike ijọn̄ kan̄ òkup mgbọ keyi ìre sa me egbaan̄be lek ijọn̄ agan̄ òsiki mè lek ijọn̄ agan̄ inyọn̄ iriaak isun̄ ge.\nSabum acha 1900, kpune ere geege òkichieek erieen̄ yi, kpan̄asi ikeya ijọn̄ ya ìkakup kire esese ido - Ido agan̄ Inyọn̄ mè Ido agan̄ Òsiki - ebi Uket-chieen̄ ekekikpulu. Ire, me emen acha 1914, ogwu ibot mkpulu uket-chieen̄ ekigwen Lọdu Lugadi onenigbaan̄ agan̄ iba cha iriaak ge, eneninyi erieen̄ ya Naijiria.\nEbi Biriten mîchili uwu ikwaan̄ mè inyi ikan me esese ere me ido ya mè iniben ebi ubọọn̄ esese ama ito ibe ekekpulu me irek kiban̄. Ebiba ekekikpulu igọọk me ida ogwu ibot mkpulu ogwu Biriten òkaan̄ otuchieen̄ me lek ido ya.\nIdo Naijiria ìbọkọ utelelek mè isibi me irak mkpulu-usun̄ ya mè inikana ire ido òkikpulu lek kan̄ me 1si Akọp-Onyan̄, 1960 (adasi usem me emen akọp-onyan̄ me emen acha 1960). Ido yi mîtim akọn̄ emen ido [civil war] bene me 1967 si re 1970. Me ikeya, ìnire ebi egobobe isun̄ me irek mkpulu isikikpulu sọnja, ebi akọn̄ ìkikpulu me afa/ikpak mira ibọkọ ido ikpulu. Mîkpọk ikirọ ikeya inire acha 1999 mgbọ mkpulu <democracy> eyi ido ya onikekebe inye; orirọ igobo-ebi-mkpulu [election] eyi acha 2015 ore adasi mgbọ ogwu ibot mkpulu òkup me irek ìkakọt ìnen̄e ìsi uwu-mkpulu òso mgbọ iba [the first time an incumbent president had lost re-election].\nNaijiria ore ido ene ewabe me emen ichit me Afirika; mè ire si òso ido jaaba ene ewabe ichit me otuuk linyọn̄. Otu-ifuk ene ìkukup me emen ìre efie 206 me ibot acha 2019. Naijiria si ore òso ido ita nsabọn irieen̄ mè ibaan̄ [youth] ewabe ichit me emen me linyọn̄, isifuk India mè Chaina isan̄a. Inu òwawa iraka efie 90 me lek ebi ìluk me ido ya mîsip me acha iraka akọp mè acha jeeta. Igọọk me lek etip ebi IMF enyibe me acha 2000, Naijiria ore <economy> òmimin ichit me me Afirika, mè ire òso 24 òmimin ichit me linyọn̄.\nIre ibe efuk me ikpoko, inu òkup me ido ya îwa iraka $500 ego; îwa si iraka $1 ngwugwu, ire ibefuk igọọk me lek <purchasing power parity.>\nEkigwen Naijiria ibe ìre "Ogwu ujọn̄ọ-ile eyi Afirka" sa me owuwa ene ìluluk me emen mèlek si ugwem-mbubek [economy] kan̄. <World Bank> emọnọ ọmọ kire <an emerging market>. Ọmọ si ìre <regional power> me kọntinenti Afirika, mè ire si <middle power> me ebi kè inu ogbaan̄ me lek otutuuk linyọn̄ mè ire si <an emerging global power>. Ire, <human development index> kan̄ ire òso 158 me linyọn̄.\nErieen̄ yi, Naijiria ìnan̄a me lek Okwaan̄ Naija òkilibi iraka me emen ido ya. Ogwu òge-etip [journalist], Fulọra Shộ [Flora Shaw], osan̄a erieen̄ ya isibi. Ogwu ya înibat Lọdu Lugadi òkorere ogwu ibot mkpulu ido ya me emen mgbọ mkpulu-usun̄ ebi Biriten. Ike okwaan̄ ya onikichieek "Naijà" ìre inu kpemalek iriọọn̄ ubọk îjebe. Môkọt ire ke ìnan̄a me lek "egerew nigerewem" òrere erieen̄ eyi ebi Tuaregi ìliluk me ido ya me oka mgbọ esabe ikgwen agan̄ etete okwaan̄ ya òkup igbet Timbuktu, sabum mkpulu-usun̄ ebi Yurop onibene me emen senturi akọp mè onaan̄ge.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Naijiria&oldid=5163624"\nLast edited on 25 June 2021, at 13:28


Wp/ann/Epele Ubọọn̄ - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Epele Ubọọn̄\nEpele ubọọn̄ ìre ifit idọmọ-inu eyi ekifit me inyọn̄ uwot. Ifit yi ìkup karake akat. Me emen mgbọ ifit yi obenebe, ebi ubọọn̄ mè ubọọn̄ ebibaan̄ ekikpulu ebi kè ido. Ema ekiluk me uwu-ubọọn̄ enamabe inye kire mgban akọn̄; mè ikaan̄ ebi usọ akọn̄ ìkililibi me inyọn̄ inyinya èkibebem ema; mè ebi-etip ìkinyinyi ema nteme; otutuuk ebi ìluluk me ido cha ekekigbaan̄ ikpọ chieen̄ me lek ido mè ikup si me mbem-lek isisi akọn̄ mè ire akọn̄ itaan̄. Epele-ubọọn̄ ìre ifit òkijeen̄ ama ebi ubọọn̄ iba ekitim akọn̄. Ekifit ifit yi me inyọn̄ uwot, ire mîyaka ìkifit si me inyọn̄ ute mêkọtbe iwut.\nUte ekisabe ifit epele-ubọọn̄\nUwot ekisabe ifit epele-ubọọn̄\nEfele iyọn̄ uwot (sà ìre ute) ekisa ifit ifit yi itap me akọp asabọn okop gweregwen mè ini (64) echi agan̄ kiban̄ orebe ikike me isi agan̄ ini. Esun̄ asabọn okop cha me onineen̄ jeeta jeeta me agan̄ (8×8).\nEgwen ifit yi "epele ubọọn̄" mije ìkijeen̄ ebi ubọọn̄ iba mè ama kiban̄ ekitimbe akọn̄. Eyaka igwen ìkeya si mije ebi ene me esese ido ekitumu ibe ke ifit yi ìre ifit ebi ubọọn̄ ["game of kings" me usem uket-chieen̄].\nOtu ifuk ene ìsoso owuwa efie mîkifit ifit yi me esese ere me linyọn̄. Owuwa ene echieek ibe ke epele ubọọn̄ ìnan̄a me ifit ekigwen chaturanga eyi ebi India ekifitbe sabum emen òso senturi jaaba. Esese ifit kire zian̄kwi (xiangqi: òrere epele ubọọn̄ ebi China), jan̄gi (janggi: òrere epele ubọọn̄ ebi Koria) mè shogi (epele ubọọn̄ ebi Japan) enan̄a me lek chaturanga isibi. Epele ubọọn̄ ìnire Yurop me emen òso senturi onaan̄ge.\nIchip-ifit ekisa ìfit ifit yi enibọkọ unye ema ekaan̄be mgbọ keyi me ido Supen me ibot òso akọp mè senturi go; sà me emen akọp mè senturi onaan̄ge ke etumu ifieek ikan echi òkikpulu epele ubọọn̄.\nMe ifit epele ubọọn̄, kpunu nlelet inu geege. Ene iba ibefit ifit yi ekaan̄ ichip ifit akọp mè gweregwen: ogwu ubọọn̄ ge, ubọọn̄-enenwaan̄ ge, uwu-mkpulu iba, ebi akọn̄ inyọn̄ inyinya iba, ebi etip iba mè ebi mbem jeeta.\nIchip-ifit chi ekije ije kiban̄ esese esese me inyọn̄ uwot ifit ya. Eyi òkakaan̄ unye ichit ìre ubọọn̄ enenwaan̄ sà eyi unye kan̄ osipbe ichit ìre ebi mbem. Otutuuk inu ogwu òkifit ifit yi okiweekbe ìre itatap ogwu ubọọn̄ keyilọ me ere ìkpokọt ilibi inwọnọ. Sabum ene obokọt irọ ikeya, môdasi ikisa ebi ama ubọọn̄ kan̄ ikitim ikpan̄ ebi ama ubọọn̄ ke ogwugwulọ. Me mgbọ ema ekitim me ebibilọ, ema mêkitap ubọk inyi lek kiban̄ inyi ebibilọ ekejijaka ema.\nMe mgbọ ekifit ifit yi, ene môkọt isa ichip ifit kan̄ inwene melek eyi kè ogwugwulọ mè òyaka òkotet ebi ama keyilọ me agam òsa ofo kubọk ekitetbe ebi ene me usun̄-akọn̄.\nIchip-ifit epele ubọọn̄ ìke 'Staunton' obotbe. Nan̄a me ulom fo ujit: Ogwu ubọọn̄ eyi okuket, uwu-mkpulu eyi ofufit, ubọọn̄ enenwan̄ eyi ofufit, ogwu mbem eyi okuket, ogwu akọn̄ inyọn̄ inyinya eyi ofufit, ogwu etip eyi okuket. Mbet lek uwot mè ichip-ifit epele-ubọọn̄ eyi eriọọn̄be me otutuuk linyọn̄ ìre Sitọntin (Staunton me Uket-chieen̄). Egwen ibak ogwu usọ epele-ubọọn̄ ònan̄a me Ingulan, Howard Staunton. Etap erieen̄ mbet yi me ikpa mbubek me emen acha 1849. Mbet yi onenikana isibi isi mè itaan̄ etip ire lek emọnọbe ọmọ gaalek kire mbet ebekisa ifit epele-ubọọn̄ me ifit ifan̄a geelek ebefit. Ire owu obofit melek ebi ichen, mè inisa mbet eyi ìkare Sitọntin isa inu ibonifit, ebiba menenikikeek ibe ke owu ònu ibonifiaan̄ ema itap ebot ke eya orọ osabe mbet uwot mè ichip-ifit ema kperiọọn̄ kpeyaka irarak isa ìfit ifit inu ibonifit melek kiban̄.\nOgwu òfit ifit yi isikọt ifit mè itap ogwu ubọọn̄ keyilọ me irek ìkpokọt ilibi inwọnọ, îra igak me ifit ya. Môgak si ire ogwugwulọ ibe ke ọmọ ikpoyaka ifit. Ire me ifit eyi ekifit igọọk mgbọ, môgak ire mgbọ igak ogwugwulọ ita inyi ìkayaka ìkaan̄ mgbọ ibosa ifit inyan̄a ama kan̄ isibi. Ifi môkọt ita si me ene geege ìkagak.\nEbi ìkikpulu ifit yi mè ikitọ ikọ ifolek, mè iyaka ikinyi ikan òkipulu ifit yi me otutuuk linyọn̄ ìre FIDE me ido Furans. Me usem ido ya, FIDE ìkeke inyi "Fédération Internationale des Echecs" òsisibi "Uwu-ikwaan̄ òkipkọ chieen̄ me lek epele ubọọn̄ me esese ido." Ema ire ebi ìkititiin̄ ifit-ifan̄a eyi epele ubọọn̄ inyi otutuuk ido me linyọn̄. Ema mîkititiin̄ si ifit-ifan̄a eyi ebibaan̄, eyi nsabọn mè eyi ebi usọ epele ubọọn̄. Ema si ekinyi ebi ene erieen̄-itọn̄ isasa ijeen̄ ibe ke ene ìre ogwu usọ me ifit epele ubọọn̄.\nIkan Òkikpulu Ifit\nFIDE ire ebi ìkitọ ikọ ifolek inu geelek ògbagbaan̄ me lek ifit epele-ubọọn̄. Ema si ekinyi ikan òkikpulu ifit yi. Ege ikan cha me emen gwun̄-ikpa kiban̄. Okputut mgbọ enwenebe usini me lek ikan cha ìkare me emen acha 2018.\nSabum enebene èfit ifit yi, ekigwook ichip-ifit cha ike ejeen̄be me ogugo yi. Adasi onineen̄: uwu-ubọọn̄, ogwu-akọn̄ inyọn̄ inyinya, ogwu-etip, ubọọn̄-enenwaan̄, ogwu ubọọn̄, ogwu etip, ogwu-akọn̄ inyọn̄ inyinya, uwu-ubọọn̄; òso onineen̄ iba: ebi mbem.\nIke îrebe me otutuuk linyọn̄, ekiche ichip-ifit epele-ubọọn̄ itap me irek iba: okuket mè ofifit. Me agan̄ iba ìbefit ifit yi, ogwu ikup môkaan̄ ichip-ifit akọp mè gweregwen: ogwu ubọọn̄ ge, ubọọn̄-enenwaan̄ ge, ebi etip iba, ebi-akọn̄ inyọn̄ inyinya iba, uwu-ubọọn̄ iba mè ebi mbem jeeta.\nEkifit ifit yi me inyọn̄ akpọk uwot agan̄ ini kan̄ orebe ikike me ujọn̄ọ. Efele uwot ya itap me irek jeeta nan̄a me ijọn̄ fo inyọn̄ mè inige 1–8, mè iyaka ifele si itap me irek jeeta nan̄a me ulom fo ujit mè inige a–h (me abiche ebi uket-chieen̄). Ekeke me agan̄ ogwu okuket ige iman̄ cha. Ike efelebe inyọn̄ uwot ya ìnirọ inyi asabọn okop ònijot inyọn̄ uwot ya. Otutuuk okop me inyọn̄ uwot ya ònire akọp gweregwen mè ini (64). Enenigwook agba me lek okop cha inyi eyi ofifit igọọk eyi okuket mè eyi okuket igọọk si eyi ofifit, ebicha ijot inyọn̄ akpọk uwot ya.\nIre ene ikup me lek uwot ya ibofit ifit yi, okop okuket obokup ọmọ me agan̄ ulom kan̄ me lek uwot ya. Me ikeyi, ogwu ubọọn̄-enenwaan̄ ìbokup me emen okop eyi òkaan̄ ikike omumen kan̄ (ubọọn̄-enenwaan̄ ofifit ìbokup me emen okop ofifit; ubọọn̄-enenwaan̄ okuket òyaka ikup me emen okop okuket).\nUkot-ije ichip-ifit epele-ubọọn̄ ekije\nMe ifit ifan̄a, ebi ìtititiin̄ ifan̄a ekinyi ebi ene omumen ema ebefit; me ifit unene-mè-unene, mêtọp ikpoko igwe, ikarege ikeya, mêmọnọ ogwu mbem okuket ge mè ofifit ge ichit me ubọk mè ibe ogwugwulọ imọnọ ge. Eyi geelek îmọnọbe ìbofit omumen keya. Ogwu okuket okidasi ibene ije. Ichip ifit ge gaalek okije ije me mgbọ ge, (îtata mè ire ije uwu-ubọọn̄ eriọọn̄be kire "castling" me usem uket-chieen, ke ichip iba ekije ije mgbọ ge). Ichip-ifit isije, ìkisinin̄ okop eyi ofifi ichip-ifit ìkakup me emen. Môkọt inin̄ okop eyi ogwu ama keyilọ okupbe me emen. Isirọ ikeya, îra itet ichip-ifit òkup me emen okop ya me usun̄ akọn̄ mè òsan̄a ọmọ ònan̄a me emen ifit (me inyọn̄ uwot) ya. Isan̄a me lek ǹje-ǹraka (eriọọn̄be kire "en passant" me usem uket-chieen̄), otutuuk ichip-ifit ekije isinin̄ emen okop ebi ochicha kiban̄ ekupbe me emen mè isa me ikeya itet ema me usun̄ akọn̄.\nMgbọ ge me ifit epele-ubọọn̄ geelek , ogwu ubọọn̄ môkọt ije esese ije eriọọn̄be kire "ije uwu-ubọọn̄." (Kubọk ogwu ibot akọn̄ okije isikup me ere kpebemun̄ ọmọ itet.) Me emen ije yi, ogwu ubọọn̄ môje okop iba ifo lek uwu-ubọọn̄ kan̄, inyi eneniben uwu-ubọọn̄ isun̄ me emen okop ogwu ubọọn̄ osababe iraka ya. Ije uwu-ubọọn̄ môkọt imọnọ irek ire inu kechi ire ikecha:\nOgwu ubọọn̄ ìkaje ije geege akarake ifit obenebe, uwu-ubọọn̄ ìkayaka ìje ije geege si.\nBaba ichip ifit geege me etete ogwu ubọọn̄ mè uwu-ubọọn̄ kan̄.\nOgwu ubọọn̄ ìkakup me uyọrọlek; ìkasaba okop ichip-ifit eyi ebi ama keyilọ esabe akọn̄ isi lek (okop òkup me irak mkpulu ebi ama keyilọ); ìkaje si isi inin̄ me emen okop òbotap ọmọ me uyọrọlek. (Riọọn̄ ibe ke ije uwu-ubọọn̄ môkọt imọnọ irek ire ke uwu-ubọọn̄ ikup me uyọrọlek. Uwu-ubọọn̄ môkọt ije si isaba okop ebi ama keyilọ esabe akọn̄ isi lek.)\nIre ogwu mbem ije okop iba me adasi ije kan̄ inyi ogwu mbem ama keyilọ òkup igbet okop ọmọ onin̄be ya, ogwu mbem ama keyilọ ya môkọt itet eyi keyi me usun̄ akọn̄ (me ijeje iraka). Môsaba inin̄ emen okop eyi keyi osababe iraka ya. Itetet ogwu mbem me otu oniin̄ òkup ikeyi ke egwen ǹje-ǹraka. Ene môkọt itet ogwu mbem me ǹje-ǹraka me ire itet mgbọ yaage. Isifit ofifi ifit ikpoyaka itet me ǹje-ǹraka. Kpọ ubọk ǹje-ǹraka okupbe me ogugo yi:\nEsese ije ebi mbem me ifit Epele-ubọọn̄: Ǹje-ǹraka (ulom) mè ǹjibi-m̀bene (ujit)\n↑ How to play Chess By Michael Crowe, p. 2. Distributed free to schools by Scholastic Chess Ireland.\n↑ Chess For Dummies®, 2nd Edition by James Eade, p. 33. Published by Wiley Publishing, Inc.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Epele_Ubọọn̄&oldid=4745221"


Ikwekween̄ Ikpa Mbuban Usen Awaji Eyi Ebi Agan̄ Naija Delita | Ida Obolo\nUwu » Ikpa » Ikwekween̄ Ikpa Mbuban Usen Awaji Eyi Ebi Agan̄ Naija Delita\nNTEEN̄ ÌSI IKỌ:\nEtip echi egebe ijet Ntitiin̄ Awaji jaaba ikup me Ichichili 2 mè 3. Ege etip chi ijet ebi osat Awaji, isa ijet Ntitiin̄ Awaji echi òkup me agan̄ Esia. Me usem Ebi Gris, “Ogwu Osat” isibi ogwu ikwaan̄. Cherekeyi ebi osat Awaji ire ebi Mkpulu arọọn̄, ebi ijejeen̄, ebi nriran me ene geelek Awaji oriabe ikwaan̄. Ntitiin̄ Awaji ìre “ebi egwenbe isibi”. Ire akpalek ebi ichechieek isisi ikwaan̄ mè ifaka Awaji mè isichak me lek ebi ofifi ife ike ikupbe me emen Ikwaan̄ Ebi Otuchieen̄ 2:44, 47. Jisọs me emen Ikpa etip kan̄ îgebe ijet Ntitiin̄ Awaji cha îjeen̄ lek kan̄ melek erieen̄ me unye erieen̄ òkijeen̄ unye mkpulu kan̄ isaba ntitiin̄. Îkpọmbum si itọtọn̄ kan̄, ngana ikọ kan̄, nteme inyi ebi Ntitiin̄ Awaji echi ikakup itat, me ata mkpukpe inyi ebi ititim ikpan̄. Jisọs Karais ikakinwene, ubọk ikupbe me iyakwut ke ikup me cherekeyi, môkup si ikeya ire mgbọ ikakaan̄ge itata. Ikọ kan̄ ikiluluk ugwem mè ireke igak oge isiba (Heb. 4:12), eya orọ mêmọnọ ikpa etip kan̄ ya isun̄ isi uyọt eyi eji erebe ebi Ntitiin̄ yaage. Ikwekween̄ ikpa etip chi idọk môkpọmbum mgbọ, eru me irek emen ekwukwu etumube ikọ ibak, ire ojelek inu òkirọ me emen Ntitiin̄ Awaji cherekeyi.\nEya orọ, ene môkọt ikana igwook ibe ke Ntitiin̄ Awaji me ama geelek mè ebi ikup me emen kiban̄ mîbelek ebi Ntitiin̄ Awaji okup me Esia ge mè ire iba ike Okupmugwem mè ogwu ibot Ntitiin̄ Awaji otumube. Idodo ene geelek obosa iwọlọ lek kan̄ ikpọ ibore “Kpasi Ntitiin̄ Awaji ojeen̄ emi me agan̄ Ntitiin̄ n̄a iwele ijaan̄ ichit? Mije mgba ntitiin̄ keyi, mîche ikwekween̄ Ikpa Mbuban itap me irek ini:\nJisọs Karais, Ogwu Ibot Ntitiin̄ Awaji :\nIkpọkpọ ikeek ebi ichechieek me lek kan̄ ibe Jisọs ubọk ikupbe me iyakwut ke ikup me cherekey, môkup si ikeya ire mgbọ Ikakaan̄ge itata, ọmọ môre ibot inyi Ntitiin̄ Awaji. Ikọ itumube ikup uyọt si inyi Ntitiin̄ Awaji Chereyi.\nItọtọn̄ eyi etọn̄be ebi Ntitiin̄ Awaji cha:\nInyi esa lek kiji etọt mè emun̄ ibe ke ugwem kiji ilibi ikike me lek itọtọn̄ cha. Ogakge, isasa ikpọk ikeek eji ibe ke Awaji ikekiriọọn̄ mè ikige ata ikwaan̄ geelek isun̄ eyi okitap eji efuuk memen inyi esi ata ikwaan̄ efo isi.\nInu ikabelege emi ejit me lek kinyi\n– Ikpọkpọ ikeek ebi ichechieek me lek Jisọs Karais ibe eyi eji ekupbe me ugwem, ke ikup uyọt ibe ewọlọ lek kiji ekpọ usen geelek inyi eji eriọọn̄ ejot ibe ke eji me emen nchieek me egwu ekom, ire igana ikọ inyi eji.\nNgwu nkom me Mkpukpe\n– Ikpọkpọ ikeek ebi ichieek me lek Jisọs Karais ibe ke ngwu nkom ikikup isi ngana ikọ isan̄a; atata ngwu-nkom môsa nkpukpe echi obôfuk ire mgbọ ikakaan̄ge itata inu.\nMe òta ikween̄ inu, ekpọchieen̄ ibe ke eji otutuuk ene mêwọlọ lek kiji ikpọ me atikọ, ubọk geelek eriọọn̄be eji melek inu eji erebe, mè iyaka ire ike eji emọnọbe lek kiji me mgbọ òraraka. Eji mêkeek lek kiji ibe ke Jisọs Ogwu Ibot Ntitiin̄ Awaji mè ogwu Nkpukpe ebi mbuban kan̄, okimun̄ ejit ene geelek, ikọ kan̄ echi igebe ijet Ntitiin̄ Awaji me Esia ikup inyi eji si chereyi. Gban̄ nteme me ngana ikọ ike eweekbe inyi ekeke enye me ichechieek ire ota. Inyi egwu ekom mgbọ geelek me etet ata ikwaan̄ chi enye, inyi ekafiin̄ mkpukpe kiji echi obofuk ire mgbọ ikakaan̄ge itata.\nIke eji echilibe ejit kiji inyi nkween̄ ikọ Awaji, ke ọmọ ikpọmbum inu ikiweek inyi eji ene me ene, me kubọk Ntitiin̄ Awaji ikup me agan̄ keyi me erieen̄ ke Jisọs! Ikup ikeya.\nIre oweek ijeje idọk keme agan̄ Naija.


Wp/ann/Mọritania - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Mọritania\nMọritania ìre ido òkup me Afirika agan̄ Ichep-ura. Ọmọ ore òso 28 òmimin ichit me etete ebi kè mkpulu kpechubọk ikaan̄ lek òjot òkot me linyọn̄, mè ire si òso 11 òmimin ichit me etete ebi kè ido ìkaan lek me Afirika, mè ire si ido òmimin ichit me etete ebi kè ido otutuuk lek ijọn̄ kiban̄ okupbe me ere ogelebe isiki iraka obop mità ge (1000 m). Otu-ifuk ene ìluluk me emen ìre efie 4.4; me etete cha, efie ge eluk me Nouakchott, òrere ama-ibot mè ama-ile òmimin ichit me ido ya. Moritania ìkup me Agan̄ Magerep. Inu ìtatap ikana ọmọ ìre Emen-awaji Atilantik me agan̄ ichep-ura, Sayara Ichep-ura me agan̄ inyọn̄ mè ntut inyọn̄-ichepura kan̄, Aljeria me agan inyọn̄-mbumura, Mali me agan mbum-ura, mè Senegalu me ntut osiki-mbumura.\nEgop Ido Mọritania\nErieen ido ya ìnan̄a me lek ama ubọọn̄ Ebi Bebà eyi ukot ikaan̄ ekigwenbe Ama-ubọọn̄ Mọritenia, eyi òkup me ido Moroko mè Aljeria cherekeyi. Ebi Bebà eluk me ere ya ònire Mọritania cherekeyi, bene me emen senturi 3 AO inire mgbọ ebi Arabu enube akọn̄ me lek ijọn̄ ya mè itim ikpan̄ mè ibọkọ me òso senturi jeeta; mè isa Isilam mè orọmijọn̄ Isilam igbaalek inu. Me òso senturi onaan̄ge, mgbọ ebi Yurop ekinyinyan̄a Afirika, Mọritania înikana inin̄ me irak mkpulu ebi Furans. Mọritania ìnikaan̄ lek mè inan̄a isibi me irak Mkpulu Furenchi eyi Afirika Agan Ichep-ura me acha 1960. Bene me mgbọ ya nyi isi, ido ya ìyaka inikana ere ebi akọn̄ ekikpulu me unye ubọk mè ikito okpin si. Okpin eyi mgburudun̄ yi òmọnọ irek me acha 2008, îre ogwu ibot akọn̄ Gen. Mohamed Ould Abdel Aziz, osak oniin̄. Ọmọ ya si ogak me orirọ igogobo ebi ibot mkpulu eyi acha 2009 mè 2014. Ntim-mkpan̄ kè Mohamed Ould Ghazouani otimbe ikpan̄ me orirọ igogobo ebi ibot mkpulu me acha 2019 ore adasi mgbọ unye mkpulu obonan̄a me ubọk ene ge inin̄ ubọk ofifi ene me esuuk akarake ido ya okaan̄be lek.\nInu òbelek akọp onaan̄ge me efit (90%) me lek ijọn Mọritania ìkup me Èwê Sayara. Mije keya, owuwa ene eluk me agan̄ osiki me ido ya, òrere agan̄ ibot okirepbe. Ama-ibot kan̄ mè ama-ile òmimin ichit ìre Nouakchott, òkup me agba Emen-awaji Atilantik. Otu-ifuk ene ebi ìluk me ama-ile ya ire okpọkọ ge me ita me lek efie ene ini ìkup me ido ya. Usem Arabu ore usem mkpulu. Ema si mîtumu usem Furenchi, mije Mọritania owuukbe lek ikup me irak Furans me emen mgbọ mkpulu-usun̄ ya. Erumfaka ebi Mọritania ebọkọbe itap ire Isilam; owuwa ebi ìluk me ereya ire ebi Musilim. Otoko ìwawa ichit me ido ya ìre ebi Haratin, eriọọn̄be si kire ebi Mọọ̀ ofifit; ema ere akọp irek ini me efit (40%) me lek otu-ifuk ebi ìluk me ido ya. Òso otoko iba ìwawa ichit ìre ebi Bidhan, eriọọn̄be kire ebi Mọọ̀ okuket; ebiba ere akọp irek ita me efit (30%) me lek otu-ifuk ene ìluk me ido ya. Ebi kechilọ isisik me lek ebi ìluk me ido ya enan̄a me ebi kè otoko ìkup me agan̄ osiki me lek Èwê Sayara. Ubọk geelek inyinyi Òrom owabe ijot ido ya, Mọritania ikpọkpọ ikup me emen ugbọọri. Ugwem mbubek ido ya ìchubọk ibieen̄ me lek iwop-uko mè ikpukpo-anam. Atagọọk mbubek ìchuchubọk isibi isi me ido ya ìre eyi irọrọkọ okwukwut me ijọn̄, isasan̄a aran̄-ijọn̄ mè isisi mbọm. Mîtumu ikeme Mọritania ifolek ichachaka unen ebilene, mèlek si itatap ebi ene me usun̄, eyi òkimọnọ irek baalek [mfufuk uwu uboon okpu - caste system] eyi ebi otoko Bidhan mè ebi otoko Haratin ekpọkpọk ikirọ, ubọk geelek îrebe ibe ido ya mîtap ikan ikwek me acha 1981 kire òta ido me linyọn òrọrọ ikeya, mè itumu ifieek me acha 2007 ibe itatap ene me usun̄ ìre ilọlọ ikan. Ntumu-nkeme òwa si ibe ke ebi ikan-ido mè ebi akọn̄ Mọritania mîkisut ebi uwu mkpọn kiban̄ atalek ulobo osusut.\nMọritania ìbọkọ erieen̄ kan̄ me lek Ama-ubọọn̄ ebi Bebà ukot ikaan̄ eyi òbene ikitibi imin me emen òso senturi 3 SK, mè iyaka inikana Mauretania òkup me agan̄ mkpulu Ebi Rom, eyi òkup mè ikije inyi isi abayaage inire emen òso senturi 7 AO. Ubọk geelek îrebe ikeya, ere iba cha kpeche okike ijọn̄ geege. Mauretania eyi ukot ikaan̄ îkup ijọn̄ọ ere ifo agan̄ inyọn̄ igak Mọritania eyi cherekeyi. Îwele ichit otuuk ìkike iba eyi agan̄ ichep-ura me lek ijọn̄ òkup me agba Okwaan̄-ile Mediterenia me Afirika.\nIkọ ya Mọritania [Mauritania] ìnana me lek erieen̄ yi Mọri [Mauri] eyi ebi Giris mè ebi Rom ekisabe igwen ebi Bebà ìluluk me agan ya ibe îre ebi Mọri. Ikọ yi Mọri si ke erieen̄ ebi Mọọ̀ onan̄a isibi.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Mọritania&oldid=5209770"\nThis page was last edited on 2 September 2021, at 10:52.


Wp/ann/Zimbabuwe - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Zimbabuwe\nZimbabuwe (òrere Republic of Zimbabwe me ebeke) ìre ido kpunu emen-awaji. Ìkup me Afirika Agan̄ Òsiki me etete Okwaan̄ Zambezi mè Okwan̄ Limpopo. Ido ìkukup ikana ọmọ okokop ìre Afirika Osiki, Bosuwana, Zambia mè Mozambik. Ama-ibot mè ama òmimin ichit me ido ya ire Harare, ama òmin igọọk ìre Bulawayo. Otu-ifuk ene ìkup me ido yi mêso akọp mè efie ini. Zimbabuwe ìkaan̄ usem mkpulu akọp mè gweregwen̄, isa igbaalek usem uket-chieen̄, Shona mè Ndebele ìrere echi ekitumu ichit.\nAkarake senturi akọp mè ge, lek ijọn̄ Zimbabuwe òkupbe mgbọ keyi ìre ere mgbọ esese ido ekupbe, mè ire si oniin̄ eyi ebi ene ekisa ije isibi me emen esese ido ikiniraka mè ire si oniin̄ mbubek òsisibi isi enenen.\nUwu mbubeek ebi Biriten òkup me Afirika Osiki eyi ekigwen Cecil Rhodes edasi ito okike ijon̄ ido yi me acha 1893; ebi Matabele mîtet lek inye itim ire kpekọt igak. Eyi ore adasi akọn̄ ebi Matabele etimbe eyi ene eriọọn̄be.\nMkpulu ebi uwu-mbubek îyaka me acha 1923 mgbọ echilibe Rodesia agan osiki kire ido ebi Biriten eyi òkikpulu lek kan̄. Me acha 1965 ebi okuket inen mè inen ebi kpeweek itetele mkpulu inyi ebi ofifit mîgbalek isọk mè itumu isibi ibe ke ema mîkan̄ lek kire Rodesia. Ebi ido ile me linyọn̄ misan̄a ido yi me etete kiban̄ mije ebi ofifit ebi kpechieek isisiki ibot inyi mkpulu kiban̄ mè idimi akọn̄ me otu-ifuk acha akọp mè go sabum enikaan̄ mgban̄-ncheek esuuk, eyi onenirọ ebi geelek èsoso akọp mè acha jeeta enekegọọk erọ orirọ igogobo ebi ibot mkpulu mè ebi uwu ikan òbebene ichit me Zimbabuwe me emen Oyan̄-ini me acha 1980.\nZimbabuwe ìnigọọk inin̄ Ntitiin̄ ido ìkaan̄ lek me ubọk ebi Biriten (Commonwealth of Nations). Mîsan̄a ema isan̄a me emen ntitiin̄ ya adasi mgbọ me acha 2002, mije ebi ibot mkpulu me ukot mkpulu kè Robert Mugabe mîkpaka ibot melek ikan linyọn̄, me akọp me oyan̄ iba me acha 2003. Ido yi egọọk ikup me Mgba Ntitiin̄ Ido (United Nations), (South Africa Development Community), Ntitiin̄ Afirika (AU), (Common Market for Eastern and Southern Africa-COMESA). Ekiriọọn̄ ido kire Ewuuk unye otu ewe eyi Afirika (Jewel of Afrika), mije ubọọn̄ kan̄ îmin enenen. Robert Mugabe ikana ogwu ibot mkpulu ido Zimbabuwe me acha 1980 mgbọ ebi ifit mkpulu kan̄ egakbe me orirọ igogobo ebi ibot mkpulu, mije mgbọ ya mkpulu ebi okuket ene inen̄ me inen ìkayaka ìkup. Robert Mugabe ore ogwu ibot ido Zimbabuwe bene me acha 1987 si re acha 2017. Me irak mkpulu ubọk-unye kan̄, mè otu-ifuk acha îkpulube, ebi akọn̄ ido Zimbabuwe mîkana ebi ìkakaan̄ unye ichit me ido ya mè ikisa unye kiban̄ ije ikeme unen mè unye ebilene ekaan̄be. Mbubek ido ya îbene ije igele enenen akarake 1990 cha, mè ikaan̄ si ogbogbo nnan̄a nrọn̄, ikpoko kiban̄ si îgwat lek ikiron̄ me unye, otutuuk inu îbene inye ewe si me ukot kè Mugabe. Me akọp mè oyan̄ ge, òso akọp mè egwe go me acha 2017, ogbogbo ene me ido ya mînan̄a isibi inikitumu ke ema kpeyaka iweek Mugabe me irek mkpulu; ebi ido ya mîtet inye ikinan̄a isibi usen geelek abaayage acha ge orakabe. Ebi akọn̄ ido Zimbabuwe mînitet Mugabe ikaan̄ me uwu eya orọ ọmọ itap ubọk me ikpa itele mkpulu kan̄ me mgbọ usen gweregwen orakabe.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Zimbabuwe&oldid=5157785"\nThis page was last edited on 14 June 2021, at 20:48.


Wp/ann/Madagasika - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Madagasika\nMadagasika (òrere Republic of Madagascar me uket-chieen̄, mè ire Repoblikan 'i Madagasikara me usem Malagasy, mè ire République de Madagascar me Furenchi; eyi mgbọ eriọọn̄be kire Malagasy Republic) ìre ido ge òkup me lek achọ me Emen-awaji India. Ìkup inu òbet efit kilomità ini (400km) ida ibọkọ me lek atasuk Afirika agan̄ Mbum-ura. Sa me okike ijọn̄ kan̄ orebe 592,800 km², Madagasika ore òso iba òmimin ichit me etete ebi kè ido ìkup me lek achọ. Ere ìkukup me emen ido yi ìre achọ Madagasika (òso achọ ini òmimin ichit me linyọn̄) mè owuwa asabọn achọ ìkukup igbet ọmọ. Ama ibot kan̄, òrere si ama ile òmimin ichit, ìre Antananarivo. Madagasika ìre ere esese chieen̄ anam mè uti ekupbe; inu òwawa iraka akọp irek onaan̄ge me efit (90%) me lek anam mè uti ìkukup me ido ya, kpebemun̄ me ofifi ere me linyọn̄.\nUwu-ikan [legislature] me ido ya ìre eyi agwut iba. Agwut agan̄ inyọn̄ ìre Senate sà eyi agan̄ ijọn̄ ore National Assembly. Ido ya ìbọkọ utelelek mè isibi me irak mkpulu-usun̄ eyi Furansi me òso 26 Onyan̄ Gweregwen, 1960. Ikpa ikan-ido ekisabe ikpulu ido ya ìre eyi ebọkọbe itap me 17 Akọp mè Onyan̄ Ge, 2010. Otu-ifuk ene ìluk me ido ya ìre efie 26.\nInu erọkọbe me ijọn̄ ìjeen̄ ibe ke ebi ene mîbene ijijen̄e me lek ijọn̄ ya ikiweek inorie akarake akọp obop acha òraraka. Ebi ene ebene ikiluk me lek ijọn̄ ya me etete 350 SK mè 550 AO; ebi Austronesia ìnenikana ebi India [Indianized Austronesian people]] edasi inan̄a me Indonesia ikọp uran̄ inu lek ijọn̄ ya. Me emen mgbọ cha, ubọk mgbaan̄-nrọ mè eru-mfaka ìre eyi Induwisim mè Budisim melek orọmijọn̄ ebi Indonesia. Me emen òso senturi onaan̄ge, ebi Bantu ekọkọp uji inan̄a me Afirika agan̄ mbum-ura isaba Okwaan̄ Mozambik inigọọk iluk me lek ijọn̄ ya. Ebi ofifi ife ekpọkpọk ikinu inigọọk ema iluk me ere ya mè isa me ikeya itap ubọk inyi orọmijọn̄ ido Madagasika inikup ike îkupbe chereyi.\nMeege inire mgburudun̄ òso senturi akọp mè jeeta, achọ Madagasika ìkikup me irak esese mkpulu. Ire, bene me òso senturi akọp mè onaan̄ge, mîgbaan̄ owuwa ere me lek achọ ya itap me irak mkpulu ge, òrere Ijọn̄ Ubọọn̄ Madagasika, ebi uwu-ubọọn̄ Merina ekekikpulu. Mkpulu-ubọọn̄ ya ìyaka me acha 1897 mgbọ ebọkọbe lek ijọn̄ ya itap me Ijọn̄ Ubọọn̄ Mkpulu-usun̄ eyi Furansi [French Colonial Empire]. Ido ya ìnibọkọ utelelek mè isibi me irak mkpulu-usun̄ ya me acha 1960. Bene me 1992, .îbene ikikpulu ido ya kire [constitutional democracy].\nInu erọkọbe me ijọn̄ ìjeen̄ ibe ke ebi ene mîbene ijijen̄e me lek ikọn̄ ya ikiweek inorie akarake akọp obop acha òraraka. Ebi ene ebene ikiluk me lek ijọn̄ ya me etete 350 SK mè 550 AO. Ebi ìluk me ido ya ìre akọp mè otoko jeeta mè ìrot; ire, otoko Merina omin ichit me lek otutuuk cha. Madagasika ìre ge me etete ido ìkup me UN, Ntitiin̄ Afirika, Southern African Development Community (SADC), Ntitiin̄ Ido Ìkitumu Furench (Organisation Internationale de la Francophonie).\nMe usem Malagasi, ekigwen achọ Madagasika ibe ìre Madagasikara mè igwen ebi ido ya ibe ìre Malagasy. Ike ekigebe mè iyaka igwen erieen̄ ido ya ibe ìre Madagasca ìkanan̄a me otu usem ebi emen ido ya, ire, ìnan̄a me ubọk ebi Yurop me emen <Middle Ages>. Adasi mgbọ esabe Madageiscar igwen ibak inu ìre me emen inu-nge [memoirs] kè Mako Polo ogwu ònan̄a me Venis, ogwu mgbọ òkikọp uran̄ isi esese ere me linyọn̄. Ìsa erieen̄ ya igwen ibak Mogadishu, ama ngba-uji òkup me Somalia mije ọmọ ìkikeek ibe ke eyi ìre eyilọ.\nMe usen kè At. Lọrens [St. Lawrence] me 1500, Diago Dias, ogwu Pọtugalu òweek-inu [explorer] înigba uji [landed] me lek achọ ya mè inyi erieen̄ ibe ìre São Lourenço. Ire, mînima erieen̄ Mako Polo onyibe igak, mè inisa eya igwen ere ya me lek ogugo-ijọn̄ [maps] echi egwookbe me emen mgbọ <Renaisasance>. Ubọk geelek îrebe ke esese otoko me ido ya mîkaan̄ erieen̄ ema ekisa igwen ido ya, kpunu erieen̄ geege me usem Malagasi òkakan igak Madagasikara.\n↑ "Island Countries of the World". WorldAtlas.com\n↑ "Overall total population" – World Population Prospects: The 2019 Revision" (xslx). population.un.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division\n↑ Cousins, William Edward (1895). Madagascar of to-day: A sketch of the island, with chapters on its past history and present prospects. London: The Religious Tract Society.\n↑ Room, Adrian (2006). Placenames of the world: origins and meanings of the names for 6,600 countries, cities, territories, natural features, and historic sites. Jefferson, NC: McFarland. ISBN 978-0-7864-2248-7.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Madagasika&oldid=4862076"


Wp/ann/Ijipiti - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Ijipiti\nIjipiti ìre ido me Afirika agan̄ Inyọn̄. Îre ido òkup me <kọntinenti> iba. Îwele inan̄a me Afirika ntut inyọn̄-mè-mbum-ura isi ire ntut osiki-mè-ichep-ura me Esia. Ogogo-ijọn̄ [a land bridge] eyi <Peninsula> Saina ogbaan̄ Afirika itobo melek Esia. Ido yi ìre ge me Ido agan̄ Mediterenia. Okpọkọ-ijọn̄ Gaza mè Izirel ekup me ntut inyọn̄-mè-mbum-ira kan̄. Ọfọ Okwaan̄ Akaba [Gulf of Aquaba] mè Okwaan̄ Anyiaan̄ me mbum-ura; Sudan me agan̄ osiki; sà Libia okup me agan̄ ichep-ura kan̄. Me usaba Ọfọ Okwaan̄ Akaba ke ido Jọdan okup; me usaba Okwaan̄ Anyian̄, ido Saudi Arebia; sà me usaba Okwaan̄-ile Mediterenia ke Giris, Tọkì mè Saipọrọs ekup, ubọk geelek îrebe ke ido cha geege kpeche ijọn̄ melek Ijipiti.\nOkwa-ido: Bilady, Bilady, Bilady (Ido n̄a, Ido n̄a, Ido n̄a)\nIjipiti ìre ge me lek ido echi mfufuk iman kiban̄ ojọn̄ọbe ichit. Mfufuk iman Ijipiti îjọn̄ọ isire emen mileniọm gweregwen isi ire ini SK [6th-4th millenia BCE]. Emọnọ ọmọ kire ere ichili-chieen̄ obenebe me linyọn̄. Ebi Ijipiti Ukot Ikaan̄ ere adasi ebi ìrorom abiche mè ikisa ige inu, ikiwop uko, ikichili ayaya ama me ere ebi ene kpeluk, ikifaka mfaka, mè ikikaan̄ mkpulu-ido ìkitọ ikọ inyi otutuuk ene me ido [i.e. central government].\nEsese ikpele inu enamabe igwook kire Ijọn̄-ufuun̄ eyi Giza me Ikpele Sifin̄si [Great Sphinx] kan̄, mè nriọọn̄ ama Memfis, Kanak, mè Iteke ebi Ubọọn̄, otutuuk ekijeen̄ ojelek ife ebi Ijipiti ukot ikaan̄ erebe mè inu ema ekọtbe irọ isan̄a isibi. Inu chi ìnikana ire inu echi owuwa ene me sayens ekidido ikọ ifolek. Inu ebi Ijipiti ukot ikaan̄ erọbe cha ìnikana inu gogolek inyi ebi Ijipiti ukot keyi mè iyaka ikisa m̀gbaan̄-ǹriak itap me ido ya. Ijipiti mgbọ ìre ere-ibot inyi ebi Kiristien, ire, Isilam înitim ibọkọ ido ya me emen senturi jaaba. Mgbọ keyi ebi Musilim ewa ichit; ebi Kiristien kpeyaka iwa.\nBene me akọp mè senturi gweregwen si re akọp senturi iba, Ijipiti ìkup me irak eyi Ijọn̄ Ubọọn̄ Otoman mè eyi Bìritèn. Ido Ijipiti eyi òkup mgbọ keyi ìbene me acha 1922, mgbọ ema ekaan̄be lek me erieen̄ gaalek inan̄a me ubọk ebi Bìritèn mè inikana mkpulu-ubọọn̄ [monarchy]. Ubọk geelek îrebe ke ema mîkaan̄ lek, ebi akọn̄ Biritin efofo isi ikikup me ido ya; owuwa ebi Ijipiti enenikichieek ibe ke mkpulu-ubọọn̄ ya ìre gwun̄-ikwaan̄ inyi mkpulu-usun̄ eyi Bìritèn. Inan̄a me lek akọn̄ utelelek [revolution] eyi 1952, ebi Ijipiti mînilap ebi akọn̄ mè ebi ibot ikwaan̄ eyi Bìritèn isan̄a me ido ya, mè ibọkọ Okolo Suwezi [Suez Canal]] isan̄a me ubọk Biritin ikana inyi lek kiban, ilap Ogwu Ubọọn̄ Farouk mè ototun̄ ukan̄ kan̄ isan̄a me ido ya, me itumu isibi ibe ke ido kiban̄ ìre mkpulu-ebi-ene [republic]. Me emen acha 1958, ido ya ogbagban̄ iriaak melek Siria ichili "United Arab Republic" eyi ògbugbugbọ igwook me acha 1961. Me otutuuk emen akọp acha go òsisik me lek senturi akọp iba, Ijipiti îmun̄ esese chieen̄ akọn̄ ogbaan̄ me lek ugwem ido, eru-mfaka, mè ifit-mkpulu [social and religious strife and political instability]. Ema mîtim owuwa akọn̄ me lek ido Izirel me acha 1948, 1956, 1967 mè 1973, mè ibọkọ Okpọkọ-ijọn̄ Gaza ikaan̄ inire 1963. Me acha 1978, Ijipiti îtap ubọk me ikpa M̀gbaan̄-ǹchieek Eyi Camp David mè isan̄a ebi akọn̄ kan̄ me Okpọkọ-ijọn̄ Gaza mè ichieek si ibe ke Izirel ìre ido me lek kan̄.\nEru-mfaka eyi ido Ijipiti mgbọ keyi ìre eyi Isilam, sà Arabik ore usem ido [official language]. Efit efie ene ge [100 million] eluk me ido ya, eya ore ido ebi ene ewabe me emen ichit me Afirika Inyọn̄, me agan̄ Etete Mbum-ura mè me Linyọn̄ Agan̄ Ebi Arab. Ọmọ ore òso ita me lek ido ìmimiin̄ ichit mme Afirika (isifuk Naijiria mè Etiopia isan̄a), mè ire òso akọp me ita ene owabe ichit me emen n me utuuk linyọn̄. Owuwa ene me ido ya eluk igba Okwaan̄ Nali ere òkakaan̄ ijọn̄ mêkọtbe iwop uko. Ebi ene kpeluk iwa me utut agan̄ Èwê Sayara òrere ilile me lek ijọn̄ ido Ijipiti. Inu òbet lek ìkike-iba me lek ebi ìluk me Ijipiti eluk me ama-ile. Owuwa me lek ebi ife cha eluk me Kairo, Alikisendira mè esese ama-ile me agan̄ Otu-okwaan̄ Nali.\nIjipiti ìre ido ge me lek ebi kè ido ìkitọ ikọ me Afirika agan̄ Inyọn̄, agan̄ Etete Mbum-ura mè Linyọn̄ Agan̄ Ebi Musilim. Ugwem mbubek [economy] eyi Ijipiti ore òso ita òmimin ichit me Afirika mè ire òso akọp ini òmimin ichit me linyọn̄.\nIjipiti ìre ge me lek ebi kè ido ìchichili Yu-en, Non-aligned Movement, Arab League, African Union, mè Organizations of Islamic Cooperation.\nErieen̄ ido yi okichieek me ukot ikaan̄ ìre "Km.t" (Kemet) òsisibi "ofifit ijọn̄."\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Ijipiti&oldid=5149630"\nThis page was last edited on 3 June 2021, at 19:02.


Wp/ann/Ujinyọn̄ - Wikimedia Incubator\n< Wp | annWp > ann > Ujinyọn̄\nUjinyọn̄ ìre inu isi-ije òkikọp me lek efet. Môkọt iben ebiene mè inu isa inan̄a me ere ge isi ofifi ere. Kubọk erieen̄ ya otumube, ujinyọn̄ ìkiwulu me inyọn̄, òrere lek efet. Ìkisa unye ònan̄a me emen njini jet [jet engine] kan̄ igak unye òtàba [force of gravity].\nUjinyọn̄ Mil Mi-8 ore elikopta me òwawa ichit\nUjinyọn̄ "Cessna 172-Catalina" ireyi òkiwulu\nBulobulo uyok-efet me ama "Colorado Spring" emekiwut ifan̄a iwuwulu\nUjinyọn̄ îwa lek. Usini kiban̄ ire: bulobulo uyok-efet [hot air baloon], elikopta, <airships, gliders, paramotors>. Ikwaan̄ geelek ebiene ekirọ ògbagbaan̄ me lek ujinyọn̄, ekigbaan̄ otutuuk ikwaan̄ cha igwen aviyeshọn. Sayensi eyi ofolek ujinyọn̄, ìrere itọtọt mè itutumu isibi ike ibokup [design], sà ìre ibộbọp ema, ekigbaan̄ sayensi cha igwen eronọtiksi (mêkọt ibe me usem Obolo ke ìre sayensi ujinyọn̄). Ebi usọ ìkiwulu ujinyọn̄, ekigwen ema pailọt. Ema ekikọp ujinyọn̄ mè ikisa ikpulu ebiene mè inu isa isi ere ema ebêsi. Usini ujinyọn̄ mîkiwulu ema gaalek me ene geege ìkakup me emen. Echicha, mêkọt isa òkop-ifuk [computer] ikup me uwu-ikwaan̄ ikisak ujinyọn̄ ya oniin̄ inyi ikakọp ìlọ oniin̄. Usini mgbọ, òkop-ifuk ya môkup me emen ujinyọn̄ ya ikisak ọmọ oniin̄ me ene ìkatap ubọk.\nSabum ujinyọn̄ onikup, ebiene kpekechieek ibe ke ene, mè inu òlolobo môkọt iwulu me lek efet. Adasi ebi ìbọbọp inu òkọkọt isa ene iwulu me lek efet ìre ngwan̄ iba - Ọviilu mè Wilbọ Rait [Orville and Wilbur Wright] me emen acha 1903. Ema ebọp igọọk inu Jọj Keli [George Cayley] ogebe me emen acha 1799, mgbọ îkirọbe ǹwèek [research] ifolek ike uji òkiwulu me inyọn̄ omobokup. Me acha 1867 sà ìre 1896, Oto Liliyentaalu [Otto Lilienthal] ònan̄a me ido Jemeni îweek inu ifolek ike ebêkọt isa ujinyọn̄ ikikpulu ebiene. Ọmọ si îkọp ujinyọn̄.\nMîkisa ujinyọn̄ irọ isiki-efuuk [recreation] — kè esa ekọp esi esese ere mè èkerie ugwem si. Mîkisa ìkpulu ebiene isi ije mè mbubek. Mîkiyaka isa ujinyọn̄ isi akọn̄ si.\nUbọk Îkisa Iwulu\nEbi ke ujinyọn̄ echi ìfêfet igak efet kubọk bulobulo uyok-efet ekitete; ekiwulu me lek efet mije ema kpelobo. Ema si mîkaan̄ mbulari [canopy] etapbe afo [gas] eyi ìkalobo, ntubọk ilium, aidirojin, mè ìre uyok efet, me emen. Afo cha kpelobo kire efet òkukup ikana mbulari ya; ulobo eyi afo mè eyi mbulari ya menigbaan̄ ikirieen̄ efet ifo ijọn̄ ike efet okirieen̄ ema ifo inyọn̄. Eya orọ inyi bulobulo uyok-efet ikitete me lek efet.\nEdasi inama bulobulo uyok-efet me Chaina mgbọ ukot ikaan̄ sabum emen acha efit ita SK [3rd century BC]; ekekisa ema irọ ijọk. Achubọk adasi inu òwuwulu me lek efet ìre kait. Edasi ibọp kait me Chaina me inu òwawa igak obop acha iba òraraka.\nNsabọn mêkiwulu kait\nEbi kè ujinyọn̄ ìlolobo igak efet kpebekọt ite me lek efet. Ire echicha ebewulu, mêweek ubọk ema ebesa irieen̄ efet, mè ìre afo, ifo ijọn̄ inyi efet inikirieen̄ ema ifo inyọn̄ (igọọk me ikan kè Niyutọn eyi òso ita). Ujinyọn̄ môkọt irọ eya me otu-oniin̄ iba: ujinyọn̄ môkot ikilibi me ijọn̄ me ikisa òbulu-efet [propeller] kan̄ ikirieen̄ efet unye-unye itap me ìrak iwop kan̄ ya inyi efet ya ibene ọmọ inan̄a me ijọn̄. Òso iba, mêkọt isa njini jet [jet engine] òkup me lek ujinyọn̄ ya irọ inyi iwulu. Njini ya môwut efet unye-unye ifo ijọn̄, efet ya mônirieen̄ ọmọ ifo inyọn̄ inyi iwulu inan̄a itele ijọn̄. Isininene lek efet, ikpoyaka iwut efet ya ifo ijọn̄; ìbonikiwut efet ya ifo idun̄ mè isa me ikeya irieen̄ ujinyọn ya ikije ifo isi.\nNriro lek uijnyọn̄ ekifele itap me ukpa ita: nriro echi èkibeme ulobo ujinyọn̄ ya, nriro echi èkirieen̄ ọmọ ifo isi, mè nriro èkisak ọmọ oniin̄ inyi ikaje ilọ oniin̄.\nUgwat mè umin lek\nUjinyọn̄ òmimin ichit me oke (me acha 2016), ìre 'Airlanda 10' eyi ebi Biritin. Ujọn̄ọ kan̄ ìre mità akọp onaan̄ge mè go (95m). Môkọt ikup me lek efet nde iba mè ibeme inu òlolobo ijot akọp mè tọn ge (11 tons; òrere akọp mè obop kilo ge).\nUjinyọn̄ òmimin ichit me ulobo (me acha 2016), ìre 'Antonov an-225 Mriya'. Ebi Yukeren [Ukrain] ebọp. Ìkaan̄ njini gweregwen. Ebi Rọsha ekisa ọmọ ikpulu ebiene isi ije me emen ebi kè 1980 cha. Ujọn̄ọ kan̄ ìre mità 84; oke uwele uwop kan̄ ore mità 88. Îben inu òlolobo ire efit tọn iba [200 tons]. Me mgburudun̄, îben inu òlolobo iso efit tọn ge isa ìsi mbubek. Ulobo kan̄ ire <550 – 700 tons>. Ọmọ olobo ichit me lek òtutuuk ujinyọn̄ ebọpbe inire chereyi. Òkikọp si inire chereyi me ugwat òsolek efit mailu go me mbubak mgbọ ge [500 mph].\nUjinyọn̄ isî-akọn̄ òmimin ichit ìre "Antonov An-124 Ruslan". Ọmọ ore òso iba òmimin ichit me linyọn̄. Mîkisa ikpulu ebiene isi ije si.\nUjinyọn̄ ikpulu ebi-ikike [civilian aircraft] òmîmin ichit ìre "Airbus Beluga".\nUjinyọn̄ ògwagwat ugwat ichit ìre "NASA X-43A Pegasus." (Kpunu ene me emen mgbọ îkọpbe). Îgwat ire obop mailu jaaba me mbubak mgbọ ge [7000 mph].\nUjinyọn̄ ògwagwat ichit mè ene me emen ìre "Northern America X-15A-2"\nUjinyọn̄ isî-akọn̄ ògwagwat lek ichit ìre "Lockheed SR-71 Blackbird." Ebi Yuues ebọp.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Ujinyọn̄&oldid=4626867"\nThis page was last edited on 14 September 2019, at 08:32.


Mat 1 | ANNA Bible | YouVersion\nMfufuk owot nte kè Jisọs\n1Mfufuk owot nte kè Jisọs Karais gwun̄ kè Debit ònan̄a me owot iman kè Ebereyam ìje ikeyi:\n2Ebereyam obon Ajiki,\nAjiki onenibon Jekọp,\nJekọp onenibon Juda melek ebi ngwan̄ ebirieen̄.\n3Juda onenibon Pereji melek Jera me owot kè Tema.\nPereji onenibon Ejirọn,\nEjirọn onenibon Ram.\n4Ram onenibon Aminadap,\nAminadap onenibon Nasiọn,\nNasiọn onenibon Salimọn.\n5Salimọn onenibon Bowaji me owot kè Reyabu.\nBowaji onenibon Obedi me owot kè Rufu.\nObedi onenibon Jesi.\n6Jesi onenibon ogwu ubọọn̄ Debit.\nDebit onenibon Solomọn me owot nwa kè Uraya.\n7Solomọn onenibon Reyobuwam,\nReyobuwam onenibon Abija,\nAbija onenibon Asa.\n8Asa onenibon Jiosefat,\nJiosefat onenibon Joram,\nJoram onenibon Ujaya.\n9Ujaya onenibon Jotam,\nJotam onenibon Ayaji,\nAyaji onenibon Ejikaya.\n10Ejikaya onenibon Manasi,\nManasi onenibon Amọn,\nAmọn onenibon Josaya.\n11Josaya onenibon Jekonaya\nmelek ebi ngwan̄ ebirieen̄ sabum\nenikpulu ebi Ijeren me usun̄ akọn̄ isa ifo ido Babilọn.\n12Mgbọ ekpulube ema me usun̄ akọn̄ isi igwook me ido Babilọn isan̄a ke\nJekonaya obon Sialitien.\nSialitien onenibon Jerubaben.\n13Jerubaben onenibon Abiudu,\nAbiudu onenibon Eliakim,\nEliakim onenibon Ajọ.\n14Ajọ onenibon Jadọk,\nJadọk onenibon Akim,\nAkim onenibon Eliudu.\n15Eliudu onenibon Elieja,\nElieja onenibon Matan,\nMatan onenibon Jekọp.\n16Jekọp onenibon Josefu òrere\nnlom kè Meri ogwu òmaman\nJisọs ogwu òrere Karais\n(eyi òsisibi ogwu Awaji\notọkọbe aran̄ me ibot).\n17Bene me ukot kè Ebereyam na re ukot kè Debit ìsibi akọp mè owot iman ini. Bene me ukot kè Debit na re mgbọ ekpulube ebi Ijeren me akọn̄ isa ifo ido Babilọn ìre akọp mè owot iman ini. Bene me mgbọ ebi Ijeren enan̄abe me Babilọn ika na re mgbọ emanbe Karais ìre si akọp mè owot iman ini.\nImaman kè Jisọs Karais\n18Imaman kè Jisọs Karais ìkup ikeyi: Josefu înu initet Meri ogwu ònenire nga kè Jisọs itele ibodo me lek nwa. Ire, sabum ema enikana olom mè nwa, enenimun̄ ibe ke Meri înin̄ owot inan̄a me unye Ekwukwu Mbuban. 19Ire, mije Josefu ogwu olom orebe ogwu ata irọrọ, ìkaweek irọrọ Meri inu esip me isi ebi ene. Eya orọ, ibeben me ejit ibe ke ọmọ mônween̄ lek ijit Meri me nlelet, inyi utọn̄ ebi ene ikanọ.\n20Ire, ike Josefu okikeek inu yi, ogwu osat Okumugwem osisibi ichichini ọmọ me emen ilaak, mè ibe ọmọ, “Josefu gwun̄ kè Debit, mọnọ Meri nwa kwun̄. Katet ukpook, mije, Meri ìnin̄ owot yi inan̄a me unye Ekwukwu Mbuban. 21Meri nwa kwun̄ môman gwun̄ enerieen̄. Owu mônyi gwun̄ ya erieen̄, Jisọs,#1:21 Jisọs me usem Giris ìre Josuwa me usem Iburu, eyi òsisibi ‘Okumugwem okinyan̄a ene.’ mije, îre gwun̄ ya obonyan̄a ebi kiban̄ isibi me emen ijo inu kiban̄.”\n22Otutuuk inu òmọmọnọ irek îrọ inyi ikọ Okumugwem otumube inan̄a me otu ogwu nriran kan̄ irọ iso. 23Okumugwem ìbe ke obaak enenwaan̄ ge ikariọọn̄ge enerieen̄ mônin̄ owot, mè iman gwun̄ enerieen̄; ke mêgwen gwun̄ ya Imanuwen,#1:23 Asaya 7:14 eyi òsisibi “Awaji òwa melek kiji.”\n24Mgbọ Josefu onan̄abe ikeke me ilaak, imọmọnọ Meri ogwu nwa isa ifo uwu kan̄ ike ogwu osat Okumugwem obe ọmọ irọ. 25Ire, ìkagọọk Meri ìlaak mege ire mgbọ Meri omanbe gwun̄ enerieen̄ ya. Josefu onyinyi gwun̄ ya erieen̄, Jisọs.\n© The Nigeria Bible Translation Trust, 2013\nLearn More About Ikpa Mbuban Eyi Katolik


Wp/ann/Sawo Tome Pirinsipe - Wikimedia Incubator\nWp/ann/Sawo Tome Pirinsipe\n< Wp | annWp > ann > Sawo Tome Pirinsipe\nSawo Tome Pirinsipe (òrere São Tomé and Príncipe me ubọk ige-inu ebi ido ya, mè ire Saint Thomas and Prince me Ebeke) ìre ido achọ me Irem ile Ginì, òdada ibọkọ me agba okwaan̄ agan̄ ichep-ura me Afirika agan̄ Etete. Ọgbọn̄ achọ [archipelago] iba, Sawo Tome mè Pirinsipe, egbaan̄ irọ achọ yi. Achọ iba cha esa inu môsobe 140 km ida ibọkọ ge me lek ge, mè 250 km mè 225 km ida ibọkọ me lek atasuk ntut inyọn̄ mè ichep-ura Gabọn̄. Otu-ifuk ebi ìluluk me ido ya ìre 201,800.<ref11,5> Me etete ebi kè ido me Afirika, Sawo Tome Pirinsipe ore òso iba òsisip ichit me okike, mè òso iba òsisip ichit me otu-ifuk ene, isifuk Sechilis isan̄a; ọmọ si osip ichit me otu-ifuk ene me etete ebi kè ido ìkitumu usem Pọtugalu.\nEbi ene kpekeluk me lek achọ cha mege ire mgbọ ebi ìweek-ere Pọtugalu eweekbe ere ya me emen òso senturi 15, mè ibene ikiluk sọnja sọnja mè ikitap me mkpulu-usun̄ me otuuk emen senturi 16. Ere ya onenikana ire ebon mbubek Inyam usun̄ eyi Atilantik.\nAta ijọn̄ kan̄ ònan̄a me lek vọlukano, mè ike ido ya okupbe igbet ikwetọ, îrọ inyi Sawo Tome Pirinsipe inwọn enenen me lek iwowop esiri [sugar] mè ebi kè <cash crops> kire kọ̀fi [coffee] mè kokò [cocoa]. Ugwem mbubek eyi iwop-uko [plantation economy] eyi mgbọ ya ìchubọk ibieen̄ me lek ebi usun̄ Afirika. Owuwa <unrest> mè <economic instability> me otuuk emen òso senturi 19 mè 20 înikana igwook me esuuk esuuk ikaan̄-lek me acha 1975. Akarake eya, Sawo Tome Pirinsipe ìre ge me lek ido me Afirika ìkekeke inye me esuuk mè ikigọọk demokarasi.\nOwuwa ene me lek ebi ido Sawo Tome Pirinsipe enan̄a me owot iman ebi Afirika mè ebi Mesitiso [Mestiço]. Owuwa me lek ebi ife cha ekigọọk erumfaka Kiristien eyi Katọlik. Inu òkijeen̄ mkpulu usun̄ ebi Pọtugalu òwa si me emen orọmijọn̄, ubọk irọ-inu mè okwa ebi ido ya. Ubọk irọ-inu kiban̄ ìgwugwa eyi Yurop mè eyi Afirika. Sawo Tome Pirinsipe ìre ge me lek ido ìchichili Ntitiin̄ ebi kè Ido Ìkitumu Usem Pọtugalu [Community of Portuguese Language Countries].\nMfufuk[edit | edit source]\nLek ijọn̄ Ido Sawo Tome Pirinsipe îkup akarake ukot ikaan̄. Ike ekpọkpọ itumu, eyi kpekọt irọ inye, ebi ene kpeluk me lek ijọn̄ Sawo Tome Pirinsipe mgbọ ebi Pọtugalu enube inire lek ijọn̄ ya me inu òbet lek acha 1470. Adasi ebi Yurop ìkọkọp uji inene lek acha ya ìre Joãode Santarém mè Pêro Escobar. Ebi uji ile Pọtugalu mîwọlọ lek ijọn̄ achọ cha mè itumu ifieek ibe ke achọ cha mêre achubọk ere ebon mbubek kiban̄ ere ema mêkinan̄a isi inyam ewe mèlek ebi ìkup me akparalek ijọn̄ Afirika.\nUsini mfufuk etumu ibe usen onyan̄ ebi Yurop enube inire lek ijọn̄ Sawo Tome ìre 21 Disemba (usen kè Tọmọs) 1471; sà eyi Pirinsipe ore 17 Jenuwari (usen kè Antoni), 1472. Òfolek eyi Pirinsipe, esese ikpa mfufuk ekibak esese acha ògbet 1471. Adasi erieen̄ ekigwen Pirinsipe ìre Santo Antao (Ata-ene Antoni – Saint Anthony). Enwene erieen̄ ya me acha 1502 ikana Ilha do Príncipe (Achọ Ogwu Mkpulu, Prince Island) ibak ogwu ibot mkpulu Pọtugalu, ogwu ekikpebe otitip ido eyi <sugar crop> inyi.\nAdasi <successful> ere-nluk me Sawo Tome, Álvaro Caminha ochili me acha 1493. Ọmọ ìbọkọ ijọn̄ ya kire <grant> me ubọk ogwu ubọọn̄ Pọtugalu. Eyi Pirinsipe, echili ere-nluk me acha 1500; ebọkọ ijọn̄ ikeya si.<ref12> Me adasi mgbọ, imumun̄ ebi ìbesi iluk me ere ya îyọt enenen. Adasi ebi ìluluk me ere ya ìre ebi kpeweek ["undesirables"] esan̄abe me Pọtugalu iria inu; owuwa me lek kiban̄ ìre Ebi Ju.<ref13> Me emen mgbọ ya, ebi ìluluk me ere ya mîmun̄ ibe ke ijọn̄ ere ya, eyi vọlukano ogwookbe [volcanic soil], mônwọn enenen me lek iwop-uko, <especially> me iwowop esiri [sugar].\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ann/Sawo_Tome_Pirinsipe&oldid=5272464"